© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2017

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Barbara Kowalska

Producent: Magdalena Preder

Projekt okładki i stron tytułowych: Kalina Możdżyńska/www.worksbykalina.com

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-200-5307-4

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

www.nursing.com.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczonych przez reklamodawców.

Autorzy

Beata Barańska
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego i pielęgniarstwa chirurgicznego, Szpital Specjalistyczny, Podkarpacki Ośrodek Onkologiczny w Brzozowie

Edyta Barnaś
dr hab. n. o zdr., mgr pielęgniarstwa w zakresie położnictwa, Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego, Wydział Medyczny, Uniwersytet Rzeszowski; Zakład Pielęgniarstwa, Instytut Ochrony Zdrowia, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie

Lidia Bartoszewska
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa opieki długoterminowej, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Nr 4 w Lublinie

Dariusz Bazaliński
dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego i pielęgniarstwa ratunkowego, Instytut Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Wydział Medyczny, Uniwersytet Rzeszowski; Szpital Specjalistyczny, Podkarpacki Ośrodek Onkologiczny w Brzozowie

Anna Białoń-Janusz
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa opieki paliatywnej i pielęgniarstwa epidemiologicznego, Towarzystwo Przyjaciół Chorych „Hospicjum im. św. Łazarza” w Krakowie

Monika Binkowska-Bury
dr hab. n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie medycyny społecznej i organizacji ochrony zdrowia, Instytut Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Wydział Medyczny, Uniwersytet Rzeszowski

Franciszek Burdan
prof. dr hab. n. med., lek. med., specjalista radiologii i diagnostyki obrazowej, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli w Lublinie; Katedra Anatomii Człowieka, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Marianna Charzyńska-Gula
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej oraz w dziedzinie zdrowia publicznego, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnobrzegu

Beata Chrapko
dr hab. n. med., lek. med., specjalista medycyny nuklearnej, Katedra i Zakład Medycyny Nuklearnej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Cezary Czepło
dr n. med., lek. med., specjalista chorób wewnętrznych i gastroenterologii, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Renata Domżał-Drzewicka
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa opieki długoterminowej, w dziedzinie medycyny społecznej oraz w dziedzinie zdrowia publicznego, Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Maria Dudek
dr n. med., lek. med. specjalista radioterapii, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Marzena Janczaruk
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego i pielęgniarstwa epidemiologicznego, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Anna Kaptacz
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa opieki paliatywnej, Polskie Towarzystwo Pielęgniarstwa Opieki Paliatywnej, Stowarzyszenie Opieki Hospicyjnej Ziemi Częstochowskiej, Zespół Opieki Paliatywnej „Palium” w Częstochowie

Izabela Kaptacz
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa opieki paliatywnej, konsultant krajowy w dziedzinie pielęgniarstwa opieki paliatywnej, Zakład Medycyny i Opieki Paliatywnej, Katedra Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu w Katowicach, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach; Stowarzyszenie Opieki Hospicyjnej Ziemi Częstochowskiej

Dariusz Kieszko
dr n.med., lek. med., specjalista radioterapii onkologicznej, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Katarzyna Kocka
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego i pielęgniarstwa w ochronie zdrowia pracujących, Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Anna Koper
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego, krajowy konsultant w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego, Centrum Onkologii im prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy

Lucyna Kotasz
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego i pielęgniarstwa chirurgicznego, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Janina Książek
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego, Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu z Oddziałem Pielęgniarstwa i Instytutem Medycyny Morskiej i Tropikalnej, Gdański Uniwersytet Medyczny

Tomasz Kubiatowski
dr hab. n. med., lek. med., specjalista onkologii klinicznej, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Agnieszka Kwiecińska
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa opieki paliatywnej, Towarzystwo Przyjaciół Chorych „Hospicjum im. św. Łazarza” w Krakowie

Magdalena Lodwich
dr n. med., diagnosta laboratoryjny, specjalista laboratoryjnej diagnostyki medycznej i specjalista w dziedzinie zdrowia publicznego, Medyczne Laboratorium Diagnostyczne, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Regina Lorencowicz
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa neurologicznego, Katedra i Zakład Pielęgniarstwa Neurologicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Marta Łuczyk
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego i pielęgniarstwa chirurgicznego, Zakład Onkologii, Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Ewa Łyjak
lek. med., specjalista chorób wewnętrznych, specjalista radioterapii onkologicznej, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Ewa Madejewska
mgr pielęgniarstwa, Oddział Kliniczny Chirurgii Klatki Piersiowej i Nowotworów, Centrum Onkologii im. prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy

Piotr Majcher
prof. nadzw., dr hab. n. med., lek. med., specjalista rehabilitacji medycznej, Zakład Rehabilitacji i Fizjoterapii, Katedra Rehabilitacji, Fizjoterapii i Balneoterapii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie, Ośrodek Rehabilitacji Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Małgorzata Matczuk
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego, konsultant wojewódzki w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Renata Matyjasek
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego, Centrum Onkologii im. prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy

Jacek Mendocha
dr n. med., lek. med., specjalista chirurgii onkologicznej, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Rafał Młynarski
lek. med., specjalista anestezjologii i intensywnej terapii, Szpital Żagiel Med w Lublinie

Marcin Pachowicz
lek. med., specjalista medycyny nuklearnej, Katedra i Zakład Medycyny Nuklearnej, Uniwersytet Medyczny w Lublinie; Zakład Anatomii Prawidłowej, Katedra Anatomii Człowieka, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Małgorzata Pasek
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego, Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, Oddział w Krakowie; Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie

Krystyna Pikor
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, Klinika Urologii i Urologii Onkologicznej, Kliniczny Szpital Wojewódzki Nr 1 im. Fryderyka Chopina w Rzeszowie

Marcin Rząca
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, Zakład Onkologii, Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Andrzej Stanisławek
prof. dr hab. n. med., lek. med., specjalista chirurgii onkologicznej, Zakład Onkologii, Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie; Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Grażyna Suska
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego, Oddział Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Nr 4 w Lublinie

