Wanda Zaręba-Xięska

Stachu i pistolet

Życie i działalność konspiracyjna Stanisława Zaręby z Mirkowic

© Wanda Zaręba-Xięska, 2020

Książka ta to biografia Stanisława Zaręby ze Świętokrzyskiego, napisana przez jego córkę Wandę, na podstawie pozostawionych wspomnień i opowiadań żyjącej do dziś w Krakowie jego żony Ireny. Biografia Ireny ukazała się już wcześniej w książce pod tytułem „Zwykła-niezwykła moja mama-dama i walczący ojciec”. Ten ostatni to właśnie Stanisław. Zwykła i zarazem niezwykła jest to historia Stacha, którego młodość przypadła na czas wojny. Warto poczytać.

ISBN 978-83-8221-532-8

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

1. Stachu i pistolet

2. Rozdział I. Mirkowice i Momina

1. 1. Miejsce urodzenia, parafia

2. 2. Rodzice i rodzeństwo

3. Rozdział II. Czas przedwojenny

1. 1. Szkoły i życie zawodowe

4. Rozdział III

1. 1. Wojna 1939—1945

5. Rozdział IV. Po wojnie

1. 1. Wrocław

2. 2. Gromadzice

3. 3. Ostrowiec Świętokrzyski

6. Rozdział V. Dzieci, wnuki i prawnuki

7. Rozdział VI. Prawnuczek stasiu

8. Rozdział VII. Post Scriptum

Rozdział I. Mirkowice i Momina

1. Miejsce urodzenia, parafia

Stanisław Zaręba urodził się 18.V.1917 roku we wsi Mirkowice, powiat Opatów, województwo Kielce.

Wieś Mirkowice to mała osada położona obecnie w województwie świętokrzyskim, powiecie ostrowieckim, w gminie Bodzechów.

W 1921 roku, a więc 4 lata po urodzeniu Stanisława spisano tu domów 37, mieszkańców 237. Jeden z tych domów należał do rodziny Zarębów.

Sięgając do czasów wcześniejszych i historii wsi to w XV wieku dziedzicami byli tu Warsz Michowski i Andrzej Wojdak. Łany kmiece dawały dziesięcinę prebendzie kieleckiej, folwarki zaś kościołowi w Mominie. To wzmianki z kronik Długosza..

Mirkowice nierozerwalnie związane były w parafią w Mominie. Ta wieś już w XII wieku była wczesnosłowiańskim opolem, a począwszy od XI wieku także ośrodkiem kościelnym szerzącym wiarę chrześcijańską. Były to najpierw włości arcybiskupa gnieźnieńskiego, a w 1262 roku weszła w posiadanie biskupów lubuskich. To zapewne ci ostatni powołali tu kościół pod wezwaniem Św. Wojciecha /zdjęcie nr 1/, uposażyli plebana dziesięciną oraz łanem ziemi.

zdj. nr 1kościół pod wezwaniem św. Wojciecha w Mominie

Pierwsze zapisy o świątyni pochodzą z roku 1326, choć murowany kościół stał tu prawdopodobnie już pod koniec XIII wieku.

Moja pamięć jako córki Stanisława sięga czasów mojego dzieciństwa z Ostrowca Św. Przyjeżdżaliśmy stamtąd każdego 1-go listopada na groby rodzinne ojca i msze w kościele. Odwiedzaliśmy rodzinę i uczestniczyliśmy w odpustach i jarmarkach.

2. Rodzice i rodzeństwo

Rodzicami Stanisława byli Franciszek Zaręba i Katarzyna z domu Wasiek.

zdj. nr 2
siedzi w chustce Katarzyna Zaręba (matka Stanisława), w pierwszym rzędzie od prawej: Franciszek Zaręba (ojciec), pomiędzy nimi Edek Kuchniak (wnuk Zarębów, syn Marysi i Antka), z lewej strony siedzą stryj Stanisława z żoną, z tyłu stoją w środku w garniturze w prążki stoi Stanisław z kuzynostwem.

zdj. nr 3
w środku, w chustce Katarzyna Zaręba, z jej lewej syn Jan z żoną i stryj Zarębów, a z prawej córka Marysia
i jej mąż Antek Kuchniak

W tej rodzinie było ośmioro dzieci: jedna córka i 7-u synów.

Byli to kolejno:

1/ Maria Zaręba, wyszła za mąż za Antka Kuchniaka / zdjęcie nr 3/. Mieszkali w Mirkowicach. Mieli dwójkę dzieci; Jadzię i Edka. Jadzia wyszła za mąż za Alka Wośka i też mają dwójkę dzieci/Marysię i Tomka/

Jadzia była nauczycielką z zawodu. /zdjęcie nr 4 /

/zdj.nr.4/ Jadwiga Wosiek z domu Kuchniak

2/ Wincenty Zaręba: urodzony w 1902 roku. W wieku 18 lat był uczestnikiem słynnej zwycięskiej Bitwy Warszawskiej z 1920 roku. Właśnie obchodzimy Jubileusz Stulecia tej ważnej Bitwy / 2020rok/.

Wincenty był ożeniony z Zośką z Nosowa. Mieli dwójkę dzieci; Józka i Lotkę. Józek zmarł w młodym wieku. A i sam Wincenty żył tylko 35 lat. Żona Zośka i córka Lotka już nie żyją.

3/ Ignacy Zaręba: mało o nim wiemy; zmarł dość młodo, bo w wieku 42 lat, pochowany przy rodzicach w Mominie. Był kawalerem. Jego śmierć ma aurę tajemniczości i tragiczności. Pojechał ponoć do młyna mleć mąkę i u młynarza spotkał „tajemnego osobnika„, którym okazał się kochanek żony młynarza. Młynarz akurat szykował zemstę na owego Pana i poczęstował wszystkich, oprócz siebie, zatrutą wódką. W efekcie dwóch Panów zostało śmiertelnie otrutych, w tym niewinny Ignacy Zaręba. Takie są przekazy rodzinne, a jaka była prawda, pewnie już nie dowiemy się.

4/ Józef Zaręba stolarz; urodzony w 1908 roku, zmarły w tym samym roku co Stanisław, dożył 84 lat. Józek ożeniony był z Marią z domu Bucior/zdjęcie nr 5 i 6/. Mieli dwoje dzieci; Basię/ zdj. nr 6/ i Eugeniusza.

Basia nauczycielka, mieszka w Mirkowicach do dziś, w miejscu domu rodzinnego Józefa i Marii. Wyszła za mąż za Niedbałę, doczekali się 2-ki dzieci; Małgosi i Pawła. Mąż Basi już nie żyje. Kontynuował stolarkę Józefa, a po jego odejściu stolarstwem zajął się syn Basi Paweł. Zawód stolarza Józefa żyje zatem nadal w jego rodzinie.

Stryja Józefa najbardziej zapamiętałam ze wszystkich braci mojego ojca. Był bardzo pogodnym i miłym człowiekiem. Z Marią stanowili fajną serdeczną parę.

Ich syn Gienek już też odszedł. Był ożeniony z Haliną. Pamiętam ich ślub, byłam druhną w białej sukience. Było to chyba w kościele w Szewnie.

Mieli dwoje dzieci, dwóch synów Rafała i Czarka. Rafał odszedł tragicznie w bardzo młodym wieku.

Z najbliższej rodziny Józka i w jego gospodarstwie pozostała Basia/zdj.nr 6/. Strzeże ona rodzinnych posiadłości i w pobliżu tuż za płotem miejsca domu Zarębów seniorów Katarzyny i Franciszka.

/zdj. nr 5/ Józek Zaręba z żoną Marysią/ na rękach wnuczek Paweł/ i Władek Zaręba /z prawej/ brat Józka

/zdj. nr 6/Basia Niedbała z rodzicami Marysią i Józkiem Zarębą

5/Franciszek Zaręba: brat bliźniak mojego taty /Stanisława / urodzony zatem w 1917 roku. Zdjęcie bliźniaków załączone poniżej /zdjęcie nr 7/. Był ożeniony z Leonką z domu Kozieł. Zginął śmiercią tragiczną. Mieli dwóch synów; Janusza i Tadeusza. Janusz zmarł młodo; mając 21 lat zatruł się nawozem w polu. Tadeusz założył rodzinę z Barbarą i mają czwórkę dzieci: trzech synów i jedną córkę. Tadeusz również już nie żyje.

Franciszek ze swoją żoną Leonką mieszkali w Mirkowicach, w domu rodzinnym seniorów rodu, Katarzyny i Franciszka. Z tym to domem wiążą się historie wojenne, które spisał Stanisław i są przedstawione w Rozdziale III „Wojna”. To w tym domu mieszkał również w młodości Stanisław, tu przechowywał czasami narzędzia do produkcji broni i części pistoletów. To stąd wyjeżdżała Katarzyna wozem konnym do Huty Ostrowiec aby odebrać wyprodukowane części pistoletów od syna Stanisława. To w tym domu wreszcie o mało co cała rodzina Zarębów byłaby zamordowana, gdy Niemcy znaleźli w snopkach części pistoletów.

Katarzyna Zaręba była niezwykle odważną kobietą zaangażowaną czynnie w czasie wojny, w walkę z Niemcami. Urodziła ośmioro dzieci, była chora na serce, a stać ją było na tak wielkie wyczyny. Była to wspaniała postać. Odkryłam to ja, jej wnuczka dopiero niedawno, w czasie przygotowań materiałów do napisania tej książki.

Z Franciszkiem natomiast wiąże się jeszcze jedna historia. Doprowadził on bowiem do spalenia domu rodzinnego podpalając pajęczynę w domu. Dom rodzinny Zarębów już nie istnieje w pierwotnej postaci. W pobliżu został wybudowany dom murowany, ale miejsce istnieje i należy do rodziny Zarębów.

6/ Władysław Zaręba: najmłodszy syn, ożeniony z Janką. Mają dwie córki: Katarzynę i Małgorzatę. Córki mieszkają aktualnie w Zabierzowie z matką Janką. Władysław już nie żyje./ zdj. nr 5,8,9,10,11/

Władysław i Stanisław wyemigrowali razem po wojnie do Wrocławia. Tam przez pewien czas pracowali i mieszkali. Władysław wyprowadził się pierwszy do pracy w majątku w Dzierżoniowie. Tam poznał Jankę, założyli rodzinę i przeprowadzili się pod Kraków /zdjęcie nr 8,11/

7/ Jan Zaręba: urodzony 01.VII.1911 roku /zdjęcie nr 3/ożeniony z Leontyną z domu Dulny z Niemienic /urodzona 06.06.1923 roku/. Zamieszkały po sąsiedzku z bratem Stanisławem w Ostrowcu Świętokrzyskim. Mają czwórkę dzieci: Janusza, Andrzeja, Hankę i Grażynę. Janusz, farmaceuta mieszka z żoną Małgorzatą, też farmaceutką w Słupsku. Mają dwie córki Monikę i Renatę. Jedna /Renata/ mieszka w Australii w Sydney. Wyszła za mąż za Francuza. Wnuczka Janusza zna wiele języków, uczy się aktualnie chińskiego. Druga córka Janusza mieszka z nim, ma córkę Laurę.

W Słupsku mieszka także córka Jana i Leontyny, Hanka. Druga córka Jana, Grażyna mieszka w Łodzi. Była z zawodu pielęgniarką i pracowała w szpitalu Edelmana.

Drugi syn Jana, Andrzej odbywający służbę w Marynarce Wojennej zginął tragicznie na morzu. Andrzej przyjaźnił się z moim kolegą licealnym w Ostrowcu Św., Wojtkiem Skoczylasem.

W trakcie pisania książki nawiązałam kontakt z Januszem Zaręba. Opowiedział mi trochę historii rodzinnej. Jego rodzice czyli Jan i Leontyna prowadzili przez pewien czas szkołę dla analfabetów w Niemienicach. Potem Leontyna prowadziła bibliotekę w tychże Niemienicach.

W czasie wojny Jan został powołany do wojska i był tam rusznikarzem.

Janusz Zaręba miał natomiast wypadek z bronią właśnie, został „przypadkowo” postrzelony w głowę, w okolicę kręgosłupa szyjnego. Do dziś odczuwa dolegliwości.

Jan Zaręba była też ojcem chrzestnym Joli, córki Stanisława.

8/ Stanisław Zaręba, urodzony 18.05.1917 roku w Mirkowicach. I to o nim głównie jest ta książka.

Tylu ich było, ośmioro. Dziś w 2020 nikt z nich już nie żyje. Z żon natomiast żyje Janka od Władka i Irena od Stanisława. Janka jest w stanie chorobowym. Na straży historii stoi jedynie Irena. Ma 95 lat i mieszka w Krakowie.

/zdj.nr 7/ Franciszek Zaręba/z lewej/ i Stanisław Zaręba, bliźniacy

/zdj. nr 8/ Władek Zaręba z żoną Janką

/zdj. nr 9/ Katarzyna Zaręba/z lewej/z Dominiką Zarębą w wózku i Irena Zaręba

/zdj. nr 10/ Władysław Zaręba

/zdj.nr 11/ Janka Zaręba/z lewej/, Janusz Zaręba i Irena Zaręba

Rozdział II. Czas przedwojenny

1. Szkoły i życie zawodowe

Mój ojciec urodził się w 1917 roku, kiedy Polska była pod zaborami jeszcze, ale już rok potem odzyskała niepodległość. Stanisław dorastał więc w wolnej Polsce.

Do szkoły podstawowej zwanej wtedy powszechną uczęszczał przez 7 lat i ukończył ją 1936 roku. 1-go września 1936 roku przyjęty został do Szkoły Rzemieślniczo-Przemysłowej przy Zakładach Spółki Akcyjnej Wielkich Pieców i Zakładów Ostrowieckich w Ostrowcu Świętokrzyskim.

Ukończył ją 12.VI.1939 roku. Świadectwo Ukończenia na załączonym zdjęciu / zdjęcie nr 12/

/zdj. nr 12/

W czasie tej szkoły ojciec ukończył także, w VI 1939 roku całkowity 3-ch letni kurs nauki działu odlewniczego, co jest odnotowane na powyższym świadectwie. Ten kurs zakończony był egzaminem na czeladnika przemysłu formierskiego/ odlewniczego/. Świadectwo egzaminu na czeladnika w załączeniu poniżej / zdjęcie nr 13/

zdj. nr 13

Po ukończeniu szkoły, ojciec pracował w Hucie Ostrowiec, od 10 lipca 1939r. do 08.IX.1939 w Odlewni Żeliwa. Z tego okresu pracy pochodzi to zdjęcie poniżej / nr. 14/

/zdj. nr 14/ Stanisław Zaręba w Odlewni Żeliwa w hucie

1-go września 1939 r. wybuchła II-ga wojna światowa. Codzienne naloty zmuszały pracowników do częstego przerywania pracy. Ojciec zwolnił się więc i powrócił do rodzinnego domu w Mirkowicach, gdzie pomagał rodzinie w gospodarstwie rolnym.

