© Copyright by Aleksandra Dobraczyńska, Joanna Dobraczyńska-Kuś

© Copyright for the Polish edition by Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2022

Projekt okładki i skład

Amadeusz Targoński

Na okładce wykorzystano ilustracje

© POLONA, litografia Maksymilian Cercha

© Renata Sedmakova | shutterstock.com

We wnętrzu ilustracje na podstawie

Wikipedia Commons, © Dark Moon Pictures | shutterstock.com,

© Renata Sedmakova | shutterstock.com

Redakcja techniczna

Marcin Sułek

Korekta

Joanna Wójcik

Konwersja do EPUB/MOBI

InkPad.pl

ISBN 978-83-211-2054-6

Wydanie piąte

INSTYTUT WYDAWNICZY PAX

00-519 Warszawa, ul. Wspólna 25

e-mail: iwpax@civitaschristiana.pl

www.iwpax.pl

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Spis treści

Słowo wstępne

Jadwiga

Świątkarz

Kopernik

Hozjusz

Męciński

Sobieski

Pułaski

Poniatowski

Feliński

Jan

Ojciec Maksymilian

Stary człowiek i dziecko

Prymas Polski

Papież Polak

Skorowidz ważniejszych postaci historycznych występujących w książce

Posłowie

Słowo wstępne

Na polski rynek wydawniczy trafiają po raz kolejny „Spotkania Jasnogórskie” Jana Dobraczyńskiego. Jak zapowiada Instytut Wydawniczy „PAX”, ma to być zupełnie nowa edycja znanej książki równie znanego autora. Koncepcja pierwszego wydania związana była z przygotowaniami do Jubileuszu 600-lecia przybycia Ikony Matki Bożej na Jasną Górę. W tym celu osobistą prośbę do pisarza skierował 5 listopada 1975 roku kard. Stefan Wyszyński. W liście Prymas Polski wyraził nadzieję, że opracowanie to „wniknie w przedziwne misterium trwania Pani Jasnogórskiej”. Wydaje się, że oczekiwanie to zostało spełnione, bo książka cieszyła się sporą popularnością, a w 1984 roku pojawiło się jej czwarte wydanie (w nakładzie ponad stutysięcznym), którego jestem szczęśliwym posiadaczem. W tej edycji obok dwunastu szkiców, od św. Jadwigi Królowej poczynając, obecne są spotkania z Jasnogórską Bogarodzicą Prymasa Tysiąclecia i Jana Pawła II. Po pierwszej pielgrzymce Papieża Polaka do ojczyzny, wspomnianym jasnogórskim jubileuszu i śmierci Wielkiego Prymasa Dobraczyński zdawał sobie sprawę, że bez opowiadań o Matce widzianej oczami tych dwóch wielkich patriotów i ludzi Kościoła obraz owego „misterium” byłby niepełny. Dziś, po 43 latach od pierwszego wydania, mówimy już o Błogosławionym i Świętym, a to oznacza, że „Spotkania Jasnogórskie” nabierają nowego znaczenia.

W roku 2022 mija 640 lat obecności Maryi w Jasnogórskim Obrazie na polskiej ziemi. W kwietniu rozpoczyna się Jej drugie nawiedzenie w archidiecezji gnieźnieńskiej, a więc prymasowskiej, w kolebce chrześcijaństwa w Polsce. W Kościele zbudowanym na męczeńskiej krwi św. Wojciecha, któremu przypisuje się autorstwo pieśni „Bogurodzica”. Są to okoliczności, które w pewien sposób tworzą nowe ramy dla tego wydania. Tak wiele się wydarzyło na przestrzeni minionych czterdziestu lat. Powstanie ruchu społecznego „Solidarność”, pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, odzyskanie wolności i suwerenności, przemiany ustrojowe oraz procesy zachodzące w Kościele katolickim, z postulatem „synodalności”, zapoczątkowanym przez papieża Franciszka. Wreszcie pandemia koronawirusa i ostatnio okrutna wojna za wschodnią granicą Polski z największą w dziejach Europy falą uchodźców. Po raz kolejny okazuje się, jak krucha jest kondycja człowieka. Pomimo niebywałych osiągnięć nauki, nie potrafimy przewidzieć, co przyniesie przyszłość. Wierzymy jednak, że Panem historii jest Jezus Chrystus, a losy świata należą do miłosiernego Boga. To powinno skłaniać nas do wielkiej modlitwy o ratunek dla naszej cywilizacji. Jej siła i skuteczność niewątpliwie związane są z pośrednictwem Bożej Matki. Żeby do takiej modlitwy zachęcić i zbudować ufność w ludzkich sercach potrzeba nowego wniknięcia w misterium Jasnej Góry i Tej, która to miejsce wybrała na swoją duchową stolicę. Jej oczy od wieków śledzą ludzkie losy z największą miłością i zatroskaniem. Ufam, że każdy czytelnik i każdy jasnogórski pielgrzym poczuje na sobie to spojrzenie i będzie mógł, niekoniecznie piórem, ale z pewnością sercem, dopisać kolejną historię spotkania i zawierzenia Maryi do końca.

o. Samuel Pacholski

Przeor Jasnej Góry

Jadwiga

1

Mały poczet, który zajechał do lejowskiego zajazdu, obudził wielkie zainteresowanie gospodarza Kurka. W lejowskiej karczmie rzadko zatrzymywali się ludzie podobni do tych, którzy zjawili się tego wieczoru. Gromadka konnych przybyła od strony rzeki, mało uczęszczanym szlakiem. Wszyscy jechali wierzchem, a cały ich bagaż znajdował się w jukach. Przybyli zażądali kwater i wieczerzy. Czekając, aż Kurkowa przyrządzi jedzenie, zasiedli do stołu. Wśród przybyłych były trzy kobiety, kilku mężczyzn o wyglądzie rycerzy, jakiś duchowny oraz braciszek zakonny. Resztę pocztu stanowiło kilkunastu zbrojnych, którzy zajęli się końmi.

Choć siedzący przy stole ubrani byli w zwykłe stroje podróżne, wprawne oko gospodarza od razu wypatrzyło, że musieli to być ludzie godni i bogaci. Dwie spośród kobiet były młode, jedna nawet bardzo młoda. Obie urodziwe. Starsza nieustannie się śmiała, błyskając białymi zębami i strzelając na wszystkie strony czarnymi oczami, odbijającymi barwę od złotych włosów wymykających się spod naszywanego perełkami pątlika. Młodsza wydawała się przeciwieństwem swej towarzyszki. Była bardzo wysoka, wyższa nawet od otaczających ją mężczyzn. Miała smagłą twarz, ciemne oczy i ciemne włosy. Ona nie śmiała się. Na młodziutkiej twarzy zastygł wyraz żałości. Blade wargi miała zagryzione. Prawie się nie odzywała. A przecież siedzący przy stole ją zdawali się otaczać największym szacunkiem. Została posadzona na najlepszym miejscu, posłano ławę miękkim kilimem. Gdy Kurek przyniósł piwo – jej pierwszej nalano do kubka.

Trzecia z kobiet była już starsza wiekiem i robiła wrażenie opiekunki tej najmłodszej. Na końcu stołu przycupnął na ławie braciszek franciszkański.

Kurek to zaglądał do kuchni, popędzając żonę, aby szybciej przygotowywała wieczerzę, to znowu stawał w progu izby gościnnej i przyglądał się swoim gościom. Nie wiedział, co mówili, gdyż rozmawiali przeważnie w obcym języku. Ale cudzoziemkami musiały być jedynie kobiety, bo kiedy rycerze zwracali się do siebie, mówili wtedy po polsku. Także zbrojni, którzy czekali na posiłek w drugiej izbie, odzywali się zrozumiale. Kurek próbował ich zagadnąć, zapytać, kim są. Ucięli krótko, że to nie jego sprawa i niech pilnuje piwa, a nie miele bez potrzeby ozorem.

Przy wysokiej dziewczynie siedział ksiądz i coś do niej mówił, a ona słuchała uważnie jego słów. W miarę jak Kurek się jej przyglądał, nabierał przekonania, że to nawet nie dziewczyna, ale dziecko, niemające nawet dwunastu lat. Ciemna cera i wysoki wzrost dodawały jej wieku, ale wyraz oczu i boleśnie krzywiące się usta zdradzały dziecinną bezbronność. Tamta złotowłosa piękność rozmawiała ciągle wesoło z siedzącym obok niej młodym mężczyzną o wyglądzie rycerza. To on wydawał polecenia i zdawał się przewodzić gromadce.

Wreszcie Kurkowa zawołała na męża, że wieczerza gotowa. Gdy oboje wnieśli misy z mięsem, rycerz gestem polecił, aby dali mu pierwszą, i sam, dwornie przyklęknąwszy, podał ją wysokiej dziewczynie. Podziękowała mu wdzięcznym skinieniem głowy, ale i teraz nie uśmiechnęła się. Kurek i jego żona, ustawiwszy misy, stanęli pod drzwiami, czekając, czy nie będą wezwani. Kurkowa szepnęła:

– Ta dostojna pani musi mieć jakieś wielkie zmartwienie. Młodziutka, niewiele starsza od naszej Jagnieszki i na pewno z wielkiego rodu, a przecież ją coś dotknęło. Panno Święta ze Starej Góry, jakie to nieszczęścia chodzą po świecie…

Wieczerzano prędko, goście wydawali się zmęczeni drogą. Ledwo zjedli, rycerz przywołał Kurka i powiedział, aby szykował łożnice. Chcą się zaraz położyć, aby wstać rano do dnia. Izba dla kobiet znajdowała się na piętrze, więc Kurkowa zapaliła łuczywo, by poprowadzić kobiety. Zza spódnicy matki wysunęła jasną głowę młodsza, czteroletnia córeczka. Pyzata, jasnooka dziewczynka nie dała się zatrzymać w kuchni, ale przybiegła do izby, ciekawa przybyłych gości.

Widok dziecka sprawił, że na twarzy wysokiej dziewczyny pojawił się po raz pierwszy błysk uśmiechu. Pochyliła się i wyciągnęła ręce do małej.

– Podejdź do mnie – powiedziała. Mówiła po polsku, wymawiając jednak słowa nieco twardo. – Jak się nazywasz?

– Magda.

– Chodź ze mną, pokaż, gdzie będziemy spały.

Trzymając małą za rączkę, szła za Kurkową. Tamte kobiety ruszyły także, chociaż widać było, że złotowłosej trudno było oderwać się od rozmowy z rycerzem.