Zdzisława Szadowska-Szlachetka
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa onkologicznego, Zakład Onkologii, Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Michał Szczyrek
dr n. med., lek. med., specjalista chorób wewnętrznych, Katedra Interny z Zakładem Pielęgniarstwa Internistycznego, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Aleksandra Szepietowska-Ilach
mgr psychologii, psychoterapeuta w trakcie certyfikacji, Poradnia Psychologiczna, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Franciszek Szubstarski
dr n. med., lek. med., specjalista chorób wewnętrznych i patomorfologii, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Lucyna Ścisło
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Barbara Ślusarska
dr hab. n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego, specjalista w dziedzinie medycyny społecznej i organizacji ochrony zdrowia, Zakład Medycyny Rodzinnej i Pielęgniarstwa Środowiskowego, Katedra Onkologii i Środowiskowej Opieki Zdrowotnej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Anna Trochimiuk
mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego, Oddział Urologii i Onkologii Urologicznej, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Nr 4 w Lublinie

Elżbieta Walewska
dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Paweł Więch
dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa ratunkowego, Instytut Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu, Wydział Medyczny, Uniwersytet Rzeszowski

Monika Zięzio
mgr psychologii, psychoonkolog, psychoterapeuta, Poradnia Psychologiczna, Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli

Przedmowa

Zmiany cywilizacyjne związane z rozwojem i postępem technicznym spowodowały na przestrzeni ostatnich 30 lat dwukrotny wzrost liczby zachorowań na choroby nowotworowe na świecie. Również w Polsce choroby nowotworowe pod względem częstości występowania wysunęły się na drugie miejsce po chorobach układu krążenia.

Współczesna opieka zdrowotna nad pacjentem z chorobą nowotworową opiera się na założeniach holistycznej i zespołowej opieki, a system opieki pielęgniarskiej stanowi jego integralną część. Ostatnie lata przyniosły znaczące zmiany w zakresie diagnozowania chorób nowotworowych, leczenia, opieki pielęgniarskiej, psychologicznej, rehabilitacyjnej i paliatywnej.

Sprawowanie opieki pielęgniarskiej nad pacjentami z chorobami nowotworowymi jest związane z nabywaniem i doskonaleniem przez pielęgniarki profesjonalnych kompetencji zawodowych. Pielęgniarki w kształceniu przeddyplomowym uzyskują podstawowe kompetencje do opieki nad tą grupą pacjentów, ale dopiero w kształceniu podyplomowym mogą uzyskać pełne specjalistyczne kwalifikacje potrzebne do pracy z pacjentem z chorobą nowotworową.

System opieki nad pacjentem chorym onkologicznie rozwija się w Polsce przez standaryzację usług zdrowotnych we wszystkich potrzebnych zakresach, w tym także w domenie opieki pielęgniarskiej, co stwarza nowe wyzwania i stawia wymagania w pielęgniarstwie onkologicznym. Choroba nowotworowa jest jedną z tych sytuacji w życiu człowieka, która przez zagrożenie wysoką śmiertelnością (obecnie wyleczalność chorób nowotworowych w Polsce jest rzędu około 40%) powoduje, że pacjent, będąc w sytuacji kryzysowej, potrzebuje ogromnego wsparcia emocjonalnego, informacyjnego i instrumentalnego od pracowników systemu ochrony zdrowia. Pielęgniarki w związku z tym, że mają najczęstszy spośród innych profesjonalistów kontakt z pacjentami, stanowią ważne źródło bezpośredniego wsparcia dla podmiotu opieki i jego rodziny. Ponadto udział pielęgniarek w wykonywaniu wielu wysokospecjalistycznych procedur diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych oraz z zakresu opieki paliatywnej/hospicyjnej stawia im niełatwe do spełnienia wymagania w praktyce zawodowej.

Wychodząc naprzeciw tym potrzebom, przygotowaliśmy niniejszą książkę. Jest ona przeznaczona dla studentów kierunku pielęgniarstwo, pielęgniarek realizujących bezpośrednią opiekę nad chorym, doskonalących się podczas kursów kwalifikacyjnych i specjalizacji zawodowych. Monografia obejmuje zagadnienia kliniczne, organizację opieki onkologicznej w Polsce, diagnostykę i terapię onkologiczną, rehabilitację oraz opiekę psychologiczną nad pacjentem z chorobą nowotworową. Główną część opracowania stanowią standardy i procedury praktyki w pielęgniarstwie onkologicznym, przygotowane przez wieloośrodkowy zespół autorski łączący teorię z praktyką na podstawie dowodów naukowych swoistych dla najczęstszych stanów pacjenta w opiece onkologicznej. Standardy opieki pielęgniarskiej zawierają kryteria struktury, opisane jako wymagania konieczne dla zapewniania jakości opieki. Kryteria procesu w przypadku każdego standardu stanowią o swoistości stanów pacjenta onkologicznego i zakresie profesjonalnych interwencji pielęgniarskich opartych na dostępnych dowodach naukowych. Opracowane według kryteriów procesu standardy obejmują opis 113 diagnoz pielęgniarskich wyodrębnionych ze względu na specyfikę stanów najczęściej występujących u pacjentów z chorobą nowotworową, w których pielęgniarki podejmują autonomiczne działania. Kryteria wyniku standardu są informacją o możliwych do osiągnięcia stanach pacjenta/rodziny po wdrożeniu sprawdzonych metod opieki pielęgniarskiej.

Procedury praktyki pielęgniarskiej wobec pacjenta z chorobą nowotworową zawierają definicje, cel procedury, interwencje pielęgniarskie z uzasadnieniem podjętych działań oraz możliwe trudności w realizacji procedury, a także sposoby ich rozwiązania. Interwencje pielęgniarskie zawarte w procedurach są również oparte na podstawach naukowych. Całość opracowania wzbogacona jest propozycją 100 pytań testowych dających szansę na samosprawdzenie wiedzy pielęgniarek z prezentowanego obszaru.

