© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Jadwiga Jośko-Ochojska

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Barbara Kowalska

Producent: Marta Kubica

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwo Lekarskie: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020r. (wyd. I)

Warszawa 2021

ISBN 978-83-200-6220-5

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Bezpłatny fragment

Wykaz autorów

Przedmowa

Wstęp - Barbara Bruziewicz-Mikłaszewska, Krystyna Pawlas

Część I. Medycyna środowiskowa – zagadnienia ogólne

1. EPIDEMIOLOGIA - Krystyna Pawlas, Iwona Markiewicz-Górka, Paweł Gać

1.1. Wprowadzenie

1.2. Podział epidemiologii

1.3. Założenia i prawa epidemiologii

1.4. Główne miary epidemiologiczne

1.5. Typy badań epidemiologicznych

Badania obserwacyjne

Badania eksperymentalne/interwencyjne

2. BIOSTATYSTYKA - Krystyna Pawlas, Natalia Pawlas

2.1. Wprowadzenie

2.2. Dobór próby

2.3. Zmienne losowe

2.4. Statystyka opisowa

Przedział ufności

Rozkład zmiennej

2.5. Statystyka analityczna (matematyczna)

Poziom istotności

Moc testu

2.6. Typy błędów

2.7. Kiedy jaki test?

2.8. Związek przyczynowo-skutkowy

Przyczyna a czynnik ryzyka

3. DETERMINANTY ZDROWIA I CZYNNIKI RYZYKA - Krystyna Pawlas

3.1. Pojęcie zdrowia i choroby

3.2. Determinanty zdrowia

4. CZYNNIKI DEMOGRAFICZNE A STAN ZDROWIA POPULACJI - Iwona Markiewicz-Górka, Krystyna Pawlas

4.1. Wprowadzenie

4.2. Czynniki demograficzne wpływające na stan zdrowia populacji

4.3. Polityka demograficzna

4.4. Źródła informacji

4.5. Cechy struktury ludności istotne w medycynie

Liczebność populacji

Wiek populacji

Płeć w populacji

Stan cywilny w populacji

Migracje

Urodzenia w populacji

4.6. Wpływ urbanizacji na populację

5. CZYNNIKI ŚRODOWISKA PRACY I ŻYCIA - Natalia Pawlas, Paweł Gać

5.1. Wprowadzenie

5.2. Czynniki szkodliwe i uciążliwe

5.3. Czynniki chemiczne

5.4. Pyły

5.5. Czynniki fizyczne

Hałas

Wibracja

Pole elektromagnetyczne

Czynniki termiczne

5.6. Najwyższe dopuszczalne stężenia/natężenia

5.7. Czynniki biologiczne

5.8. Czynniki rakotwórcze i mutagenne

5.9. Czynniki psychofizyczne

Obciążenie fizyczne

Obciążenie psychonerwowe

5.10. Jakie zagrożenia występują w stomatologii?

5.11. Ocena parametrów środowiska

5.12. Ocena narażenia zawodowego

6. CHOROBY ZWIĄZANE ZE ŚRODOWISKIEM POMIESZCZEŃ - Paweł Gać, Krystyna Pawlas

6.1. Wprowadzenie

6.2. Definicje

6.3. Czynniki etiologiczne

6.4. Przykłady chorób związanych ze środowiskiem pomieszczeń

Zespół chorego budynku

Gorączka nawilżaczowa

Legionelloza

Gorączka z Pontiac

7. PODSTAWY EPIDEMIOLOGII CHORÓB NOWOTWOROWYCH - Karolina Czerwińska, Paweł Gać

7.1. Wprowadzenie

7.2. Terminologia onkologiczna

7.3. Epidemiologia nowotworów – wiadomości wstępne

7.4. Epidemiologia nowotworów na świecie

7.5. Epidemiologia nowotworów w Polsce

7.6. Czynniki rakotwórcze

Wiadomości wstępne i klasyfikacja

Czynniki rakotwórcze w miejscu pracy

Rakotwórczy potencjał niezdrowego stylu życia

7.7. Profilaktyka chorób nowotworowych

Narodowy Program Zwalczania Nowotworów

Programy profilaktyczne dostępne w Polsce

Szybka terapia onkologiczna

8. PROBLEMY ZDROWOTNE W WYBRANYCH KRAJACH ŚWIATA. PROBLEMY ZDROWOTNE MIESZKAŃCÓW POSZCZEGÓLNYCH REGIONÓW POLSKI - Agata Kawalec, Anna Kawalec, Krystyna Pawlas