Izba sypialna była mała. Wzdłuż ściany małe wzniesienie ogrodzone deskami stanowiło szerokie łoże. Siano było przykryte lnianym prześcieradłem. Przez wąskie okienko z odchyloną okiennicą spływała do wnętrza z ciszą i wonią jabłek ciepła, październikowa noc.

Towarzyszki podeszły do wysokiej dziewczyny, aby jej pomóc zdjąć szaty. Ubrana w długie białe giezło wciąż rozmawiała z małą. Zdawać się mogło, że pragnie sobie wynagrodzić milczenie przy stole. Jakby i tego było jej mało, zapytała:

– Czy nie chcesz spać ze mną?

– Tak, tak – ucieszyła się mała. – Chcę spać z tobą!

– Będzie waszej dostojności przeszkadzać – oponowała Kurkowa. – Śpi niespokojnie, skacze po posłaniu jak źrebak…

– To nic – powiedziała. Wzięła Magdę na ręce i położyła w łożnicy.

Jej towarzyszki rozebrały się także. Starsza przyniosła ze sobą olejny kaganek, który zapaliła od łuczywa Kurkowej. Kobiety, zanim położyły się, uklękły do modlitwy. Wysoka dziewczyna czytała modlitwy z książki oprawionej w czerwoną skórę z pięknie malowanymi obrazkami. Tamte odpowiadały. Modliły się długo. Kiedy skończyły, weszły do łożnicy. Ale wysoka dziewczyna dała im znak, aby spały, a ona wróciła znów do modlitwy. Teraz modliła się bez książki, zaciskając mocno splecione dłonie, oparłszy czoło na stole. W końcu jednak i ją zmogło zmęczenie. Położyła się. Leżąc, ogarnęła ramieniem śpiące obok niej dziecko.

Kurek póty karmił i poił pachołków, którzy do późna siedzieli przy piwie, aż wreszcie jeden z nich, zmęczony naleganiami gospodarza, odwołał go na bok i, przykładając palec do ust, powiedział:

– Słuchaj, powiem ci, ale o tym, co usłyszysz, masz milczeć jakbyś był trupem. Kasztelan krakowski zapowiedział, że kto będzie rozgadywał, tego odnajdzie, w dyby zakuje i język mu wyrwie. Sama królowa gości dziś pod twoim dachem. Usłyszałeś – to teraz milcz! Pamiętaj, co ci rzekłem. Wygadasz – biada twojej głowie! Masz milczeć wobec wszystkich. Nawet przed własną żoną. Pamiętaj!

2

Mały poczet wyruszył następnego dnia wczesnym rankiem i natychmiast zagłębił się w lasy. Musiał tamtych prowadzić ktoś, kto znakomicie znał okolice i wiedział o wszystkich drogach i ścieżkach. Kurek i jego żona, stojąc na progu, patrzyli za odjeżdżającymi. Gospodarz ściskał w dłoni sowitą zapłatę, jaką dał mu za gościnę rycerz. Mała Magda podskakiwała rozradowana. Młoda pani ofiarowała jej przed odjazdem piękny krzyżyk.

Znowu zbliżał się wieczór, gdy wydobyli się z lasów i wyjechali na wzgórze, które przechodziło w długi grzbiet rozdzielający się w oddali i obejmujący ramionami płynącą w dole rzekę. Nad rzeką widać było osadę ludzką. Oni jednak zwrócili się w drugą stronę. Nad grzbietem, okolony czarnym lasem, niby głowa mnicha pierścieniem włosów, wznosił się samotny szczyt, bielejący odkrytymi skałami. Gdy podjechali bliżej, mogli zobaczyć, że stoją tam jakieś budynki. Ku nim prowadziła między drzewami kręta droga.

Jadwiga jechała na przodzie. Łagodny wiatr rozwiewał jej włosy i wyrywał je spod nasuniętego na czoło kapturka. Koń, jakby czuł zbliżający się koniec podróży, zapomniał o zmęczeniu i ciągnął mocno. Ale dłoń dziewczyny trzymała go pewnie. Siedziała na koniu z wdziękiem. Często jeździła wierzchem i lubiła konną jazdę. Była silna i zręczna. Umiała także strzelać z łuku, rzucać dzidą, nawet poznała nieco sztukę władania mieczem. Tych umiejętności kazała ją wyuczyć matka, przekonana, że kobieta-król powinna w potrzebie spełnić także rycerską powinność. Wielu jeszcze innych rzeczy chciała nauczyć swą ulubienicę. Sama nie posiadała i połowy tych umiejętności.

Jak lubiła jazdę konną – te długie galopy za uciekającym zwierzęciem, gdy ujadająca sfora psów biegnie obok konia – tak przepadała za tańcami, za śpiewem, zabawami w gronie wesołej młodzieży. Rozkoszowała się słuchaniem muzyki i opowieści wędrownych minnesängerów. Ale to było tam – w Budzie. Odkąd przyjechała do Polski, brakło jej zabaw i radości. Zamek wawelski był ponury. Żyła w nim samotnie, w gronie przywiezionych dwórek. Zamiast ukochanej matki, opiekę nad nią sprawowali poważni i niemłodzi członkowie Rady. Widzieli w niej jedynie króla, który winien pełnić swe królewskie powinności. Resztą jej życia nie interesowali się. Więc tęskniła do matki, pisała do niej, błagając, by przyjechała, i szukała sobie rozrywek. Jej wesoła natura nie mogła pogodzić się z życiem pozbawionym jakiejkolwiek radości.

To pragnienie radości szło w parze z głęboką wiarą i religijnością, w jakiej wychowała ją babka i matka. Pobożność Jadwigi była pełna słonecznej ufności. Jezus i Jego Matka zdawali się do niej uśmiechać z każdego obrazu. Marzyła o szczęściu, ale to szczęście musiało być pobłogosławione przez Syna i Matkę. To poczucie, że Bóg jest radością, odnajdywała najłatwiej w otoczeniu małych braci. Na Wawelu nie ciągnęło jej do mrocznej i pustej kaplicy zamkowej. Szła natomiast chętnie do pełnego śpiewów kościoła franciszkanów…

Podjeżdżali coraz bliżej szczytu. Ścieżka była szeroko rozdeptana, jakby chodziło tędy wielu ludzi. To wydawało się dziwne. Wiedziała, że zakonnicy, których przysłał do Polski ojciec, a osadził tu, na górze, książę Władysław, byli pustelnikami, pragnącymi żyć z dala od ludzkiego gwaru. Król Ludwik żywił dla białych eremitów wiele szacunku. Otaczał ich opieką i wytargował od republiki weneckiej ciało ich założyciela, by je złożyć z wielką czcią w kościele, w pobliżu Budy. Klasztor św. Wawrzyńca zatopiony był w ciszy i tylko odwiedziny królewskie zakłócały z rzadka spokój, w jakim żyli zakonnicy.

Jeśli jechała dziś do klasztoru pustelników, to nie dla wyrażenia im szacunku, jak to zwykł był czynić ojciec. Po przeżyciach ostatnich miesięcy na próżno szukała pomocy u ludzi. Jeśli od przybycia do Polski czuła się sama, to teraz ta samotność stała się czymś przerażającym. Jej bunt został złamany, ale pozostał w sercu jak rana, która na nowo krwawi każdego dnia. Uległa, lecz w sercu opór trwał dalej – nieugięty.

Przypomniała sobie, co jej mówił niedawno braciszek franciszkański o dziwnym obrazie, przed którym dokonują się cuda. Opowiadali o nim, już przedtem, mnisi paulińscy, którzy wraz z jej orszakiem przybyli przed rokiem do Polski, by zasilić gromadkę przysłaną wcześniej przez króla Ludwika. Ale kiedy wyraziła życzenie odwiedzenia klasztoru – Rada odpowiedziała sprzeciwem. Uparcie powtarzała swoje żądanie. Nie chcieli ustąpić. Byli pewni, że za chęcią zobaczenia obrazu kryje się podstęp. Wiedziała, co mówili na naradzie. Wykrzykiwali: „Chce uciec i oddać się pod opiekę księcia Władysława! Nie ufajmy ani jej, ani Opolczykowi! Nieraz już obiecywał, a potem czynił inaczej!”. „Nie, nie – bronił Jadwigi Dymitr z Goraja – ja jej ufam. Mogła wtedy zrobić wszystko, co chciała, a jednak ustąpiła…” „Choćbyśmy jej zaufali, nikt nie może zaufać temu krętaczowi!”

Na koniec poprosił o głos arcybiskup Bodzanta. Nie był członkiem Rady, ale został zaproszony do Krakowa i, będąc tutaj, brał udział we wszystkich naradach. Powiedział: „Myślę, dostojni panowie, że jeśli królowa chce, w tak trudnej dla siebie chwili, szukać pomocy u Najświętszej Panny, nie powinniśmy jej w tym przeszkadzać. Kto broni dostępu do Matki Jezusa, ten sprzeciwia się samemu Jezusowi. Cokolwiek byśmy myśleli o sprawach ludzkich, nie wolno nam zapominać o sprawie Bożej”. Po słowach arcybiskupa zrobiła się cisza. Pasterz gnieźnieński nie był lubiany w Krakowie. Wiedziano o tym, że bywał kolejno zwolennikiem Zygmunta, potem Ziemowita. Jednak teraz, w obliczu przewidzianego związku, panom krakowskim potrzebne było poparcie najwyższego w kraju dostojnika Kościoła. Biskup Radlica poparł arcybiskupa: „Ostatecznie – rzekł – nie stanie się nieszczęście, gdy pozwolimy królowej odprawić pielgrzymkę”. „Może się stać! – zaprzeczył żywo Dobiesław. – Przecież to ziemia księcia opolskiego. Nawet jeśli sama królowa myśli o pielgrzymce szczerym sercem, ten poplecznik rakuskiego księcia może spróbować jakiegoś podstępu. Ciągle zapominacie, dostojni panowie, że królowa jest tylko dzieckiem…!” „Królowa jest dzieckiem – odezwał się wojewoda krakowski – i dlatego musimy otaczać ją opieką. Nie znaczy to jednak, że mamy się sprzeciwiać każdemu jej pragnieniu. Nie musi przecież jechać na Starą Górę jawnie, tak, aby wszyscy wiedzieli o jej pielgrzymce. Jeśli pojedzie skrycie, pod dobrą opieką, dojedzie i – wróci szczęśliwie, jestem tego pewien”. „Mówicie, panie, o dobrej opiece – zapytał któryś – ale kto tę opiekę sprawować nad nią będzie?” „Jeśli zgodzicie się, dostojni panowie, gotów jestem pojechać z królową” – oświadczył Spytek. Chwilę milczeli, potem stary Dobiesław zachichotał: „Niewątpliwie piękna córka starosty Emeryka pojedzie także, nieprawdaż?”. Teraz śmieli się wszyscy, a młody wojewoda poczerwieniał.