Oddając do rąk Czytelnika niniejszą pozycję książkową, obejmującą szeroką gamę standardów klinicznej i środowiskowej opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z chorobą nowotworową i jego rodziną, jesteśmy jako redaktorzy pełni nadziei, że standardy staną się pomocnym narzędziem w rozwoju wiedzy i doskonaleniu praktyki pielęgniarskiej w pielęgniarstwie onkologicznym.

dr n. med. Marta Łuczyk
dr n. med. Zdzisława Szadowska-Szlachetka
dr hab. n. o zdr. Barbara Ślusarska

Spis treści

Część I. Podstawy onkologii

1. Kliniczne podstawy onkologii – Andrzej Stanisławek, Marcin Rząca

1.1. Definicja i podział nowotworów

1.2. Charakterystyka etapów kancerogenezy

1.3. Metody oceny stopnia zaawansowania procesu nowotworowego

1.4. Epidemiologia nowotworów

1.4.1. Świat

1.4.2. Polska

2. System opieki onkologicznej w Polsce

2.1. Organizacja opieki onkologicznej w Polsce – Andrzej Stanisławek, Marcin Rząca, Ewa Łyjak, Izabela Kaptacz, Anna Kaptacz

2.1.1. Wstęp

2.1.2. Szybka diagnostyka i leczenie onkologiczne

2.1.3. Organizacja opieki paliatywnej

2.2. Profilaktyka nowotworów i promocja zdrowia w polityce zdrowia publicznego – Renata Domżał-Drzewicka, Marianna Charzyńska-Gula

2.2.1. Wstęp

2.2.2. Profilaktyka nowotworów w systemie opieki zdrowotnej

2.2.3. Badania przesiewowe w profilaktyce nowotworowej

2.2.4. Edukacja onkologiczna w profilaktyce i promocji zdrowia

3. Diagnostyka onkologiczna

3.1. Badania laboratoryjne – Magdalena Lodwich

3.1.1. Wybrane badania laboratoryjne przydatne w diagnostyce onkologicznej

3.2. Diagnostyka patomorfologiczna – Franciszek Szubstarski

3.2.1. Rodzaje i przedmiot badań

3.2.2. Główne kryteria morfologiczne oceny procesu nowotworowego

3.2.3. Badania immunohistochemiczne

3.2.4. Badanie śródoperacyjne

3.2.5. Diagnostyka cytologiczna

3.2.6. Ogólne zasady postępowania z materiałem kierowanym do badania histopatologicznego i cytologicznego

3.3. Diagnostyka obrazowa nowotworów – Franciszek Burdan

3.3.1. Wstęp

3.3.2. Charakterystyka podstawowych metod diagnostycznych

3.3.3. Odrębności w ocenie dokumentacji obrazowej u pacjentów leczonych onkologicznie

3.4. Diagnostyka endoskopowa

3.4.1. Diagnostyka endoskopowa przewodu pokarmowego – Cezary Czepło

3.4.2. Diagnostyka endoskopowa w obrębie klatki piersiowej – Michał Szczyrek

3.5. Diagnostyka inwazyjna nowotworów – Jacek Mendocha, Andrzej Stanisławek

3.5.1. Operacja diagnostyczna (biopsja otwarta)

3.5.2. Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa celowana (BACC)

3.5.3. Biopsja gruboigłowa

3.5.4. Biopsja mammotomiczna (wycinająca)

3.6. Medycyna nuklearna – Beata Chrapko, Marcin Pachowicz

3.6.1. Zarys medycyny nuklearnej w onkologii

3.6.2. Promieniotwórczość i ochrona radiologiczna

3.6.3. Ogólne zasady opieki nad pacjentem w medycynie nuklearnej

3.6.4. Techniki badania

3.6.5. Onkologiczna diagnostyka izotopowa w klasycznej medycynie nuklearnej

3.6.6. Badanie układu kostnego

3.6.7. Badanie receptorów somatostatynowych

3.6.8. Scyntygrafia tarczycy i scyntygrafia jodowa

3.6.9. Scyntygrafia guzów adrenergicznych

3.6.10. Diagnostyka onkologiczna z zastosowaniem techniki PET

3.6.11. Terapia izotopowa w onkologii

4. Terapia onkologiczna

4.1. Chirurgiczne leczenie nowotworów – Jacek Mendocha, Andrzej Stanisławek

4.1.1. Wstęp

4.1.2. Operacje diagnostyczne

4.1.3. Operacje radykalne

4.1.4. Operacje paliatywne

4.1.5. Operacje wznowy miejscowej i operacje przerzutów

4.1.6. Operacje profilaktyczne

4.2. Radioterapia w leczeniu onkologicznym. Podstawy teleterapii w leczeniu nowotworów złośliwych – Maria Dudek

4.2.1. Rodzaje promieniowania jonizującego

4.2.2. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią

4.2.3. Kwalifikowanie pacjenta do cyklu naświetlań

4.2.4. Charakterystyka objawów ubocznych teleterapii

4.2.5. Zasady leczenia onkologicznego z wykorzystaniem radioterapii metodą brachyterapii – Dariusz Kieszko

4.3. Chemioterapia w leczeniu onkologicznym – Tomasz Kubiatowski

4.3.1. Terapie celowane w leczeniu chorób nowotworowych

4.3.2. Charakterystyka leków cytostatycznych i objawów ubocznych leczenia

4.3.3. Powikłania chemioterapii

4.3.4. Toksyczność cytostatyków dla personelu medycznego. Uregulowania prawne dotyczące przechowywania, przygotowania i podawania cytostatyków – Marzena Janczaruk