8.1. Wprowadzenie

8.2. Problemy zdrowotne świata

8.3. Problemy zdrowotne mieszkańców Polski

8.4. Podsumowanie

Część II. Środowisko pracy stomatologa

9. WPROWADZENIE DO MEDYCYNY PRACY – SPECYFIKA ŚRODOWISKA PRACY STOMATOLOGA - Paweł Gać, Rafał Poręba, Krystyna Pawlas

9.1. Definicje

9.2. Organizacja systemu medycyny pracy w Polsce

9.3. Działania zapobiegające niekorzystnym następstwom zdrowotnym pracy

9.4. Niekorzystne następstwa zdrowotne pracy

9.5. Zagrożenia zdrowotne na stanowisku pracy stomatologa

10. CHOROBY ZAWODOWE LEKARZA DENTYSTY I CHOROBY ZWIĄZANE Z WARUNKAMI WYKONYWANIA PRACY - Natalia Pawlas, Tomasz Matys, Paweł Gać

10.1. Definicja choroby zawodowej

10.2. Podstawy prawne

10.3. Choroby zawodowe w Polsce

10.4. Choroby zawodowe i choroby związane w wykonywaniem pracy w stomatologii

Choroby układu ruchu

Choroby układu nerwowego

Choroby alergiczne i wynikające z podrażnienia

Choroby zakaźne

10.5. Postępowanie przy podejrzeniu choroby zawodowej

11. EPIDEMIOLOGIA CHORÓB ZAKAŹNYCH – ZAGADNIENIA WPROWADZAJĄCE - Paweł Gać, Krystyna Pawlas

11.1. Definicje

11.2. Paradygmat epidemiologii chorób zakaźnych

11.3. Łańcuch epidemiczny

11.4. Klasyfikacje chorób zakaźnych

Klasyfikacja według kryterium dynamiki liczby przypadków

Klasyfikacja według kryterium etiologicznego

Klasyfikacja według kryterium zasięgu terytorialnego występowania

Klasyfikacja według kryterium zdolności epidemicznej w perspektywie rozwoju cywilizacji

11.5. Działania przeciwepidemiczne

11.6. Dochodzenie epidemiczne

11.7. Epidemiologia chorób zakaźnych – perspektywa ogólnoświatowa

11.8. Epidemiologia chorób zakaźnych – perspektywa polska

12. ZAKAŻENIA WIRUSOWE PRZENOSZONE DROGĄ KRWI – POTENCJALNE ZAGROŻENIE BIOLOGICZNE W ZAWODZIE STOMATOLOGA - Paweł Gać, Krystyna Pawlas, Rafał Poręba

12.1. Wprowadzenie – aspekty prawne

12.2. Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych

12.3. Zawodowe narażenie na działanie czynników biologicznych

12.4. Metodyka oceny ryzyka zakażeń wirusowych przenoszonych drogą krwi

12.5. Elementarne etapy postępowania poekspozycyjnego

12.6. Swoiste postępowanie poekspozycyjne

HBV – wirus zapalenia wątroby typu B

HCV – wirus zapalenia wątroby typu C

HIV – ludzki wirus niedoboru odporności

12.7. Ryzyko zawodowych zakażeń wirusowych przenoszonych drogą krwi

13. ZAKAŻENIA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM – GABINET STOMATOLOGICZNY JAKO POTENCJALNE OGNIWO ŁAŃCUCHA EPIDEMIOLOGICZNEGO - Joanna Nowicka, Magdalena Pajączkowska