Rozdział III

1. Wojna 1939—1945

Po wybuchu wojny życie przyśpiesza i pisze historię tego czasu, dla każdego inną, choć dla wszystkich z wojną w tle. To, co działo się z moim ojcem i jego rodziną, Stanisław pozostawił we wspomnieniach. Dokonał tego po wojnie w towarzystwie i z pomocą swego syna Janusza. I dzięki im za to, bo to wspaniała rzecz taki dokument tamtych czasów. Czyta się jak kryminalno-sensacyjną opowieść z wypiekami na twarzy. A jednak była to najprawdziwsza historia. Oddajmy zatem głos ojcu.

WSPOMNIENIA O KONSPIRACYJNEJ PRODUKCJI PISTOLETÓW MASZYNOWYCH, TAK ZWANYCH BECHOWCÓW, W ZAKŁADACH OSTROWIECKICH I OKOLICZNYCH WSIACH W LATACH 1940 — 1944

zawartość „Roczników dziejów ruchu ludowego Wydanie 18”

Nakładem Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, 1976

Wojna zaskoczyła mnie podczas pracy w Zakładach Ostrowieckich jako dwudziestodwuletniego chłopca. Nie napracowałem się zbyt wiele, bo Szkołę Rzemieślniczo — Przemysłową ukończyłem zaledwie dwa miesiące temu. Z zawodu byłem formierzem, pracowałem w odlewni żeliwa. Nękające na początku września codzienne naloty zmuszały nas do częstego przerywania pracy. 6 września wraz z wieloma innymi postanowiłem porzucić pracę i pozostać w swej rodzinnej wiosce Mirkowice oddalonej od Ostrowca około 7 km.

Na początku 1940 roku władze okupacyjne rozpoczęły werbunek ludności polskiej na roboty do III Rzeszy. Sołtysi będący na usługach okupanta i wchodzący w skład niemieckiej administracji mieli za zadanie wyznaczyć z każdej wioski pewną ilość mężczyzn, zbędnych rąk do pracy na wsi. Sołtysami byli przeważnie najbogatsi gospodarze. Nasz sołtys wyznaczył aż 24 młodych mężczyzn na roboty do Niemiec, przeważnie z gospodarstw małorolnych. Wśród nich byłem ja oraz dwóch moich braci. Byliśmy wszyscy przygnębieni. Najwięcej rozpaczała nasza matka.

Wkrótce rozpoczął się „handel ludźmi”, ponieważ każda rodzina próbowała przy pomocy pieniędzy uchronić najbliższych przed wywozem do Niemiec. Moim rodzicom starczyło pieniędzy na „odkupienie” dwóch synów. Natomiast na mnie zabrakło już pieniędzy. Pozostała mi jeszcze jedna możliwość ratunku: powrócić jak najszybciej do pracy w hucie, którą użytkował teraz okupant dla swoich militarnych celów. Podpowiedział mi tę możliwość gminny urzędnik do spraw przesiedleńczych, a za kopę jajek i innych wiktuałów dał mi nawet skierowanie do działu zatrudnienia w hucie.

Pracę rozpocząłem 20 lipca 1940 roku w odlewni staliwa. Pomimo, że z wykształcenia byłem formierzem, nie otrzymałem od razu pracy w swoim zawodzie. Zakład był już wtedy przepełniony. Takich jak ja, ratujących się przed wywozem na roboty, było wielu. Odlewnia staliwa należała do najgorszych miejsc w zakładzie tak pod względem uciążliwości pracy, jak i szkodliwości dla zdrowia. Dopiero po pewnym czasie udało mi się ją zmienić. Pracowałem początkowo w kuźni obręczy przy składaniu podwozi wagonowych, później w transporcie przy przewozie elementów do produkcji wagonów, wreszcie skierowano mnie do składania ścian bocznych wagonów.

Do pracy konspiracyjnej zostałem wciągnięty we wrześniu 1941 r. Zawdzięczam to moim kolegom — Władysławowi Dąbrowskiemu ze Stryczowic i Kazimierzowi Kijewskiemu z sąsiedniej wioski Podszkodzie. Władysław Dąbrowski był moim krewnym i stąd przychodził często do mnie do domu. Znaliśmy się także ze wspólnego uczestnictwa w korespondencyjnych kursach kreślarskich prowadzonych przez inżyniera Grajewskiego. Rozmawialiśmy często na temat tworzonych w okolicy różnych organizacji konspiracyjnych. Często przekonywał mnie, że jako syn chłopski i robotnik powinienem wstąpić do konspiracyjnej organizacji chłopskiej BCh, której on już był członkiem. Te rozmowy uświadamiające dały mi bardzo dużo. Toteż, gdy pewnego razu mój także serdeczny kolega Kazimierz Kijewski zaproponował mi wstąpienie do tworzonej przez niego placówki Batalionów Chłopskich, zgodziłem się bez wahania. Już wcześniej odmówiłem przystąpienia do tworzonej w mojej wiosce placówki Związku Walki Zbrojnej, ponieważ nie zgadzałem się z jego założeniami, m.in. ze względu na widoczną współpracę z obszarnikami.

W roku 1941 Kazimierz Kijewski pracował również w ostrowieckiej hucie. Stosunki koleżeńskie łączyły nas już w szkole podstawowej w Szewnie. Później kolegowaliśmy się w Szkole Rzemieślniczo-Przemysłowej. Ukończył tę szkołę 2 lata wcześniej. Do pracy i z powrotem chodziliśmy często razem. Jednym z tematów naszych rozmów była także działalność konspiracyjna. Kazimierz Kijewski został komendantem naszej placówki i przybrał pseudonim „Gwizda”. Naszym naczelnym zadaniem było początkowo rozszerzyć skład liczebny organizacji. Nie była to sprawa łatwa, działała bowiem w najbliższych wsiach konkurencyjna placówka Związku Walki Zbrojnej (Armii Krajowej), która zdążyła już wciągnąć w swoje szeregi większość młodych ludzi.

Na początek udało mi się zwerbować do nas moich braci Władysława i Franciszka. Prowadzona przez nas we wsi akcja agitacyjna, podczas której przekonywaliśmy naszych młodych kolegów, synów chłopskich, o słuszności wstąpienia do BCh, przynosiła rezultaty. Coraz więcej członków AK i osób jeszcze nie zrzeszonych wstępowało do naszej placówki. Pod koniec 1942 r. było nas już około 30 osób, w tym 2 dziewczyny. Rozpoczęliśmy współpracę z sąsiednią placówką w Bronszowicach, której komendantem był Jan Haraźny „Róża”. W organizacji pełniłem początkowo funkcję z-cy komendanta. Jednocześnie rozprowadzałem prasę konspiracyjną wśród członków. Sprawowałem również funkcję łącznika między naszą placówką a dowództwem obwodu opatowskiego BCh, którego komendantem był Władysław Zwiejski „Jaruga”.

Jednym z problemów nurtujących naszą organizację był brak uzbrojenia. Oddziały BCh były bardzo ubogie w broń, szczególnie w porównaniu z wyposażeniem oddziałów Armii Krajowej. Poważnym źródłem broni dla oddziałów tej organizacji były zrzuty spadochronowe. Organizacja ta podjęła także własną produkcję. Oba te źródła były dla Batalionów Chłopskich prawie nieosiągalne. Złożyło się na to szereg przyczyn, wśród których najważniejszą stanowił zapewne napięty stosunek między obydwoma organizacjami. Antagonizm ów dał się zauważyć również i na terenie naszego obwodu BCh. Wykluczyło to jakąkolwiek ewentualność otrzymania broni od Związku Walki Zbrojnej (AK). Nasze oddziały zmuszone więc były zdać się wyłącznie na własną inwencję. W początkowym okresie konspiracji nikt jeszcze nie myślał o możliwości podjęcia samodzielnej produkcji broni. Zapotrzebowanie na nią realizowane było głównie w oparciu o zasoby broni, przechowywanej w ukryciu przez ludność, a pochodzącej z porzuconego uzbrojenia wycofujących się w 1939 roku oddziałów polskich. Broni szukano niekiedy całymi dniami. Poszukiwano jej na łąkach, w bagnach, w zagajnikach. Początkowo miejscowi gospodarze nie ufali naszym ludziom i nie chcieli ułatwić im poszukiwań. Z biegiem czasu nabrali zaufania i pokazywali miejsca, w których znajdowała się ukryta broń i amunicja. Uzbrojenia było jednak ciągle mało. Oprócz prowadzenia uciążliwych poszukiwań zaczęto także wykupywać broń od obywateli, o których nie było wiadomo, że posiadali ją jeszcze przed wojną. Nie zaniedbywało się równocześnie zdobywania broni bezpośrednio na wrogu, poprzez wykradanie jej od Niemców, rozbrajanie posterunków żandarmerii i policji granatowej. Palący problem głodu broni nie był jednak ciągle rozwiązany. Przyczynił się do tego między innymi fakt, że szeregi BCh szybko się rozrosły. Chłopi masowo opuszczali ZWZ i zasilali nasze szeregi.

W naszej placówce dyskutowano dużo nad koncepcją wykradania uszkodzonej broni z terenu ostrowieckiej huty, gdzie okupant składował przywożone z frontu uzbrojenie. W realizacji tej koncepcji mogłem odegrać dużą rolę, ponieważ jako jedyny z członków placówki pracowałem w hucie. Jan Swat i Kazimierz Kijewski porzucili pracę w roku 1942. Sam fakt, że pracowałem w Zakładach Ostrowieckich jeszcze nie wystarczał, abym mógł się zajmować ewentualnymi przerzutami broni lub części do niej. Musiałem także znaleźć odpowiednie stanowisko pracy, które pozwoliłoby mi na bezpieczne wykonanie ewentualnych zadań.

O znalezieniu takiego miejsca pracy zadecydował przypadek. Pewnej soboty wracając do domu spotkałem mojego wykładowcę ze Szkoły Rzemieślniczo-Przemysłowej, inżyniera Jaglarza. Podszedł do mnie pierwszy. Mówiliśmy m.in. o pracy w hucie. Dowiedziałem się, że kieruje produkcją w walcowni średniej i szybkiej. Wydawało mi się, że praca na którymś z tych wydziałów dawałaby mi dużą swobodę przy wykonywaniu konspiracyjnych zadań. Zacząłem więc opowiadać inżynierowi, jak bardzo interesuje mnie walcownictwo i że zawsze chciałem pracować w walcowni. Inż. Jaglarz obiecał, że pomyśli o jakiejś pracy dla mnie i prosił, żebym zgłosił się do niego za tydzień. Gdy zameldowałem się u niego, zaproponował mi, ku mojemu zaskoczeniu, pracę starszego ślusarza do spraw utrzymania ruchu. Zapoznałem się natychmiast z obowiązkami, zwiedziłem warsztat i pomyślałem sobie w duchu, że nadarza mi się świetna okazja. Do dyspozycji miałbym trzech ludzi w warsztacie, dwóch na pierwszą a jednego na drugą zmianę, magazyn ze sprzętem, materiałami i narzędziami. Potwierdziły się też moje przypuszczenia odnośnie możliwości utrzymywania kontaktu z innymi wydziałami. Wiele wydziałów z terenu całej huty wykonywało różny sprzęt na zamówienia walcowni.

Niedługo po rozpoczęciu przeze mnie pracy na nowym wydziale (a było to w czerwcu 1943 roku) do naszej placówki BCh dotarła wiadomość o skonstruowaniu prototypu pistoletu maszynowego przez jednego z członków Batalionów Chłopskich. Konstruktorem okazał się dwudziestoletni łącznik BCh Henryk Strąpoć ze wsi Czerwona Góra (Podlesie), posługujący się pseudonimem „Mewa”. Był on kowalem i ślusarzem samoukiem. Pistolet skonstruował według własnego pomysłu. Nie miał zresztą przedtem nigdy do czynienia z prawdziwą bronią palną. Wykonał go w swoim prymitywnym warsztacie w ciągu 2—3 miesięcy przy pomocy najprostszych narzędzi z materiałów, jakie znalazł pod ręką. Pistolet działał automatycznie. Posiadał niewielkie rozmiary, co czyniło go szczególnie przydatnym w akcjach partyzanckich. Strzelał celnie na odległość około 200 metrów. Jego wadą była zbyt duża ilość części składowych, które mogłyby utrudniać ewentualną produkcję. Gotowy prototyp „Mewa” oznaczył literami „BCh”, od początkowych liter nazwy organizacji konspiracyjnej, do której należał i dla której sporządził swój pierwszy pistolet. Zaznaczyć przy tym należy, że „Mewa” posiadał tylko wykształcenie podstawowe (6 klas). O „Mewie” i jego „bechowcu”, tak bowiem później nazwane zostały pistolety jego konstrukcji, opatowska komenda obwodu BCh dowiedziała się od komendanta gminnego z Sadowia Bolesława Kłonicy „Widłaka”. Po zapoznaniu się z prototypem pistoletu, poleciła następnie uruchomić w Podlesiu stały punkt produkcyjny broni. O „Mewie” i jego „bechowcu” dowiedziałem się po raz pierwszy od mojego kolegi Jana Swata „Orła”. Przebywał on wówczas w ukryciu poza rodzinnym domem u komendanta placówki Bronszowice Jana Haraźnego „Róży”. O przystąpieniu do produkcji broni myślał on już nieco wcześniej, nim dotarła do niego wiadomość o prototypie „Mewy”. Swoimi uzdolnieniami konstruktorskimi wyróżniał się on już w szkole. Dzieląc się ze mną wiadomością o „bechowcu”, opisał mi dokładnie wygląd pistoletu, przedstawił jego zalety i wady. Rozmawialiśmy na ten temat do późnych godzin nocnych. W czasie naszej rozmowy rozważaliśmy także kwestie wykorzystania huty do ewentualnej produkcji części do broni. „Orzeł” żałował, że nie pracował już w hucie. Miał tam bowiem mnóstwo znajomych kolegów jeszcze ze szkolnej ławy. Władysław Zwiejski w swojej książce „Walczyli w Chłopskich Batalionach” na str. 142 podaje mylnie, że Jan Swat w momencie organizowania produkcji broni pracował w Zakładach Ostrowieckich.

