Spis treści

1. Okładka

2. Strona redakcyjna

3. Dedykacja

4. Wstęp

5. Jak korzystać z tej książki

6. Część I. Omówienie terapii somatycznej

1. Rozdział 1. Wstęp do terapii somatycznej

Tytuł oryginału: SOMATIC THERAPY FOR HEALING TRAUMA

Copyright © 2022 by Rockridge Press
Copyright © 2025 for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca
Copyright © 2025 for the Polish translation by Piotr Cieślak

All rights reserved

Redaktorka prowadząca: Agnieszka Radzikowska
Redakcja: Wojciech Adamski
Korekta: Anna Brzezińska, Adam Osiński
Projekt okładki: Michał Pawłowski
Ilustracje: Shutterstock
Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie pierwsze
Warszawa 2025
ISBN 9788382527971

“Trauma warning”
Treści zawarte w tej książce mają charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowią porady medycznej. Nie mają na celu zastąpienia profesjonalnej diagnozy ani leczenia. Informacje zawarte w tej publikacji mogą wywołać trudne emocje lub przypomnieć o traumatycznych doświadczeniach. Przed skorzystaniem z informacji w niej zawartych należy skonsultować się ze specjalistą zdrowia psychicznego.

Książkę tę dedykuję nauczycielom,

którzy przez całe moje życie pomagali mi rozwijać

i pielęgnować relację z własnym ciałem.

Wstęp

Przez kilkadziesiąt lat psychologia koncentrowała się na leczeniu przypadłości takich jak trauma jedynie poprzez umysł. Być może, podobnie jak wielu klientów, którzy trafiają do mojego gabinetu, starasz się eliminować objawy i problemy konwencjonalnymi metodami, lecz czujesz, że w procesie terapii brakuje jakiegoś elementu.

Uświadomienie sobie, że wspomnienia, doświadczenia i emocje są przechowywane nie tylko w umyśle, lecz także w ciele, wskazuje wielu pacjentom nową drogę do uzdrowienia. Na spostrzeżeniu tym opiera się terapia somatyczna, a informacje i narzędzia opisane w niniejszej książce mają pomóc ci ją realizować.

Swój własny proces uzdrawiania i rozwoju osobistego poprzez terapię rozpoczęłam wkrótce po trzydziestce. Choć miałam znakomitych terapeutów i wiele się dowiedziałam na temat swojej przeszłości, nadal czegoś mi brakowało. Pewnego ranka, gdy siedziałam w gabinecie terapeuty, pomyślałam sobie: „A co z moim ciałem? Nigdy nie mówimy o tym, co dzieje się w moim ciele”.

Moją pierwszą ścieżką kariery zawodowej było aktorstwo i piosenkarstwo, potem zaś uczyłam innych aktorów ekspresji głosowej i ruchowej. Zasadniczy cel treningu głosu i ruchu polega na pomaganiu aktorom w rozbudzeniu nowych połączeń między głosem, ciałem i umysłem poprzez pogłębianie świadomości fizycznej, wizualizacje, pracę z oddechem i stopniowe uwalnianie napięcia. Szkoląc aktorów i pracując bezpośrednio z ciałami swoich podopiecznych, wielokrotnie spotykałam się ze zjawiskiem pamięci somatycznej i nieprzepracowaną traumą. Gdy uczniowie ćwiczyli pod moim okiem w bezpiecznym środowisku, stawali się bardziej świadomi napięcia w swoich ciałach, często także przy wsparciu ze strony koleżanek i kolegów. Świadomość ta pozwalała im uwolnić nagromadzony stres, a tym samym nabrać dystansu do wspomnień i doświadczeń, które kształtowały ich codzienność. W pewnym momencie przygotowywanie aktorów do występów teatralnych zaczęło mi się wydawać zakłóceniem bardziej istotnego procesu uzdrawiania, który niezwykle mnie zainteresował. I tak zostałam psychoanalitykiem.

Skupienie na aspektach somatycznych stało się podstawą mojej własnej podróży terapeutycznej. Pracowałam z setkami osób, które uznały, że terapia rozmową nie wystarcza, a uzupełnienie jej praktyką somatyczną doprowadziło do zmiany ich relacji z samymi sobą.

Celem tej książki jest wsparcie cię w przechodzeniu przez wszelkie życiowe perturbacje, jakich być może doświadczasz. Pamiętaj jednak: jeśli cierpisz na nieustępujące symptomy fizyczne albo masz wyniszczające stany lękowe lub depresję, powinieneś zwrócić się do lekarza. Ta książka nie zastąpi terapii, farmaceutyków ani leczenia.