13.1. Wprowadzenie

13.2. Źródła zakażeń w gabinecie stomatologicznym

13.3. Drogi przenoszenia zakażeń

13.4. Drobnoustroje stanowiące zagrożenie w gabinecie stomatologicznym

13.5. Zakażenia krzyżowe w gabinecie – błędy lekarskie i personelu medycznego

14. PROMIENIOWANIE RENTGENOWSKIE – POTENCJALNE ZAGROŻENIE FIZYCZNE W ZAWODZIE STOMATOLOGA - Paweł Gać, Krystyna Pawlas

14.1. Wprowadzenie

14.2. Natura promieniowania rentgenowskiego

14.3. Powstawanie promieniowania rentgenowskiego

14.4. Mechanizmy szkodliwości promieniowania rentgenowskiego

14.5. Deterministyczne i stochastyczne następstwa promieniowania

14.6. Dawki promieniowania

14.7. Ochrona radiologiczna

14.8. Zastosowanie metod radiologicznych w stomatologii

14.9. Dawki promieniowania w badaniach radiologii stomatologicznej

15. RTĘĆ, KADM I OŁÓW – POTENCJALNE ZAGROŻENIE CHEMICZNE W ZAWODZIE STOMATOLOGA - Helena Martynowicz, Paweł Gać, Rafał Poręba

15.1. Wprowadzenie

15.2. Rtęć

15.3. Ołów i kadm

15.4. Podsumowanie

Część III. Epidemiologia chorób jamy ustnej

16. KRYTERIA EPIDEMIOLOGICZNEJ OCENY STANU ZDROWIA JAMY USTNEJ - Tomasz Konopka

16.1. Wprowadzenie

(  16.2. ) Metodologia oceny występowania próchnicy

16.3. Metodologia oceny występowania chorób przyzębia

16.4. Ocena liczBy zachowanych zębów

16.5. Nowotworowe wykładniki epidemiologiczne

16.6. Czynniki ryzyka

17. EPIDEMIOLOGIA NAJWAŻNIEJSZYCH PATOLOGII JAMY USTNEJ - Tomasz Konopka

17.1. Wprowadzenie

17.2. Epidemiologia i czynniki ryzyka próchnicy zębów

Próchnica zębów mlecznych (u dzieci w wieku 5 lat)

Próchnica zębów u 12-latków

Próchnica zębów u osób dorosłych w wieku od 35 do 44 lat

Próchnica korony i korzenia u osób w wieku powyżej 65 lat

Czynniki ryzyka próchnicy

17.3. Epidemiologia i czynniki ryzyka zapalenia przyzębia

Zapalenie przyzębia u osób w wieku od 35 do 44 lat

Zapalenie przyzębia u osób w wieku od 65 do 74 lat

Czynniki ryzyka zapalenia przyzębia

17.4. Epidemiologia i czynniki ryzyka utraty zębów

Liczba zachowanych zębów u osób dorosłych w wieku od 35 do 44 lat

Liczba zachowanych zębów u osób w wieku od 65 do 74 lat

Liczba zachowanych zębów u osób w wieku 75 lat i powyżej

Czynniki ryzyka utraty zębów

17.5. Epidemiologia i czynniki ryzyka raka jamy ustnej

Standaryzowany względem wieku współczynnik zapadalności

Przeżycie 5-letnie

Standaryzowany względem wieku współczynnik umieralności

Czynniki ryzyka

18. ANALIZA CZĘSTOŚCI WYSTĘPOWANIA WAD ZGRYZU W POPULACJI POLSKI - Magdalena Dubowik, Aleksandra Adamek, Michał Sarul, Joanna Antoszewska-Smith, Beata Kawala

18.1. Wprowadzenie

18.2. Epidemiologia wad zgryzu

18.3. Ocena potrzeby leczenia ortodontycznego

Wskaźnik potrzeb leczenia ortodontycznego (IOTN)

Stomatologiczny wskaźnik estetyczny (DAI)

19. WADY ROZSZCZEPOWE JAMY USTNEJ I TWARZY – WYBRANE ASPEKTY EPIDEMIOLOGICZNE, KLINICZNE I CHIRURGICZNE - Agata Kawalec, Kamil Nelke

