Spis treści

1. Karta redakcyjna

2. Dedykacja

3. Nota od autora

4. Motto

5. Wstęp

6. Część I: Fale uderzeniowe

1. Rozdział 1: Radiowe orędzie Winstona

2. Rozdział 2: Roosevelt spotyka się z prasą

3. Rozdział 3: Kryzys Stalina

7. Część II: Pierwszy sojusz

1. Rozdział 4: Człowiek imieniem Averell

2. Rozdział 5: Spotkanie z Winstonem

3. Rozdział 6: Pogłębiająca się przyjaźń

4. Rozdział 7: Kathy i Churchill

8. Część III: Poszukiwanie Stalina

1. Rozdział 8: Nieproszeni goście

2. Rozdział 9: Moskwa w ogniu

3. Rozdział 10: Wielka Dwójka

4. Rozdział 11: Spotkanie ze Stalinem

5. Rozdział 12: Ucieczka

6. Rozdział 13: W Chequers

9. Część IV: Nowy początek

1. Rozdział 14: Mów mi Archie

2. Rozdział 15: W bunkrze Stalina

3. Rozdział 16: Wiosenna odwilż

4. Rozdział 17: Stary Ponurak

5. Rozdział 18: Wzburzone wody

6. Rozdział 19: Piekielna misja

7. Rozdział 20: Starcie woli

8. Rozdział 21: Deska ratunku Stalina

9. Rozdział 22: Uncle Joe

10. Część V: Czarne chmury

1. Rozdział 23: Niepewni sojusznicy

2. Rozdział 24: Ambasador Averell

3. Rozdział 25: Głęboka woda

4. Rozdział 26: Prawdziwa Moskwa

5. Rozdział 27: W ruinach Stalingradu

6. Rozdział 28: Wielka Trójka

7. Rozdział 29: Boże Narodzenie w Moskwie

11. Część VI: Ciemność i światło

1. Rozdział 30: W lesie

2. Rozdział 31: Za sowiecką kurtyną

3. Rozdział 32: Słońce w Moskwie

4. Rozdział 33: D-Day

5. Rozdział 34: Krańcowo różni

12. Część VII: Rozrachunek

1. Rozdział 35: Oblicze wojny

2. Rozdział 36: Nieprzyzwoity dokument Churchilla

3. Rozdział 37: Moskiewski masażysta Archiego

4. Rozdział 38: Przyszłość świata

5. Rozdział 39: Averell działa na własną rękę

13. Okres powojenny

14. Podziękowania

15. Źródła ilustracji

16. Bibliografia

17. Inne książki Gilesa Miltona

18. Przypisy

Punkty orientacyjne

1. Spis treści

2. Okładka

3. Strona tytułowa

4. Początek tekstu

Lista stron

1. 5

2. 9

3. 10

4. 11

5. 13

6. 14

7. 15

8. 16

9. 18

10. 19

11. 20

12. 387

13. 398

14. 404

15. 406

16. 411

Tytuł oryginału:
The Stalin Affair

Copyright © Giles Milton 2024
For the Polish edition
Copyright © 2026, Noir sur Blanc, Warszawa

Opieka redakcyjna
Monika Szewczyk

Opracowanie redakcyjne
Natalia Bujniewicz

Korekta
Beata Wyrzykowska, Elwira Wyszyńska

Projekt okładki
Urszula Gireń

Na okładce wykorzystano
Zdjęcie Wielkiej Trójki w Jałcie/ © Fremantle

ISBN 978-83-8403-036-3

Zamówienia prosimy kierować:
– telefonicznie: 800 42 10 40 (linia bezpłatna)
– e-mailem: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
księgarnia internetowa: www.noir.pl

Oficyna Literacka Noir sur Blanc Sp. z o.o., 2025
ul. Frascati 18, 00‐483 Warszawa

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Zgodnie z art. 4 Dyrektywy 2019/790/UE oraz odpowiednimi przepisami krajowymi, niniejszym zastrzegamy prawo do wyłączenia z eksploatacji tekstów i danych (TDM) dla celów innych niż badawcze, w odniesieniu do materiałów znajdujących się w tej publikacji niezależnie od formy jej udostępnienia. Wykorzystywanie tych materiałów w ramach działań TDM jest niedozwolone.