Umówiłem się z „Orłem”, że zbadam sytuację na terenie huty. W hucie pracowałem wtedy już na walcowni szybkośredniej. Utrzymywałem kontakt prawie z wszystkimi wydziałami, w których możliwe było uruchomienie produkcji części do pistoletów. Dużym plusem było i to, iż zdobyłem sobie u kierownika produkcji inż. Jaglarza dość duże zaufanie. Fakt ten był później czynnikiem ułatwiającym mi konspiracyjną pracę. Poza tym posiadałem stałą przepustkę na dwie zmiany. Na kolejnym spotkaniu z „Orłem” zdałem mu relację z przeprowadzonego przeze mnie pomyślnego rozeznania. Do naszych rozmów wtajemniczyliśmy także komendanta placówki BCh Kazimierza Kijewskiego oraz Władysława Dąbrowskiego ze Stryszowic, który był bardzo dobrym kreślarzem. Jan Swat wraz z Władysławem Dąbrowskim udali się do Czerwonej Góry, w celu dokładnego obejrzenia prototypu pistoletu skonstruowanego przez Henryka Strąpocia. Obydwaj sporządzili szkice oraz wykonali dokładne pomiary wszystkich części pistoletu. Dowiedzieli się też od „Mewy”, jakie narzędzia i przyrządy byłyby niezbędne do seryjnej produkcji jego pistoletu, z jakich materiałów wykonywał części i czy można byłoby ewentualnie użyć do produkcji innych materiałów. Po tej wizycie u „Mewy” mieliśmy się spotkać u mnie w domu w Mirkowicach, w celu ostatecznego wykonania rysunków technicznych. Pracy było sporo. Pistolet Henryka Strąpocia składał się bowiem z 24 części. Każdą z nich należało narysować 2 razy przez kalkę, aby otrzymać po 6 odbitek. Nad rysunkami pracowaliśmy do późnej nocy. Ustaliliśmy też plan działania na następny tydzień. Jan Swat i Władysław Dąbrowski mieli za zadanie skontaktować się z kierownictwem powiatowym BCh, zapoznać go z naszymi planami odnośnie uruchomienia seryjnej produkcji broni, przedstawić sporządzone przez nas szkice poszczególnych części oraz zaznajomić z możliwościami wykonania części na terenie ostrowieckiej huty. Obydwaj mieli także zaproponować komendzie wspólne spotkanie, na którym zapadłyby ostateczne decyzje o podjęciu produkcji broni. Moim zadaniem miało być dalsze wnikliwe analizowanie możliwości produkowania elementów na terenie samej huty. Spotkanie z komendą obwodową zostało ustalone nawet wcześniej, niż na początku się tego spodziewano. Odbyło się ono we wrześniu 1943 roku. Z ramienia dowództwa przybył do nas sam komendant powiatowy Władysław Zwiejski „Jaruga”. Miejscem narady był dom Jana Haraźnego „Róży” w Bronszowicach. W spotkaniu udział wzięli także Jan Swat oraz Jan Haraźny. Ja byłem również zaproszony, ale ostatecznie w naradzie udziału nie wziąłem. Początkowo było to dla mnie duże rozczarowanie. Wszyscy obradowali w domu, a ja czekałem na dworze, skąd miano mnie po pewnym czasie poprosić do wnętrza. Zamierzałem już odejść, gdy z mieszkania wyszedł Jan Swat, przeprosił mnie za zaistniałą sytuację oraz wytłumaczył, dlaczego nie będę mógł uczestniczyć bezpośrednio w rozmowach. Środki bezpieczeństwa wymagały, aby osobę komendanta znało jak najmniej osób, a mnie wówczas nie był on jeszcze znany. Od Jana Swata dowiedziałem się też, że komendant „Jaruga” był bardzo zadowolony z naszych zamierzeń i życzył nam pomyślnego wykonania zadań, jakich podjęliśmy się. Na cele finansowania pozostawił 4000 złotych. Miała to być tylko zaliczka ale, jak się później okazało, suma ta była kwotą ostateczną na finansowanie produkcji broni w hucie. Wracając do domu czułem się jeszcze nieco rozżalony. Walczyłem z samym sobą dopóty, dopóki ambicja nie ustąpiła zdrowemu rozsądkowi. Zrozumiałem, że w konspiracji trzeba jak najmniej wiedzieć i że to jest konieczne.

Następnego dnia po powrocie z pracy spotkałem u siebie w domu „Orła”. Jan opowiedział mi dokładnie przebieg wczorajszej narady. Dowiedziałem się wówczas, że w czasie dyskusji zrodziła się myśl, aby uruchomić warsztaty pomocnicze dla produkcji podjętej przez „Mewę”. Z nowym pomysłem wiązała się potrzeba zdobycia odpowiedniego wyposażenia dla warsztatów oraz zatrudnienia w nich właściwych ludzi. Dla zdobycia narzędzi nadawał się znowu najlepiej teren ostrowieckiej huty. Moje zadania musiały więc ulec rozszerzeniu.

Była jedna z jesiennych, październikowych sobót 1943 roku. Wstałem tego dnia do pracy wyjątkowo wcześnie. Wziąłem z sobą gotowe szkice wszystkich części i elementów pistoletu. Wychodząc powiedziałem matce, że wrócę dopiero po dwu zmianach. Tak rozpoczął się pierwszy dzień urzeczywistniania naszych planów produkcji broni. Wybrałem sobotę ze względu na zwyczaj panujący w mojej rodzinie. Rodzice rozpoczynali wszelkie ważniejsze prace w soboty, gdyż wierzyli, że tylko te dni zapewnią późniejszą realizację. Pierwszym elementem pistoletu którym się zająłem były tzw. osłony boczne. Na ich wykonawcę upatrzyłem sobie dwóch kowali z kuźni wagonowej: Walentego Błaszczyka i Michała Króla. Idąc na rozmowę z nimi wziąłem z sobą rysunek osłon. Zamierzałem ich prosić o wykonanie ponad 200 sztuk, przy czym zaopatrzenie w odpowiedni materiał miało należeć do mnie. W trakcie rozmowy doszliśmy do wniosku, że osłony mogą być zrobione tylko przy pomocy specjalnego oprzyrządowania w postaci matryc składających się z 2 części. Pojawił się nowy problem materiałowy, ponieważ matryce musiały być sporządzone ze szczególnie twardego materiału. Na szczęście kowale znaleźli u siebie odpowiedni materiał i przygotowali od ręki 6 odkuwek na matryce o przybliżonych wymiarach 300x80x35 mm. Wykonaniem samych matryc musiał zająć się jednak ktoś inny. Sporządziłem odpowiednie rysunki matryc i postanowiłem jeszcze tego samego dnia włączyć do akcji frezera Stefana Ruszkiewicza, który pracował na strugarce w warsztacie mechanicznym. Poprosiłem go o szybkie wykonanie 3 par matryc. Znałem go dobrze, gdyż wykonywał już wiele części dla walcowni. Dobrze się składało, bo właśnie realizował dla mojej walcowni zamówienie na 100 sztuk śrub do sprzęgła. Umówiłem się z nim, że matryce wykona w ramach tego samego zamówienia w miejsce kilkunastu śrub. Wacław Ruszkiewicz z Mechanicznego dotrzymał słowa i po 3 dniach mogłem odebrać od niego zamówione matryce. Z matrycami udałem się jeszcze raz na rozmowę z Błaszczykiem i Królem. Byli nawet zadowoleni z ich jakości. Materiał na osłony boczne zobowiązałem się dostarczyć już następnego dnia. W praktyce zadanie to okazało się o wiele trudniejsze do wykonania niż się spodziewałem. Na osłony najlepiej nadawał się płaskownik ryfowy, którego używało się zazwyczaj do drewnianych wozów konnych. Z takiego właśnie płaskownika były sporządzone osłony w pierwowzorze pistoletu.. Widziałem, że płaskownik o żądanych rozmiarach znajdował się na placu wyrobów gotowych. Trzeba było po prostu wykraść ten materiał w porze nocnej a następnie pociąć na ponad 200 części O ile z wykradzeniem płaskownika nie miałem większych trudności, to odpowiednie jego pocięcie na jednakowe kawałki o długości około 27 cm było już sprawą trudniejszą. Pociąłem najpierw płaskownik na 3-metrowe odcinki i dopiero z tymi odważyłem się iść do kolegów z walcowni z prośbą, aby pocięli mi na nożycy na drobniejsze kawałki. Mogłem to uczynić bez większego ryzyka, bo na walcowni mieliśmy do czynienia z kawałkami płaskownika używanymi m.in. jako podkładki do pazurów i walcy. Ostatecznie nie wywiązałem się z terminu dostarczenia materiału dla Błaszczyka i Króla. Byłem gotowy dopiero po tygodniu.

Z Błaszczykiem i Królem znałem się bardzo dobrze już od dawna. Obydwaj należeli do PPS Lewicy i m.in. dlatego mogłem im zaufać. Początkowo chciałem zataić przed nimi prawdziwe przeznaczenie części, które wykonywali ale nie uwierzyli w bajkę o „siewnikach”, do których potrzebne mi były części. Jeden z nich powiedział mi nawet wprost:”Co to za siewniki, co będą strzelać”. Obydwaj nie odmówili mi jednak pomocy i chętnie wykonywali moje zamówienia. Początkowo myślałem, że Błaszczykowi i Królowi będę dostarczał codziennie 400 szt płaskowników, ale oni nie wyrazili na to zgody. Nie chcieli po prostu wykonywać osłon ręcznie, bo nie byłaby to dokładna robota. Zdecydowali się zamówić prasę i całość wykonać na automacie w ciągu paru godzin. Nie było to jednak przedsięwzięcie bezpieczne, ponieważ w pobliżu maszyny znajdowały się biura szefa wydziału Hautzeudorfera i nadzoru technicznego.

Całość materiału dostarczyłem następnego dnia rano. Po kilku godzinach zameldował się u mnie Michał Król i powiedział, że robota skończona. Bardzo się ucieszyłem na widok solidnie wykonanych części. Poprosiłem Króla, aby resztę osłon przetrzymał u siebie jeszcze jedną noc. Następnego dnia Kazimierz Karbowniczek, mój pracownik z walcowni, wyniósł je z kuźni po parę sztuk, zawinięte w szmatę i składał w moim schowku w walcowni.

Następną częścią wykonywaną w kuźni wagonowej przez Błaszczyka i Króla była obudowa pistoletu, czyli tzw. korpus. Jako materiał służyły rury wodociągowe. Złożyłem na nie zapotrzebowanie do magazynu głównego. W uzasadnieniu napisałem, że są one potrzebne dla mojego wydziału przy chłodzeniu podczas procesu walcowania. Otrzymany materiał musiałem jednak znowu pociąć na odpowiednio mniejsze kawałki po około 45 cm długości. Zrobiłem to ręczną piłką podczas kolejnej nocy spędzonej w hucie.

Następnego dnia pocięte rurki dostarczyłem przy pomocy Kazimierza Karbowniczka do kuźni wagonowej na ręcznym wózku. Przyniosłem jednocześnie zamówienie na wykonanie takiej samej ilości, ale innych części, rzekomo na potrzeby walcowni. Błaszczyk i Król przecinali rurki wzdłuż szwu na długości około 25 cm, przy czym dodatkowo używali specjalnego, żelaznego pręta, który był wkładany do środka rurki w celu zapobieżenia zniekształceniu korpusów. Przepołowione do połowy rurki były następnie odpowiednio modelowane na specjalnych matrycach o kształcie korpusu. Matryce te były wykonane także w wydziale mechanicznym przez Ruszkiewicza, a materiał do nich odkuto w młotowni.

Wykonanie kolejnych części do „bechowca” zleciłem zaufanym pracownikom Wydziału Mechanicznego, ze wspomnianym już Ruszkiewiczem na czele. Wacława Ruszkiewicza i jego dwóch współpracowników Stefana Pająka oraz Stefana Kubickiego znałem dobrze z racji współpracy walcowni z Wydziałem Mechanicznym. Z Ruszkiewiczem poznałem się też w czasie wspólnych powrotów po pracy do domu. Na to, że jest dobrym Polakiem i można mu zaufać, zwrócił mi pierwszy uwagę kolega ze szkolnej ławki Mieczysław Siurek, członek Gwardii Ludowej, pracujący w Wydziale Mechanicznym. Szkoda, że zginął z rąk gestapowców jeszcze w trakcie przygotowywania przeze mnie produkcji broni. Pomógł mi bardzo dużo w tym wstępnym etapie. Pamiętam nasze wspólne spotkanie na cmentarzu w Denkowie, bo w hucie nie można było bezpiecznie pogadać. Był wtedy razem z Henrykiem Manszem i omawialiśmy wstępnie sprawy organizacyjne konspiracyjnej produkcji broni. Zwierzyłem im się z zamiarów naszej placówki i prosiłem o przyjacielskie porady. Obydwaj mieli przecież świetne rozeznanie na swoich wydziałach.

Do Ruszkiewicza miałem więc największe zaufanie i zaproponowałem mu nawet wprost współpracę przy konspiracyjnej produkcji części broni. On z kolei namówił do współpracy kolegów Pająka i Kubickiego.

Na moją propozycję Ruszkiewicz nie odpowiedział od razu. Chciał wszystko przemyśleć. Po trzech dniach spotkaliśmy się znowu. Zgodził się. Odtąd rozpoczął świadomą współpracę, ponieważ dotychczas sporządzał dla mnie matryce do osłon oraz do korpusów, o czym już wspomniałem, ale nie chciałem go jeszcze wtedy wtajemniczać do akcji. Grupie Ruszkiewicza zleciłem teraz w kolejności wykonanie części do zamków, urządzeń regulujących oraz w ostatniej fazie trzpieni do magazynków i samych magazynków. Materiały do wykonania tych części były także odkuwane w młotowni, a dostarczałem je do Wydziału Mechanicznego osobiście.

Wykonanie tych części było chyba rzeczą najbardziej niebezpieczną, ponieważ już ich wygląd zdradzał przeznaczenie. W warunkach, gdy zamówienia były fikcyjne, a wykonywano coś zupełnie innego. Ruszkiewicz i jego koledzy byli szczególnie narażeni na donosy kolaborantów. Często Niemcy przeprowadzali rewizje, a szczególnie skrupulatnie przeszukiwali szafki najlepszych fachowców, do których zaliczali się również Ruszkiewicz, Pająk i Kubicki. Podziwiałem ich spryt i zarazem odwagę, gdy sporządzili sobie w półkach szafek skrytki na wykonywane części i materiały do broni, których nie wykryła żadna rewizja. Wszystkie części wykonywali na nocnej zmianie, a odbierałem je przed rozpoczęciem pierwszej zmiany. Moje zamówienie realizowali tylko za skromne wynagrodzenie, jakie otrzymywali od okupantów. Ja nie byłem obu w stanie dodatkowo wynagradzać.

W produkcji różnych drobnych części do „bechowca” „Mewy” brali również udział pracownicy Wydziału Remontowego. Wydział ich wykonywał sporo osprzętu do walcowni i stąd byłem tam częstym gościem, jeszcze przed rozpoczęciem produkcji części do „bechowca”. Miałem tam też szkolnego kolegę, Henryka Mansza oraz kolegów z sąsiednich wiosek, m.in. Stefana Szczypucha. Brygadzistą ogólnym Wydziału był Wojciech Nowak, z którym załatwiałem wszelkie formalności papierkowe. Był wtajemniczony w sprawy produkcji broni i chętnie współpracował ze mną. Do niego wpływały zamówienia na sprzęt walcowniczy, do których podmieniałem rysunki. Nowak kalkulował zlecenia robotnikom w ten sposób, aby mogli nieco zarobić. Obciążało to w efekcie koszty naszego wydziału. W przypadku braku pokrycia dostarczałem dodatkowe zamówienia, aby w ten sposób odwdzięczyć się za współpracę.

Bezpośrednimi wykonawcami zamawianych przeze mnie części do pistoletu byli Henryk Mansz, Władysław Żelazowski, Marian Sikora, Władysław Piotrowski i Stanisław Świerdowski, Stefan Szczypuch, Zygmunt Makuła. Ryszard Zygulski i Feliks Jasiak wykonywali natomiast sprężyny do „bechowca” „Mewy”.