19.1. Wprowadzenie

19.2. Podstawowe pojęcia

19.3. Epidemiologia

19.4. Czynniki ryzyka

19.5. Patogeneza

19.6. Podział i klasyfikacje rozszczepów

19.7. Badanie i diagnostyka

19.8. Zaburzenia anatomiczne i czynnościowe

19.9. Rozszczepy jamy ustnej

19.10. Rozszczepy twarzy

19.11. Leczenie wad rozszczepowych – wybrane aspekty

19.12. Podsumowanie

20. EPIDEMIOLOGIA, CZYNNIKI RYZYKA ORAZ ELEMENTY PROFILAKTYKI NOWOTWORÓW JAMY USTNEJ - Agata Kawalec

20.1. Wprowadzenie

20.2. Nowotwory jamy ustnej

20.3. Epidemiologia nowotworów jamy ustnej

20.4. Czynniki ryzyka

20.5. Badanie i diagnostyka

20.6. Profilaktyka nowotworów jamy ustnej

20.7. PoDsumowanie

21. EPIDEMIOLOGIA CHORÓB UKŁADU SERCOWO-NACZYNIOWEGO. PRÓCHNICA I CHOROBY PRZYZĘBIA JAKO POTENCJALNE CZYNNIKI RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA - Małgorzata Poręba, Paweł Gać

21.1. Wprowadzenie

21.2. Choroby układu krążenia w Polsce i Europie

21.3. Choroby układu krążenia na świecie

21.4. Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego

Dyslipidemia

Nadciśnienie tętnicze

Nadwaga i otyłość

Palenie tytoniu

Cukrzyca

Aktywność fizyczna

Nieprawidłowa dieta

Spożycie alkoholu

Czynniki psychospołeczne i socjoekonomiczne

21.5. Próchnica i choroby przyzębia jako czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego

22. JAMA USTNA A JAKOŚĆ ŻYCIA I OGÓLNY STAN ZDROWIA - Iwona Markiewicz-Górka

22.1. Wpływ stanu zdrowia jamy ustnej na jakość życia

22.2. Zdrowie jamy ustnej a choroby układowe

Miażdżyca naczyń i choroby układu krążenia

Choroby płuc

Choroby żołądka

Rak trzustki

Cukrzyca

Ciąża

Osteoporoza i choroby nerek

22.3. Podsumowanie

23. ALKOHOL, TYTOŃ I INNE UŻYWKI A STAN ZDROWIA JAMY USTNEJ - Agata Kawalec

23.1. Wprowadzenie

23.2. Podstawowe pojęcia

23.3. Alkohol a stan zdrowia jamy ustnej

23.4. Tytoń a stan zdrowia jamy ustnej

23.5. Inne używki a stan zdrowia jamy ustnej

23.6. Podsumowanie

24. FLUOR JAKO PRZYKŁAD ŚRODOWISKOWEGO UWARUNKOWANIA ZDROWIA JAMY USTNEJ - Iwona Markiewicz-Górka, Lidia Januszewska

24.1. Wprowadzenie

24.2. Korzystne działanie fluoru

24.3. Szkodliwe działanie fluoru

25. ŚRODOWISKO I STYL ŻYCIA A STAN ZDROWIA JAMY USTNEJ - Iwona Markiewicz-Górka

25.1. Zasady prawidłowego żywienia oraz zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze

Zapotrzebowanie na energię i znaczenie składników odżywczych w diecie

25.2. Żywienie w profilaktyce chorób jamy ustnej

Dieta matki a stan zdrowia jamy ustnej dziecka

Próchnica

Erozja zębów

Część IV. Profilaktyka i promocja zdrowia w stomatologii, organizacja opieki stomatologicznej

26. ASEPTYKA I ANTYSEPTYKA W GABINECIE STOMATOLOGICZNYM - Agata Kawalec

26.1. Wprowadzenie

26.2. Podstawowe pojęcia

26.3. Rola aseptyki i antyseptyki w gabinecie stomatologicznym

26.4. Podsumowanie

27. ORGANIZACJA OPIEKI STOMATOLOGICZNEJ W POLSCE NA PRZYKŁADZIE LECZENIA ORTODONTYCZNEGO - Michał Sarul, Aleksandra Adamek, Magdalena Dubowik, Joanna Antoszewska-Smith, Beata Kawala