To od Elżbiety Jadwiga dowiedziała się, że zgodę na swoje żądanie zawdzięczała Spytkowi z Melsztyna – a właściwie jego miłości do swej dwórki. Biskup Radlica przyszedł do królowej, aby ją powiadomić o decyzji Rady. „Zechciej tylko, miłościwa pani, zastosować się do naszych próśb, aby o wyjeździe twoim nikt nie wiedział. Służba musi sądzić, że niedomagasz i pozostajesz przez parę dni w swych komnatach. Dopuść do tajemnicy jedynie najwierniejsze swe dwórki. Musisz także, miłościwa pani, jechać bez należytego pocztu, bez służby i wozów…” „Uczynię, jak tego żądasz, panie biskupie – odpowiedziała. – Jadę jedynie po to, by złożyć cześć Najświętszej Pannie i powierzyć się Jej opiece. A jazdę konną, wiesz sam, że bardzo lubię…”

Ścieżka prowadziła coraz stromiej w górę. Las pozostał za nimi, wyjechali na skalisty, łysy wierzchołek. Zatrzymali się przed ciężką bramą, zamykającą niewielki podwórzec, otoczony ostrokołem. Jeden z ludzi, na rozkaz Spytka, zaczął dobijać się do bramy. Kołatali dość długo, zanim wreszcie znad palisady wyjrzał biało ubrany zakonnik.

– Wszelki duch Pana Boga chwali, kto się tak dobija o wieczornej porze?

– Otwieraj, bracie. Jestem panem z Melsztyna, wojewodą krakowskim. Przyjechaliśmy złożyć pokłon cudownemu obrazowi Matki Bożej.

Mnich nic nie odpowiedział. Nie śpieszył się z otwieraniem, nieufnie patrzył po małym, ale zbrojnym poczcie. Zdawał się liczyć wzrokiem jezdnych, przypatrywać ich strojom. Wreszcie zniknął. Ale i teraz brama nie została otwarta. Tamten musiał pobiec do przeora, aby się z nim nad otwarciem naradzić. Czekali cierpliwie, nawykli do takiej nieufności.

Wreszcie posłyszeli dźwięk, który mówił, że ktoś odsuwa kłodę zapierającą wrota. Ale otworzyła się tylko część bramy, tak aby jeźdźcy mogli jedynie pojedynczo wjeżdżać do środka.

Spytek dał znać, aby pierwsi wjechali dwaj łucznicy. Sam wjechał zaraz za nimi. Na jego znak żołnierze zeskoczyli z koni i, odsunąwszy mnichów, objęli służbę przy bramie. Gdy tylko cały poczet znalazł się wewnątrz zagrody, żołnierze zamknęli wierzeje i zasunęli podpierającą je belkę.

Gromada zakonników z przeorem na czele stała zaskoczona tym, co się stało. Spytek zsiadł z konia i podszedł do mnichów. Przeor był mały i łysy. Na jego twarzy malowało się przerażenie. Był pewny, że przybysze użyli imienia wojewody tylko dla podstępu, aby się dostać do wnętrza. Stał, milcząc, przed Spytkiem.

Wojewoda przywołał jednego ze swych ludzi, który znał węgierski.

– Czcigodny panie przeorze – mówił, tamten przekładał jego słowa – nie lękaj się. Jestem naprawdę wojewodą krakowskim i przybyłem tutaj nie po to, aby napadać na wasz święty erem. Towarzyszę jedynie czcigodnej naszej władczyni i najmiłościwszej królowej…

Gestem wskazał Jadwigę, która właśnie zsiadła z konia i, w towarzystwie swego kapelana i dwórek, szła w stronę przeora.

Lęk, jaki był widoczny na twarzach zakonników, ustąpił miejsca radości. Większość paulinów znała z widzenia córkę opiekuna zakonu, a niektórzy przybyli w jej poczcie do Polski. Pośpieszyli do królowej i skłonili się przed nią nisko.

– Witaj, najmiłościwsza pani. Witaj. Jesteśmy szczęśliwi z twoich odwiedzin.

– Witajcie, ojcowie i bracia. Darujcie, że tak niespodzianie i bez zapowiedzi zjeżdżam do was.

– Czemu nas o twoim, pani, przybyciu nie powiadomiono? – pytał przeor. – Jesteśmy ubogim eremem i nie przygotowaliśmy się na przyjęcie tak godnego gościa.

– Są powody – wtrącił się Spytek, który, poznawszy ostatnio nieco język węgierski, próbował nim teraz sam mówić – aby o pobycie miłościwej pani tutaj nikt nie wiedział. Dlatego moi ludzie muszą strzec bramy aż do odjazdu królowej. Nie traktuj tego jako obrazę, czcigodny przeorze. Chodzi o bezpieczeństwo naszej władczyni. A o środki na przyjęcie królowej nie martw się. Pani nasza nie chce żadnych wspaniałości, traktując ten przyjazd jako pobożną pielgrzymkę do obrazu Matki Bożej. Zresztą przywieźliśmy ze sobą trochę zapasów. Każ, panie przeorze, aby bracia zabrali od moich ludzi mięso i wino, i niech kucharz przygotuje wieczerzę dla wszystkich. A jutro, zaraz po mszy, ruszamy z powrotem…

Przeor szedł przodem i, wśród ukłonów, prowadził królową do refektarza. Klasztor był skromny i mały. Stanowił przedtem dom proboszcza, od którego został odkupiony przez księcia opolskiego, gdy kościół na górze oddano zakonnikom. Nowi mieszkańcy niewiele go poszerzyli.

– Racz wybaczyć, miłościwa pani – mówił przeor. – Ciasno tu u nas i ubogo. Jesteśmy pustelnikami i niczego więcej nam nie potrzeba. Jednak gdy przybywają tak czcigodni goście…

– I nam niczego więcej nie potrzeba – powiedziała. – Nie chcielibyśmy zakłócać waszych modlitw i rozmyślań.

– Odwiedziny twoje, miłościwa pani, niczyich modlitw nie zakłócą. Zresztą jesteśmy tyle winni ojcu twojemu, dostojna królowo. To prawda – westchnął – nie wszyscy dbają o nasz spokój. Coraz większe gromady ludzi przychodzą, by uczcić obraz…

– Powinno to was chyba radować?

– Tak, oczywiście… Ale niestety… Ciągłe odwiedziny rozpraszają braci i odrywają ich od modlitw… Zechciej usiąść, miłościwa pani. Czy pozwolisz podać sobie piwa z naszej piwnicy?

– Chętnie napiję się. Spragniona jestem po tak długiej drodze. A potem, zanim wasz kucharz przygotuje wieczerzę, pragnęłabym zobaczyć obraz.

– Stanie się, jak sobie życzysz, pani.

Przybyli zasiedli przy stole. Bracia przynieśli dzbany z piwem. Zmęczeni goście milczeli, terkotała tylko złotowłosa Elżbieta.

3

Jadwiga, ledwie umoczywszy usta w kubku, skinęła głową przeorowi. Oboje wstali i wyszli z refektarza. Mroczny korytarz prowadził do kaplicy. Przeor szedł przodem, niosąc w ręku zapalony kaganek. W korytarzu, o ścianach z grubych jodłowych tramów, ciągnęły mocne powiewy; płomyk kaganka kładł się i chwilami przygasał. Wtedy zwalniali kroku.

– Tak, miłościwa pani, tak… – podjął przeor. – Wielka to łaskawość księcia opolskiego, że zechciał zostawić u nas tę świętą relikwię. Jednakże ci ludzie, którzy nas nachodzą tak wielkimi gromadami… To ciemny tłum…

– Czy wolałbyś czcigodny ojcze, aby obrazu tu nie było?

– Nie, nie, oczywiście, że nie! – zaprzeczył pośpiesznie. – Niepokoi mnie tylko, że my, naśladowcy świętego pustelnika Pawła, odrywani jesteśmy od naszego milczenia…

– Może tak trzeba? – powiedziała. – Może Bóg tego chce…?

– Pewno masz słuszność, miłościwa pani – rzekł. – Bóg chce nas doświadczyć, biednych grzeszników…

Nie odpowiedziała. Szli dalej w milczeniu, słychać tylko było ciężkie kroki przeora i ciche stąpania królowej. Gdzieś, szparą między belkami przedzierał się ze świstem wiatr.

Doszli do ciężkich, okutych drzwi. Kościół był drewniany, ale na podmurówce z białych głazów. Zanim książę Władysław oddał go zakonnikom węgierskim, służył jako kościół parafialny okolicznej ludności. Przeor odsunął żelazną, kutą zaworę. Zamek zgrzytnął. Drzwi zaskrzypiały. Z czarnej głębi powiało chłodem. Przeor zatrzymał się i poświecił, aby Jadwiga mogła przekroczyć wysoki próg. Od trzymanego w ręku kaganka zapalił dwie grube, woskowe świece. Uniósł je w górę. Odepchnięta blaskiem ciemność cofnęła się. Szli boczną nawą między ścianą kościoła a podtrzymującymi dach drewnianymi wsporami.

Obraz, który przyjechała zobaczyć, stał na niskim ołtarzu. Podchodziła do niego wolno. Przycisnęła dłonie do piersi, tak mocno biło jej serce. Przeor usunął się na bok, wciąż trzymając płonące świece wysoko w górze. Obraz, niby w grubą ramę, był ujęty w wieniec z wotów poprzybijanych wprost do desek, na których był namalowany. Były to łańcuszki, paciorki, pierścienie, zausznice, monety. Ludzie zawieszali swoje dary od dziesiątków, może od setek lat. Wieniec grubiał, narastał, coraz bardziej zakrywał obraz, że już tylko twarze Maryi i Jej Syna były widoczne i zdawały się spoglądać niby z głębokiej studni na tych, którzy przychodzili złożyć pokłon.