5. Wybrane elementy rehabilitacji medycznej pacjenta leczonego onkologicznie – Piotr Majcher

5.1. Rehabilitacja onkologiczna – zagadnienia ogólne

5.2. Standardy rehabilitacji onkologicznej

5.3. Rehabilitacja onkologiczna początkowa

5.4. Rehabilitacja onkologiczna wczesna i późna

5.5. Leczenie uzdrowiskowe pacjentów leczonych onkologicznie

5.6. Rehabilitacja medyczna pacjentek po leczeniu raka piersi

5.7. Rehabilitacja medyczna pacjentów po leczeniu nowotworów głowy i szyi

5.8. Rehabilitacja pacjentów po amputacji kończyn z przyczyn nowotworowych

Część II . Podstawy teoretyczne pielęgniarstwa onkologicznego

6. Znaczenie pielęgniarstwa onkologicznego

6.1. Rozwój i kierunki rozwoju pielęgniarstwa onkologicznego – Renata Matyjasek, Anna Koper

6.2. Stowarzyszenia działające na rzecz rozwoju pielęgniarstwa onkologicznego – Anna Koper, Ewa Madejewska

7. Problemy pacjentów i ich rodzin w sferze psychicznej – Monika Zięzio, Aleksandra Szepietowska-Ilach

7.1. Choroba nowotworowa jako sytuacja trudna

7.2. Radzenie sobie z sytuacjami trudnymi

7.3. Problemy psychologiczne pacjentów z chorobą nowotworową

7.4. Problemy psychologiczne na etapie diagnozy

7.5. Problemy psychologiczne na etapie leczenia onkologicznego

7.6. Leczenie chirurgiczne

7.7. Chemioterapia

7.8. Radioterapia

7.9. Hormonoterapia

7.10. Problemy psychologiczne po zakończeniu leczenia i w okresie remisji choroby

7.11. Problemy psychologiczne przy nawrocie choroby i w fazie terminalnej choroby nowotworowej

7.12. Funkcjonowanie rodziny a choroba nowotworowa

7.13. Komunikacja terapeutyczna między pielęgniarką a pacjentem

Część III. Standardy i procedury w pielęgniarstwie onkologicznym

8. Podstawy teoretyczne standardów i procedur pielęgniarskich w opiece onkologicznej – Anna Koper, Barbara Ślusarska

8.1. Wstęp

8.2. Kryteria szczegółowe standardów onkologicznej praktyki pielęgniarskiej

8.2.1. Zasoby ludzkie: kwalifikacje, kompetencje

8.2.2. Standaryzacja warunków organizacyjnych i technicznych

8.2.3. Standaryzacja w zakresie sprzętu i wyposażenia

8.2.4. Standaryzacja w opiece środowiskowej

8.2.5. Standard onkologicznej praktyki pielęgniarskiej według kryterium procesu

9. Ogólne standardy klinicznej i środowiskowej opieki pielęgniarskiej nad pacjentem i jego rodziną

9.1. Ogólny standard psychospołecznej opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z chorobą nowotworową – Małgorzata Pasek

9.2. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem leczonym chirurgicznie z przyczyn onkologicznych – Lucyna Ścisło, Elżbieta Walewska

9.3. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem leczonym chemioterapią – Marzena Janczaruk

9.4. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem leczonym radioterapią – Zdzisława Szadowska-Szlachetka, Marta Łuczyk

9.5. Standard środowiskowej opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z chorobą nowotworową – Renata Domżał-Drzewicka, Katarzyna Kocka, Barbara Ślusarska

9.6. Standard środowiskowej opieki pielęgniarskiej nad rodziną pacjenta leczonego z powodu nowotworu – Katarzyna Kocka, Renata Domżał-Drzewicka, Barbara Ślusarska

10. Standardy opieki pielęgniarskiej w wybranych stanach klinicznych

10.1. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem po torakotomii z powodu raka płuca – Janina Książek

10.2. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentką leczoną chirurgicznie z powodu raka piersi – Marta Łuczyk, Zdzisława Szadowska-Szlachetka

10.3. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentką poddawaną rekonstrukcji piersi – Marta Łuczyk

10.4. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z wyłonioną stomią jelitową w przebiegu chirurgicznego leczenia raka jelita grubego – Dariusz Bazaliński, Monika Binkowska-Bury

10.5. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z rakiem żołądka w trakcie leczenia chirurgicznego – Dariusz Bazaliński, Paweł Więch

10.6. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentką leczoną chirurgicznie w skojarzeniu z radio- i chemioterapią z powodu nowotworu narządu płciowego – Edyta Barnaś

10.7. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem leczonym chirurgicznie z powodu nowotworu krtani – Marta Łuczyk, Grażyna Suska

10.8. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem leczonym chirurgicznie z powodu nowotworu nerki – Krystyna Pikor

10.9. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem po amputacji kończyny z powodu nowotworu kości – Beata Barańska

10.10. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z glejakiem mózgu leczonym metodami skojarzonymi – Regina Lorencowicz

10.11. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem leczonym radioterapią okolicy głowy i szyi – Zdzisława Szadowska-Szlachetka

10.12. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem leczonym radioterapią w obrębie jamy brzusznej – Zdzisława Szadowska-Szlachetka, Małgorzata Matczuk

11. Standardy postępowania pielęgniarskiego w opiece paliatywnej

11.1. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z zespołem kacheksji–anoreksji–astenii – Anna Białoń-Janusz

11.2. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z bólem przewlekłym – Izabela Kaptacz

11.3. Standard opieki pielęgniarskiej nad pacjentem w okresie agonii i umierania – Agnieszka Kwiecińska

12. Wybrane procedury postępowania medycznego w terapii i opiece pielęgniarskiej nad pacjentami z chorobami onkologicznymi

12.1. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta po laryngektomii całkowitej z wyłonioną tracheostomią – Grażyna Suska, Marta Łuczyk

12.2. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta z wyłonioną urostomią – Anna Trochimiuk

12.3. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta z chirurgicznie założonym dostępem do żywienia dojelitowego – Beata Barańska, Paweł Więch

12.4. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta żywionego pozajelitowo – Lidia Bartoszewska

12.5 Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta po wynaczynieniu leku cytostatycznego – Marta Łuczyk, Marzena Janczaruk

12.6. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta z wszczepionym portem dożylnym – Rafał Młynarski

12.7. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta podczas wykonywania zabiegu brachyterapii śródtkankowej techniką HDR – Lucyna Kotasz

12.8. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta podczas wykonywania zabiegu brachyterapii HDR do jam ciała i wewnątrzprzewodowej – Lucyna Kotasz

12.9. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta podczas wykonywania zabiegu brachyterapii kontaktowej metodą HDR – Lucyna Kotasz

12.10. Procedura postępowania pielęgniarskiego wobec pacjenta z owrzodzeniem nowotworowym – Dariusz Bazaliński, Paweł Więch

Pytania sprawdzające

Przypisy

Część I

Podstawy onkologii

1
Kliniczne podstawy onkologii
Andrzej Stanisławek, Marcin Rząca

1.1. Definicja i podział nowotworów

Nowotworem nazywamy nieprawidłową własną tkankę ustroju, która rozrasta się nadmiernie i w sposób nieskoordynowany z sąsiadującymi strukturami. Komórki nowotworowe nie reagują na bodźce ze strony organizmu żywiciela i wymykają się spod jego kontroli. Nowotwory złośliwe drogą naczyń krwionośnych i chłonnych rozprzestrzeniają się poza ognisko pierwotne, tworząc przerzuty. Nie są zatem chorobą miejscową, lecz uogólnioną. Do rozwoju nowotworu prowadzą zmiany genetyczne i epigenetyczne, powstałe m.in. przy udziale czynników zewnętrznych, związanych ze stylem życia (Deptała, 2006; Madej, 1999).