27.1. Dostępność i finansowanie opieki stomatologicznej ze środków publicznych

27.2. Efektywność leczenia ortodontycznego

27.3. Ekonomia leczenia ortodontycznego

27.4. Możliwości poprawy efektywności i ekonomi leczenia ortodontycznego finansowanego ze środków publicznych

27.5. Obecna dostępność do opieki ortodontycznej finansowanej ze środków publicznych

27.6. Wnioski

28. PROMOCJA ZDROWIA REALIZOWANA PRZEZ ZESPÓŁ STOMATOLOGICZNY - Katarzyna Herman, Maciej Dobrzyński

29. PROGRAMOWANE DZIAŁANIA NA RZECZ OCHRONY ZDROWIA JAMY USTNEJ REALIZOWANE W WYMIARZE REGIONALNYM, PONADREGIONALNYM I MIĘDZYNARODOWYM - Amadeusz Kuźniarski, Sadri Rayad, Maciej Dobrzyński

29.1. Wprowadzenie

29.2. Działania międzynarodowe

29.3. Działania krajowe

29.4. Działania regionalne

29.5. Organizacja pracy w stomatologii – kompetencje i zadania

Kompetencje i zadania lekarza dentysty

Kompetencje i zadania asystentki stomatologicznej

Kompetencje i zadania higienistki/licencjonowanej higienistki stomatologicznej/magister higieny stomatologicznej

Higienistka/licencjonowana higienistka stomatologiczna

Magister higieny stomatologicznej

Kompetencje i zadania technika dentystycznego/licencjonowanego technika dentystycznego/magistra technik dentystycznych

30. MIEJSCE STOMATOLOGII W SYSTEMIE OCHRONY ZDROWIA - Amadeusz Kuźniarski, Sadri Rayad

30.1. Wprowadzenie

30.2. Modele opieki zdrowotnej w ujęciu WHO

30.3. Narodowy Fundusz Zdrowia i jego rola

30.4. Narodowy Program Zdrowia

30.5. Opieka stomatologiczna w Polsce

Formy lekarskiej praktyki stomatologicznej

Droga lekarza dentysty

Część V. Epilog

31. CZY BADANIA NAUKOWE MOGĄ ZMIENIĆ OBLICZE STOMATOLOGII SPOŁECZNEJ - Julia K. Bar, Michał Jeleń

Wykaz autorów

dr n. med. Aleksandra Adamek

Zakład Ortopedii Szczękowej i Ortodoncji,

Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Joanna Antoszewska-Smith

Samodzielna Pracownia Ortodoncji Dorosłych, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Julia K. Bar

Zakład Immunopatologii i Biologii Molekularnej, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr hab. n. med. Barbara Bruziewicz-Mikłaszewska

Emerytowany pracownik Wydziału Stomatologiczno-Lekarskiego, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

lek. Karolina Czerwińska

Katedra i Zakład Higieny, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr hab. n. med. Maciej Dobrzyński, prof. UMW

Katedra i Zakład Stomatologii Dziecięcej i Stomatologii Przedklinicznej, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr n. med. Magdalena Dubowik

Zakład Ortopedii Szczękowej i Ortodoncji, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr n. med. Katarzyna Herman

Katedra i Zakład Stomatologii Dziecięcej i Stomatologii Przedklinicznej, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastow Śląskich we Wrocławiu

dr hab. n. med. Paweł Gać, prof. UMW

Katedra i Zakład Higieny, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

mgr Lidia Januszewska

Katedra i Zakład Higieny, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Michał Jeleń

Zakład Immunopatologii i Biologii Molekularnej, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Beata Kawala

Katedra Ortopedii Szczękowej i Ortodoncji, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr n. med. Agata Kawalec

Katedra i Zakład Higieny, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

lek. Anna Kawalec

Katedra i Zakład Higieny, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Tomasz Konopka

Katedra i Zakład Periodontologii, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

lek. dent. Amadeusz Kuźniarski

Katedra i Zakład Protetyki Stomatologicznej, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr n. med. Iwona Markiewicz-Górka

Katedra i Zakład Higieny, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr hab. n. med. Helena Martynowicz

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Zawodowych, Nadciśnienia Tętniczego i Onkologii Klinicznej, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

lek. Tomasz Matys

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Zawodowych, Nadciśnienia Tętniczego i Onkologii Klinicznej, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr n. med. Kamil Nelke

Zakład Anatomii Stomatologicznej, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr n. med. Joanna Nowicka

Katedra i Zakład Mikrobiologii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

mgr inż. Magdalena Pajączkowska

Katedra i Zakład Mikrobiologii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Krystyna Pawlas

Katedra i Zakład Higieny, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

dr hab. n. med. Natalia Pawlas, prof. SUM

Katedra i Zakład Farmakologii, Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr hab. n. med. Małgorzata Poręba