Wszyscy wymienieni robotnicy Wydziału Remontowego stanowili później trzon wykonawczy części do pistoletu skonstruowanego przez Jana Swata „Orła”, o czy będzie jeszcze mowa. Zdobycie luf było jednym z najtrudniejszych zadań do wykonania. Wiedziałem, że w składach złomu znajdują się stosy zepsutej i wycofanej z użycia broni. Składy te mieściły się obok pływalni w pobliżu młota parowego. Był to teren należący do Wydziału Remontowo-Usługowego przy martenach. Na wydziale tym pracował mój wuj Marcin Łodaj. Był on brygadzistą od dźwigów i kranów parowych. Spotykałem się z nim sporadycznie. Postanowiłem wykorzystać teraz więzy pokrewieństwa.

Musiałem jak najszybciej spotkać się z nim pod jakimś pretekstem. Zabrałem więc ze sobą zaświadczenie stwierdzające, że kontynuuję korespondencyjnie kursy kreślarskie u inż. Grajewskiego w Warszawie i udałem się z konkretną, ale oczywiście zmyśloną prośbą. Powiedziałem, że w związku z kursem otrzymałem zadanie opracowania działalności dźwigu parowego. Nadmieniłem, że termin wykonania opracowania upływa z końcem tygodnia i jest ono niezbędnym warunkiem zaliczenia pierwszego roku kursów. Poprosiłem wuja, aby zaprowadził mnie do dźwigu i zapoznał  z jego działaniem. Zgodził się chętnie. Przy okazji przekonałem się, że w stertach złomu tkwiły rzeczywiście tysiące zepsutych karabinów. Po upływie dwóch tygodni udałem się do wuja ponownie, by pochwalić się rzekomą czwórką z pracy pisemnej. Był bardzo dumny, że jego wykład nie poszedł na marne.

Tymczasem produkcja części i elementów na poszczególnych wydziałach przebiegała bardzo sprawnie i bez najmniejszych podejrzeń ze strony okupanta. Prawie codziennie odbieraliśmy z poszczególnych stanowisk wykonane już części i elementy. Już wówczas sprawa transportu części poza obręb huty znajdowała się w stadium organizacji. Wobec postępującej produkcji części i elementów zadanie zdobycia luf stawało się z dnia na dzień coraz pilniejsze. Plan miałem już opracowany. Istniała tylko jedna możliwość najszybszego uzyskania luf — ze składowisk złomu.

Pewnego dnia w lutym 1944 roku po zakończeniu drugiej zmiany pozostałem na terenie huty. Zaopatrzyłem się w trzy metalowe piłki. Ukryłem się dobrze wśród zwałów złomu i rozpocząłem piłowanie. Odcięcie pierwszej lufy kosztowało mnie około godziny czasu, przy czym zużyłem w tym celu wszystkie zabrane piłki. I na tym zakończyła się moja pierwsza wyprawa do złomowiska.

Musiałem zdecydować się na jakiś inny, szybszy sposób uzyskania luf ze składowiska. Jeszce tego samego wieczoru wracając na wydział postanowiłem zabrać ze sobą 3 zepsute karabiny. Ukryłem je pod płytami w walcowni średniej. Leżały tam przez cały tydzień. Doszedłem do wniosku, że najlepiej będzie odciąć lufy aparatem do przepalania, jaki znajdował się na moim wydziale. Jednak nie miałem pojęcia, jak nim się posługiwać. Nie miałem także odwagi zwrócić się bezpośrednio do Antoniego Gajdowskiego, który obsługiwał aparat, aby on zajął się wykonaniem tego niebezpiecznego zadania. Nie był bowiem na tyle wtajemniczony w naszą pracę konspiracyjną. W powyższej sytuacji postanowiłem sam nauczyć się obsługi aparatu. Udałem się więc do inżyniera Jaglarza z prośbą o skierowanie mnie na krótkie przeszkolenie. Prośbę musiałem jakoś umotywować. Wymyśliłem więc historyjkę o często powtarzających się w czasie drugiej zmiany awariach na walcowni, które rzekomo miały powodować długie przestoje w produkcji. Inżynier polecił natychmiast Gajdowskiemu, aby mnie przeszkolił. W przeciągu kilku dni potrafiłem już samodzielnie obchodzić się z przyrządem. Odciąłem nim lufy od pierwszych karabinów. W następnym tygodniu zacząłem od nowa przynosić wieczorami karabiny ze złomowiska. Za jednym razem zabierałem pod jesionkę dwie sztuki. W sumie przeniosłem ich około trzydziestu. Lufy ucinałem w nocy.

Ponieważ ukrywanie zwiększającej się liczby karabinów było coraz niebezpieczniejsze, zmuszony byłem zaprzestać dalszego ich przynoszenia. Odcinanie luf od karabinów nie było oczywiście ostatnim etapem prac nad nimi. Aby mogły stać się lufami „bechowca”, należało je przewiercić na całej długości, wykonać wewnątrz bruzdy oraz nagwintować na końcach. Do wykonania tych wszystkich czynności potrzebny był koniecznie dobry frezer. Takich zaś ostrowiecka huta posiadała niewielu. Znałem jednego. Nazywał się Ignacy Kidoń, a pracował od lat w narzędziowni. Ale niestety narzędziownia nie świadczyła żadnych usług dla walcowni. Mój ewentualny kontakt z Kidoniem mógłby się łatwo rzucić w oczy i w efekcie wzbudzić podejrzenie.

W tym samym czasie nasz wydział miał walcować hacele. Inżynier Jaglarz zaprojektował specjalne pazury do realizacji zamówienia, ale ich szkice były zbyt skomplikowane. Zasugerowałem natychmiast, że pazury takie wykonać może Ignacy Kidoń. Mój szef był nawet zadowolony z propozycji i wypisał natychmiast zamówienie dla narzędziowni. Zanim dokument trafił jednak na miejsce, uprzedziłem Kidonia o treści zamówienia prosząc go, aby nie odmawiał wykonania. Zabieg ten okazał się słuszny, ponieważ kierownictwo narzędziowni zamierzało odmówić wykonania zlecenia ze względu na przeciążenie prac. Gdy jednak Kidoń nie wyraził sprzeciwu, zlecenie przyjęto.

Od tej pory bardzo często zaglądałem do Kidonia do narzędziowni. Starałem się nawiązać z nim bliższą znajomość. Wreszcie zdecydowałem się zaproponować mu wykończenie zdobytych przeze mnie luf. Przedstawiłem mu dokładnie, na czym polegałoby jego zadanie oraz do czego będą służyć lufy. Kidoń był początkowo zaskoczony moją propozycją, ale w końcu uległ namowom. Ze względu na zachowanie ostrożności umówiliśmy się, że łączą nas więzy pokrewieństwa i że do niego będę zwracał się per wuj. Już następnego dnia dostarczyłem Kidoniowi pierwsze partie luf. Po odbiór miałem zgłosić się za trzy dni. Były gotowe w umówionym terminie. Zapakowane w papier leżały w szafce roboczej Kidonia. Niezauważony przez nikogo szybko schowałem je pod kombinezon. Żeby przedłużyć kontakt z narzędziownią i Kidoniem, wypisywałem dodatkowo specjalne zamówienie na jeszcze cztery pazury według projektu inżyniera. W ten sposób mogłem Kidoniowi bez większych podejrzeń przekazywać codziennie po parę luf i jednocześnie odbierać już wykonane. Oczywiście odbyło się to podczas drugiej zmiany.

W następnym tygodniu Kidoń pracował na pierwszą zmianę. Obiecał dalej pracować nad wykańczaniem luf. Do pomocy zwerbował sobie Tadeusza Krawczyka, szlifierza, także mojego kolegę szkolnego. Ja postanowiłem natomiast ponownie zająć się gromadzeniem karabinów ze złomowiska i ucinaniem luf. Jednocześnie ciągle odbierałem inne wykonane już części z poszczególnych wydziałów. Ich transport poza obręb zakładu był już wtedy mocno zaawansowany.

Pewnej nocy w trakcie odnoszenia na złomowisko dwóch uciętych karabinów, zdarzył mi się przykry wypadek. Zbliżałem się do sterty złomu, gdy zza rogu wyłoniły się sylwetki dwóch osób i kierowały się wyraźnie w moim kierunku. Było za późno na ucieczkę lub nawet ukrycie się. Obydwaj mężczyźni mieli na sobie mundury. „Czego tu szukasz?” krzyknął po polsku jeden z nich. Zachowałem zimną krew i powiedziałem, że idę do kolegi Jana Jopa, który pracował na Wydziale Kolejowym jako pomocnik maszynisty. Nie zdążyłem wypowiedzieć następnych słów, kiedy poczułem silne uderzenie w głowę. Przewróciłem się na ziemię. Później straciłem przytomność. Ocknąłem się po jakiejś godzinie, zziębnięty i słaby. Dopiero wewnątrz budynku poczułem silny ból lewej ręki, którą osłaniałem się przed ciosami. Powiedziałem dozorcy, że chciałbym się nieco przespać i udałem się do swojego kantorku. Tam podarłem bieliznę i opatrzyłem rękę. Zagoiła się na szczęście szybko, bo po tygodniu czasu, nie przeszkadzała zbytnio przy wykonywaniu dalszych obowiązków konspiracyjnych.

Nie podołałbym swoim konspiracyjnym zadaniom, gdyby nie życzliwość i pomoc pracowników z mojego wydziału walcowni szybkośredniej, a szczególnie z mojego warsztat. To oni przyczynili się również pośrednio lub bezpośrednio do sprawnego wykonywania przeze mnie konspiracyjnych obowiązków.

Na naszym wydziale panowała dobra koleżeńska atmosfera. Wszyscy sobie pomagali bez względu na przynależność konspiracyjną

Nasz wydział walcował specjalne rodzaje stali na bagnety i pociski przeciwczołgowe i przeciwlotnicze, lufy do karabinów itp. W przypadku zwiększania się braków, majstrowie niemieccy wpadali we wściekłość. Kontrola jakości wyglądała następująco. Po odwalcowaniu każdego profilu zbrojeniowego odcinało się kawałek o długości 3cm. Z próbkami szło się do kuźni wagonowej, gdzie kowale skuwali je ręcznym młotem na gorąco. Jeżeli na próbkach były pęknięcia, stal nie nadawała się do celów zbrojeniowych. Majstrowie niemieccy szczególnie pilnowali tych próbek ponieważ otrzymywali dodatkowe premie za małe ilości odpadów. Znalazłem sposób na oszukiwanie obermajstrów. Zamiast pobierać przykładowo 10 próbek, pobierano 4-5-krotnie więcej. Dobre próbki robotnicy z mojego warsztatu przynosili do oceny Niemcom, a popękane wyrzucali od razu na złom. Majstrowie byli tak uradowani zmniejszeniem się braków, że stawiali później wódkę polskim majstrom.

Kazimierza Karbowniczka, wówczas piętnastolatka, lubiłem bardzo za jego uczynność i solidarność. Był moim pomocnikiem w warsztacie. Jak już wspomniałem, pomagał mi przy odbiorze wykonanych części z kuźni i Wydziału Mechanicznego. O moim schowku w warsztacie wiedział tylko on. Składał do niego gotowe części i elementy do broni. Z uwagi na jego młody wiek nie wtajemniczałem go w swoje konspiracyjne zadania. Mógł się tylko domyślać, że pomaga mi w jakiejś tajemniczej działalności. Kazimierz Karbowniczek brał później udział razem ze swoim starszym o 2 lata kolegą Kazimierzem Kitowskim w wynoszeniu części i narzędzi poza teren huty, o czym będzie jeszcze mowa. Kazimierz Kitowski był moim doraźnym pomocnikiem przy pracach fizycznych. Ze względu na jego wiek także nie wtajemniczałem go sprawy produkcji broni. Jak powiedział mi później po wyzwoleniu, zdawał sobie sprawę, że wykonuje polecenia dla jakiejś organizacji podziemnej.

Inni pracownicy z walcowni, z którymi współpracowałem, jak Marian Gajdowski, Stanisław Nowakowski i Józef Bykowski domyślali się mojej działalności. Pomagali mi w sposób pośredni, zatajając moje częste nieobecności na wydziale, czy zastępując mnie w pracy. Natomiast Wilhelm Cegliński, dozorca walcowni, przymykał oczy na moje częste noclegi w hucie.

Przez blisko pół roku zostawałem niemal co drugi, co trzeci dzień na nocną zmianę bez powiadomienia o tym mojego kierownictwa. Spałem na stole pod własną jesionką niemal w kucki, bo stół był niewielkich rozmiarów. Rano ćwiczyłem gimnastykę, aby rozprostować kości. W nocy często wykonywałem różne roboty, których nie można było wykonywać w dzień.

Równolegle z produkcją części do „bechowca” na terenie Zakładów Ostrowieckich zdobywaliśmy niezbędne narzędzia i przyrządy do wyposażenia wiejskich warsztatów. Zadanie nie było łatwe do wykonania. Narzędzia znajdujące się w zakładzie administrowanym przez okupanta były ściśle ewidencjonowane. Każdy większy wydział lub warsztat w ostrowieckiej hucie posiadał swoją własną narzędziownię. Wydawanie narzędzi było ograniczone do minimum. Niektóre z nich musiały być zwracane jeszcze tego samego dnia lub były wypożyczane na ściśle określony czas. Każdy z pracowników huty miał do dyspozycji kilka numerków metalowych, przeważnie pięć, za które mógł wypożyczyć potrzebne mu narzędzia. Za jeden żeton można było otrzymać tylko jedno narzędzie. Po zdaniu narzędzia numerek otrzymywało się z powrotem. Wydawanie każdego narzędzia było rejestrowane w specjalnej książce. Na żetonach znajdowały się bowiem poza numerem cechy będące odpowiednikiem danego rodzaju narzędzia.

Co pewien okres wśród pracowników przeprowadzana była kontrola, która miała na celu rozliczenie się z pobranych narzędzi. Stwierdzono, że niektórzy przetrzymywali narzędzia w swoich szafkach. Znów inni wcale ich już nie posiadali. W tym drugim przypadku pracownik musiał płacić odszkodowanie w wysokości trzykrotnej wartości narzędzia. Na tego rodzaju odszkodowania wydatkowałem pobrane z komendy obwodu 4000zł. Niektóre narzędzia zdobywaliśmy w ten właśnie sposób.