Mojej zmarłej matce Jo

Nota od autora

Opisana w tej książce historia jest prawdziwa. Wszystko to, co zapisane jest w cudzysłowach, stanowi zrelacjonowany dialog, każdy opis życia codziennego został zaczerpnięty z listów, dzienników i wspomnień. Wiele z tych relacji pisano w pośpiechu i nie zamierzano ich nigdy publikować. Aby zapiski te były łatwiejsze w lekturze, ujednoliciłem w nich pisownię i poprawiłem błędy gramatyczne. Odniesienia do oryginalnych dokumentów można znaleźć w przypisach końcowych.

Rozwinąłem również większość (ale nie wszystkie) akronimów i skrótów: tym samym FO to Foreign Office, a ACK to Archibald Clark Kerr. Część, jak NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, poprzednik KGB), pozostała w tekście w postaci akronimów. A PM, jak wie większość brytyjskich czytelników, oznacza premiera. W mojej metodzie niewiele jest konsekwencji, jednak moim celem była przede wszystkim jasność wypowiedzi.

Podobnie w transliteracji rosyjskich nazwisk: użyłem pisowni preferowanej przez Brytyjczyków i Amerykanów mieszkających w Moskwie w czasie wojny i taką samą zasadą kierowałem się w przypadku nazw miejsc1*.

Archibald Clark Kerr, jedna z głównych postaci w mojej książce, nalegał, by wszyscy mówili mu Archie, co stanowiło bardzo niezwykłe zerwanie z dyplomatycznym zwyczajem. Spełniłem jego życzenie i rozszerzyłem tę bezpośredniość również na inne postaci. Jest ku temu uzasadniony powód: Kathleen Harriman znana była wszystkim jako Kathy, a jej ojciec, Averell Harriman, zawsze był Averellem bądź Ave’em.

Stalin musi jednak pozostać Stalinem. Nie ucieszył się, kiedy mu powiedziano, że ma przydomek Uncle Joe.

Jest tylko jedna rzecz gorsza od walki z sojusznikami, a jest nią walka bez nich!

Winston Churchill, 1944 rok

Wstęp

Noc świętojańska, 1941 rok

Była to najkrótsza noc roku.

Niebo na zachodzie było pokryte smugami światła, ale na sowieckich pograniczach, rozciągających się od Bałtyku po Morze Czarne, w końcu zapadła ciemność. Ubywający księżyc jawił się jako ledwie srebrzysty przebłysk.

Na całej zachodniej granicy Związku Sowieckiego długości około dwóch tysięcy dziewięciuset kilometrów czaiła się w ciemności największa armia w dziejach. Piechota, artylerzyści, kierowcy, mechanicy; wszyscy obserwowali i czekali. Ponad trzy miliony zahartowanych w boju żołnierzy Wehrmachtu znajdowały się w stanie najwyższej gotowości po otrzymaniu wiadomości, że tej właśnie nocy ma się rozpocząć Operacja Barbarossa – niemiecki najazd na Związek Sowiecki.

Te trzy miliony żołnierzy2* stanowiły straż przednią wielkich zmechanizowanych wojsk, które zdążyły już przetoczyć się niczym walec przez Polskę, Norwegię, Danię, Belgię, Holandię i Francję i je zmiażdżyć. Teraz Wehrmacht miał się zmierzyć ze swoim najgroźniejszym wrogiem – Armią Czerwoną. Hitler i jego generałowie byli pewni sukcesu, dokonujące inwazji siły zbrojne miały bowiem do dyspozycji 3350 czołgów, 2770 samolotów oraz 7184 działa, jak również 600 000 ciężarówek i 600 000 koni. Z ponad 148 dywizji utworzono trzy olbrzymie Grupy Armii: „Północ”, „Środek” i „Południe”. Miały one wedrzeć się głęboko na sowieckie terytorium w celu zdobycia Leningradu, Moskwy i sowieckiej Ukrainy. Hitler był zdecydowany triumfować tam, gdzie spektakularną porażkę ponieśli Napoleon i jego Wielka Armia.