Katedra i Zakład Patofizjologii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Rafał Poręba

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Zawodowych,  Nadciśnienia Tętniczego i Onkologii Klinicznej, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

lek. dent. Sadri Rayad

Stomatologiczne Centrum Transferu Technologii sp. z o.o., NZOZ Akademicka Poliklinika Stomatologiczna we Wrocławiu

dr hab. n. med. Michał Sarul

Zakład Ortopedii Szczękowej i Ortodoncji, Wydział Lekarsko-Stomatologiczny, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Przedmowa

Po raz pierwszy w naszym kraju ukazuje się podręcznik stomatologii społecznej. Dobór zagadnień przedstawionych w książce został oparty na standardach kształcenia tego przedmiotu dla studentów kierunku lekarsko-stomatologicznego opublikowanego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w Dzienniku Ustaw w 2019 roku (Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 lipca 2019 roku w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego [Dz.U. 2019 poz. 1573]).

Ze względu na ciągłe zmiany przepisów i regulacji prawnych staraliśmy się unikać w treści cytowania przepisów, zdając sobie sprawę z czasu trwania cyklu wydawniczego i z tego, że mogą one być nieaktualne już w chwili ukazania się książki. Dostęp do wszystkich aktualnie obowiązujących przepisów można uzyskać dzięki Internetowemu Systemowi Aktów Prawnych pod adresem https://isap.sejm.gov.pl/.

Ograniczenia dotyczące objętości książki nie pozwoliły na wyczerpujące omówienie wszystkich przedstawionych w podręczniku zagadnień, dlatego po każdym rozdziale zamieszczono wykaz piśmiennictwa, które pozwoli osobom zainteresowanym na uzyskanie szerszej wiedzy z danego zakresu.

Oddając książkę do rąk Czytelników, oczekujemy wszelkich krytycznych uwag, które pozwolą w przyszłości udoskonalić jej treść.

W imieniu autorów

Krystyna Pawlas

Wstęp

Barbara Bruziewicz-Mikłaszewska

Krystyna Pawlas

Zęby są bardzo ważnym elementem zdrowia oraz dobrego samopoczucia i właściwego funkcjonowania każdego człowieka. Choroby, ból i utrata zębów, a także potrzeba utrzymania ich w zdrowiu stanowiły i stanowią nieodłączną część historii ludzkości. Choroby jamy ustnej obniżają jakość życia i wydajność pracy, mogą być przyczyną sepsy i innych schorzeń, a terapie stomatologiczne są niezwykle kosztowne.

Według dostępnych źródeł historycznych leczenie zębów, tzn. zwalczanie bólu i uzupełnianie ubytków, podejmowano już w starożytności: w Egipcie, Grecji, Chinach, Rzymie oraz Indiach. Próbowano uzupełniać utracone zęby, wstawiając „implanty” z zębów zwierząt, kości słoniowej lub kości wołu. Przez tysiąclecia wykorzystywano złoto do wzmacniania zębów. Najstarszy znaleziony przyrząd – rodzaj wiertła – był używany przez człowieka już około 7000 lat przed naszą erą na terenie Pakistanu. Przez stulecia nastąpił ogromny postęp i rozwój stomatologii w zakresie sprzętu i materiałów stosowanych w lecznictwie i protetyce, a także materiałów służących codziennej higienie (od popiołów wykorzystywanych do czyszczenia zębów w starożytnym Egipcie do obecnie stosowanych past).

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) choroby jamy ustnej są najpowszechniej występującymi chorobami niezakaźnymi, które stanowią problem zdrowotny przez cale życie człowieka, powodując ból, dyskomfort i uszkodzenia, a nawet śmierć. Według WHO choroby jamy ustnej, głównie próchnica zębów stałych, dotyczą ponad połowy populacji świata. Terapie dentystyczne, zwłaszcza te najnowsze, są drogie i nawet systemy zdrowotne najbogatszych krajów nie są w stanie pokryć ich kosztów. Nierówności w dostępie do nowoczesnego lecznictwa stomatologicznego zarówno między różnymi krajami, jak i między różnymi grupami społecznymi w poszczególnych krajach są ogromne. Zmniejszanie tych nierówności jest zadaniem stomatologii społecznej, będącej gałęzią zdrowia publicznego.