Jak korzystać z tej książki

Dzięki przeczytaniu tego podręcznika zyskasz podstawową wiedzę na temat terapii somatycznej i zapoznasz się z ćwiczeniami empirycznymi, które możesz wykonywać we własnym tempie. Pogłębią one twoją relację z ciałem i wesprą proces uzdrawiania i samorozwoju. Jeśli dopiero zaczynasz zdobywać wiedzę na temat swojego związku z ciałem lub współpracujesz z terapeutą i chcesz udoskonalić oraz poszerzyć terapię, ta książka jest dla ciebie.

Część I to wprowadzenie do terapii somatycznej – pokrótce przedstawia ona historię tego podejścia, pokazuje, jak terapia somatyczna przydaje się w walce z traumą i objawami innych stanów, omawia różne rodzaje terapii somatycznej oraz zapoznaje z podstawowymi koncepcjami dotyczącymi wybranych technik z tej dziedziny. Część II opiera się na informacjach zawartych w części I. W zależności od swoich potrzeb, zainteresowań czy ograniczeń czasowych możesz jednak podejść do tej książki w indywidualny sposób i zapoznać się tylko z tymi treściami, które z twojej perspektywy są najistotniejsze lub najciekawsze.

Każdy rozdział w części II zawiera materiały edukacyjne dotyczące podstawowych teorii psychologicznych, wraz z odpowiednimi praktykami, ćwiczeniami i afirmacjami, które wzbogacą twój zestaw narzędzi terapii somatycznej. Praktyki możesz realizować niejako równolegle z lekturą tej książki; ćwiczenia są zadaniami, z którymi będziesz stopniowo zapoznawać się na kolejnych stronach; afirmacje z kolei stanowią wyrazy wsparcia, które pozwolą ci dodawać sobie otuchy w trakcie eksploracji somatycznej. Możesz spisywać afirmacje na karteczkach samoprzylepnych i przyklejać je w różnych miejscach domu albo wysyłać ich treść w postaci przypomnień na telefon. Afirmacje są wspaniałym sposobem na internalizację wspierającej relacji z samym sobą w miarę zdobywania nowych umiejętności i realizacji praktyk.

Część I

Omówienie terapii somatycznej

Terapia somatyczna to rozwijająca się dziedzina, która wykracza poza psychoterapię rozmową i obejmuje „wrażenia odczuwane” danej osoby w celu przeprowadzenia zintegrowanej terapii ciała, umysłu i ducha, postrzeganych jako funkcjonalna całość. Podejście to, czasami określane jako „oddolne” (ang. bottom-up therapy), opiera się na neuroplastyczności mózgu i ma na celu stworzenie nowego poczucia bezpieczeństwa, zaradności i witalności.

Terapie somatyczne pomagają w leczeniu urazów fizycznych, żałoby, traumy, stanów lękowych, depresji i przewlekłego bólu przy użyciu różnych technik, takich jak koncentrowanie się na świadomości fizycznej, ekspresja ruchowa, wizualizacje, praca z oddechem i ciałem oraz dotyk.

Rozdział 1

Wstęp do terapii somatycznej

Większość ludzi priorytetowo traktuje myślenie, lecz głowa to tylko mniej więcej 10 procent masy ciała. A co z pozostałymi 90 procentami? Terapia somatyczna to praktyka bycia świadomym doznań w ciele i uczenia się, jak regulować układ nerwowy, gdy doświadczasz stresu lub innych intensywnych wrażeń. Świadomość somatyczna to umiejętność, której można się nauczyć.

Kiedy masz do czynienia z objawami takimi jak lęk, depresja, rozregulowanie emocjonalne, ataki paniki, wyczerpanie, bezsenność i utrata apetytu, występują one nie tylko w umyśle, ale także w ciele. Pracując z ciałem, będziesz w stanie uwolnić impulsy przetrwania (takie jak reakcje walki, ucieczki lub zamrożenia), które mogły w nim się zagnieździć, oraz związaną z nimi energię, co często pozwala usunąć pierwotną przyczynę fizycznego objawu. Bezpośrednia praca z wrażeniami fizycznymi może ułatwić akceptowanie nieprzyjemnych doznań somatycznych i poszerzyć okno tolerancji na uniwersalny zakres ludzkich emocji.