We wczesnych godzinach rannych w niedzielę 22 czerwca 1941 roku niemieccy artylerzyści zaczęli zdejmować siatki maskujące ze swoich dział i wyprowadzać je z ukrycia. Żołnierze zsynchronizowali zegarki i przekazywali szeptem polecenia z ostatnich chwil. W Grupie Armii „Środek” sprawdzali wodoszczelne osłony na czołgach, które miały się przeprawiać przez Bug. Była godzina druga czasu niemieckiego i atmosfera stała się bardzo napięta. Za niespełna godzinę czołgiści mieli uruchomić buchające spalinami silniki.

Po sowieckiej stronie granicy panowała cisza. W dziesiątkach wsi rolnicy, robotnicy i gospodynie domowe już dawno położyli się spać bez świadomości, że niebawem ich życie zostanie wywrócone do góry nogami. Podobnie nieprzygotowani byli pilnujący granicy żołnierze Armii Czerwonej. Większości brakowało uzbrojenia, a wszystkim informacji.

Zaledwie kilka tygodni wcześniej Hitler ostrzegł swoich generałów, że Operacja Barbarossa będzie wymagała całkowicie nowej formy działań wojennych, w której bronią miała być brutalność . „To wojna na wyniszczenie – powiedział. – Dowódcy muszą być gotowi wyzbyć się skrupułów”[1]. Schwytani sowieccy oficerowie, sabotażyści i partyzanci mieli być rozstrzeliwani w trybie doraźnym wraz z tysiącami Żydów. Miano likwidować całe społeczności, żeby Niemcy mogli mieć więcej Lebensraum, czyli przestrzeni życiowej. Nie mniej złowrogi był „plan głodowy” Führera, który miał służyć zagłodzeniu na śmierć milionów sowieckich obywateli.

Hitler był przekonany o szybkim zwycięstwie. „Będziemy musieli tylko kopnąć w drzwi – powiedział – a cały przegniły gmach runie”[2]. Spodziewał się, że jeśli nie po kilku tygodniach, to po kilku miesiącach zwycięscy niemieccy żołnierze będą defilować w Moskwie.

Führer położył podwaliny pod zwycięstwo wiosną, zwabiając do swojego obozu Bułgarię, Rumunię i Jugosławię. Gdy proniemiecki rząd Jugosławii został obalony w wyniku prozachodniego zamachu stanu – nieprzewidziana komplikacja – Hitler najechał na ten kraj i w ciągu zaledwie dziesięciu dni zmusił Belgrad do kapitulacji. Teraz, w sytuacji gdy pod hitlerowskim butem była zachodnia, środkowa i wschodnia Europa, otworzyła się droga do jego największego zwycięstwa. Tylko Wielka Brytania mogła pokrzyżować plany Hitlera, ale tego lata znalazła się w poważnym niebezpieczeństwie. Hitlerowskie U-Booty zatapiały brytyjskie okręty w tempie uniemożliwiającym uzupełnianie strat.

Dwa lata wcześniej, latem 1939 roku, Hitler i Stalin wstrząsnęli światem, podpisując oficjalny traktat o przyjaźni. Po długich zakulisowych negocjacjach ogłoszono, że wieloletnia wrogość została pokonana i dwaj dyktatorzy są teraz sojusznikami. Przywódcy polityczni w Europie i Ameryce czekali zbulwersowani na dalszy rozwój wydarzeń.