Ponieważ sposób ten był bardzo kosztowny, musieliśmy próbować innych dróg zdobywania narzędzi. W narzędziowni wydziału remontowego miałem sporo kolegów, na których można było liczyć. Ich to zasługą było dostarczanie poważnej części przyrządów i narzędzi. W każdej narzędziowni znajdował się numerator z cechą. Co pewien okres wykonywano bowiem nowe numerki dla pracowników. Liczba wybitych żetonów podlegała również ścisłej rejestracji. Koledzy z Wydziału Remontowego wykonywali zawsze o kilka numerków więcej, nie uwidaczniając ich w rejestrze. Przy pomocy tej nadwyżki koledzy pobierali narzędzia i oddawali mi je. Co kwartał zbierała się komisja, by dokonać odpisów zużytych lub zniszczonych narzędzi. Ponieważ w jej skład wchodzili nasi koledzy, odpisy były dokonywane w większych ilościach, w celu zatuszowania zniknięcia pewnej liczby narzędzi. Ale powyższa sytuacja nie mogła trwać na dłuższą metę. Administracja niemiecka zaczęła domyślać się jakiejś kombinacji i postanowiła wymienić wszystkich pracowników z narzędziowni i przenieść na inne miejsca pracy. Z narzędziowni usunięto Stefana Szczypucha, Zygmunta Makułę i Ryszarda Żygulskiego. Część narzędzi zdobywałem w swoim warsztacie. Wpisywaliśmy po prostu większe zapotrzebowanie na narzędzia dla warsztatu ślusarskiego. Niezbędne dokumenty podpisywali inż. Jaglarz, mój bezpośredni przełożony, który jak już wspomniałem, darzył mnie wyjątkowym zaufaniem. Każdy przedstawiony przeze mnie dokument materiałowy podpisywał bez uprzedniego czytania. W szczególności podpisem inżyniera musiały być opatrzone zamówienia na materiały, narzędzia i przyrządy. Każde zamówienie wymagało również akceptacji jednego z dwóch niemieckich majstrów, reprezentantów administracji okupanta. Jeden o nazwisku Kiehl był zaciekłym faszystą. Drugi, Peter, odnosił się do Polaków łagodnie.

Starałem się zawsze tak manewrować, aby zamówienie podpisane przez inżyniera Jaglarza akceptowane było podpisem Petera. Ten bowiem nie zwracał uwagi na treść dokumentów. Zamówienia pisałem sam, a po podpisaniu przez inż. Jaglarza i jednego z majstrów administracji niemieckiej narzędzia pobierałem osobiście z magazynu walcowni. Po drodze miałem zawsze okazję dopisać pewną ilość sztuk. Gdy np. zamówienie opiewało na 4 pilniki, dopisywałem z przodu 1 i w ten sposób uzyskiwałem 14 pilników. Dopisywane nadwyżki trafiały do osobnego schowka, który znajdował się w walcowni, w stercie nieużytecznych już części zmagazynowanych przy warsztacie ślusarskim. Podobnie było z dokonywaniem protokółów przedwczesnego zużycia lub całkowitego zniszczenia. Miałem szczęście, gdyż także ja je sporządzałem. Zawsze podpisywał inż. Jaglarz i jeden z majstrów niemieckich.

Największa ilość narzędzi i przyrządów była przeznaczona dla powstającego warsztatu w Mirkowicach. Część otrzymywał Henryk Strąpoć dla swojego warsztatu w Czerwonej Górze.

Wszystkie narzędzia zdobyte na terenie huty były transportowane razem z częściami do pistoletów. Były wśród nich suwmiarki, młotki, piłki do cięcia metalu, przecinaki, pilniki, komplety wierteł, komplety narzynek i gwintownie oraz wiele innych drobnych narzędzi.

Już w trakcie produkcji części do pistoletu trzeba było rozwiązać kolejny ważny problem jak przetransportować gotowe elementy z terenu huty do wiejskich warsztatów? Dotychczasowy, sprawny przebieg produkcji napawał mnie otuchą. Wierzyłem w powodzenie kolejnego zadania. Transport wymagał dość precyzyjnej organizacji z uwagi na wzmożoną czujność władz administracyjnych okupanta na terenie huty. Trzeba było w takiej sytuacji zachować maksymalną ostrożność, być przygotowanym nawet na to, że wśród kolegów znajdować się może konfident. Transport był zagadnieniem najbardziej palącym. Złożyło się na to szereg przyczyn. Najważniejsza była chyba kwestia przechowywania części. Gromadziliśmy je dotychczas częściowo w specjalnie zamaskowanych schowkach na składowisku części wymiennych do produkcji wyrobów walcowanych. Pozostała część elementów znajdowała się bezpośrednio u osób zatrudnionych w nielegalnej produkcji na wydziałach mechanicznym, remontowym i narzędziowym. Było to bardzo niebezpieczne. Do jak najszybszego transportu przynaglał nas także fakt, że na broń czekały oddziały Batalionów Chłopskich.

Jednym ze sposobów transportu było bezpośrednie wynoszenie drobniejszych elementów pod osłoną ubrania. Postanowiłem wypróbować ten sposób osobiście. Pewnej listopadowe nocy obładowałem się drobnymi częściami i ruszyłem ku wyjściu. Rewizja była tylko wyrywkowa. Ta pierwsza udana próba dodała mi odwagi.

Postanowiłem rozszerzyć ten rodzaj transportu. Do współpracy wciągnąłem dwóch młodszych kolegów z walcowni: Kazimierza Karbowniczka i Kazimierza Kitowskiego. Wartownicy nie zwracali na nich szczególnej uwagi. Byli bowiem jeszcze nieletni. Części wkładaliśmy m.in. do butów, umocowywaliśmy je także przy pomocy sznurków na łydkach. Przez portiernię przechodziliśmy we trójkę. Po przejściu przez bramę udawaliśmy się w kierunku stawów Klepackiego. Tam odbierałem od chłopców elementy i zanosiłem je już sam do domu. Przy wynoszeniu drobnych części z fabryki pomagał mi także Henryk Mansz.

W opisany sposób przemyciliśmy w listopadzie 1943 roku poza hutę około 10 kompletów części, poza lufami, których produkcja miała nastąpić w terminie późniejszym.

Większych części i elementów nie można było jednak wynosić bezpośrednio przy sobie. Przy realizacji kolejnego zadania postanowiliśmy wykorzystać lokomotywę. Jeden z pomocników maszynisty pochodził z naszych rodzinnych stron, a mianowicie ze Stryszowic. Był nim Jan Jop. Nie mieliśmy dokładniejszych danych o jego osobie, postanowiliśmy więc sprawdzić, czy należy do jakiejkolwiek organizacji podziemnej. Pewnego wieczoru zjawił się w moim domu rodzinnym Władysław Dąbrowski z pomyślnym meldunkiem. Jan Jop cieszył się dobrą opinią w swojej wiosce, chociaż nie należał do żadnej organizacji. Dla ostrożności postanowiliśmy nie wtajemniczać Jopa w rzeczywiste przeznaczenie przewożonych części i elementów.

Z Jopem spotkałem się zaraz w pierwszy dzień po świętach Bożego Narodzenia. Zapytałem się go, czy nie przewiózłby mi lokomotywą poza hutę, parę metalowych części do aparatu do pędzenia samogonu. Jop oświadczył, że w tej sprawie musi porozmawiać z maszynistą Janem Szydłowskim. Odpowiedź miałem otrzymać za dwa dni. Była pozytywna. W czasie spotkania z Jopem i Szydłowskim omówiliśmy, w jaki sposób ma się dokonać przewóz. Wyznaczyliśmy dokładne terminy transportu. Lokomotywy wyjeżdżały poza hutę jedynie w dwu wypadkach: albo z ładunkiem wysyłkowym do stacji, wówczas były bacznie strzeżone przez uzbrojonego po zęby Niemca, albo w przypadku manewrowania wagonami i podciągania na teren huty i wtedy nie były pilnowane. Właśnie tą drugą możliwość postanowiliśmy wykorzystać w celu wywiezienia worków z częściami oraz narzędziami.

Pierwszy transport odbył się na początku stycznia 1944 roku. Po zakończeniu drugiej zmiany. Lokomotywa miała przyjechać pod walcownię rzekomo po węgiel. Jeden z maszynistów ładował węgiel, drugi przenosił spakowane worki na lokomotywę. Moje zadanie polegało na zabezpieczeniu walcowni od wewnątrz w taki sposób, aby dozorca niczego się nie domyślił. Przedtem poczęstowałem go samogonem, a gdy zrobił się senny, zamknąłem go w kantorku. Maszyniści nie mogli od razu wyjeżdżać za bramę. Manewrowanie wagonami odbywało się dopiero wieczorem około 17—18 i nie zawsze musiało nastąpić w dniu pobrania paczek z walcowni. Maszyniści zmuszeni byli więc do ukrywania worków czasem przez kilka dni zanim zdarzyła się okazja do ich przewiezienia.

Transport części przy pomocy lokomotywy odbywał się czterokrotnie. Ogółem obaj maszyniści przewieźli przez bramę huty około 100 kompletów części wraz z narzędziami. Wywiezione części poza obręb huty musiały być dostarczone najpierw do mojego domu, a później do warsztatów wiejskich. Tym zajęła się moja matka oraz młodszy brat Władysław, którzy o oznaczonej porze przyjeżdżali w okolice zakładu saniami lub furmanką.

Dozorcy z bramy nr 5 koło pływalni pytali często matkę, na kogo tak czeka. Odpowiadała że oczekuje pracującego w hucie syna, ale wymieniała fikcyjne nazwisko.

W związku z trudnością dokładnego przewidzenia terminu wyjazdu lokomotywy przez bramę, przyjeżdżała często nadaremnie. Droga do Mirkowic była również bardzo niebezpieczna. Istniała bowiem możliwość zetknięcia się z Niemcami. Pewnego razu zatrzymali oni sanie i chcieli aby ich podwieźć. Innym razem usiłowali w Częstocicach zabrać z sani węgiel, którym przykryte były worki z częściami. Byłem nawet wtedy z matką. Matka nie straciła jednak głowy i zaczęła błagać, aby nie zabierać jej węgla, bo ma kilkoro dzieci i zimny dom. Na nasze szczęście przechodził Paweł Górski, nasz dobry znajomy, u którego stacjonowali Niemcy. Wstawił się za nami, powiedział, że w naszym domu mamy ciężkie warunki. I dzięki temu Niemcy nas przepuścili.

Po tym nerwowym wydarzeniu moja matka rozchorowała się. Zaczęła się bać o mnie. Wiedziała przecież o całej mojej działalności.

Mój rodzinny dom był dopiero pośrednim etapem transportu. Części należało dostarczyć bezpośrednio do warsztatu w Czerwonej Górze. Tym etapem transportu zająłem się już sam, ponieważ bezpieczeństwo wymagało, aby jak najmniej osób znało miejsce montażu „bechowców”. Pomimo że z Mirkowic do Czerwonej Góry było ok. 6 km, przestrzeń tę pokonywałem pieszo z workiem na plecach. Na noc zostawałem u „Mewy”, a rano szedłem już bezpośrednio do pracy kilkanaście kilometrów.

Pamiętam dokładnie pierwszą wizytę u słynnego Henryka Strąpocia ps. „Mewa”. W półtorej miesiąca po rozpoczęciu konspiracyjnej działalności na terenie ostrowieckich zakładów dysponowałem już paroma kompletami części poza lufami i magazynkami. Postanowiłem przekazać je jak najszybciej do Henryka Starąpcia, do jego warsztatu w Czerwonej Górze.

Wybrałem się do niego pewnej niedzieli pod koniec listopada 1943 r. Miało to być moje pierwsze spotkanie ze słynnym już w oddziałach BCh konstruktorem „bechowca”. Mieszkał pod lasem w pobliżu Czerwonej Góry.

W domu Strąpociów zastałem tylko 2 kobiety, jak się później okazało matkę i siostrę. Henryka nie było w domu. Wyszedł na wieś. Miał wkrótce nadejść. Czekałem chyba ze dwie godziny, gawędząc ze Strąpociową i jej córką. Do izby wszedł nagle szczupły, niepozorny chłopak. Był to Henryk Strąpoć, którego wygląd zewnętrzny nie zdradzał jakiejś wielkiej oryginalności czy geniuszu. A przecież w tamtych, wojennych czasach wśród młodych członków BCh uchodził za niezwykłego człowieka.

Przedstawiłem się kim jestem, wziąłem paczkę i wyszliśmy na podwórze, gdzie wyjawiłem mu cel mojej wizyty. Henryk wiedział już o mojej działalności i zaprowadził mnie do kuźni, gdzie rozpakowałem moją paczkę. Był wyraźnie zadowolony z pierwszych owoców mojej działalności. Wyjął ze schowka prototyp swojego pistoletu i dał mi go do obejrzenia. Rozmawialiśmy na temat pistoletu. Interesował mnie szczególnie magazynek, którego produkcję zamierzałem wkrótce uruchomić. Sporządziłem szczegółowe szkice, wykonałem pomiary.

Strąpoć obejrzał bardzo dokładnie wszystkie przyniesione przeze mnie części. Udzielił mi wielu wskazówek przed dalszą pracą. Później pokazał mi kuźnię i swoje narzędzia. Opowiedział mi dokładnie o swojej pracy i o wszystkich trudnościach, jakie napotkał i o tym jak do pomocy zaangażował swoich braci.

Umówiłem się że będę mu sukcesywnie co miesiąc dostarczał po około 10 kompletów, a gdybym nie mógł osobiście, zastąpi mnie młodszy brat Władysław. Uzgodniliśmy także, że postaram się o parę osłon do pistoletu z blachy nierdzewnej. Chcieliśmy, aby przynajmniej nasi dowódcy mieli trochę lepsze i ładniejsze pistolety. Obiecałem mu również dostarczyć amunicję do jego pistoletu. Byłem bardzo zadowolony i pełen wiary w dalszą pomyślność mojego zadania. „Mewa” zaimponował mi swoją skromnością, szczerością i wiarą w powodzenie akcji, pomimo że dostarczyłem mu zaledwie parę kompletów części.