Podstawą klasyfikacji patomorfologicznej nowotworów jest ich podział na łagodne, złośliwe i pośrednie – miejscowo złośliwe:

■ Nowotwory łagodne rosną wolno, nie naciekają sąsiadujących tkanek. Zazwyczaj posiadają torebkę odgraniczającą guz od prawidłowych komórek organizmu, ponadto nie dają wznowy po doszczętnym usunięciu ani przerzutów odległych. Ich niekorzystne oddziaływanie na organizm zwykle związane jest z uciskiem lub wpływem na wydzielanie hormonów w przypadku guzów czynnych hormonalnie.

■ Nowotwory złośliwe rosną szybciej, zwykle są nieotorebkowane, naciekają więc sąsiednie tkanki. Swoją inwazją obejmują naczynia krwionośne i chłonne, dając przerzuty do innych części ciała. Często dają wznowy po usunięciu. Przez wydzielanie różnych substancji wpływają na funkcjonowanie m.in. układu odpornościowego organizmu, zmniejszając jego sprawność. Rozwijając się, pobierają z organizmu człowieka składniki odżywcze i doprowadzają do wyniszczenia organizmu (kacheksji). Nieleczone prowadzą do śmierci.

■ Nowotwory miejscowo złośliwe cechują się złośliwością miejscową. Podczas wzrostu naciekają i niszczą lokalne otoczenie i dają wznowy miejscowe nawet po całkowitym usunięciu, ale nie dają przerzutów; przykład: rak podstawnokomórkowy skóry (Górnicka i wsp., 2006; Kozakiewicz, 2004).

Nowotwory mogą wywodzić się ze wszystkich tkanek ustroju. Dzielimy je głównie na łagodne i złośliwe, a następnie w zależności od tkanki, z której się wywodzą i lokalizacji. Nazwa „rak” obejmuje nowotwory złośliwe pochodzenia nabłonkowego, w tym raka gruczołowego i płaskonabłonkowego. Nowotwory złośliwe pochodzenia nienabłonkowego wywodzące się z tkanek miękkich (łącznej, tłuszczowej i kostnej) to mięsaki, z tkanki nerwowej – m.in. glejaki, z układu limfatycznego – chłoniaki, z układu rozrodczego – rozrodczaki, a z komórek barwnikowych – czerniaki. Do grupy nienabłonkowych nowotworów złośliwych zaliczamy także nowotwory układu krwiotwórczego – białaczki. Niektóre nowotwory łagodne i złośliwe mają cechy wspólne dla różnych typów nowotworów (np. łagodny torbielakogruczolak i złośliwy mięsakorak) (ryc. 1.1) (Górnicka i wsp., 2006; Kornafel i wsp., 2011).

Rycina 1.1. Przykłady nowotworów uwzględniające podział na łagodne i złośliwe oraz pochodzenie tkankowe.

1.2. Charakterystyka etapów kancerogenezy

Kancerogeneza (onkogeneza) jest złożonym procesem, w którym biorą udział różne czynniki. W wyniku kumulacji genetycznych i epigenetycznych zmian w komórce i ich następstw powstają nowotwory. W kancerogenezie biorą udział następujące grupy genów:

■ protoonkogeny – kodują białka kontrolujące prawidłowy przebieg replikacji DNA, proliferacji i różnicowanie komórek;

■ geny supresorowe – kontrolują proces replikacji DNA, cykl komórkowy i proces apoptozy, warunkując stabilność genetyczną komórki; są zwane „strażnikami genomu”;

■ geny mutatorowe – kodują białka, które biorą udział w procesach naprawy DNA; ich inaktywacja prowadzi do zaburzeń procesów naprawczych DNA i zwiększa podatność na rozwój nowotworów; są zwane „opiekunami genomu”.

W procesie powstawania nowotworu najpierw dochodzi do mutacji na poziomie wyżej opisanych genów. W konsekwencji mutacji rozwijają się nieprawidłowe komórki, których mechanizmy obronne na poziomie molekularnym są upośledzone, co przyczynia się do szybszego wzrostu i powstawania kolejnych klonów komórek niekontrolowanych już przez organizm. Rozwój guza wymaga coraz większej ilości substancji odżywczych, dlatego na pewnym poziomie jego wzrostu naturalnie występujące ukrwienie staje się niewystarczające. Wówczas następuje proces angiogenezy, w wyniku którego powstają nowe naczynia krwionośne zaopatrujące guz. Istotną rolę w rozwoju nowotworu spełnia układ immunologiczny, którego zadaniem jest identyfikacja i niszczenie komórek nowotworowych. Wiele komórek nowotworowych ma zdolność do ukrywania się przed układem odpornościowym, sprzyja temu także wiele procesów towarzyszących nowotworzeniu. Zmiany genetyczne w zdrowej komórce zachodzą pod wpływem działania różnych czynników mutagennych. Są to czynniki: fizyczne (promieniowanie, np. UV, kosmiczne), chemiczne (zawarte w dymie tytoniowym, spalinach, azbest, metale ciężkie) oraz biologiczne (wirusy, pasożyty, procesy komórkowe, np. błędy replikacji).