Do dziś nie sformułowano definicji pojęcia stomatologii społecznej, ale można stwierdzić, że jest to dziedzina medycyny, która zajmuje się jamą ustną człowieka i całego układu stomatognatycznego w szerokim zakresie: od zdrowia jednostki do zdrowia społecznego.

Stomatologia społeczna jest integralną częścią somatologii. Celem stomatologii społecznej jest przede wszystkim zapobieganie chorobom jamy ustnej, promocja zdrowia jamy ustnej i zachowań wspomagających zdrowie jamy ustnej, a dzięki temu poprawa jakości życia. Cele te są realizowane przez edukację społeczeństwa na temat uwarunkowań zdrowia układu narządu żucia oraz organizację usług stomatologicznych.

Stomatologia społeczna określa wskaźniki zdrowia jamy ustnej oraz definiuje zagrożenia społeczne, środowiskowe i żywieniowe.

Zdrowie jednostki warunkuje m.in. zdrowa jama ustna, dlatego należy zwalczać nie tylko próchnicę zębów i jej powikłania, lecz także choroby przyzębia, błony śluzowej jamy ustnej i języka oraz dysfunkcje stawów skroniowo-żuchwowych.

Zdrowiu jamy ustnej zagraża niezrównoważona dieta próchnicotwórcza, słodycze w nadmiarze, soki owocowe z rozmaitymi dodatkami smakowymi, barwnikami i konserwantami.

Do zagrożeń społecznych należy zaliczyć również zachowania antyzdrowotne, w tym palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, używanie narkotyków oraz picie napojów energetycznych o niskim pH, co powoduje demineralizację szkliwa zębów i patologiczne ich starcie.

Stomatologia społeczna, badając zagrożenia środowiskowe (mikrointoksykacja Cu++, Pb++), współdziała z szeroko pojętą profilaktyką i promocją zdrowia.

Stany zapalne jamy ustnej i zaburzenia mikrobiomu powodują osłabienie układu odpornościowego, sprzyjając powstawaniu chorób układowych i innych poważnych patologii, takich jak choroby układu sercowo-naczyniowego, reumatoidalne zapalenie stawów, zespół metaboliczny, poronienie i przedwczesny poród, zapalenie jelit oraz osteoporoza.

Domeną stomatologii społecznej jest organizowanie i zarządzanie stomatologicznymi zakładami opieki zdrowotnej, dentobusami i gabinetami stomatologicznymi w szkołach, a także zapewnienie dostępu do leczenia stomatologicznego w czasie klęsk żywiołowych – powodzi i epidemii.

Ważnym zadaniem stomatologii społecznej jest dbanie o zdrowie lekarzy stomatologów, techników dentystycznych, asystentek i higienistek stomatologicznych. Ich problemy z kręgosłupem, kośćmi śródręcza czy nadgarstkami powinny być uznane za choroby zawodowe, którym można zapobiec przez stosowanie skutecznej profilaktyki i przestrzeganie zasad ergonomii, opracowanych naukowo przez specjalistów z zakresu stomatologii społecznej.

Na stomatologię społeczną składają się takie dziedziny, jak: epidemiologia, promocja zdrowia, biostatystyka, nauki społeczne, ekonomia i organizacja zdrowia.

Stomatologia społeczna jest wykładana w Polsce i innych krajach na studiach z zakresu stomatologii.

Piśmiennictwo

1. Abraham C.A.A.: Brief historical perspective on dental implants, their surface coatings and treatments. Open Dentistry Journal. 2014; 8(Suppl. 1): 50–55.

2. Green A.: Dental tools throughout history; https://www.stubbsdental.com/blog/2018/10/22/dental-tools-throughout-history-194445.

3. https://www.ada.org/en/member-center/ada-library/dental-history. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/oral-health.

4. https://www.speareducation.com/spear-review/2012/11/a-brief-history-of-toothpaste.

5. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/oral-health.

6. Kumar A.: Dentistry in historical perspective. IJOCR. 2013; 1(2): 51–54.

7. Majumdar S.K.: History of dentistry: an overview. Bulletin of the Indian Institute of History of Medicine (Hyderabad). 2002; 32(1): 31–42.