Projekt uruchomienia warsztatów pomocniczych w celu ułatwienia i rozszerzenia produkcji „bechowców” według pomysłu Strąpocia, postawiony jeszcze jesienią 1943 r. na wspomnianym spotkaniu z komendantem obwodu „Jarugą”, nie został jednak od razu wcielony w życie. Tak się jakoś złożyło, że Jan Swat pochłonięty był początkowo bardziej bezpośrednim pomaganiem „Mewie” w jego warsztacie niżeli organizowaniem własnego warsztatu. Do pomocy „Mewie” oddelegował też swojego młodszego brata Józefa „Wiesława”. Natomiast sam siedział po nocach nad szkicami „bechowca” i usiłował uprościć nieco jego skomplikowaną budowę. Doszedł jednak do wniosku, że tego rodzaju pistoletu nie da się go uprościć. Nie poprzestał jednak na tym. Postanowił skonstruować nowy model, wzorując się na stenie angielskim. Władysław Zwiejski w swojej książce błędnie podaje, że Jan Swat „Orzeł” konstruując swój prototyp pistoletu wzorował się na „bechowcu” wykonywanym przez Henryka Strąpocia. Janowi Swatowi ambitny cel udaje się zrealizować i nowy pistolet postanawia nazwać „bechowcem” nr 2. W odróżnieniu od prototypu skonstruowanego przez „Mewę” nowością jest u niego poziomy układ magazynku oraz znikome ilości (mniej niż 20) części składowych. Działał również świetnie, tak jak prototyp „Mewy”. Projekt uruchomienia warsztatu wiejskiego staje się teraz dla „Orła” ponownie aktualny. Rozmawiałem z „Orłem” niedługo po skonstruowaniu przez niego „bechowca” nr 2, Zwierzył mi się z zamiaru uruchomienia w Bronszowicach nowego warsztatu, w którym można byłoby montować pistolety według jego konstrukcji. Nową myśl „Orła” jak najbardziej poparłem. Zaczęliśmy już analizować możliwości zwiększenia dotychczasowej produkcji elementów na terenie huty o części nowego typu pistoletu. Produkcja części do „bechowca” „Mewy” była już wówczas mocno zaawansowana. W trakcie rozmowy wyłoniły się dwie kwestie. Pierwsza sygnalizowała trudności w związku z planami „Orła”. Pracownicy wykonujący części do pistoletów „Mewy” zaczęli się już domyślać ich przeznaczenia. Wielu, którzy pracowali dotychczas za darmo, zaczęło żądać zapłaty. Należało więc przewidywać, że uruchomienie nowej nowej serii produkcji elementów wiązać się będzie z dużymi kosztami. Druga kwestia wiązała się z moją osobą. Nie mogłem podjąć się zorganizowania nowej produkcji elementów w hucie ze względu na zbyt duże obciążenie obowiązkami. Byłem zbyt mocno zajęty produkcją części do „bechowca” „Mewy”. Angażowanie się w takiej sytuacji na kilku frontach mogło stać się niebezpieczne. Musiałem także podjąć się produkcji wielu zupełnie nowych części, co byłoby również czasochłonne. Poradziłem „Orłowi”, by w sprawie swego zamierzenia udał się do komendy obwodu oraz zaproponowałem mu na moje miejsce trzech zaufanych kolegów z Wydziału Remontowego: Stefana Szczypucha, Zygmunta Makułę i Władysława Żelazowskiego.

Był luty 1944 roku. ”Orzeł” rozpoczął wkrótce organizację warsztatu do produkcji pistoletu według własnego projektu. Na stronie 143 swojej książki Wł. Zwiejski korzysta z nieprawdziwych informacji odnośnie lokalizacji warsztatu w Bronszowicach. Nie znajdował się on bowiem u Jana Baki lecz w kuźni Wacława Brodnickiego, członka BCh. Służył fachową pomocą i udostępniał wszelkie fachowe urządzenia, jakie posiadał w swojej kuźni. Do powstającego warsztatu zwerbowano fachowca ślusarza Bolesława Deronia. Był to pracownik tym cenniejszy, bo jeszcze w okresie pełnienia czynnej służby wojskowej pracował w rusznikarni. W kuźni pracował również brat „Orła” Józef, przeszkolony uprzednio w warsztacie „Mewy”. Warsztat nie mógł od razu ruszyć na pełnych obrotach z uwagi na uruchomienie dopiero produkcji części do pistoletów w ostrowieckiej hucie.

Organizacją produkcji części na terenie huty zajęli się wspomniani koledzy Władysław Żelazowski, Stefan Szczypuch i Zygmunt Makuła. Byli oni odpowiedzialni też za transport części do warsztatu w Bronszowicach. Koledzy Szczypuch i Makuła rozwiązali sprawę transportu część dla „Orła” nieco inaczej. Gotowe części i elementy pakowali w nieduże paczki. Wieczorem jeden z z nich, który akurat nie pracował na drugą zmianę, przychodził pod ogrodzenie huty w umówione miejsce gdzie był już wcześniej wykonany odpowiedniej wielkości otwór pod parkanem, drugi zaś z nich, będący na terenie huty, przynosił jednocześnie paczki z częściami. Na umówiony znak np. rzut kamyka, przepychał następnie przez podkop zapakowane części. Po skończonej akcji transportowano je ręcznie do domu „Róży” w Bronszowicach. W oczekiwaniu na części z huty „Orzeł” zajmował się naprawą broni ręcznej na potrzeby organizacji, dorabianiem części do kbk itp. W okresie od lutego do 24 czerwca 1944 r. warsztat zdążył wyprodukować 2 kompletne gotowe „bechowce” nr 2 a 5 sztuk znajdowało się w stanie ostatecznego montażu. Dostarczony zapas części i elementów z ostrowieckiej huty starczył na 60 sztuk pistoletów. „Orzeł” zginął 24 czerwca 1944 roku, zabity przez członków prawicowej organizacji podziemnej. Na str. 145 swoich wspomnień Wł. Zwiejski podaje złą datę śmierci „Orła”. Tragicznego zamachu na jego życie dokonano dokładnie w dniu jego imienin — 24 czerwca 1944 r., a nie pod koniec lata 1943 r.

Pamiętam dokładnie moje ostatnie z nim spotkanie. Było to w dniu 8 maja. Pracowałem wówczas na pierwszą zmianę. Przed pójściem do pracy obiecałem matce, że wrócę do domu normalnie i nie będę się nigdzie zatrzymywał. Były wówczas moje imieniny i matka przy takich okazjach wolała, aby wszyscy spędzali dzień w rodzinnym gronie. W drodze powrotnej z huty wstąpiłem na chwilę do komendanta naszej placówki Kazimierza Kijewskiego, który mieszkał na Podszkodziu. Zastałem go przy nauce. Kontynuował w konspiracji szkołę średnią, korzystając z tajnych kursów prowadzonych przez Dobiesława Damięckiego, ojca znanych dziś aktorów. Złożyłem meldunek o postępie prac przy produkcji części i elementów na terenie huty ostrowieckiej i obiecałem, że jeszcze w maju przygotujemy wszystkie komplety części do 100 pistoletów.

Późnym wieczorem do mojego rodzinnego domu przybył Jan Swat „Orzeł”, aby złożyć mi życzenia i udaliśmy się na skromną uroczystość do stodoły. Matka przygotowała zakąskę pod ćwiartkę kontyngentówki. Rozmawialiśmy do późna w nocy, głównie o produkcji pistoletów. Powtórzyłem mu treść meldunku jaki złożyłem „Gwiaździe” i opowiedziałem o mojej skomplikowanej sytuacji na terenie huty. Rozmawiałem również o potrzebie zwiększenia czujności w czasie pracy w kuźni w Bronszowicach. Janek opowiedział mi o postępie prac w jego warsztacie, żałował że nie przyniósł gotowego prototypu pistoletu. Opowiadał, że jest tak pochłonięty pracą od rana do nocy że nie ma nawet czasu udać się do „Jarugi”. Mówił, że u Harażnego, u którego się ukrywał, czuje się jak u siebie w domu i chciałby mu się w przyszłości za odwdzięczyć, jeżeli tylko przeżyje wojnę. Ale już wtedy miał jakieś złe przeczucie, że nie doczeka wolności. Był pewien że nastąpi ono na pewno za niecały rok i że przyjdzie od wschodu. Rozstaliśmy się o północy. Było to moje ostatnie spotkanie z „Orłem” przed jego tragiczną śmiercią, spotkanie z serdecznym przyjacielem, z którym spotykałem się od 17 lat.

W związku ze zmianą planów „Orła” i podjęciem przez niego osobnej produkcji pistoletów, zaszła potrzeba uruchomienia warsztatu pomocniczego, w celu przyspieszenia produkcji „bechowców” nr 1. Niezbędny był warsztat montujący podzespoły do pistoletów „Mewy”. Podjąłem się zorganizowania takiego warsztatu w mojej rodzinnej wiosce Mirkowicach. Było to w kwietniu 1944r. Warsztat nie mógł być zlokalizowany w moim domu. Mieszkaliśmy bowiem przy głównym trakcie. Z drugiej strony przychodziło do nas zawsze mnóstwo znajomych. Oprócz mnie mieszkało w domu pięciu moich braci. Do Batalionów Chłopskich należało nas tylko trzech. Każdy z braci miał oczywiście kolegów, wśród których byli także nie należący do konspiracji. Powyższy stan wykluczał bezwarunkowo lokalizację warsztatu w domu rodzinnym. Zacząłem analizować możliwości umiejscowienia warsztatu u któregoś z moich kolegów. Najbardziej odpowiednim miejscem wydał mi się dom Swatów, krewnych rodziny krewnych rodziny „Orła”. Przemawiało za tym kilka faktów. Po pierwsze trzej bracia Swatowie Jan, Henryk i Łukasz należeli do BOh. Po drugie zabudowania były dość dobrze osłonięte. Budynki przylegały do siebie, tworząc jeden zwarty kompleks. Po trzecie wszyscy trzej bracia Swatowie zdradzali zamiłowanie do majsterkowania, byliby więc na pewno dużą pomocą przy montowaniu pistoletów. Najpierw wszedłem w kontakt z Henrykiem, gdyż z nim najwięcej się przyjaźniłem. Zapoznałem go z moim zamiarem uruchomienia warsztatu pomocniczego w jego zagrodzie. Henryk odniósł się do projektu bardzo przychylnie i z miejsca zaoferował swoją pomoc przy montażu. O tym jednak, czy warsztat możemy uruchomić w jego domu, zadecydować miała jego matka. Henryk zgodził się omówić z nią całą sprawę. Umówiliśmy się jednak, że nie wtajemniczymy matki w faktyczne przeznaczenie warsztatu. Następnego dnia Henryk przybiegł do mnie z uśmiechem na ustach. Wiedziałem już, że sprawa znajduje się na jak najlepszej drodze. Matka Henryka wyraziła zgodę. Leon również przychylnie odniósł się do projektu. Ponieważ nie byłem w w stanie kierować nowo uruchomionym warsztatem, ponieważ zajmowałem się jeszcze produkcją elementów na terenie huty, musiałem znaleźć kogoś do wykonywania tej funkcji. Często przychodzili do mojego domu rodzinnego w sprawach konspiracyjnych bracia Madejowie z Chmielowa: Józef „Młot” i młodszy Stanisław, będący kolegą ze szkolnej ławki. Ze Stanisławem skontaktowałem się poprzez jego brata Józefa. W sprawy naszej produkcji „bechowców” był on już wtajemniczony wcześniej. Razem z moim młodszym bratem Władysławem dostarczali bowiem naboje „visowskie” do do pistoletów maszynowych konstrukcji „Mewy”. Zaproponowałem Stanisławowi objęcie kierownictwa w warsztacie Swatów do czasu zakończenia produkcji części i elementów w ostrowieckiej hucie. Propozycję moją przyjął chętnie. Wyposażenie warsztatu wraz ze wszystkimi przyrządami i narzędziami znajdowało się już w moim rodzinnym domu. O zaopatrzeniu wiejskich warsztatów myślałem bowiem już od samego początku. Całość urządzeń, narzędzi oraz części do do pistoletów przewieźliśmy do Swatów furmanką w pierwszą sobotę kwietnia 1944 roku. W warsztacie pracowali oprócz Stanisława Madeja trzej bracia Swatowie: Henryk, Jan i Łukasz oraz moi dwaj bracia Franciszek i Władysław. Kilkunastoletni Łukasz stał na warcie. Punkt obserwacyjny urządził sobie na jednej z wysokich brzóz, jakie rosły wokół zabudowania. Stamtąd mógł obserwować bacznie wszystkie okoliczne drogi i ścieżki. Łukasz otrzymał do dyspozycji służbową lornetkę. W przypadku zbliżania się jakichkolwiek pojazdów czy osób, zawiadamiał nas cichym gwizdem. Wówczas jeden z pracujących wychodził z warsztatu na środek podwórza, a Łukasz przekazywał mu natychmiast swoje spostrzeżenia. Warsztat ubezpieczany był również Warsztat ubezpieczany był również przez 3 — 4 ludzi pod dowództwem Bolesława Korpika, który zamieszkiwał w sąsiedztwie warsztatu.

Praca w warsztacie polegała na dokładnym obrobieniu osłon bocznych i innych części pistoletu według posiadanych szablonów, m.in. na wierceniu w częściach otworów, dopiłowywaniu, nitowaniu itp. Na początku maja Henryk Strąpoć przybył na moje osobiste zaproszenie do warsztatu, w celu dokonania inspekcji. Był bardzo zaskoczony, że zorganizowaliśmy tak dobrze wyposażony warsztat. Cieszył się, że przyspieszymy w ten sposób produkcję jego „bechowców”. Udzielił też wyczerpującego instruktażu kolegom pracującym w warsztacie.

Warsztat wyposażony był w 3 imadła, ręczną szlifierkę, 2 wiertarki ręczne z kompletem z wierteł, wszystkie rodzaje pilników i wiele innych części.

W końcowej fazie produkcji części, gdy ich większość znajdowała się już w warsztatach wiejskich, musiałem zwiększyć czujność w fabryce i nawet okresowo nie opuszczać swojego stanowiska pracy. Myślałem już wtedy o zakończeniu akcji i porzuceniu pracy w hucie. Wydawało mi się, że zwrócono już uwagę na moją osobę. Utwierdziło mnie w tym przekonaniu jedno wydarzenie, którego datę nawet dokładnie zapamiętałem.

Czwartego marca 1944 r. po przyjściu do pracy złożyłem życzenia młodszemu koledze Kazimierzowi Karbowniczkowi. Z uwagi na zaangażowanie i ofiarność, jaką się się odznaczał przy produkcji części do pistoletów maszynowych, mianowałem swoim zastępcą ale nominacja ta była ważna tylko między nami. Później poszliśmy z Karbowniczkiem d do magazynu, w celu pobrania paliwa i narzędzi na potrzeby warsztatu. Po załatwieniu spraw służbowych magazynier Wiąk szepnął mi, że ma mi coś bardzo ważnego do przekazania. W tej sytuacji z narzędziami i paliwem wysłałem do warsztatu samego Karbowniczka, dając mu klucze od magazynku. Poinformowałem go również o tym, jak ma się zachować, gdyby mnie ktoś potrzebował. Pozostaliśmy z Wiąkiem sami. Wtedy, pod warunkiem zachowania konspiracyjnej tajemnicy, wyjawił mi istotę sprawy, którą rzeczywiście była niepokojąca. Otóż będąc rano w biurze jeden z urzędników powiedział mu w zaufaniu że majster Kühl wypowiedział wiele krytycznych uwag pod moim adresem: że bardzo mało czasu poświęcam pracy w warsztacie i walcowni, że występuje brak osprzętu oraz śrub do mufy łączącej maszynę parową z zespołem walców, zastanawiające jest też to, iż często nocuję w walcowni. Po godzinnej rozmowie powróciłem do warsztatu po uprzednim serdecznym podziękowaniu Wiąkowi.

Zaczynało być gorąco, musiałem zniknąć z huty. Miesiąc później 29 maja 1944 r. nie zgłosiłem się już do pracy. Rozpocząłem kolejny etap konspiracyjnej pracy — w warsztacie w Mirkowicach. O istnieniu warsztatu u Swatów w Mirkowicach zaczęto się już wówczas domyślać we wsi. Ponieważ obawialiśmy się doniesienia ze strony kilku nieprzyjaznych nam ludzi, postanowiliśmy przenieść nasz warsztat w inne bezpieczniejsze miejsce.