Kancerogeneza jest procesem ciągłym, w którym wyróżnia się cztery etapy (Ball, 2008; Kozłowska i Łaczmańska, 2010; Siedlecki i Limon, 2007):

■ Etap preinicjacji – narażenia na czynniki kancerogenne przez kontakt z nimi, ekspozycję zawodową, niewłaściwe zachowania zdrowotne, np. palenie tytoniu, niezdrową dietę prowadzącą do otyłości, siedzący tryb życia. Ten etap trwa przez całe życie. Im dłuższy czas narażenia i im większa liczba obecnych czynników ryzyka, tym większe ryzyko powstania nowotworu.

■ Etap inicjacji, który rozpoczyna się od wystąpienia pierwszej, nieodwracalnej mutacji. Pod wpływem ekspozycji na kancerogeny i uszkodzenia w systemie naprawy DNA dochodzi do kolejnych mutacji, powstaje tor mutacyjny. Jeśli jedna mutacja z toru mutacyjnego została przekazana w drodze dziedziczenia, to czas transformacji ulega skróceniu z kilkunastu do kilku lat, co skutkuje bardzo szybkim rozwojem nowotworu.

■ Etap promocji, który charakteryzuje się nagromadzeniem licznych zmian genetycznych i w którym zwiększa się aktywność mitotyczna komórek nowotworowych. Dochodzi do pobudzenia aktywności genów odpowiadających za rozrost nowotworowy. Etap ten trwa zwykle kilka lat.

■ Etap progresji, w którym powstają kolejne zmiany w genomie szybko rozrastającego się guza, tworzą się kolejne klony komórek mających zdolność do swobodnej migracji i przemieszczania się w inne rejony organizmu, tworzących przerzuty. Zmiana nabiera charakteru złośliwego. Etap ten trwa od kilku miesięcy do kilku lat.

Z punktu widzenia onkogenezy proces nowotworowy uważa się za w pełni rozwinięty, gdy guz osiąga średnicę około 1 cm i zawiera około miliarda komórek. Zanim jednak nowotwór rozwinie się do takiego stopnia, wykazuje określoną dynamikę wzrostu oraz cechy zmienności morfologicznej. Fazę inwazyjną poprzedza faza przedinwazyjna mająca charakter miejscowy – rak przedinwazyjny i rak wewnątrznabłonkowy. Zmiany przedinwazyjne anatomicznie są ograniczone do obszaru nabłonka, z którego zmiana się wywodzi, i nie przekraczają jego błony podstawnej (zmiana in situ). Obecnie uważa się, że rak przedinwazyjny stanowi etap rozwoju raka inwazyjnego. Kiedy rozwijający się nowotwór przekroczy błony podstawne nabłonka i zacznie wnikać do łącznotkankowego podścieliska, rozpoczyna się faza inwazyjnego wzrostu raka. Dochodzi do naciekania okolicznych struktur, następnie wraz z rozwojem zmiany nowotworowej zaczynają powstawać przerzuty, a komórki nowotworowe rozsiewają się drogą naczyń chłonnych i krwionośnych. Naciekanie może mieć charakter wieloogniskowy, drobnoogniskowy lub rozproszony. Naciekanie podścieliska drobnymi ogniskami lub w sposób rozproszony charakteryzuje nowotwory o wyższym stopniu złośliwości. Wyróżnia się także nowotwory we wczesnej fazie wzrostu inwazyjnego – tzw. raki z minimalną inwazją (mikroinwazją). W przebiegu przedinwazyjnego raka gruczołu piersiowego mogą występować pojedyncze lub mnogie ogniska raka inwazyjnego, których maksymalny rozmiar jest mniejszy od 1 mm (Madej, 1999).

W przebiegu nowotworów łagodnych następuje wzrost rozprężający, podczas którego nowotwór uciska tylko okoliczne tkanki, ale nie nacieka podłoża narządu, w którym się rozrasta. Jeśli w wyniku rozrostu guza łagodnego nie dochodzi do żadnych dysfunkcji spowodowanych uciskiem, nowotwór nie musi być usuwany, gdyż nie ma zagrożenia, że powstaną przerzuty.

1.3. Metody oceny stopnia zaawansowania procesu nowotworowego

Każdy nowotwór w zależności od stopnia zaawansowania charakteryzuje się określonymi cechami, których poznanie pozwala na przyporządkowanie go do odpowiedniej grupy (stopnia).

Klasyfikacja nowotworów na podstawie stopnia zaawansowania pozwala w sposób poprawny i sprawny porozumiewać się profesjonalistom świadczącym usługi zdrowotne na rzecz pacjenta onkologicznego. Użyteczny schemat klasyfikacji nowotworu złośliwego musi zawierać cechy danego nowotworu określające jego przebieg. Aktualnie stopień zaawansowania procesu nowotworowego określa się najczęściej za pomocą klasyfikacji TNM i ogólnego stopnia zaawansowania choroby nowotworowej.

Klasyfikacja TNM w sposób przejrzysty określa rozmiar guza, fakt i zakres występowania przerzutów nowotworowych do regionalnego układu chłonnego i występowanie przerzutów odległych. Poszczególne składowe skrótu TNM oznaczają: T – guz (łac. tumor), N – węzły chłonne (łac. nodules) i M – przerzuty odległe (łac. metastases).

Dodatkowe oznaczenia (cyfry) przy każdej z liter T, N, M oznaczają:

■ T: T_0 – nie stwierdza się guza pierwotnego, TX – brak możliwości oceny guza pierwotnego, Tis – nowotwór w stadium in situ, niedający przerzutów, T1–4 odzwierciedlają kolejne stopnie rozwoju pierwotnego ogniska nowotworu, uwzględniając m.in. rozmiar guza i fakt naciekania sąsiednich tkanek;

■ N: N_0 – węzły chłonne bez przerzutów nowotworowych, Nx – niemożność oceny faktu występowania przerzutów w węzłach chłonnych, N1–3 opisuje stopień inwazji nowotworowej obejmującej układ chłonny, uwzględniając odległość przerzutów od guza pierwotnego i ich liczbę;

■ M: M_0 – brak przerzutów odległych, Mx – brak możliwości oceny, M1–2 oznacza występowanie przerzutów odległych (Górnicka i wsp., 2006; Kozakiewicz, 2004; Madej, 1999).