Przeor trzymał świece tak, aby blask mógł sięgnąć między wota. Spojrzenie Jadwigi wędrowało za tym blaskiem. Gdy dotarło do twarzy Maryi, królowa uświadomiła sobie, że oczy Matki Bożej patrzą na nią. Wąskie migdałowate oczy wydawały się jak żywe. Tyle w nich było życia, że można było sądzić, iż czekały od dawna na chwilę, gdy będą mogły spotkać oczy dziecka-królowej. Napotkawszy je, trzymały teraz na uwięzi. Miała uczucie, że nie zdoła się im wyrwać. Powoli osunęła się na kolana. Blask świec drżał, biegające cienie dodawały życia ciemnemu obliczu. Tak bardzo chciała tutaj przyjechać!

Pod wpływem słów małego brata zrodziło się w niej przekonanie, że to właśnie tu znajdzie odpowiedź. Czyżby była oczekiwana? Oczy z obrazu wpatrywały się dziwnie rozkazująco. Jakby mówiły: Powiedz…

Spuściła głowę, ale zaraz na nowo ją podniosła. Taka już była zmęczona tym, co przeżyła! Wydawało się jej, że nie znajdzie w sobie dość sił, aby raz jeszcze opowiedzieć wszystko. Tamte jednak oczy zdawały się nalegać. Musiała im ulec.

Po to zresztą tutaj przyjechała, po to wyprosiła u Rady zgodę na tę podróż, aby mówić. Aby błagać o ratunek. Z kim mogła rozmawiać? Arcybiskup, biskup, spowiednicy… Mieli w ustach wielkie słowa – lecz, co było najstraszniejsze – te słowa nie zawsze miały ten sam sens. Jedni mówili o wielkich obowiązkach królowej, o wielkich zadaniach chrześcijanki; drudzy – o świętości zobowiązań, o wyższości wiernego chrześcijanina nad krwawym poganinem… Nie takich słów potrzebowała. Była dzieckiem oderwanym od matki, rzuconym między obcych, ukoronowanym, a przecież traktowanym jak rzecz. Nikt jej o nic nie pytał, nikt jej o niczym nie uprzedzał. Decydowano za nią. Służba wiedziała więcej i wcześniej niż ona. Nikt się nie przejmował jej wątpliwościami. Tamci zdawali się rozumieć to, czego żądał od niej Bóg. Ona – nie pojmowała…

Udawała się do Polski bez chęci. Nie nęciła ją korona. Jej siostry miały więcej od niej ambicji władczych. Ją pociągały jedynie zabawy, śpiewy, muzyka, taniec, radość. Kochała matkę, swoich wyrozumiałych spowiedników, swoje ochmistrzynie i dwórki. Ojca prawie nie znała. Gdy miała zaledwie cztery lata, zabrano ją do Wiednia. Odjeżdżała od matki pełna rozpaczy, choć obiecywano jej, że na dworze rakuskim zazna samych radości. Przez rok płakała i tęskniła. Po roku matka sprowadziła ją z powrotem do Budy. Elżbieta skorzystała z ciężkiej choroby męża, by odebrać swoje najukochańsze dziecko. Bo i ona była gorąco przywiązana do najmłodszej córki. Dziecinny związek z rakuskim książątkiem wcale się jej nie podobał. Bośniacka księżniczka nie była przyjaciółką Niemców. A poza tym Habsburgowie uznawali fałszywego, francuskiego papieża – ona zaś pełna była czci dla gniewnego, ale wspaniałego Urbana, który zdecydował się na zerwanie z awiniońską niewolą. Odkąd stało się pewne, że Ludwik nie wstanie już ze swej choroby, Elżbieta uświadomiła sobie, że jest naprawdę władczynią. Przedtem mąż i świekra decydowali o wszystkim, nad czym Elżbieta głęboko cierpiała. Krew Piastów gniewkowskich nie zwykła była rezygnować ze swych praw.

Od chwili gdy Jadwiga wróciła do Budy, w jej życiu wszystkim była matka. Ojciec niedługo potem umarł. I Jadwiga, i Elżbieta były zdecydowane nigdy się już ze sobą nie rozstawać. To najmłodsza miała objąć tron węgierski. Ale panowie węgierscy nie dali sobie narzucić króla i wybrali na swą władczynię Marię. O Jadwigę upominała się Polska. Elżbieta zgodziła się na to, zapewniając jednak córkę, że do Polski pojadą obie. Okazało się to przecież niemożliwe. Powstały trudności, które nie pozwoliły Elżbiecie opuścić Marii. A Polska domagała się pilnie Jadwigi. Dziesięcioletnia królewna musiała pojechać sama. Elżbieta sądziła, że po koronacji będzie mogła córkę zabrać jeszcze na jakiś czas do Budy. I do tego nie doszło. Jadwiga pozostała w ponurym zamku wawelskim. Z dala od matki, wśród obcych, którzy jej potrzebowali do swych planów.

Otoczona od dzieciństwa franciszkanami Jadwiga była gorącą czcicielką Najświętszej Panny. Jadąc do Polski, wiozła liczne i bogate dary, którymi miała zamiar obdarzyć kościoły i ołtarze maryjne w swym królestwie. Kult Matki Bożej był żywy w rodzinie królewskiej. Babka, starsza królowa Elżbieta, choć surowa i pełna królewskich ambicji, była człowiekiem pobożnym. Często opowiadała o niezwykłej łasce, jaką, na prośbę wdowy po Bolesławie Pobożnym, Matka Boża zechciała okazać jej ojcu, królowi Łokietkowi, ukazawszy mu się w jaskini, w której ukrywał się przed swymi nieprzyjaciółmi niby Dawid przed Saulem. Także ojciec, wyruszając na walkę z Turkami, ofiarował złoto na budowę sanktuarium maryjnego w Maria-Zell.

Miłość do Matki Bożej żyła od najwcześniejszych lat w sercu Jadwigi. I zdawała się rodzić z tego właśnie pragnienia radości, jakim przepełnione było serce królewny. Żadna z tajemnic Maryi nie była bliższa Jadwidze niż tajemnica Nawiedzenia. Tak bardzo rozumiała Maryję, że ogarnięta radością oczekiwania musiała się tą radością podzielić z ciotką. Obie kobiety – niby matka i córka – biegły ku sobie ze swoim szczęściem. Tylko wtedy odczuwamy w pełni szczęście, wydawało się Jadwidze, kiedy można o nim powiedzieć tym, których się najmocniej kocha… Jakże jej samej było brak możności pobiegnięcia do matki, powiedzenia jej o tym, co sprawiało radość, a także i o tym, co przerażało…

Krakowski kościół franciszkanów wydawał się jedynym miejscem ucieczki do czegoś bliskiego, do czegoś, co przypominało dom rodzinny. Byli tu dobrzy zakonnicy mówiący po węgiersku, była radosna cześć dla Maryi. Przy klasztorze kłębiło się wesołe życie młodzieży krakowskiej – bogatego mieszczaństwa niemieckiego i szlachty polskiej, która miała swoje dwory w obrębie murów miejskich. W soboty odmawiało się tu, klęcząc, „Pozdrowienie Anielskie” dla zyskania odpustu – a potem młodzież zbierała się w refektarzu klasztornym i bawiła się wesoło. Dobroduszni bracia pozwalali na te zabawy. Słuchano wędrownych minstreli, śpiewano, tańczono.

Dwórki Jadwigi dowiedziały się szybko o tych spotkaniach i doniosły o nich swej pani. Także spowiednicy Jadwigi, franciszkanie węgierscy, zapraszali ją imieniem ojca gwardiana. Służba odkryła Jadwidze, że do klasztoru można było przejść bez potrzeby wyruszania z zamku główną bramą – co wymagało pocztu i należytej ceremonii. Mała furtka w południowym murze zamkowym wydawała się tylko zamknięta: rdza od dawna przeżarła zamek. Mało kto o furtce pamiętał i prawie nikt przez nią nie chodził. Wyprowadzała ona wprost na nieobjęte murami miejskimi podgrodzie zwane Okoł. Trzeba tylko było przejść po mostku nad fosą i już się było między ogrodami. Potem ścieżką wśród chaszczy, którymi obrosły mury miejskie, dochodziło się na tyły ogrodu franciszkanów. Tutaj była także furtka z dzwonkiem, którą natychmiast otwierał czuwający zakonnik. Jadwiga nie miała skrupułów, korzystając z tego przejścia. Sami spowiednicy ją do tego namawiali. Nie robiła przecież niczego złego. A myśl, że musiałaby prosić o zgodę starych, surowych członków Rady królewskiej, była dla niej odstraszająca.

Zresztą tajne wyprawy Jadwigi do franciszkanów nie uszły oka członków Rady. Uznano przecież, że nie należy się ani sprzeciwiać królowej, ani też upoważniać ją oficjalnie do tych wymykań się z zamku. Na naradzie powiedział stary Dobiesław: „Niech się dzieciak trochę pobawi. Niedługo już będzie tej zabawy. Udawajmy, że nic o tym nie wiemy, ale nie spuszczajmy jej z oka…”. Wojewoda Spytek wszedł w porozumienie ze swą ukochaną Elżbietą i tego dnia, gdy Jadwiga wybierała się do klasztoru, wysyłał ludzi, by z daleka czuwali nad bezpieczeństwem przemykającej się do miasta gromadki. Potem Elżbieta wygadała się ze swej zdrady Jadwidze, a królowa przyjęła wesoło to wzajemne oszukiwanie się. Obie z Elżbietą zaśmiewały się do rozpuku ze swych towarzyszek, które były śmiertelnie przerażone, gdy w czasie nocnego przedzierania się przez chaszcze mignęła gdzieś w mroku barczysta męska sylwetka.