Długo czekać nie musieli, następstwa paktu Ribbentrop–Mołotow3* uwidoczniły się bowiem już po kilku tygodniach. Na mocy jednego z zapisów tajnego protokołu Polska miała być podzielona na pół – narodowosocjalistyczne Niemcy miały wchłonąć zachodnią część, a Związek Sowiecki wschodnią. Wczesnym rankiem 1 września 1939 roku wojska niemieckie zaatakowały Polskę, co doprowadziło do wypowiedzenia Niemcom wojny przez Wielką Brytanię i Francję4*. To zaś oznaczało rozpoczęcie drugiej wojny światowej.

Niecałe trzy tygodnie później, 17 września, Stalin wysłał Armię Czerwoną do wschodniej Polski, a po jej zajęciu nakazał masową eksterminację polskich polityków, inteligencji i oficerów polskiej armii. Przez następne miesiące niepodległe niegdyś kraje były masowo pożerane przez Niemcy i Związek Sowiecki.

W czerwcu 1940 roku Armia Czerwona zajęła trzy państwa bałtyckie (Litwę, Łotwę i Estonię) i zaatakowała Finlandię; w kwietniu 1940 roku Wehrmacht wkroczył do Danii i Norwegii. Następnie doszło do błyskawicznej inwazji na Francję, Belgię i Holandię. W tych miesiącach sojusz ze Stalinem napędzał wszystkie posunięcia Führera.

W czerwcu 1941 roku niemiecko-sowiecki pakt stawał się coraz bardziej niepewny i pojawiały się niezliczone sygnały, że Hitler szykuje się do zdrady swojego sojusznika. Stalin nie chciał w to wierzyć. Przymykał oko na loty zwiadowcze Luftwaffe nad sowieckim terytorium i lekceważył informacje wywiadowcze od pewnego sympatyka komunistów w niemieckim Ministerstwie Lotnictwa. „Powiedzcie temu informatorowi w sztabie niemieckich sił powietrznych, żeby się pierdolił! – brzmiała odpowiedź Stalina. – «Starszynę» powinno się wysłać do wszystkich diabłów. To nie informator, ale dezinformator”[3]. Nie wziął pod uwagę nawet bardzo dokładnych informacji wywiadowczych od Richarda Sorgego, sowieckiego agenta pracującego w ambasadzie Niemiec w Tokio.

Kiedy brytyjski ambasador w Moskwie sir Stafford Cripps wystosował własne ostrzeżenie – które nadeszło bezpośrednio od Winstona Churchilla – Stalin zlekceważył je jako „angielską prowokację”. Gardził brytyjskim premierem i był przekonany, że Churchill próbuje sprowokować Związek Sowiecki do wojny z Hitlerem.

Stalinowski komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow był na tyle zaniepokojony tymi pogłoskami, że wezwał na Kreml niemieckiego ambasadora hrabiego Friedricha-Wernera von der Schulenburga. Zapytał go, czy to prawda, że żony wszystkich pracowników ambasady zostały wysłane z powrotem do Berlina. „Nie wszystkie kobiety – odparł nieszczerze ambasador. – Moja żona nadal jest w mieście”[4].

Najbardziej dobitne ostrzeżenie nadeszło w przededniu inwazji, gdy niemiecki dezerter Alfred Liskow przekroczył granicę i powiedział sowieckim strażnikom granicznym, że jego oddziałowi właśnie wydano rozkaz natarcia. Operacja Barbarossa miała się rozpocząć o czwartej rano. Wiadomość tę szybko przesłano Stalinowi, który wydał rozkaz rozstrzelania Liskowa za sianie dezinformacji5*. Był jednak wystarczająco zaniepokojony, by postawić swoich pograniczników w stan gotowości, chociaż ów rozkaz przyszedł z zastrzeżeniem: „Zadanie naszych wojsk – nie dać się wciągnąć w żadne prowokacyjne działania”[5].

Stalin spędzał ten czerwcowy wieczór w swojej daczy w Kuncewie, dziesięć kilometrów od Moskwy, z małą świtą generałów i doradców. O jedenastej przenieśli się do jadalni na piętrze. „Stalin nieustannie zapewniał nas, że Hitler nie rozpocznie wojny” – wspominał jeden z obecnych[6]. Nawet wówczas sowiecki przywódca nie chciał dać wiary informacjom wywiadowczym.