Klasyfikacja kliniczna (cTNM) jest ustalana przed rozpoczęciem leczenia, natomiast patologiczna (histopatologiczna) (pTNM) – po operacji. Do oceny stopnia zaawansowania nowotworów wykorzystuje się m.in. badania fizykalne, obrazowe, endoskopowe i histopatologiczne.

Ocena ogólnego stopnia zaawansowania choroby nowotworowej obejmuje następujące stopnie:

■ stopień 0 – chorzy z nowotworem przedinwazyjnym (in situ);

■ stopień I – nowotwory we wczesnej fazie rozwoju;

■ stopień II – szerzenie się miejscowe i/lub niewielka inwazja nowotworowa w regionalnym układzie chłonnym;

■ stopień III – znaczny stopień zaawansowania miejscowego rozwoju nowotworu i/lub większy rozplem nowotworowy w regionalnym układzie chłonnym;

■ stopień IV – bardzo duże zaawansowanie rozwoju nowotworu, występowanie przerzutów odległych (Górnicka, 2006; Kozakiewicz, 2004; Szubstarski, 1993; Kordek i Jesionek-Kupnicka, 2004).

Klasyfikacja TNM jest kompatybilna z oceną ogólnego stopnia zaawansowania nowotworu. Zwykle do oceny stopnia złośliwości przyjmuje się podział trzy- lub czterostopniowy, jednak w odniesieniu do poszczególnych nowotworów zlokalizowanych w określonych narządach stosuje się bardziej szczegółowe i rozbudowane systemy charakterystyki guza, uwzględniające wiele istotnych cech procesu nowotworowego, specyficznych dla tego właśnie narządu (Kordek i Jesionek-Kupnicka, 2004).

W ocenie zaawansowania niektórych nowotworów stosowane są jeszcze inne klasyfikacje:

■ Kryteria oceny stopnia złośliwości czerniaka uwzględniają m.in.: typ komórkowy, sposób rozrostu (guzkowy, powierzchowne rozprzestrzenianie się), głębokość naciekania podścieliska (aktualnie ocenianą wg kryteriów Clarka i Breslowa), liczbę komórek w fazie podziału, obecność zatorów w naczyniach, lokalizację narządową (Deptała, 2006).

■ W nowotworach gruczołu piersiowego raki przewodowe inwazyjne są ponadto oceniane według trzystopniowej skali Blooma–Richardsona. Dokonuje się także oceny statusu receptorów hormonalnych (estrogenowego, progesteronowego i receptora HER2).

■ W raku płuca zasadnicze znaczenie w postępowaniu terapeutycznym ma podział na raki drobnokomórkowe i niedrobnokomórkowe (płaskonabłonkowy, gruczołowy), a także parametry czynności neuroendokrynnej komórek guza.

■ Oceniając raki gruczołu krokowego, uwzględnia się głównie cechy histoformatywne rozrostu według 10-punktowej skali Gleasona. Niższy wskaźnik punktowy odpowiada mniejszej złośliwości nowotworu i wiąże się z lepszym rokowaniem.

■ Ocena stopnia złośliwości nowotworów układu chłonnego opiera się m.in. na obrazie morfologicznym i immunohistochemicznym typie antygenowym rozrastającej się komórki. Na ogół stosuje się podział na typ ziarniczy i nieziarniczy (choroba Hodgkina). Chłoniaki nieziarnicze dzieli się na chłoniaki z komórek linii B, T i NK. W grupie każdego z wymienionych typów po uwzględnieniu przebiegu klinicznego daje się wyodrębnić chłoniaki o przebiegu: powolnym, agresywnym i bardzo agresywnym.

Zaawansowanie procesu nowotworowego jest elementem decydującym o wyborze metody postępowania leczniczego, a także o rokowaniu.

1.4. Epidemiologia nowotworów

Nowotwory towarzyszą ludzkości od zamierzchłych czasów. Organizm człowieka nie był w stanie przystosować się do gwałtownej zmiany trybu życia w ciągu ostatniego stulecia, co spowodowało znaczny wzrost częstości występowania chorób układu krążenia i nowotworów. Do wzrostu liczby zachorowań na nowotwory złośliwe przyczyniły się także inne procesy związane z uprzemysłowieniem i globalizacją – zanieczyszczenie środowiska i chemizacja przemysłu rolno-spożywczego. W ciągu kilku poprzednich dekad bardzo spopularyzowane zostało palenie tytoniu, przyczyna co najmniej 1/3 wszystkich nowotworów złośliwych. Efektem tych przemian jest lawinowy wzrost zachorowań na nowotwory, zwłaszcza w krajach wysokorozwiniętych, do których zalicza się także Polska.

1.4.1. Świat

Najczęściej występujące nowotwory złośliwe na świecie ujęto w tabeli 1.1.

Największą zapadalność na nowotwory wśród kobiet i mężczyzn obserwuje się w krajach Europy Zachodniej, Skandynawii, Ameryce Południowej, Kazachstanie i Australii. Wśród mężczyzn najwięcej zgonów spowodowanych nowotworami stwierdza się w Azji, Europie Wschodniej i Środkowej, natomiast wśród kobiet – w niektórych państwach afrykańskich, Europie Środkowej (w tym w Polsce), Kazachstanie, Mongolii i Argentynie.

1.4.2. Polska

Najczęściej występujące nowotwory złośliwe w Polsce (według danych Krajowego Rejestru Nowotworów) przedstawiono w tabeli 1.2.

W populacji polskich mężczyzn od prawie 15 lat utrzymuje się spadek częstości zachorowań i liczby zgonów na nowotwory płuca. Jednocześnie obserwuje się stały, dynamiczny wzrost częstości występowania nowotworów gruczołu krokowego. Najczęściej stwierdzane wśród kobiet nowotwory piersi od początku ubiegłej dekady wykazują niewielki spadek umieralności przy stale rosnącej zachorowalności. Nowotwory płuca są pierwszą nowotworową przyczyną zgonów wśród kobiet, wyprzedzając nowotwór piersi. W przypadku nowotworów jelita grubego u kobiet i mężczyzn obserwuje się tendencję wzrostową zarówno pod względem zachorowalności, jak i umieralności (Krajowy Rejestr Nowotworów, 2016).