O obrazie, który książę Władysław ofiarował zakonnikom na Starej Górze, Jadwiga usłyszała pierwszy raz w czasie swej podróży do Polski od paulinów, którzy wraz z nią jechali. Oni jednak niewiele umieli o obrazie powiedzieć, zwłaszcza że go wcale jeszcze nie widzieli. Franciszkanie wiedzieli o wiele więcej. Ciągle wędrujący po kraju z naukami, stykali się z ludźmi i słuchali tego, co oni mówią. Opowiadali, że całe gromady, i to z odległych nawet stron, wędrują do klasztoru białych eremitów, by się przed obrazem pokłonić i pomodlić. Minął zaledwie rok, odkąd książę, szukając miejsca, gdzie ukryć znaleziony w bełzkim zamku obraz, odesłał go na Starą Górę, a już wiedziano o nim na wiele mil wokoło. Większe nawet tłumy ciągnęły do obrazu niż na Łysą Górę, do zwróconej przez Litwinów, poprzednio zagrabionej, relikwii Krzyża Świętego. Jak się przekonała, paulini nie byli z tego zadowoleni. Słyszała także, że nie cieszyło to samego Władysława, który szukał dla swej zdobyczy raczej ukrycia niż rozgłosu. Dziwny to był człowiek ten książę opolski. Jadwiga znała go od dziecka jako jednego z najbliższych doradców ojca. Widać było po nim, że żrą go wielkie ambicje i gotów jest dla nich popełnić rzeczy najgorsze, ale równocześnie była w nim jakaś dziwna miękkość, która kazała cofać się w chwilach decydujących.

Więc to był ten obraz, który książę Władysław znalazł ukryty w tajnym schowku na zamku bełzkim? Skąd się wziął w Bełzie? Czy to była prawda, co mówiono, że książę Lew, gdy zasłużył się swymi czynami władcy Bizancjum, otrzymał go w darze od cesarza? Lecz dlaczego przez tyle dziesiątków lat nie było nic słychać o tej niezwykłej relikwii, która w rok stała się słynna w Królestwie Polskim? Co sprawiło, że dopiero tutaj, na Starej Górze, obraz zaczął tak jakby przywoływać ludzi, a Maryja świadczyła im niezwykłe łaski?

Pytany o to przez Jadwigę książę Władysław wzruszał ramionami. „Nie umiem na twoje pytania odpowiedzieć, miłościwa pani – mówił. – Nie obrazu szukałem w schowku zamkowym, ale skarbu, o którym pletli ludzie. Gdy opuszczałem Ruś, jak sobie tego życzył twój ojciec, pani, poleciłem odesłać obraz do Opola. Ale konie okulały i trzeba było zatrzymać wozy koło Starej Góry. Oddałem obraz pod opiekę zakonnikom do czasu, aż go zabiorę. Wyobraź sobie, miłościwa pani, przez wiele niedziel konie nie mogły wydobrzeć… W końcu poleciłem, aby pustelnicy ukryli obraz, a moi ludzie wrócili. Konie od razu ozdrowiały, że nikt się temu nadziwić nie mógł. A zakonnicy, zamiast skryć obraz, postawili go w kościele. I od tego czasu zaczęło się…”

Obraz wisiał nisko. Ludzie sami zawieszali na nim wota i całowali jego brzeg. Jadwiga na kolanach podsunęła się, wyciągnęła rękę i delikatnie dotknęła desek końcami palców. Brat Jakub zapewniał, że deski te stanowiły blat stołu zrobionego przez świętego Józefa dla swej Małżonki. Jeśli tak było, dłonie Maryi musiały ich wiele razy dotykać, zbierać z nich okruchy chleba, zmywać mokrą szmatką. Dotykając desek, miała uczucie, jakby dotknęła dłoni Matki Bożej.

– O, Matko – szepnęła – o, Matko… Czy tak być musi? Czy naprawdę tak musi być? Dlaczego? Dlaczego?

Nie chodziło nawet o Wilhelma. Pojawienie się urodziwego chłopaka stało się promiennym zjawiskiem w jej smutnym, szarym życiu. Było przypomnieniem wszystkiego tego, co zniknęło: rodzinnego domu, matki, sióstr, beztroskiego życia na zamku, na górze świętego Gellerta. Wprawdzie matka mówiła: „Nie chcę, aby on był twoim mężem. Nie znoszę tych Niemców!”. Ale perspektywa małżeństwa ułożonego przez ojca wydawała się taka daleka! W Budzie żyło wielu Niemców, nawet na dworze królewskim – i wcale nie byli odrażający. Wilhelm był miłym towarzyszem zabaw. Lubiła go. Książę Władysław powtarzał wiele razy, że jest dzielny, zawsze pięknie ubrany, bardzo pobożny. I byli tacy, którzy na dworze rozpowiadali z zachwytem o rakuskim księciu. Chwalono szczodrobliwość jego i jego ojca. Nie, nie budziło w niej sprzeciwu, że kiedyś, kiedyś złotowłosy chłopak zostanie jej mężem. Zbyt blisko żyła z naturą, aby nie wiedzieć, co oznacza małżeństwo. Nic jej nie ciągnęło do spraw, o których mężczyźni mówili, wybuchając gromkim śmiechem, a kobiety chichocząc i zakrywając twarze dłońmi. Wiedziała jednak, że te sprawy kiedyś przyjdą. Była pewna, że matka przygotuje ją w odpowiednim czasie. Przy matce wszystko stanie się zrozumiałe i proste. Zresztą to będzie dopiero kiedyś…

Lecz teraz zjawienie się Wilhelma było niby cudowne ocalenie przed grozą, jaką przyniosło tamto poselstwo. Zdrętwiała, gdy usłyszała o jego celu. Litewski dzikus, wróg chrześcijaństwa, łupieżca świętej relikwii Krzyża, stary, podstępny i krwawy przysłał swoich ludzi, by prosili dla niego o jej rękę. Gdy panowie Rady powiedzieli jej o tym, odpowiedziała krzykiem: „Nigdy! Nigdy! Wolałabym umrzeć!”. Nie powiedzieli nic, popatrzyli tylko po sobie. Potem biskup Radlica rzekł uspokajająco: „Nie popadaj w taką żałość, miłościwa pani. Nie musisz im odmawiać i nie musisz mówić, że się zgadzasz. Powiesz im, że nie masz jeszcze lat, aby decydować sama i decyzja w sprawie twego małżeństwa należy do twojej matki…”. „Dziękuję, waszej miłości – powiedziała zbielałymi wargami. – Dobrze powiedziałeś, panie biskupie. Tylko moja matka może postanowić o moim małżeństwie. Ona niech im odpowie. Jestem pewna, że odeśle ich tam, skąd przybyli…”

Uspokojona przyjęła posłów i udzieliła im takiej właśnie odpowiedzi. Nie wyglądali wprawdzie na zupełnych dzikusów, ale nie robili także przyjemnego wrażenia. Ich stroje były bogate, zbyt jednak cudaczne. Tylko jeden z posłów umiał mówić po niemiecku. Brat Jagiełły wyglądał na krwawego człowieka. Zauważyła, że jego służba drży przed nim. Uważał się za chrześcijanina, ale jego chrześcijaństwo było greckie, schizmatyckie. Chrześcijanie greccy, wiedziała, nie chcą słuchać pana papieża, którego dwór węgierski otacza czcią i któremu jej matka słała cenne dary. Wysłuchawszy jej odpowiedzi i złożywszy wspaniałe podarki, posłowie wyruszyli do Budy. Odetchnęła. Ale niepokój pozostał. Nie mogła zapomnieć tych ludzi i ich żądania. Bystrym okiem dostrzegła, że panowie, członkowie Rady, rozmawiali z posłami życzliwie i przyjmowali ich wystawnie. Biskup Radlica zaczął z nią kiedyś rozmowę o wielkim dziele apostolskim, jakim byłoby ochrzczenie litewsko-ruskiego księstwa. Stać by się to mogło, gdyby ona została żoną Jagiełły. Przerwała mu ostro: „Zamilcz, proszę, panie biskupie. Jestem chrześcijanką i zostanę żoną chrześcijanina, którego wybierze dla mnie moja matka!”.

Pewnego dnia zjawił się na zamku książę opolski, donosząc jej, że wraz z nim przybył do Krakowa Wilhelm.

– Dlaczego, kuzynie Lászio, nie przyprowadziłeś go ze sobą na zamek? – zapytała.

– Chciałem go przyprowadzić, miłościwa pani, lecz panowie z Rady zabronili mu wstępu.

– Co? Jakim prawem to uczynili? – zakipiała. Była jak babka i matka, porywcza i szybka do gniewu.

– Nie mieli prawa tak postąpić – podtrzymywał jej gniew Opolczyk. – Książę Wilhelm jest prawym twoim małżonkiem. Przybyłem tutaj razem z nim z woli twej matki, aby doprowadzić do waszego połączenia.

Patrzyła zaskoczona na księcia.

– Więc taka jest wola mojej matki? – zapytała.

– Taka jest jej wola – zapewnił stanowczo.

– I mówisz, kuzynie Lászio, że mamy zostać połączeni z księciem Wilhelmem, chociaż nie doszłam jeszcze właściwego do małżeństwa wieku?

– Twoja matka i pan biskup mogą na przyśpieszenie związku zezwolić. Jak już pewno wiesz, pani, twoja siostra Maria również przed czasem połączyła się ze swym małżonkiem, margrabią Zygmuntem.

– Nie wiedziałam o tym. Od dawna nie mam żadnej wieści od matki. A dlaczego ona nie przybyła, aby uczestniczyć w naszym połączeniu?

– Nie może przybyć. Dlatego mnie powierzyła tę sprawę.

– Boleję jednak nad jej nieobecnością. Potrzebuję jej bliskości…

– Królowa kazała ci powiedzieć, że niemożność przybycia na dzień twego połączenia sprawia jej również wielki smutek. Przybędzie, gdy tylko będzie mogła.

– Lecz skoro taka jest wola mojej matki, dlaczego panowie członkowie Rady sprzeciwili się wjazdowi księcia Wilhelma na zamek?

– Popełnili akt nieposłuszeństwa. Panowie węgierscy także sprzeciwiali się połączeniu twej siostry z margrabią… Trzeba aż było użyć podstępu…

– Podstępu? Mam zostać żoną księcia Wilhelma podstępem?!

– Tak trzeba. Z chwilą połączenia się z księciem Wilhelmem staniesz się od razu w pełni dojrzała i Rada nie będzie miała prawa sprzeciwiania się twoim rozkazom.