Około drugiej nad ranem jego goście wrócili do swoich mieszkań na Kremlu. Mniej więcej godzinę później Stalin sam udał się na spoczynek.

Kilkaset kilometrów na zachód, dokładnie o 3.15 tamtego rana, w niedzielę 22 czerwca, ciszę zakłóciła ogłuszająca kanonada artyleryjska, gdy tysiące niemieckich dział otworzyło ogień wzdłuż mierzącej prawie trzy tysiące kilometrów linii frontu. Równocześnie nad granicą przeleciała powietrzna armada Luftwaffe; jej zadaniem było sianie zniszczenia na sowieckich lotniskach i stanowiskach obronnych.

W poprzednich dniach niemieckie samoloty zwiadowcze zlokalizowały wszystkie obiekty strategiczne, w tym mosty, stanowiska dowodzenia, węzły kolejowe i elektrownie. Teraz, z bezduszną precyzją, hitlerowscy piloci siali spustoszenie w infrastrukturze na ziemi. Dokonywali dzieła zniszczenia z nonszalancją, bombardując sowieckie lotniska ze swoich zwinnych sztukasów. Na 66 sowieckich baz uderzyło 500 bombowców, 270 bombowców nurkujących oraz 480 myśliwców. Właściwie bez oporu zniszczyły one ponad 1200 samolotów. Stalinowskie siły powietrzne zostały przetrzebione za jednym zamachem.

Na tyłach wojsk wroga działali również żołnierze niemieckich sił specjalnych. Przebrani w mundury Armii Czerwonej byli zrzucani ze spadochronami w kluczowych strefach i przecinali linie telefoniczne i kable telegraficzne. Sparaliżowało to sowieckie ośrodki dowodzenia i kontroli, wywołując chaos organizacyjny.

Gdy zakończył się wstępny ostrzał artyleryjski, pierwsze linie niemieckiej piechoty przekroczyły sowiecką granicę. Führer liczył na uzyskanie taktycznego zaskoczenia i w pełni mu się to udało, ponieważ pierwsza fala wojsk Wehrmachtu przetoczyła się przez marne umocnienia obronne Sowietów jak walec parowy.

Hitler od dawna przewidywał szybkie zwycięstwo. „Gdy rozpocznie się Barbarossa – powiedział – świat wstrzyma oddech”[7]. A dokładniej świat obserwował z trwożliwym zdumieniem, jak Armia Czerwona idzie w rozsypkę. Sowieccy strażnicy graniczni wychodzili o świcie zaspani z koszar i oglądali lufy niemieckich karabinów. Większość ginęła od kul, zanim zdała sobie sprawę z powagi tego, co się działo.

Stalin spał w Kuncewie, gdy generał Gieorgij Żukow zadzwonił do jego daczy. Telefon odebrał nonszalancki generał NKWD.

„Towarzysz Stalin śpi”.

„Obudź go natychmiast! – wykrzyknął Żukow. – Niemcy bombardują nasze miasta”.

Minęło kilka minut, zanim Stalin osobiście podszedł do telefonu. Żukow przekazał mu tę szokującą wiadomość.

„Czy zrozumieliście mnie?” – zapytał.

Cisza.

„Towarzyszu Stalin...?”[8].

Stalin milczał. Żukow słyszał, jak ciężko oddycha. Słowa generała powoli docierały do świadomości Stalina. Kiedy w końcu się odezwał, zlekceważył napaść jako ograniczony akt prowokacji. Jego zdaniem Hitler nie zerwałby układu o przyjaźni. Mimo to zwołał zebranie Politbiura, a także rozkazał, by komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow skontaktował się z ambasadorem Niemiec.