Zachorowalność na nowotwory złośliwe w Polsce u obu płci jest niższa niż średnia dla krajów Unii Europejskiej: wśród mężczyzn o około 20%, a wśród kobiet o około 10% (lata 2009 i 2010). Natomiast umieralność z powodu nowotworów złośliwych jest w Polsce wyższa niż średnia dla krajów Unii Europejskiej – o około 20% u mężczyzn i około 10% u kobiet (Krajowy Rejestr Nowotworów, 2016).

Tabela 1.1
Nowotwory złośliwe na świecie w 2012 roku – najczęściej występujące i powodujące najwięcej zgonów (źródło: GLOBOCAN, 2012)

Lokalizacja/rodzaj nowotworu

Częstość występowania – współczynnik standaryzowany (na 100 tys.)

Liczba nowotworów × 1000 (kobiety i mężczyźni razem)

zapadalność

umieralność

nowych rozpoznań

zgonów

K

M

K

M

Płuco

16,7

34,9

14,0

30,9

1824

1589

Jelito grube i odbytnica

17,6

21,0

9,2

10,5

1360

693

Żołądek

9,2

17,7

7,3

13,2

951

723

Wątroba

6,5

15,6

6,4

14,6

782

745

Pęcherz moczowy

2,8

9,3

1,2

3,5

429

165

Przełyk

3,8

9,1

3,4

4,9

455

400

Białaczka

4,3

5,6

3,3

4,3

351

265

Tarczyca

6,6

1,9

0,8

0,4

298

39

Nerki

3,5

6,0

1,5

2,6

337

143

Trzustka

4,6

5,0

4,5

4,9

337

330

Jajniki

6,8

–

4,3

–

238

151

Sutek

47,8

–

14,9

–

1671

521

Szyjka macicy

15,1

–

7,6

–

527

265

Trzon macicy

9,1

–

2,2

–

319

76

Prostata

–

30,8

–

8,6

1094

307

Tabela 1.2
Nowotwory złośliwe w Polsce w 2012 roku – najczęściej występujące i powodujące najwięcej zgonów (źródło: Krajowy Rejestr Nowotworów)

Lokalizacja/rodzaj nowotworu

Częstość występowania – współczynnik standaryzowany (na100 tys.)

Liczba nowotworów (kobiety i mężczyźni razem)

zapadalność

umieralność

nowych rozpoznań

zgonów

K

M

K

M

Płuco

33,5

51,2

16,4

53,5*

21 837

22 616*

Okrężnica

10,8

17,2

7,2

12,4

9755

7409

Żołądek

4,8

11,6

4,1

11,3

5441

5317

Wątroba

1,5

3,2

1,8*

3,7*

1520

2027

Pęcherz moczowy

3,6

16,7

1,4

7,9

6589

3224

Przełyk

0,9

3,7

0,8

4,3*

1421

1575

Tarczyca

8,0

1,8

0,4

0,3

1641

282

Nerki

5,3

10,3

2,2

5,4

4819

2611

Trzustka

4,2

9,7

5,2*

7,9

3577

4772*

Jajniki

10,8

–

6,4

–

3544

2432

Sutek

51,9

–

14,1

–

17 144

5651

Szyjka macicy

8,9

–

4,8

–

2783

1669

Trzon macicy

15,1

–

2,7

–

5426

1162

Prostata

–

36,1

–

12,4

10 948

4199

* Liczba zgonów w przypadku niektórych nowotworów przewyższa liczbę nowych rozpoznań.

Piśmiennictwo

1. Ball J. Biologia molekularna w medycynie. Elementy genetyki klinicznej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.

2. Deptała A. (red.). Onkologia w praktyce. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.

3. Didkowska J., Wojciechowska U., Zatoński W. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2011 roku. Krajowy Rejestr Nowotworów. Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, Warszawa 2013.

4. Foster R.S. Breast cancer detection and treatment. Arch. Surg. 2003; 138(4): 397–407.

5. Górnicka B., Ziarkiewicz-Wróblewska B., Wasiutyński A. Jak poprawnie interpretować wynik badania histopatologicznego – podstawy nowoczesnej diagnostyki patomorfologicznej nowotworów. W: Deptała A. (red.). Onkologia w praktyce. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.

6. Kordek R., Jesionek-Kupnicka D. Podstawy patologii onkologicznej. W: Kordek R., Jassem J., Krzakowski M., Jeziorski A. (red.). Onkologia. Podręcznik dla studentów i lekarzy. Via Medica, Gdańsk 2004.

7. Kornafel J., Mądry R., Bidziński M. i wsp. Nowotwory kobiecego układu płciowego. W: Kornafel J., Mądry R. (red.). Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych – 2011 rok. Via Medica, Gdańsk 2011.

8. Kozakiewicz B. (red.). Onkologia kliniczna. Wybrane zagadnienia. Borgis Wydawnictwo Medyczne, Warszawa 2004.

9. Kozłowska J., Łaczmańska I. Niestabilność genetyczna – jej znaczenie w procesie powstawania nowotworów oraz diagnostyka laboratoryjna. Nowotwory. J. Oncology. 2010; 60(6): 548–553.

10. Madej J.A. Etiologia i patogeneza nowotworów. Alfa-Medica Press, Bielsko-Biała 1999.

11. Nowicka A., Rogala E., Wertel I. Układ immunologiczny w chorobie nowotworowej jajnika – sojusznik czy wróg? Ginekologia po Dyplomie. 2011; 13(3): 28–32.

12. Siedlecki J.A., Limon J. Choroby nowotworowe. W: Ball J. (red.). Biologia molekularna w medycynie. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.

13. Szubstarski F. Podstawy diagnostyki patomorfologicznej w onkologii. W: Pęszyński J. (red.). Onkologia w praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Instytut Medycyny Wsi im. W. Chodźki, Polskie Towarzystwo Medycyny Ogólnej i Środowiskowej, Lublin 1993.

14. GLOBOCAN 2012, witryna internetowa, dostęp 12.01.2016.

15. Krajowy Rejestr Nowotworów, witryna internetowa, dostęp 14.01.2016.