O, Maryjo – skarżyła się teraz. – Czy nie powinnam była mu uwierzyć? Panowie z Rady mówili później, że zgoda mojej matki była wymuszona i że, naprawdę, wcale nie chciała mego połączenia z Wilhelmem. Wiedziałam, że była mu przeciwna… Ale kuzyna Lászio znałam od dzieciństwa. I znałam Wilhelma. Dałam mu kiedyś słowo. Królowie nie cofają swego słowa… A panowie z Rady, czułam, sprzyjają Jagielle! Niczego nie lękałam się bardziej niż tego, żeby mnie nie oddali temu człowiekowi…

Wydawało mi się, że Wilhelm przybył, aby mnie uratować. Nadjechał, jak św. Jerzy, obronić mnie przed smokiem. Matka oburzała się nieraz, że on i jego ojciec sprzyjają fałszywemu papieżowi, ale który papież jest prawdziwy? Wielu księży mówiło, że Kościół, choć ma dwóch papieży, pozostał jeden, i chrześcijanie powinni zachować wobec siebie chrześcijańską miłość. To, że ojciec Wilhelma uznawał za papieża kardynała Roberta, nie popsuło jego przyjaźni z pobożnymi rycerzami zakonu Najświętszej Panny. A mój ojciec chciał naszego związku. Na pewno nie zgodziłby się, aby moim mężem został poganin… Byłam pewna, że to sam Bóg zesłał Wilhelma, aby mnie ocalił. Zresztą jeśli matka zgodziła się na Zygmunta dla Marii… Jego nie znosiła jeszcze bardziej.

Wszystko wydawało się jej lepsze niż perspektywa, że zostanie wydana w ręce człowieka, który łakomie wyciągał po nią ręce. Służba opowiadała o nim rzeczy straszne. Że jest mały, obrośnięty jak niedźwiedź, stary, ma gromadę żon, nikomu nie ufa, podstępny i zdradziecki w każdym słowie, morderca własnego stryja, zabójca braci mniejszych, którzy powędrowali na misje do Litwy… A Wilhelm był zgrabny, urodziwy, świetnie ubrany. Franciszkanie dali jej znać, że przyjdzie do nich, aby się z nią spotkać. Po zapewnieniach księcia Władysława poszła bez wahania na to spotkanie. Wilhelma nie widziała prawie cztery lata. Wtedy zbytnio się nią nie interesował. Był chłopcem i wolał zabawy z rówieśnikami. Na swoją „małżonkę” krzyczał, aby szła się bawić lalkami i nie przeszkadzała im w zabawie w wojnę. Teraz stał się całkiem inny. Był wobec niej uprzejmy i nadskakujący. Bawiło ją, że jej usługuje, że je z nią z jednej misy, pije z jednego kielicha. Pięknie śpiewał, zręcznie tańczył. Gdy zmęczona tańcem usiadła, bawił ją rozmową. Wśród ogłuszającej muzyki, przyśpiewek i klaskania niewiele mogli sobie powiedzieć. Ale podczas wieczerzy jego stopa raz po raz usiłowała przydeptać jej stopę, a jego kolano trącało o jej kolano. Wiedziała, że tak się dzieje na zabawach i że damy nie obrażają się o to na usługujących im rycerzy. Mimo to nie podobało się jej takie zachowanie. Od człowieka, który przybiegł jej na ratunek niby św. Jerzy, oczekiwała czegoś innego. To, co musiało przyjść, powinno było przyjść spowite delikatnością i miłością. Budziło jej niechęć odkrycie, że chłopak, którego znała bardziej jako brata niż jako „małżonka”, teraz szeptał jej do ucha słowa pożądania.

Skoro jednak musiała wybierać między tymi dwoma ludźmi… Nikogo innego nie było. Ojciec dał ją kiedyś Wilhelmowi, panowie z Rady chcieli ją dać Jagielle. Nikt nigdy nie zapytał o jej zdanie. Jedni mówili, że wybór ojca jest zobowiązaniem wobec Boga. Inni – że wybór panów z Rady jest czymś, czego pragnie Bóg, Kościół i naród. Nie było nikogo, kto by jej powiedział, jak jest naprawdę. Matka była daleko. Książę Władysław twierdził, że na jej życzenie ma połączyć ją z Wilhelmem. Panowie z Rady zapewniali, iż życzenie wyrażone wobec księcia opolskiego jest wymuszone. Gdzie jest prawda, Panno Najświętsza?!

Na trzecim spotkaniu u franciszkanów Wilhelm zapytał ją wprost, czy to prawda, że Rada chce ją wydać za „wściekłego, litewskiego psa”. Odpowiedziała, że wprawdzie panowie z Rady zgodzili się czekać na decyzję jej matki, ale obawia się, iż są życzliwi Jagielle i mogą postąpić zgodnie ze swą wolą. Wtedy Wilhelm wyjawił Jadwidze plan obmyślony wspólnie z księciem Władysławem. Książę miał swoich stronników w mieście, a nawet i na zamku. Z ich pomocą miano wprowadzić potajemnie na Wawel Wilhelma, aby zawarte niegdyś w Haimburgu zaślubiny mogły zostać dopełnione. Gdy po paru dniach przebywania Wilhelma w komnatach królowej rzecz zostanie ujawniona, Rada nie będzie już miała nic do powiedzenia. Choćby – jak to miało miejsce z Zygmuntem – zmuszono go potem do opuszczenia zamku, nikt nie będzie mógł zaprzeczyć ani ich małżeństwu, ani jego prawu do korony. Znajdą się przyjaciele, którzy pośpieszą im z pomocą. Wielu dobrych rycerzy chrześcijańskich marzy tylko o tym, aby stanąć w obronie pokrzywdzonej córki najsławniejszego w Europie króla. Pomogą im rycerze zakonni z Malborga, w których wyprawach na pogan brał nieraz udział król Ludwik, i którzy uważali go zawsze za jednego ze swych opiekunów i dobroczyńców. Pomoże Zygmunt, mąż Marii, pomoże król czeski…

Słuchała jego słów, siląc się na spokój. Wielka decyzja spadła na jej jedenastoletnie ramiona. Musiała ją podjąć i musiała to zrobić całkowicie sama. Czuła jedno: wszystko uczyni, aby się ocalić przed grożącym jej związkiem z pogańskim dzikusem! Skoro matka była przy Marii i pozwoliła na połączenie z Zygmuntem – widać to było rozwiązanie właściwe. Tak należy postąpić. „Uczyń jak rzekłeś – powiedziała Wilhelmowi. – Masz moją zgodę”. W odpowiedzi mocno ścisnął jej dłoń i znowu trącił kolanem o jej kolano.

A jednak, gdy przyszedł tamten wieczór, gdy ona, Wilhelm i goście zasiedli do weselnej wieczerzy, nagle z trzaskiem otworzyły się drzwi i do komnaty, z krzykiem i tupotem, wbiegli zbrojni ludzie. Weselnicy rozbiegli się przerażeni. Jadwiga zerwała się pełna gniewu. Nie Wilhelm, ale ona chwyciła za wiszący na ścianie miecz.

– Stać! – krzyknęła. – Stoicie wobec króla! Stać, rozkazuję! – Ale oni nie zwrócili uwagi na jej wezwanie. Szamotali się ze świtą księcia rakuskiego, odbierali tamtym broń. Za zbrojnymi wkroczyli do komnaty członkowie Rady. Stanęła przed nimi blada z gniewu, z mieczem w dłoni.

– Jak śmieliście tu wkroczyć? – pytała drżącym z oburzenia głosem. – Kto wam pozwolił wprowadzić tutaj tych pachołków?

Pochylili głowy.

– Wybacz, najmiłościwsza pani… To książę Wilhelm wkroczył tu bez naszej zgody…

– Ale z moją zgodą!

– Jednak, miłościwa królowo, tak stać się nie może… Niemiecki książę nie będzie królem polskim… Nigdy na to nie pozwolimy…

– Jest moim mężem! – krzyknęła.

– Nie jest mężem twoim, pani, i nim nie będzie. Wiąże was tylko ślub dziecinny, który musiałby być potwierdzony przez twoją matkę, miłościwa królowo, gdyż ty sama nie masz lat sprawnych… Twoja matka przyjęła dla ciebie innego kandydata… księcia Jagiełłę…

– Moja matka?! To kłamstwo! Nic o tym nie wiem…!

– Ale my wiemy, najmiłościwsza pani. I postąpimy zgodnie z jej wolą…

– O moją nie troszczycie się wcale! – wybuchnęła.

– Dostojna pani, jesteś naszym królem. Naszym zadaniem jest znaleźć dla ciebie godnego małżonka… Nie byle niemieckie książątko… Księcia wielkiego narodu…

Chciała jeszcze coś krzyknąć, ale skurcz gardła zdławił jej krzyk. Z trzaskiem rzuciła im pod nogi trzymany miecz.

Wilhelm ocalał. Pojęła z czasem, że oni chcieli go tylko wystraszyć, a nie zabijać. Świtę księcia puszczono również wolno. Książę Władysław odbył z członkami Rady długą rozmowę, z której wyszedł całkowicie odmieniony. Był teraz tego samego zdania co Dobiesław, Sędziwój i biskup Radlica…

Mimo słonecznego, pięknego lata przechodzącego w ciepłą pachnącą jabłkami jesień, dla Jadwigi płynęły teraz smętne, ponure dni. Od chwili, gdy cisnęła miecz, uważała się za więźnia. Zamknęła się w swoich komnatach, nie chciała nikogo widzieć. Dwórki doniosły jej, że Wilhelm nie opuścił Polski, ale ukryty przebywa w okolicach Krakowa. Byli ludzie gotowi jej pomóc w nawiązaniu łączności. Nie skorzystała z propozycji bogatych mieszczan krakowskich: Bonerów, Wierzynków, Morsztynów, Kreidlów – których synów i córki znała ze spotkań u franciszkanów, skrycie popierających sprawę Wilhelma.

Czekała na wyraźną wiadomość o tym, jaka jest wola matki. Tu, w Krakowie, mimo poparcia niemieckiego mieszczaństwa, nie było dla niej ratunku. Widziała, jak ludzie, którzy byli zwolennikami Wilhelma, teraz, jeden za drugim, za przykładem księcia opolskiego, stawali się zwolennikami Jagiełły. Ten odrażający poganin, wielożeniec i morderca zdobywał sobie wszystkich.