Z niniejszego rozdziału dowiesz się, czym jest terapia somatyczna, a oprócz tego poznasz jej krótką historię, zidentyfikujesz objawy i problemy, które da się leczyć za jej pomocą, przeczytasz o różnych metodach terapii somatycznej i pogłębisz wiedzę na temat połączenia umysł–ciało.

Na czym polega terapia somatyczna?

Psychoterapia somatyczna skupia się na przywracaniu zdolności autonomicznego układu nerwowego, czyli systemu kontroli organizmu, do prawidłowej samoregulacji. Autonomiczny układ nerwowy działa nieświadomie i sprawuje nadzór nad wieloma funkcjami organizmu, takimi jak oddychanie i częstość oddechów, tętno, trawienie, wzrok, oddawanie moczu czy podniecenie seksualne. Terapia somatyczna pomaga w złagodzeniu stresu emocjonalnego i fizycznego, który mógł zostać uwięziony w autonomicznym układzie nerwowym wskutek traumy czy długotrwałego działania bodźców stresogennych lub innych warunków środowiskowych.

Terapia somatyczna stanowi metodę leczenia opartą na dowodach naukowych; niekiedy nazywa się ją terapią ciała lub terapią oddolną. Jest to sposób odczuwania i odkrywania własnych doświadczeń fizycznych, który można połączyć z dowolnym podejściem terapeutycznym. Oprócz badania myśli i uczuć terapia somatyczna obejmuje pielęgnowanie kontaktu z doznaniami cielesnymi, ruch, gesty, dotykanie siebie oraz wizualizacje.

Łączy ona aktualną wiedzę neurologiczną, anatomiczną i fizjologiczną ze wschodnimi i zachodnimi praktykami oraz teoriami leczniczymi. Jest to coś więcej niż tylko zbiór umiejętności lub praktyk – stanowi ona drogę do życia ucieleśnionego i skoncentrowanego na teraźniejszości. Niezależnie od tego, czy sięgnąłeś po tę książkę, aby uporać się z pojedynczym traumatycznym wydarzeniem, które miało miejsce w dowolnym momencie twojego życia, czy też masz nadzieję zająć się traumą dotyczącą więzi w dzieciństwie, zarówno samo podejście, jak i korzyści zeń płynące będą takie same.

Krótka historia terapii somatycznej

Zrozumienie zależności między zdrowiem emocjonalnym a fizycznym sięga czasów lekarza Galena, który żył w II wieku naszej ery. W XX wieku koncepcję tę rozwinął Wilhelm Reich w opublikowanej w 1933 roku książce Charakteranalyse (Analiza charakteru). Wprowadził w niej pojęcie zbroi charakteru, badając, jak stłumione emocje mogą wpływać na napięcie mięśni, postawę ciała i ruch fizyczny.

W latach 50. filozof Eugene Gendlin przedstawił koncepcję wrażenia odczuwanego (ang. felt sense), która opisuje zdolność odbierania doświadczeń emocjonalnych w ciele, a nie wyłącznie w umyśle. Idea ta wywarła wpływ na prace Petera Levine’a, który w latach 70. ubiegłego wieku opracował pionierskie podejście nazwane doświadczaniem somatycznym (ang. somatic experiencing), czyli zorientowaną na ciało metodę leczenia traumy i innych zaburzeń o podłożu stresowym.

Terapia somatyczna współcześnie

Od kilkudziesięciu lat obserwujemy stopniowe odchodzenie od poglądu, zgodnie z którym umysł i ciało to odrębne byty. Dzieje się tak w dużej mierze dzięki pracom Petera Levine’a, Bessela van der Kolka i innych naukowców, którzy wprowadzili psychologię somatyczną do głównego nurtu, zwłaszcza w kontekście traumy. Wyniki badań prowadzonych na obszarach neurologii, medycyny i psychologii w ciągu ostatnich trzech dekad są zgodne co do tego, że podział między ciałem a mózgiem zasadniczo nie istnieje.

Podejścia somatyczne są obecnie stosowane w wielu dziedzinach, w tym w psychologii, medytacji, sztuce, ekspresji ruchowej, tańcu i pracy z ciałem. Wykraczają one poza terapię rozmową i uwzględniają doświadczenia osoby odczuwane w jej ciele jako podstawowy sposób zrozumienia zjawisk zachodzących w umyśle.