Było to już w czerwcu 1944 r — warsztat został przeniesiony do domu Kasprzyków pod Skarszyny w pobliżu Sadowskiego lasu. Był to dom przez nikogo wówczas nie zamieszkany. Starzy Kasprzykowie już nie żyli, a syn Tadeusz zamieszkiwał u żony w Gromadzicach. Do domu wnieśliśmy się oczywiście za zgodą Tadeusza. Dom był oddalony od wsi. Zaletą nowej lokalizacji również nieduża odległość do warsztatu „Mewy” w Czerwonej Górze. Pozwalało to na utrzymywanie ścisłego kontaktu z „Mewą”. Warsztat czynny był aż do 10 lipca 1944 roku, kiedy to na nasze tereny wkroczyły wycofujące się wojska niemieckie. Dalsza produkcja była wówczas niemożliwa. Warsztat został zlikwidowany. Narzędzia i urządzenia zakopaliśmy na terenie zabudowań Kasprzyków. Część pistoletów ukryłem w moim rodzinnym domu.

W miarę zbliżania się frontu na terenie powiatu opatowskiego pojawiło się coraz więcej niemieckich wojsk. Pamiętam jak 6 lipca rano dwa czołgi radzieckie przedarły się przez front od strony Wisły i przejechały szosą opatowską w kierunku Ostrowca. W jednostkach armii niemieckiej powstało gwałtowne zamieszanie. Rozpoczęło się wycofywanie taboru konnego w kierunku zachodnim na Starachowice. Natomiast na jego miejsce zaczęły napływać masowo jednostki zmotoryzowane. Wtedy myśleliśmy, że front znajduje się bardzo blisko. Prawie w każdym ogrodzie w mojej wsi stało po parę samochodów i stacjonowali Niemcy. Główny sztab zakwaterował się u Kaczmarskich w pobliżu szosy prowadzącej z Ostrowca do Nowej Słupi. U sąsiadów Haraźnych mieszkał główny lekarz i młodsi podoficerowie. W naszym domu byli zwykli szeregowi żołnierze. Zakwaterowali się w pokoju, pozostawiając jedynie kuchnię do dyspozycji całej rodziny liczącej wówczas 9 osób. Sytuacja była skomplikowana, ponieważ w szopie przechowywaliśmy wiele części do pistoletów, a drzewa opałowego, które służyło za przykrycie, codziennie ubywało. Brali je regularnie Niemcy na opał. Musieliśmy więc szybko coś zrobić aby nie zostać zdemaskowanym. Postanowiliśmy z ojcem, że wszystko wywieziemy. Upatrzyliśmy odpowiedni moment, kiedy Niemcy udali się na zbiórkę do komendy i szybko załadowaliśmy części na wóz konny, przykrywając je powrósłami. Pojechaliśmy na pole i ułożyliśmy części tymczasowo w mendlach zboża. Nie było wówczas mowy o zakopaniu wszystkiego w ziemi Chcieliśmy to uczynić później. Mieliśmy jednak pecha. Niemcy skracali sobie często drogę, idąc przez pola. Właśnie dwóch żołnierzy w parę dni później przechodziło przypadkowo przez nasze pole i natrafiło na części w mendlach. Zainteresowali się nimi i wzięli ze sobą po 2 lufki i 2 magazynki i przyszli z tym na nasze podwórko. Było to wieczorem, przed zachodem słońca. Znajdowaliśmy się prawie wszyscy w stodole, zajęci robieniem powróseł. Niemcy zbliżyli się do nas ze znalezionymi częściami i oświadczyli, że jesteśmy partyzantami. Brat Franek mówiący nieco po niemiecku odpowiedział, że części nie są nasze i nic na ich temat nie wiemy. Odpowiedzią było uderzenie brata w twarz. Matka zaczęła płakać i protestować. Uderzyli ją także w twarz. Po kilku minutach zostawili nas w spokoju, ale oświadczyli, że zameldują o wszystkim w komendzie. Matka zdając sobie sprawę najlepiej z niebezpieczeństwa, przejęła się bardzo i dostała ataku serca. Odprowadziliśmy ją do brata Józka, a ja postanowiłem udać się do stacjonującego lekarza niemieckiego z prośbą o udzielenie pomocy matce. Opisałem mu zaszłe wydarzenie. Kazał wracać do matki i powiedzieć jej, żeby się nie martwiła, bo nikt nie będzie meldować w komendzie. Matka usłyszawszy to poczuła się lepiej. Po paru minutach zjawiła się u matki lekarz i udzielił jej pomocy. Rano matka czuła się lepiej.

Następnego dnia stacjonujące w naszej wiosce wojska wyprowadziły się z naczelną komendą. Na ich miejsce oczekiwaliśmy przyjścia innych jednostek. W międzyczasie części do pistoletów zostały zakopane w ziemi.

Tak zakończyła się historia konspiracyjnej produkcji części do „bechowca” nr 1. Z około 100 kompletów części, których dostarczyłem zmontowano w sumie 18 pistoletów.

Czytając książkę z okresu wojny natknąłem się na zdjęcie znajomego mi „bechowca”. Jakże się ucieszyłem że jeden jego egzemplarz trafił aż do Muzeum Wojska Polskiego. Okazało się, że był on przekazany do Muzeum przez marszałka Rolę — Żymierskiego, który z kolei otrzymał go w darze od dowódcy oddziału partyzanckiego Mieczysława Moczara. W muzeum znajduje się też kartka wyrwana z zeszytu i zapisana odręcznie taką dedykacją: „Drogi Dowódco! Przesyłam Ci na pamięć broń automat, który wyprodukowany został przez robociarza z BCh”.

Fakt ten satysfakcjonuje nas wszystkich uczestników broni, ponieważ świadczy, że wyprodukowane przez nas „bechowce”, chociaż w takiej niewielkiej ilości, służyły dobrze w walce z okupantem hitlerowskim.

Wspomnienia powyższe zostały opublikowane w Rocznikach Dziejów Ruchu Ludowego Warszawa 1976 rok Nr 18 i publikacjach jak poniżej ;

1./ „Partyzancka broń” o uzbrojeniu w Batalionach Chłopskich -autor Bogumił Karaczewski „Rafał”

2./ „Bataliony Chłopskie „autor Kazimierz Przybysz, Wydawn. Ludowa Spółdzielnia, rok 1985

3./”Ruch oporu w przemyśle wojennym okupanta” autor Piotr Matusek, Wydawn. Minist. Obrony Narodowej, W-wa 1983 r.

4/” „Steny biją celnie „St. M. Jankowski, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1983 rok

Za udział w ruchu oporu ojciec został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Brązowym /nr legitymacji 278-83-75 z 16.II.1983 roku/. Krzyż był płatny, ojciec pobierał jakiś czas profity z tego tytułu./zdj. nr 15,16,17/.Stanisław Zaręba miał ksywę „Jastrząb”.

zdj. nr 15 Pistolet maszynowy „bechowiec” nr 1

zdj. nr 16 zaświadczenie o udziale Stanisława Zaręby w ruchu oporu

zdj. nr 17 Krzyż Kawalerski Brązowy Stanisława Zaręby

Rozdział IV. Po wojnie

1. Wrocław

2. Gromadzice

3. Ostrowiec Świętokrzyski

1. Wrocław

Tuż po wojnie ojciec emigruje na zachód Polski, na ziemie odzyskane do Wrocławia. Jest tam ze swoim bratem Władkiem. Znajdują mieszkanie i prace.

Stanisław w 1947 roku przyjeżdża w rodzinne strony. Oświadcza się wybrance swojego serca Irenie /z domu Baran/. Ta wybranka to moja mama. 03.10.1947 roku bryczka z końmi zawozi rodziców do ślubu / zdjęcie nr 18/

Świeżo poślubioną żonę Stachu zabiera do Wrocławia. Mieszkali w bloku poniemieckim przy ulicy Opolskiej 37 /zdjęcie nr 19 i 20/ w mieszkaniu na drugim piętrze. Ich życie tam opisałam w książce pt „Zwykła -niezwykła moja mama — dama i walczący ojciec”/ rok 2019, Wydawnictwo Ridero/.

Ojciec we Wrocławiu pracował jako księgowy w Zakładach Rolniczych. Mama kształciła się na kursie kroju i szycia na krawcową. Wkrótce też zaczęła szyć zarobkowo.

Rodziły im się dzieci, w 1948 roku Janusz, w 1950 Wanda. Zdjęcia z dziećmi z Wrocławia /zdjęcie nr 21 i 22/

Mieszkali tam około 5-ciu lat i wrócili w rodzinne strony matki Ireny do Gromadzic.

zdj. nr 18 Irena Baran i Stanisław Zaręba w dniu ślubu

zdj. nr 19 Irena i Stanisław przed domem we Wrocławiu, po latach

zdj.nr 20 czasy dzisiejsze, kamienica we Wrocławiu przy ul. Opolskiej 37

zdj. nr 21 Janusz i Wanda na Rynku we Wrocławiu

zdj. nr 22 Zarębowie z dziećmi w mieszkaniu we Wrocławiu

2. Gromadzice

W Gromadzicach zamieszkali całą rodziną u Wiktorii Baran/matka Ireny/ i jej syna Bogdana. Tu mama miała też swoją działkę rolniczą o powierzchni 0,98 ha. Otrzymała ją w spadku po swoim ojcu Piotrze Baranie./ zdj. nr 23/

Rodzice zamieszkali więc na wsi, w jednej izbie przedzielonej na dwie części: jedną dla dzieci, drugą dla nich. W 1954 roku przyszło na świat trzecie dziecko Jola / zdjęcie nr 24/.

Więcej zdjęć z Gromadzic poniżej /zdj. nr 25,26,27/.

zdj. nr 23 spadek Ireny Zaręby po ojcu Piotrze Baranie

zdj.nr 24 Jola Zaręba

Na działce rolniczej sadzono buraki, ziemniaki, siano zboże. Pamiętam doskonale znój pracy w polu i bolący kręgosłup. Zbierałam stonkę ziemniaczaną, okopywałam buraki, plewiłam, stawiałam snopki. Lubiłam jednak tą pracę mimo bólu ciała.

Do obróbki w polu niejednokrotnie należało wynająć extra pracownika do orania, siania czy zbierania zboża. Uczestniczył czasami w tych pracach Alek Wosiek, mąż Jadzi Kuchniak, córki Marii z domu Zaręby.

Czasami zamawiało się kombajn z przyczepą z Kółka Rolniczego celem dokonania omłotów i potem odstawienia zboża do Państwowych Zakładów Zbożowych.

Zboże czy inne uprawy najpierw należało „zakontraktować” czyli zgłosić do Urzędu Rolniczego a potem odstawić do Gminnej Spółdzielni lub Państwowych Zakładów Zbożowych.

Czasami zboża nie udało się sprzedać w jednostce uspołecznionej, więc trzeba było je sprzedać na wolnym rynku. Tak było w 1989 roku, tuż przed przekazaniem gruntu za rentę rolniczą. Ojciec był już wtedy chory i nie mógł dobrze dopilnować prac w polu. Zamówił wprawdzie najpierw kombajn z przyczepą w Kółku Rolniczym. Niestety kombajn nie dotarł, należało więc nająć prywatny. Ten ostatni skosił zboże, omłócił, ale nie miał transportu. Zboże zostało złożone na „pobojowisku” w stodole u sąsiada. Miał on zawieźć to zboże do Gminnej Spółdzielni lub PZZ.

zdj. nr 25 Irena Zaręba z wnuczką Weroniką przed stodołą w Gromadzicach

zdj. nr 26 Irena Zaręba na swoim polu w Gromadzicach

zdj. nr 27 Wanda kopie na polu w Gromadzicach, w tle Irena i rodzina Bogdana Barana brata Ireny

Po tygodniu sąsiad zgłosił się z informacją, że próbował odstawić zboże do GS-, ale tam nie przyjmowano ze względu na przepełnione magazyny. W innym miejscu przyjmowano tylko z samochodów — ciągników, a nie z transportu konnego. Tym ostatnim bowiem dysponował nasz sąsiad. W związku z czym pojechał on w końcu na rynek i i tam zboże sprzedał. Ojciec miał potem problem z udowodnieniem sprzedaży zboża w jednostce uspołecznionej. Był to wtedy ostatni rok /1989 /, kiedy rodzice uprawiali pole.

Dzięki temu „polu” ja miałam tzw. „dodatkowe punkty” za pochodzenie robotniczo-chłopskie przy przyjęciu na studia.

Tak więc rodzice w Gromadzicach gospodarowali, ale z samego pola nie dało się utrzymać 5-cio osobowej rodziny. Ojciec szukał więc pracy. Długo jej szukał. Znalazł ją w końcu, dość daleko od domu. Pracował w w magazynach w Bidzinach jako zarządca -księgowy. Wynajmował tam hotel, a na niedzielę przyjeżdżał do domu. Był to czas gdy pracowało się także w soboty.

Ojca nie było zatem na co dzień w domu. Mama jako krawcowa też pracowała i zajmowała się całym gospodarstwem z trójką małych dzieci. Oprócz pola miała też do obsłużenia krowę i świnie.

3. Ostrowiec Świętokrzyski

Rodzice kupili w pobliskim mieście Ostrowcu Świętokrzyskim działkę budowlaną /351m2/ i postanowili wybudować tam dom. Ojciec sprzedał chyba wtedy ziemię, którą otrzymał w spadku po rodzicach w Mirkowicach.

Budowa domu to było karkołomne przedsięwzięcie. Był to czas komuny, gdzie niczego nie było, ani materiałów, ani robotników o pieniądzach nie mówiąc. Na materiały należało dostawać tzw. przydziały. Ciekawostką było to że cegłę na dom trzeba było sprowadzić transportem kolejowym z Wrocławia, ze zburzonych domów w czasie wojny. Taką cegłę czyściło się na miejscu i z niej budowało się nowy dom. Tak więc dom przy ulicy Żeromskiego 2, który stoi do dziś jest zbudowany z cegły wrocławskiej /zdjęcie nr 28 /.

zdj. nr 28 dom w Ostrowcu Świętokrzyskim przy ul. Żeromskiego 2

Budowa domu w Ostrowcu stała się też osią niezgody miedzy dwoma braćmi, Stanisławem i Janem Zarębą, którzy kupili wspólną działkę pod dom. Podział tej działki i budowa stanęły murem między nimi. Ten „mur” był na tyle duży, że rodziny nie utrzymywały kontaktów ze sobą.Na zdjęciu poniżej / nr 29/ jest dom Jana Zaręby.

zdj. nr 29 Wanda przy domu rodziców, z prawej strony widoczny dom Jana Zaręby

Dopiero niedawno nawiązałam kontakt z najstarszym synem Jana, Januszem Zarębą. Stało się to w momencie pisania tej książki. Chciałam aby historia była wiarygodna i prawdziwa więc musiałam wspomnieć o bracie mojego taty Janie. Janusz udzielił mi wielu cennych informacji o swojej rodzinie.