Modliła się coraz więcej, coraz rozpaczliwiej. O Maryjo – szeptała, klęcząc długimi godzinami przed obrazem Matki Bożej. – O Maryjo, ratuj. Jestem taka sama. Matka daleko – i nie wiem, czego naprawdę żąda ode mnie… Obawiam się, że nie wie nawet o tym, co mi zagraża… A jeśli ona da swoją zgodę… Co ja wtedy uczynię? Mój spowiednik, brat Geza, powiedział, że choćby ona zgodziła się na to, abym opuściła Wilhelma, mnie na to zgodzić się nie wolno. Jezus nauczał, iż bardziej trzeba słuchać Jego niż matki i ojca… Jeśli zmuszą mnie, bym została żoną człowieka, którym się brzydzę – popadnę w śmiertelny grzech. Jak mam postąpić, aby się od grzechu uchronić? Ja nie chcę sprzeciwiać się Jezusowi! Nie chcę! Spraw, niech umrę, jeśli nie mogę inaczej uniknąć grzechu! Błagam Cię, Najświętsza Panno… Ty możesz uczynić, aby matka nie zezwoliła na małżeństwo z Jagiełłą… Oni mówią, że on przez ślub ze mną stanie się chrześcijaninem. Nie chcę, nie mogę sprzeciwić się temu… Ale Ty możesz sprawić, że stanie się to w inny sposób… Niech przyjmie chrzest bez małżeństwa ze mną… Niech znajdzie inną… Niech zostanie wielkim, godnym chrześcijaninem. Niech jego naród stanie się chrześcijański. Jeśli trzeba, dam za to życie… Ale przecież nie mogę zostać jego żoną!

Doszło do niej, że posłowie litewscy wrócili z Budy. Panowie z Rady przyjęli ich tym razem bez jej udziału. Omówili wszystko sami. Dopiero gdy tamci odjechali, biskup krakowski przyszedł do niej. Przyjęła go cała dygocząca, ale ukrywająca swój niepokój z zaciśniętymi wargami i oczami wbitymi martwo w przestrzeń. Biskup Radlica rzekł:

– Miłościwa pani, przyszedłem ci powiedzieć, że zgodnie z wolą twojej matki i całego narodu polskiego, przyjęliśmy prośbę księcia litewskiego, Jagiełły, o twoją rękę. To małżeństwo spełni wielkie dzieło chrześcijańskie, gdyż wprowadzi naród litewski do świętego Kościoła i przyłączy Litwę oraz Ruś do Królestwa Polskiego. Jestem pewny, że jako gorliwa chrześcijanka i córka arcypobożnego króla, wychowana w głębokiej wierze i pozostająca w łączności z prawdziwym namiestnikiem Chrystusowym, a nie z awiniońskim antychrystem, przyjmiesz to postanowienie.

Zerwała się gwałtownie z ławy. Krzyknęła.

– Nie spodziewałam się tego po tobie, panie biskupie! Sądziłam, że przez miłość do mego ojca, który uważał cię za swego przyjaciela, staniesz w obronie jego córki przymuszanej niegodnie do przyjęcia za męża, wbrew swej woli, człowieka, który jest poganinem!

– Książę Jagiełło, zanim zostanie, pani, twoim mężem i królem polskim, ochrzci się…

– Czy woda chrztu uczyni go innym człowiekiem?

– Woda chrztu zmienia wszystko.

– Boję się, że się mylisz, panie biskupie. Są ludzie ochrzczeni, a przecież niepojmujący uczuć ludzkich!

– Czymże są uczucia ludzkie, pani, wobec łaski?

– Łaska nie może zabijać! A to, czego ode mnie żądacie…

– Bóg żąda, miłościwa pani.

– Takiej ofiary nawet Bóg żądać nie może. Nie mogę zostać żoną człowieka, który budzi moją odrazę. Lepiej zabierzcie koronę i odeślijcie mnie do matki!

– Królowie, miłościwa pani, nie wyrzekają się koron. Korona jest pomazaniem. Stałaś się, pani, pomazańcem Bożym. Przyjęłaś odpowiedzialność za cały naród. To dlatego, miłościwa pani, prowadzono cię po koronacji, w pokutnej pielgrzymce, na grób świętego biskupa. Nie żyjesz już dla siebie. Zostałaś wezwana do wielkich rzeczy. Czy chciałabyś uciec przed Bożym wezwaniem? Niechęć do człowieka miałabyś stawiać ponad obowiązki, które na siebie przyjęłaś?

– Nie mogę stać się żoną człowieka, wobec którego nie potrafię nigdy pozbyć się wstrętu!

– Nie mów, pani, słowa: nigdy. To straszne słowo. Nie należy go wymawiać ani nad duszą człowieka, ani nad jego ciałem.

– Nie jesteście, panie biskupie, kobietą, nie znacie kobiecych uczuć.

– Jestem lekarzem.

– Lekarz nie sięga tak głęboko.

– Jestem także kapłanem.

– I kapłan nie zna wszystkiego, co się kryje w sercu. Znasz tylko pobożne słowa.

– A ty, pani, widzisz tylko swój lęk.

Odszedł – a ona pozostała ze swą rozpaczą. W ciągu tych dni utraciła to, co było treścią jej dotychczasowego życia: pragnienie zabawy, potrzebę radości. Teraz wiedziała, że opuścili ją wszyscy, nawet matka. Od nikogo już nie mogła oczekiwać pomocy.

Chyba od jednego Wilhelma…

Tym, którzy jej szeptali, że Wilhelm przebywa wciąż w Krakowie, powiedziała, że chce się zobaczyć z księciem. Kazała mu powiedzieć, że za dwa dni ma ją czekać u franciszkanów. Tym razem to ona brała decyzję w swoje ręce. Była zdecydowana uciec na zawsze z wawelskiego zamku. Postanowiła: powie Wilhelmowi, że się zrzeka korony. Jeśli ją kocha tak, jak zapewniał, odejdą oboje w świat, aby żyć spokojnym, dalekim od dostojeństw i zaszczytów życiem, życiem, które nie stawia tak strasznych żądań. Wilhelm na pewno zgodzi się na to. Przecież mówią o nim, że jest księciem pobożnym, szukającym pokoju…

Wybrała kółko oddanych sobie dwórek i dopuściła je do tajemnicy. Wobec najukochańszej z nich, Elżbiety, musiała milczeć. Z nią, wiedziała, będzie się musiała rozstać. Córka zarządcy Rusi Czerwonej była już przyobiecana wojewodzie Spytkowi, a on był członkiem Rady i ostatnio stał się gorącym zwolennikiem Jagiełły.

Wieczorem mała gromadka skrycie opuściła komnaty królewskie i podążyła do znanej sobie furty. Kobiety szły szybko, rozglądając się lękliwie. Doszły do furty, jak sądziły, niezauważone przez nikogo. Ale gdy stanęły przed nią, dostrzegły, że furta jest zamknięta i wisi na niej wielka kłódka. Z mroku wynurzył się strażnik.

Dwórki cofnęły się przerażone. Jedna Jadwiga stała nieporuszona, zdecydowana na wszystko. Rozkazującym głosem powiedziała:

– Otwórz! Rozkazuję ci!

Poznał ją i zgiął się w niskim ukłonie.

– Nie mogę otworzyć, najmiłościwsza pani. Nie mogę, choćbym chciał. Pan kasztelan zamknął kłódkę i klucz zabrał.

Czuła, że już się nie cofnie.

– Daj! – zawołała i wyciągnęła rękę po topór, który strażnik miał zatknięty za pasem.

Nie śmiał odmówić. Przyklęknąwszy, podał jej ciężką broń. Chwyciła topór w obie dłonie. Z szerokim zamachem rąbnęła w kłódkę. Pod uderzeniem okuta furta zadzwoniła jakby na alarm. Jadwiga dźwignęła znowu topór. Uderzała nim raz po raz. Jeszcze jedno uderzenie, a kłódka rozpadnie się pod ciosem. Lecz kiedy miała ciąć ostatni raz, zobaczyła między sobą a furtą pochyloną siwą głowę.

– Odsuń się! – krzyknęła do klęczącego człowieka. – Odsuń się! Rozkazuję!

– Nie odejdę, pani – usłyszała – choćbyś miała uderzyć we mnie.

W słabym blasku poświaty gwiezdnej poznała, że klęczy przed nią Dymitr z Goraja, członek Rady, jeden z najwierniejszych doradców ojca. Miał córkę w wieku Jadwigi i często przyprowadzał ją do zamku.

– Odejdź, wasza miłość – powiedziała przez zaciśnięte zęby. – Odejdź! Chcę wyjść i wyjdę. Nikt nie może stanąć mi na drodze!

– Błagam cię, miłościwa pani, nie czyń tego, co zamierzyłaś.

– Uczynię tak, jak mi Bóg miły! Nie chcę waszej korony! Nie chcę u was królowania! Nie chcę człowieka, którego mi narzucacie! Chcę być wolna. Czy to rozumiesz, panie?

– Powstrzymaj się, pani, proszę. Pamiętam cię małym dzieckiem. Błagam cię jak córkę.

– Swojej córki nie skazałbyś na to, na co mnie skazałeś!

– Jesteś, pani, królem!

– Więc nie chcę nim być!

– Przysięgałaś…

– Przysięgałam także Wilhelmowi. A wy sami zażądaliście, abym się tej przysięgi wyparła. Odsuń się!

– Nie odsunę się, pani. Lepiej zabij. Jesteś naszym królem i nie możesz nas opuścić. Sama wiesz, w jakim stanie było królestwo, zanim do niego przybyłaś. Wiesz, ile było sporów i wojen. Twoja obecność uczyniła pokój. Ludzie odżyli. Pokochali cię. Widziałaś sama, jak cię witali. A teraz witaliby cię jeszcze goręcej. Dzięki tobie wróciły dni pokoju, ładu i sprawiedliwości. Mówiłaś wiele razy, że pragniesz szczęścia swoich poddanych. I oni widzą w tobie swoje szczęście…

– I za ich szczęście chcesz, panie, abym zapłaciła sobą?

– A jeżeli tak Bóg chce…?

Powoli opuściła uniesiony topór.

– Wstań, wasza miłość – powiedziała głucho. – Nie chcę, abyś klęczał.

– Porzuć swój zamiar, pani, błagam cię.

– Wstań.

Dymitr z Goraja wstał. Rzuciła topór na kamienne flizy. Zadźwięczał żałośnie niby dzwon wieszczący czyjąś śmierć. Potem obróciła się. Jej dziewczęta uciekły. Nie było żadnej. Pozostała sama ze swą klęską. Ruszyła wolno ku schodom prowadzącym do zamku. Gdy już miała na nie wstąpić, gestem ręki przywołała Dymitra, który szedł za nią.

– Podejdź, panie. Chcę cię o coś prosić.

– Słucham cię, miłościwa pani.

Powolnym ruchem zsunęła z palca jeden ze swych pierścieni.