Jak się okazało, Mołotow nie musiał tego robić. Ledwie nad Moskwą wstał świt, a hrabia von der Schulenburg już zmierzał z kamienną twarzą na Kreml. Pora na spotkanie była niezwykle wczesna, lecz ambasador wiózł ogromnie ważną wiadomość.

Otrzymał ją z Berlina nad ranem, w chwili gdy pierwsze niemieckie czołgi przekraczały granicę Związku Sowieckiego. Telegram, napisany przez ministra spraw zagranicznych Niemiec Joachima von Ribbentropa, poprzedził rozkaz skierowany do samego Schulenburga. „Proszę natychmiast poinformować Herr Mołotowa, że ma Pan do przekazania pilną wiadomość i dlatego chciałby go natychmiast odwiedzić”.

Operacja Barbarossa była największą ofensywą lądową w dziejach działań wojennych. Niemieckie bombowce atakowały cele na ziemi, torując drogę szybkiemu natarciu artyleryjskiemu

Ambasador Schulenburg zadzwonił do biura Mołotowa i powiedział, że musi rozmawiać z komisarzem spraw zagranicznych, po czym udał się prosto na Kreml. Mołotow z pewnością spodziewał się złych wieści, otrzymał już bowiem informacje wywiadowcze o zajściach na granicy. Mimo to był oszołomiony, gdy Schulenburg odczytał słowo w słowo treść telegramu z Berlina: „Rząd sowiecki złamał układy z Niemcami i w walce o przetrwanie jest gotów zaatakować Niemcy od tyłu. I dlatego Führer rozkazał niemieckim żołnierzom przeciwstawić się tej groźbie wszelkimi środkami w ich dyspozycji”.

Niemiecki ambasador zdawał sobie sprawę, że rząd sowiecki nie złamał żadnych postanowień traktatów z Niemcami i nie dążył do zaatakowania Niemiec. Ze strony Hitlera i Ribbentropa były to dziwaczne kłamstwa. Podobnie jak reszta telegramu, w którym otwarcie oskarżono Sowietów o wrogie zamiary.

Komisarzowi spraw zagranicznych Mołotowowi nieobca była dwulicowość, a jednak był szczerze wstrząśnięty tym, co usłyszał. Przez chwilę siedział w milczeniu. Potem zwrócił się do ambasadora:

„To jest wojna”[9] – powiedział z goryczą.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

CZĘŚĆ I

Fale uderzeniowe

Londyn, Waszyngton i Moskwa
22 czerwca 1941 roku

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 1

Radiowe orędzie Winstona

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 2

Roosevelt spotyka się z prasą

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 3

Kryzys Stalina

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ II

Pierwszy sojusz

Waszyngton i Londyn
wiosna 1941 roku

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 4

Człowiek imieniem Averell

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 5

Spotkanie z Winstonem

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 6

Pogłębiająca się przyjaźń

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 7

Kathy i Churchill

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ III

Poszukiwanie Stalina

Moskwa
lato 1941 roku

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 8

Nieproszeni goście

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 9

Moskwa w ogniu

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 10

Wielka Dwójka

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 11

Spotkanie ze Stalinem

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 12

Ucieczka

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 13

W Chequers

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ IV

Nowy początek

Moskwa
wiosna i lato 1942 roku

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 14

Mów mi Archie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 15

W bunkrze Stalina

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 16

Wiosenna odwilż

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 17

Stary Ponurak

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 18

Wzburzone wody

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 19

Piekielna misja

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 20

Starcie woli

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 21

Deska ratunku Stalina

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 22

Uncle Joe

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ V

Czarne chmury

1943 rok

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 23

Niepewni sojusznicy

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 24

Ambasador Averell

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 25

Głęboka woda

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 26

Prawdziwa Moskwa

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 27

W ruinach Stalingradu

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 28

Wielka Trójka

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 29

Boże Narodzenie w Moskwie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ VI