Terapia somatyczna a trauma

Trauma zaczyna się od intensywnego stresu układu nerwowego, który to stres wynika stąd, że postrzegamy swoje życie jako zagrożone, lub stanowi następstwo kumulowania się ciągłych bodźców stresowych. Obydwa rodzaje stresu potrafią poważnie upośledzić zdolność zdrowego funkcjonowania. Trauma może wynikać z szerokiego zakresu stresujących bodźców, takich jak przemoc seksualna i fizyczna, agresja emocjonalna, zaniedbanie, wypadek, inwazyjna procedura medyczna, wojna, klęska żywiołowa, imigracja, uraz poporodowy, tragiczna strata, dyskryminacja i dowolne inne czynniki, które mogą skutkować ciągłym strachem, naruszaniem osobistych granic lub konfliktem.

W obliczu groźnego bodźca współczulny układ nerwowy, czyli gałąź autonomicznego układu nerwowego, która przygotowuje organizm do natychmiastowego działania, wyzwala jedną z kilku reakcji obronnych – walkę, ucieczkę, zamrożenie lub uległość (nazywaną też przymilaniem się). Sprawnie działający współczulny układ nerwowy bada otoczenie i jest w stanie prawidłowo ocenić, kiedy pojawia się zagrożenie, oraz zareagować na nie w razie potrzeby. Gdy niebezpieczeństwo mija, uaktywnia się przywspółczulny układ nerwowy, a ciało przechodzi w tryb relaksacji, czyli odpoczynku i trawienia. Ta współpraca i sprzężenie między współczulnym a przywspółczulnym układem nerwowym reguluje ciśnienie krwi, tempo oddychania, wydzielanie hormonów i powrót do homeostazy[1].

Każdy rodzaj incydentu lub bodźca, który organizm postrzega jako zagrażający, zaburza zdolność samoregulacji układu nerwowego. W przypadku niektórych osób obarczonych traumą oznacza to, że system blokuje się w trybie aktywności, co może skutkować ciągłym poczuciem zagrożenia, nadmierną stymulacją i niezdolnością zrelaksowania się.

Terapia somatyczna pomaga osobom, które doświadczyły traumy, stać się bardziej świadomymi doznań płynących z ciała i nauczyć się korzystać z technik terapeutycznych przywracających równowagę układu nerwowego. Osoby owe mogą dzięki temu wyrwać się z pętli sprzężenia zwrotnego, nieustannie odwołującej się do przeszłości, i zacząć funkcjonować tu i teraz. Narzędzia opisane w tej książce służą właśnie takiemu celowi.

Zastosowania terapii somatycznej

Terapia somatyczna uwalnia traumatyczny szok, który jest kluczem do przemiany wielu objawów psychologicznych i psychicznych. Terapia ta oferuje ramy umożliwiające ocenienie, na jakim etapie dana osoba zablokowała się w trybie walki, ucieczki lub zamrożenia, a przy tym zapewnia narzędzia kliniczne i wsparcie interpersonalne pozwalające na wyjście z utrwalonych fizjologicznych stanów autonomicznego układu nerwowego. Wspomniane zablokowanie się u każdej osoby wygląda nieco inaczej i zależy od rodzaju traumatycznego bodźca lub powtarzających się, stresogennych czynników.

Terapię somatyczną stosuje się w leczeniu wielu schorzeń i zjawisk, w tym PTSD, C-PTSD, stanów lękowych, depresji, głębokiej żałoby i przewlekłego bólu.

PTSD i C-PTSD

Zespół stresu pourazowego (PTSD) oraz złożony zespół stresu pourazowego (C-PTSD) to schorzenia psychiczne, które rozwijają się wskutek traumatycznego doświadczenia. Różnica między nimi polega na częstotliwości i czasie trwania traumy oraz na objawach.

U podstaw doświadczeń potraumatycznych leży somatyczny stan przeciążenia układu nerwowego. Gdy dochodzi do takiego przeciążenia, tracisz zdolność uczestnictwa w wielu aspektach bieżących zdarzeń, a twoje doświadczenia sensoryczne rozpadają się na odrębne, choć powiązane ze sobą elementy: emocje, zachowania, afekt, myśli, instynkt, wyobrażenia i doznania.