– To mój pierścieni zaręczynowy – mówiła jakby nie do starego podskarbiego, ale gdzieś w przestrzeń. – Chcę, abyś go odesłał przez zaufanego człowieka księciu Wilhelmowi… Czy dasz mi słowo, że gdy ci powiem, gdzie można księcia znaleźć, nie użyjesz tej wiadomości przeciwko niemu?

– Przysięgam ci, pani, na głowy moich dzieci i wnuków. Nikt się nie dowie ode mnie, gdzie przebywa książę, aż do czasu, gdy bezpiecznie odjedzie z miasta.

– Więc poślij człowieka do braci mniejszych. Niech odda księciu pierścień i niech mu powie, że go odsyłam z własnej, nieprzymuszonej woli… Niech odjedzie i zapomni…

– Uczynię, jak powiedziałaś, miłościwa pani.

Znowu tym samym powolnym krokiem weszła na schody i podążyła do swoich komnat.

…A jeżeli Bóg tak chce?

Usłyszane słowa dziwnie mocno tkwiły w jej pamięci. Dymitr z Goraja był jednym z najmniej surowych członków Rady. Znał ją od dziecka i ona pamiętała go od wczesnych lat. Lubiła jego córkę, która uchodziła za wielką piękność, prawie taką samą jak jej dwórka Elżbieta. Wzruszył ją, uklęknąwszy przed nią i poddawszy głowę pod cios z jej ręki. Może dlatego jego słowa przemówiły mocniej niż to, co mówił biskup Radlica i arcybiskup Bodzanta…

Jeżeli Bóg chce – czy mogę Mu odmówić? Pamiętała z dzieciństwa, jak babka Elżbieta prowadziła ją przed wielki krucyfiks wiszący w kaplicy budzyńskiego zamku. Stara kobieta i mała Jadwiga przyciskały kolejno usta do przebitych stóp. Krwawe, umęczone ciało zwisało nad nimi, skręcone w przerażającym bólu. Choć była małym dzieckiem, wiedziała, czym jest ból – widywała skazańców, więźniów zakutych w dyby, złodziei, którym obcinano ręce… Dostrzegany ból zawsze budził jej współczucie. Nieraz płakała, patrząc na cierpiących.

– Masz to po mojej babce – mówiła babka. – Matka mojej matki, księżna Jolanta kaliska, była znana ze swych miłosiernych czynów. Dawno nie żyją ludzie, których wspierała, a przecież pamięć jej dzieł wciąż jest żywa w Kaliszu.

Podobny do tamtego krucyfiks wisiał w katedrze wawelskiej. Coraz częściej przychodziła się przed nim modlić. I tu krwawa głowa Chrystusa zwisała nisko. Ale dziś Jadwiga czuła, że to nie tylko cierpienie ciała tak bardzo łamie Ukrzyżowanego. Jeszcze boleśniejszy musiał być straszny zawód, z jakim się spotkał, przyszedłszy do ludzi. Przyniósł im ocalenie i wieść o wszystko wybaczającej miłości, a oni odpowiedzieli na to nienawiścią i skazaniem Go na okrutną śmierć. Za miłość – nienawiść. On jednak kochał ich ciągle, chciał dalej ich radości i szczęścia. Dla nich wyrzekł się nie tylko nieba. Także tych wszystkich radości ludzkich, jakich mógł zaznać: spokojnego życia – własnego domu, żony, dzieci, przyjaciół… Wszystko to odsunął od siebie, by tym więcej mówić o miłości Bożej. Mimo to ludzie wzgardzili Jego obietnicami. Przybili Go do drzewa, jakby się bali, że będzie dalej szedł za nimi, z wyciągniętymi ramionami. I tak pozostał rozpięty w geście niestygnącej miłości. Jakby czekał, że ktoś uczyni dla Niego, choćby w małej ludzkiej mierze to, co On uczynił dla wszystkich…

Jeżeli On tego chce… O, Maryjo, czy to możliwe, że On chce właśnie tego? Tamten człowiek… Biskup Radlica ma słuszność: zna go jedynie poprzez lęk. Lecz gdyby był nawet taki, jakim go jej przedstawiono… Bandyta na krzyżu był mordercą – a przecież poszedł prosto do nieba. Magdalena znała wielu mężczyzn – a jednak On przyjął ją do koła swych najbliższych. Setnik rzymski był poganinem – a On uzdrowił jego sługę. Przychodzili do Niego ludzie odrażający, trędowaci, kalecy, opętani – a On ich uzdrawiał. Królestwo węgierskie, zanim stało się najbardziej chrześcijańskim królestwem Europy, było krajem mongolskich przybyszów, niosących śmierć i zniszczenie wyznawcom Chrystusa. Dlaczego grabieżcza Litwa nie miała zostać narodem, który jak Szaweł poniesie imię Boże przed pogan i królów? A ja brzydzę się człowiekiem, którego On może chce uczynić swoim narzędziem…

I gdy tak myślała, pewnego dnia wydało jej się, że doszły ją słowa: „Idź do Matki…”. Rozejrzała się po pustym kościele. Nie było nikogo. Zmierzch czepiał się filarów niby festony pajęczyn. W mroku majaczyły grobowce pradziada Łokietka i króla Kazimierza. Żałośnie przycisnęła twarz do klęcznika. Szeptała: „Chciałabym iść do niej. Ale moja matka daleko…”. I znowu wydało jej się, że słyszy: „Idź do Mojej Matki. Ona ci powie…”.

Dlatego teraz klęczała przed tajemniczym obrazem Maryi. Nikt nie wiedział naprawdę, skąd ten obraz pojawił się w kolorowej rzece historii. Nikt nie umiał powiedzieć, ile było prawdy w głoszonych opowieściach. Pojawił się i rozbłysnął niespodzianie, jakby tutaj i teraz musiał rozbłysnąć. Jakby teraz i tutaj był potrzebny.

– O Maryjo – szeptała – to On mnie do Ciebie przysłał. Przychodzę do Ciebie, jak Ty przyszłaś wtedy do Elżbiety i jak Elżbieta biegła wtedy do Ciebie. Wyruszyłaś w daleką drogę, by pomóc starej kobiecie. W zamian Ty sama otrzymałaś znak. Nie mam nikogo, więc przychodzę do Ciebie. Przynoszę Ci moją uległość. Nie chcę bronić swej radości, swego zadowolenia, swoich marzeń. Chcę tego, czego On będzie ode mnie chciał. Wszystkiego, czego zażąda… Tylko Ty musisz mnie nauczyć uległości…

Wąskie oczy patrzyły na nią spomiędzy wieńca wotów. Zdawało się Jadwidze, że malują się w nich wielki spokój i wielka miłość. Niczego nie odwoływały. Od niczego nie uwalniały. Pokazywały jedynie coś, co było dalej i głębiej. Dla nich nie liczyły się dni i lata – ale całe stulecia. Jadwiga, patrząc w te oczy, widziała także sprawy, które rodził przyjęty ufnie ból…

Czy myślisz, dziecko – mówiły oczy – że i Ja nie przeczuwałam Jego odejścia? Jego męki, Jego śmierci? Że i we mnie nie budził się bunt? Że nie chciałam bronić Jego – a tym samym swego spokoju, swojej radości? Ale to On, mój Syn, moje Dziecko, uczył mnie, że tylko wtedy, gdy dodajemy naszą krew do Jego krwi, rodzi się z tego połączenia rzecz wielka, wieczna. Twój czas może ci się wydawać długi i twój krzyż zbyt bolesny. Odwagi, moje dziecko. Gdy twój ból sięgnie dna, wtedy wiedz: On ci pozwala dotykać swego krzyża… Nie lękaj się. To, co dziś wydaje się nie do podźwignięcia dla twoich ludzkich ramion, wtedy poniesiecie oboje…

Posłyszała stąpanie – to przeor zaniepokojony jej długą modlitwą przyszedł do kaplicy. Świece dopalały się niby góry lodowe, które rozpływają się w białe, pofalowane jeziora. Musiała się mocno wesprzeć o klęcznik, aby się dźwignąć ze zbolałych kolan.

– Pozwól, miłościwa pani – mówił zakonnik – abym wskazał ci celę, gdzie będziesz mogła spocząć. Twoja ochmistrzyni już na ciebie czeka.

4

Kurek i jego żona, dostrzegłszy już z daleka nadciągający poczet, wybiegli tamtym na spotkanie i nisko kłaniali się wysokiej, czarnowłosej dziewczynie, siedzącej zręcznie na pięknym koniu. Jadwiga uśmiechnęła się do małej Magdy, a dziecko uczepiło się jej ręki i nie chciało jej puścić. Wszedłszy do gospody, królowa wzięła małą na ręce, a dziecko otoczyło jej szyję rączkami.

– Niech dostojna pani ją odpędzi – mówiła Kurkowa zgorszona śmiałością swej córki. – Strasznie jest nieusłuchana. Dostanie za swoje, że śmie tak napastować waszą dostojność…

– Nie chcę, abyś ją biła – powiedziała Jadwiga. – Cieszę się, że mi okazuje tyle serca. Zostaw mi ją, póki stąd nie wyjadę.

Mała nie odchodziła od królowej. Gdy wszyscy usiedli do wieczerzy, siadła na ławie obok Jadwigi, machając nóżkami. Sięgała do jej miski, a Jadwiga podawała jej najlepsze kawałki.

– Odpędź tą, miłościwa pani – powiedziała ochmistrzyni. – Nie da ci zjeść.

– Zuchwały dzieciak – rzucił któryś z dworaków. – Należą się jej łozy.

– Jest brudna – wtrącił inny – pobrudzi cię, pani.

– Zamilczcie – powiedziała surowo, obejmując dziecko ramieniem. Na chwilę przestała uśmiechać się do dziecka, zapatrzyła się gdzieś w przestrzeń. – Czy pamiętasz, ojcze Piotrze – zapytała siedzącego obok niej księdza – jak apostołowie gniewali się na Marię, siostrę Łazarza, że wylała cenny olejek na stopy Jezusa? Jezus uciszył ich. Powiedział, że zrobiła tak na Jego pogrzeb… Może i ta mała…

Urwała i znowu zaczęła podawać jedzenie dziecku. Nikt się nie odezwał. Tylko ksiądz Wysz pochylił się do wojewody Spytka i powiedział cicho:

– Czy nie zauważyłeś, wasza miłość, jak nasza królowa zrobiła się nagle poważna? Jakby od razu dojrzała…