Ciemność i światło

styczeń – sierpień 1944 roku

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 30

W lesie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 31

Za sowiecką kurtyną

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 32

Słońce w Moskwie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 33

D-Day

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 34

Krańcowo różni

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ VII

Rozrachunek

jesień 1944 – wiosna 1945 roku

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 35

Oblicze wojny

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 36

Nieprzyzwoity dokument Churchilla

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 37

Moskiewski masażysta Archiego

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 38

Przyszłość świata

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 39

Averell działa na własną rękę

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Okres powojenny

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Podziękowania

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Źródła ilustracji

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Bibliografia

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Nakładem wydawnictwa Noir sur Blanc ukazały się
następujące książki Gilesa Miltona

SAMURAJ WILLIAM

2004

NOS EDWARDA TRENCOMA

2011

BIAŁE ZŁOTO

2012

WOLFRAM

2013

ROSYJSKA RULETKA

2015

MINISTERSTWO NIEDŻENTELMEŃSKICH DZIAŁAŃ WOJENNYCH

2018

D-DAY

2020

BERLIŃSKI SZACH-MAT

2023

Przypisy

Skróty

BNW

Bodleian Library, Weston Special Collections, Oxford

CAC

Churchill Archives Centre, Cambridge

IWM

Imperial War Museum, London

MDLoC

Manuscript Division, Library of Congress, Washington

PA

Parliamentary Archives, London

TNA

The National Archives, Kew, London

WAH

W. Averell Harriman Papers, Manuscript Division, Library of Congress, Washington

Wstęp

1 Przytoczone w: Antony Beevor, Second World War, s. 228. Tłum. własne. ↩

2 Przytoczone w: „The New York Times”, 21 czerwca 1981 roku. Por. także Alan Bullock, Hitler. Studium tyranii, tłum. Tadeusz Evert, Iskry, Warszawa 1997, s. 558. ↩

3 Przytoczone w: Jonathan Dimbleby, Barbarossa, tłum. Arkadiusz Bugaj, Znak Horyzont, Kraków 2023, s. 189. ↩

4 Przytoczone w: Simon Sebag Montefiore, Stalin. Dwór czerwonego cara, tłum. Maciej Antosiewicz, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2004, s. 352. ↩

5 Tamże, s. 353. ↩

6 Tamże. ↩

7 William L. Shirer, The Rise and Fall of the Third Reich, s. 822. Powstanie i upadek Trzeciej Rzeszy, tłum. Lilla Nabielec, Art. Books, Toronto 1992, s. 181. ↩

8 Richard Overy, Krew na śniegu, tłum. Monika i Tomasz Lüftnerowie, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2009, s. 82. ↩

9 Winston S. Churchill, Druga wojna światowa, t. III, ks. 1, tłum. Krzysztof Filip Rudolf, Phantom Press International/Refren, Gdańsk 1995, s. 371ff. Zob również Gabriel Gorodetsky, Grand Delusion, s. 311ff. ↩

.

Okres powojenny

1* W polskim tłumaczeniu zastosowano zasady transkrypcji i transliteracji obowiązujące w języku polskim (przyp. red.). ↩

2* Oprócz około 3 milionów żołnierzy niemieckich w kampanii brało udział również m.in. około 250 tys. Włochów i około 300 tys. Rumunów – razem niemal 4 miliony żołnierzy. ↩

3* Oficjalnie „Układ o nieagresji między Niemcami a ZSRS”, uzupełniony niemiecko-sowieckim „Traktatem o przyjaźni i granicy”. ↩

4* Nastąpiło to dopiero 3 września i początkowo nie pociągnęło za sobą poważnych działań – aż do wiosny 1940 roku na froncie zachodnim trwała tzw. drôle de guerre – dziwna wojna, w czasie której żadna ze stron nie prowadziła istotnych działań militarnych (przyp. red.). ↩

5* Po przejściu na stronę sowiecką Liskow miał być początkowo przesłuchiwany przez NKWD, później wykorzystywany w propagandzie antyfaszystowskiej, a następnie aresztowany i zesłany na Syberię, gdzie ślad po nim zaginął (przyp. red.). ↩