Ludzki mózg może przetwarzać nawet 11 milionów informacji na sekundę, lecz świadomy umysł jest w stanie obsłużyć w ciągu sekundy najwyżej 40–50 z nich. Gdy doświadczasz czegoś, co postrzegasz jako zagrożenie, twoje ciało reaguje przejściem w tryb przetrwania, aby cię ochronić. Badania potwierdzają jednak, że znaczna część z pozostałych milionów informacji, które wchłonąłeś podczas traumatycznych zdarzeń, pozostaje w ciele jako pamięć niejawna (ukryta). Ukryte wspomnienie może sprawić, że będziemy negatywnie pobudzani przez czynniki, których nie jesteśmy w pełni świadomi lub które budzą pozornie zupełnie nielogiczne reakcje emocjonalne. Na przykład jeśli ktoś został potrącony przez samochód przed kawiarnią, zapach kawy może u niego wywołać atak paniki miesiące lub nawet lata później, ponieważ bodziec ten jest interpretowany jako oznaka niebezpieczeństwa.

Pomocne może być potraktowanie traumy jako czegoś, co prowadzi do fragmentacji poczucia samego siebie, terapii somatycznej zaś jako procesu, który zaprasza owe fragmenty na powrót do świadomości, umożliwiając zdrowienie i ponowną integrację tych części siebie i swoich doświadczeń, które znalazły się poza świadomością.

Stany lękowe i depresja

Stan lękowy można porównać do zablokowania się współczulnego układu nerwowego w trybie walki. W tym stanie często czujesz się zdenerwowany, niespokojny, spięty, pobudzony, sfrustrowany, zły lub czujny w obliczu postrzeganych zagrożeń dla bezpieczeństwa. Stan depresyjny da się z kolei potraktować jako zablokowanie się przywspółczulnego układu nerwowego w trybie zamrożenia. W tym stanie często odczuwa się smutek, apatię, zmęczenie, dysocjację i brak nadziei. Obu stanom towarzyszą negatywne i często uporczywie nawracające myśli.

Terapia somatyczna to swoisty trening siłowy dla układu nerwowego. Zdrowy układ nerwowy jest elastyczny i może się przełączać między reakcjami przywspółczulnymi i współczulnymi. Terapia somatyczna wykorzystuje różnorodne ćwiczenia, które pomagają w przywróceniu elastyczności stanu fizjologicznego, tak aby układ nerwowy reagował na obecny kontekst, a nie na zagrożenia lub poczucie przytłoczenia z przeszłości.

Żałoba

Kiedy doświadczasz utraty wspierającej relacji, w układ nerwowy wkrada się chaos i musisz pomóc mu odzyskać orientację lub przywrócić równowagę ciała za pomocą nowych środków i wsparcia.

Istnieją różne rodzaje smutku i żałoby. Na przykład zerwanie związku z partnerem romantycznym może na nowo obudzić nieprzepracowany żal związany ze stratą rodzica. Nieprzepracowanie smutku wynika stąd, że nie doświadczyłeś współczucia, zrozumienia lub wsparcia, które pomogłyby ci się zreorganizować i odnaleźć na nowo. Terapia somatyczna ma na celu wspieranie procesu żałoby i odbudowywanie kontaktu ze światem.

Przewlekły ból

Przewlekły ból fizyczny jest początkowo odczuwany w organizmie za pośrednictwem nocyceptorów, czyli receptorów czuciowych, których zadanie polega na przekazywaniu sygnałów bólowych do rdzenia kręgowego i mózgu. Jeśli w przeszłości odczuwałeś ból fizyczny, możesz odruchowo napinać ciało, aby przygotować się na spodziewane dolegliwości. Mogłeś też wytworzyć negatywne skojarzenia lub narracje dotyczące znaczenia bólu albo tego, co mówi on na twój temat. Czynniki te potrafią wywołać stan silnego pobudzenia w układzie nerwowym, który niejednokrotnie prowadzi do powstania schematów przekładających się na zintensyfikowanie bólu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Tytułem uściślenia: autorka, omawiając funkcje układów współczulnego i przywspółczulnego, nie różnicuje tego drugiego układu na część grzbietową i część brzuszną. Brak tego rozróżnienia jest dość istotny, ponieważ każda z tych części pełni inne funkcje w regulowaniu emocji i reakcji fizjologicznych. Część brzuszna układu przywspółczulnego odpowiada za zaangażowanie społeczne i poczucie bezpieczeństwa, natomiast część grzbietowa za reakcje wycofania i zamrożenia. Pominięcie tego aspektu może prowadzić do uproszczonego podejścia do pracy z traumą (przyp. red.). [wróć]