Rodzice z dużymi trudnościami i jeszcze większymi kredytami wybudowali dom. Pamiętam, że wprowadziliśmy się tam we wrześniu. W domu nie było jeszcze wszystkich okien i pieców. Poszłam od razu do szkoły podstawowej do 5-tej klasy. Szkołę miałam naprzeciwko, co było luksusem w porównaniu do Gromadzic. Szkoła w Ostrowcu to była nowa 1000-latka / tysiąc szkół na 1000-lecie — hasło Partii/.

W Gromadzicach przez pierwsze 4 lata chodziłam do szkoły w Sadowiu. Szkoła była dość daleko; codziennie chodziłam pieszo około 5km tam i z powrotem. Pamiętam mroźne i śnieżne zimy i jak przedzierałam się przez zaspy na drodze. Często wychodziłam z domu gdy było jeszcze ciemno. Pamiętam również jak atakował mnie pies sąsiadów ujadając za mną i zdarzało się, że wylękniona wracałam do domu. Musiał mnie wtedy ktoś odprowadzić, zazwyczaj brat. Pójście zatem do szkoły to była dla mnie wtedy, małej, zalęknionej dziewczynki ‘WYRYPĄ”. Do dziś boję się psów. W domu w Gromadzicach lekcje odrabiałam przy lampie naftowej. Naftę kupowałam często w sklepie obok szkoły. Jednego razu był to pretekst dla mnie aby pójść na wagary. Poszłam do sklepu po naftę a nie do szkoły po naukę. Rodzicom oczywiście nie przyznałam się, ale bardzo się bałam, że się wyda sprawa. Nie „rypła” się jednak. Zdjęcie Wandy i brata Janusza ze szkoły w Sadowiu poniżej. / zdj. nr 30, 31/.

W Ostrowcu ojciec znalazł również pracę w PZGS-e na stanowisku kierownika Paczkarni. Było nam jednak nadal ciężko, bo trzeba było spłacać kredyty a dom wymagał ciągłych napraw i inwestycji. Najpierw pieców na węgiel, potem na gaz. Dach przeciekał. Trzeba było zbudować własne „szambo” i odpowiednią do tego bramę wjazdową. To znowu piwnice należało remontować. I tak ciągle coś. Mama dorabiała szyciem. Do domu przyjęto na kwatery z wyżywieniem przedszkolanki.

Dzieci chodziły do szkół w Ostrowcu. Zdjęcia dzieci z lat szkolnych na fot.nr32. Janusz i Wanda skończyli Liceum im. Władysława Broniewskiego i poszli na studia. Najpierw Janusz dostał się do Poznania do Wyższej Szkoły Ekonomicznej na handel zagraniczny. Za dobre wyniki w nauce pobierał stypendium, które częściowo przydawało się w domu. Takie to były wtedy czasy.

zdj. nr 30. zdjęcie Wandy ( pierwszy rząd w środku) z e szkoły podstawowej w Sadowiu

zdj. nr 31 Janusz (pierwszy z prawej w drugim rzędzie) w szkole w Sadowiu

Potem na studia poszła Wanda, na Uniwersytet Łódzki do Łodzi. Wtedy mama Irena musiała iść do pracy etatowej. Pracowała w Przedsiębiorstwie Państwowym „Modar”. Nie było więc nikomu łatwo.

zdj. nr 32 Jola, Janusz, Wanda zdjęcia z czasów szkolnych

Janusz i Wanda nie wrócili już do Ostrowca. Z rodzicami została córka Jola. Rodzice mieszkali więc w Ostrowcu, zajmowali się domem. Potem przeszli na emeryturę. Ojciec udzielał się społecznie w Zarządzie Oddziału Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów w Ostrowcu. Organizował często wycieczki, na które jeździli z mamą. Zwiedzili wtedy trochę Polski; byli w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Puławach a nawet w Zakopanem i nad Morskim Okiem. Po tej ostatniej, ojciec powiedział mi, że teraz rozumie moją pasję do gór.. To było miłe. Wspomagał mnie także przy moich wyjazdach w egzotyczne góry i w różne zakątki świata.

Stachu namiętnie grywał w Totolotka i gdy udało mu się wygrać to część przeznaczał na moje wyprawy. Ten ‘hazard’ w To-tka nie opuszczał go do ostatnich chwil życia. Jeszcze ze szpitala wysyłaliśmy mu numery z kuponami zakreślonych „szóstek”. A w dniu pogrzebu ojca zgłosiła się do nas ciotka o zwrot 100 zł pożyczonych przez Stacha, na Totka właśnie. Musieliśmy zwrócić.

Po moich powrotach z wypraw chętnie słuchał opowieści i oglądał slajdy przywiezione przeze mnie a to z Indii, Tajlandii, Malezji, Singapuru czy z Afryki a potem Himalajów. Był moim wiernym fanem. Zapewne był dumny ze swojej córki.

Kochał też swoje wnuki gdy zaczęły się pojawiać na świecie. Były to kolejno: Dominika, Mateusz i Magda /zdjęcia wnuków nr 33/ Przyjeżdżały często na wakacje. Były to dzieci Janusza i Beaty, którzy mieszkali w Krakowie. Do Krakowa do wnucząt też jeździli rodzice. Przyjeżdżali też do Zawiercia, gdzie mieszkałam po studiach odrabiając stypendium fundowane.

Ojciec zaczął chorować. Przeszedł dwa zawały. Był generalnie człowiekiem schorowanym. Całe życie ciężko pracował a w czasie wojny walczył w partyzantce co też odbiło się na jego zdrowiu.

Po zawałach był coraz słabszy, leczył się w szpitalu i z ostatniego nie wrócił już do nas. Zmarł w wieku 75 lat 29.10.1992 roku. To o wiele za wcześnie. Bardzo nam go brak. Był wspaniałym człowiekiem.

zdj. nr 33, z lewej Beata Iwanowska i Wanda. Na łóżku wnuki Stacha od lewej Mateusz, Magda i Dominika

Miesiąc przed swoim odejściem zdążył jeszcze w szpitalu zobaczyć swoją wnuczkę Weronikę, córkę Wandy i Piotra Xięskiego /zdjęcie nr 34/. Zdążył jej jeszcze przekazać na pamiątkę monetę 5-złotową z Papieżem Janem Pawłem II. Ucieszył się bardzo z jej przyjścia na świat. Powiedział, że jest pięknym dzieckiem i bardzo ją kocha.

zdj. nr 34 wnuczka Stanisława Zaręby Weronika Xięska

Rozdział V. Dzieci, wnuki i prawnuki

Ojciec miał troje dzieci, dwie córki i syna. Byli to: Janusz, Wanda i Jola.

Janusz był pierwszym synem urodzonym 20.09.1948 roku we Wrocławiu. Do szkoły uczęszczał najpierw w Sadowiu, a potem w Ostrowcu Świętokrzyskim. Studiował w Poznaniu, tam tez poznał Beatę Jadwigę Iwanowską. Na ostatnim roku studiów Janusza wzięli ślub. Rodzicami Beaty byli; Iwanowski Fryderyk i Iwanowska Stanisława. /zdj.nr 35/

zdj. nr 35 zdjęcie ślubne Janusza i Beaty; z lewej rodzice Beaty, z prawej Janusza i siostra Ireny Aurelia

Po ślubie Janusz i Beata zamieszkali w Krakowie. Oboje byli wykształconymi ekonomistami. Janusz przez parę lat pracował jako dziennikarz w czasopiśmie „Student” i innych wydawnictwach.

Potem oboje pracowali w bankowości. Rodziły im się kolejno dzieci: Dominika/ zdj. nr 36/, Mateusz/ zdj. nr 38/ i Magda/ zdj. nr 37/

zdj. 36 Dominika z kuzynką Weroniką

zdj. nr 37 Magda z kuzynką Weroniką

zdj. 38 Matusz Zaręba z dziadkiem Stanisławem

Ojciec nasz nie doczekał prawnuków, dzieci swoich wnuków a jest ich aktualnie trójka.

Dominika i jej partner Tomek Ostrowski mają dwójkę dzieci; Jagodę i Stasia.

zdj. 39 Prawnuczka Stanisława: Jagódka

zdj. 40 Prawnuk Stanisława Stasiu Ostrowski / tu na Kubie/

Mateusz i jego partnerka Agnieszka mają córkę Gaję/ zdjęcie 41/

zdj. nr 41 prawnuczęta Stanisława; Stasiu i Gaja

Magda i jej partner Hiszpan Jose mieszkają w w Sewilli.

Janusz i Beata aktualnie są na emeryturze, dużo podróżowali i nadal to robią. Koronowirus zatrzymał ich w wiejskiej posiadłości w Zawoi, tuż pod Babią Górą./ zdj. nr 42/ Często tam przebywają z wnukami.

zdj. nr 42;dom Janusza i Beaty w Zawoi

Drugim dzieckiem Stacha i Ireny była Wanda. Urodzona 27.VI.1950 roku we Wrocławiu Uczęszczała do szkół w Sadowiu. Studiowała na Uniwersytecie Łódzkim na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym. Zawodowo całe życie do dziś zajmuje się ekonomią i podatkami. Los rzucił ją na Śląsk, gdzie aktualnie mieszka w Katowicach. Odkryła w sobie wielką pasję do gór i podróży, która trwa do dziś. Od lat 80-tych należy do Klubu Wysokogórskiego w Katowicach, do którego należeli wybitni himalaiści Kukuczka, Wielicki, Pawłowski/. Była obserwatorem zdobycia wszystkich 8-tysiączników przez Jurka Kukuczkę i wyczynów himalajskich Wielickiego i Pawłowskiego oraz Wandy Rutkiewicz. Sama zaś uczestniczyła w dwóch wyprawach wspinaczkowo-górskich do Afryki. Były to następujące wyprawy:

1/ wyprawa do Afryki Środkowo-Wschodniej / 1983/1984/; /Tanzania, Rwanda, Burundi, Kenia, Uganda, Zair, / ze zdobywaniem gór; Kilimandżaro, Mt.Kenii, Mt. Meru, Mt. Elgon., Ruvenzori./ zdj. nr 43/

zdj. nr 43 Pamiątkowa pocztówka z wyprawy Wandy do Afryki 1983—1984

2/ wyprawa po Afryce Północno-Zachodniej / 1989/1990/; przejazd przez Saharę / Maroko, Algieria, Ghana, Mali, Burkina Faso/; zdobywanie gór Hoggar, Atlas. /zdj. nr 44/

zdj. nr 44 fotografie Wandy z Sahary

Później często wędrowała po Himalajach na trekkingowych trasach, będąc pod Mt. Everestem, Cho-Oju, dookoła Annapurny./ zdj. nr 45/. Zdobyła także Elbrus, Aconcaguę a ostatnio wulkany Ekwadoru. Wspina się w skałkach, jeździ na ski — tourach.

zdj. nr 45 Wanda w Himalajach

W międzyczasie wyszła za mąż za Piotra Xięskiego, też wspinacza /zdj. nr 46/. Urodziła wspaniałą córkę Weronikę. / zdj. nr 47/.Małżeństwo przetrwało 15 lat, po czym rozstali się.

zdj. nr 46 Weronika na ślubie rodziców

zdj. nr 47 Weronika ze swoim tatą w skałkach

Weronika to ta ostatnia wnuczka Stacha, którą zobaczył już w szpitalu przed odejściem.

Weronika jest już osobą dorosłą. Studiowała na Politechnice Śląskiej i jest konstruktorem mostów i zjeżdżalni. Pasjonują ją też góry, jeździ na snowboardzie, pływa na wakeboardzie i surfuje na morskich falach. /zdj. nr 48, 49/. Muzycznie zabawia się w didżeja.

zdj.48 Weronika Xięska

Dziadek Stachu byłby z niej dumny, tak jak ona jest dumna z dziadka swojego. Przeczytała jego wspomnienia wojenne, podziwiała i pomagała mi je wydać w postaci książki.

zdj.nr 49 Weronika na snowboardzie /foto wykonał Tomek Ustupski/

Trzecim dzieckiem Stacha była Jola /zdjęcie nr 50/ Urodziła się 30.09.1954 roku w Gromadzicach, choć chciała we Wrocławiu. Uczęszczała do szkół już w Ostrowcu i tu długo była z rodzicami. Zawodowo związała się z Bankiem PKO i tak aż do emerytury. Wyszła za mąż za Piotra Mazurka z Kaszub /zdjęcie nr 51/. Piotr Mazurek wszedł do naszej rodziny jako silna osobowość. Zamieszkali początkowo w Ostrowcu z rodzicami. Między teściem /Stachem/a zięciem /Piotrem/ dochodziło do kontrowersyjnych rozmów. Zięciu darł koty z teściem. W końcu zamieszkali oddzielnie, a potem wyprowadzili się na Wolę koło Pszczyny. Tam Piotr pracował w Kopalni Czeczot jako kierowca. Mieszkają tam do dziś. Jola ma stamtąd blisko do mamy do Krakowa, gdzie często przyjeżdża i opiekuje się nią.

Mazurkowie mają swoje hobby: ryby, grzyby i dżemy/zdj.nr 52 i 53/.

zdj. nr 50 Córka Stanisława i Ireny, Jola

zdj. nr 51 Zdjęcie ślubne Piotra Mazurka i Joli

zdj. nr 52 Jola po grzybobraniu

zdj. nr 53 Mąż Joli, Piotr po udanych połowach

Rozdział VI. Prawnuczek stasiu

I tu historia zatoczyła koło. Prawnuczek Stacha nosi jego imię Stasiu. Stasiu urodził się 15 maja 2005 roku

Stasiu Ostrowski, bo o nim tu mowa, miał niedawno lekcję z historii online o orderach. Napisał piękny reportaż zainspirowany opowieściami cioci Wandy /czyli mnie/ i dziadka Janusza o przywołanym z pamięci pradziadku Stasiu i jego udziale w partyzantce i produkcji broni. Pradziadek za to dostał order — Brązowy Krzyż Kawalerski. I o to chodziło na tej lekcji, aby opowiedzieć o prawdziwych orderach i bohaterach wojennych./ zdj. nr 54, 55 /. Stasiu gra na trąbce w Szkole Muzycznej w Krakowie. Kto wie, może skomponuje kiedyś „hymn pochwalny” na cześć pradziadka Stasia.

zdj. 54 reportaż Stasia o pradziadku Stasiu str1

zdj. 55 Reportaż Stasia Ostrowskiego zainspirowany historią swojego pradziadka Stanisława Zaręby / str2/

Rozdział VII. Post Scriptum

Ojciec nasz był wspaniałym człowiekiem, niezwykle bohaterski i pracowity, wiele w życiu osiągnął. Za udział w Ruchu Oporu Bataliony Chłopskie i w produkcji broni maszynowej dla organizacji chłopskiej został odznaczony Brązowym Krzyżem Kawalerskim. Krzyż ten i materiały z czasów wojennych ojca przekazaliśmy do Muzeum Historycznego w Częstocicach Ostrowcu Świętokrzyskim.

Książkę tą dedykuję pamięci mojego ojca Stanisława i jego niezwykle odważnej i bohaterskiej matce Katarzynie, babci mojej.

Wanda Zaręba-Xięska

Dziękuję również  wszystkim , którzy pomagali mi przy napisaniu tej książki . wzx