Dane oryginału

Translated from Anthony Giddens, Philip W. Sutton, Sociology, 9th edition

Copyright © Anthony Giddens and Philip W. Sutton 2021

The right of Anthony Giddens and Philip W. Sutton to be identified as Author of this Work has been asserted in accordance with the UK Copyright, Designs and Patents Act 1988.

First edition published in 1989 by Polity Press.

This ninth edition first published in 2021 by Polity Press.

This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

Adaptacja okładki oryginalnej oraz projekt stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce

Jeremy Woodhouse/Pixelchrome

Wydawca

Sylwia Breczko, Sylwia Ciuła

Redakcja

Marta Höffner, Barbara Surówka

Korekta

Barbara Surówka

Produkcja

Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2012

ISBN 978-83-01-24083-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie III)

Warszawa 2024

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Fragment

Przedmowa do nowego wydania

Podziękowania

Wprowadzenie

1. Czym jest socjologia?

2. Socjologiczne pytania i odpowiedzi

3. Teorie i perspektywy socjologiczne

4. Globalizacja i zmieniający się świat

5. Środowisko

6. Globalne nierówności

7. Płeć i seksualność

8. Rasa, etniczność i migracja

9. Stratyfikacja i klasa społeczna

10. Zdrowie, choroba i niepełnosprawność

11. Ubóstwo, wykluczenie społeczne i państwo opiekuńcze

12. Interakcja społeczna i życie codzienne

13. Miasta i życie miejskie

14. Bieg życia

15. Rodziny i związki intymne

16. Edukacja

17. Praca i zatrudnienie

18. Religia

19. Media

20. Polityka, rządzenie i ruchy społeczne

21. Narody, wojna i terroryzm

22. Przestępczość i dewiacja

Słownik terminów

Bibliografia

Źródła ilustracji

O Autorach

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

PRZEDMOWA DO NOWEGO WYDANIA

Niniejsze, dziewiąte już wydanie Socjologii jest wyjątkowe, ponieważ jako pierwsze powstało w trakcie globalnej pandemii – tę Przedmowę piszemy pod koniec listopada 2020 roku. W wielu państwach, w tym w Wielkiej Brytanii, wciąż obowiązuje bezprecedensowa liczba obostrzeń, wprowadzonych przez rządy w ramach próby zapanowania nad rozprzestrzenianiem się nowego koronawirusa i wywoływanej przez niego choroby nazwanej COVID-19. Mamy nadzieję, że w chwili, gdy czytacie te słowa, najgorsze mamy za sobą i nastąpił powrót do stanu zbliżonego do normalności. Socjologowie i przedstawiciele wielu innych dziedzin z pewnością pracują już nad wyciągnięciem wniosków z tego kryzysu, który odcisnął piętno na całej planecie.

Błyskawiczne rozprzestrzenianie się COVID-19 obrazuje wzajemne powiązania we współczesnym świecie. Przed pandemią każdego dnia odbywało się średnio 176 tysięcy lotów, a rocznie ponad 4 miliardy ludzi przemieszczały się drogą lotniczą na wszystkie kontynenty z powodów biznesowych, zawodowych, migracyjnych, turystycznych i rodzinnych. Wprawdzie nie istnieje globalny rząd, jednak nasza planeta z pewnością wydaje się teraz mniejsza i bardziej dostępna niż dawniej, i często doświadczamy jej jako pojedynczej ludzkiej społeczności. Optymistyczna teza, którą co roku słyszą absolwenci uczelni wyższych, „Świat stoi przed wami otworem!”, staje się coraz bliższa prawdzie.

Te wspaniałe możliwości generują jednak ryzyko. Branża lotnicza przyczynia się do globalnego ocieplenia i zużywa ogromne ilości nieekologicznych paliw kopalnych w czasie, gdy kryzys klimatyczny uznaje się powszechnie za najpoważniejsze zagrożenie dla przyszłości społeczeństw ludzkich. Jak odnaleźć równowagę między ekscytującymi możliwościami a nieuniknionym ryzykiem, które wiążą się nieodłącznie z naszą potrzebą i miłością do podróży międzynarodowych? Branża lotnicza to tylko jeden z aspektów stworzonego przez nas świata ogromnego ryzyka i olbrzymich szans. Na tej samej zasadzie tocząca się rewolucja cyfrowa zapewnia nam nieustanną łączność i oferuje bezprecedensowe możliwości komunikacji oraz nawiązywania kontaktów. Równocześnie jednak środowisko cyfrowe pozwala stosować nowe metody inwigilacji i gromadzenia danych, dzięki czemu państwa i korporacje zyskują coraz głębszy wgląd w style życia jednostek. Czy powinniśmy zaakceptować fakt, że utrata prywatności jest ceną, jaką musimy zapłacić za korzystanie z dobrodziejstw ery cyfrowej? Badania i teorie socjologiczne mogą nam pomóc odpowiedzieć na te pytania.

W pracy socjologa trzeba odłożyć na bok osobiste przekonania i opinie. W ten sposób uczymy się „myśleć w sposób socjologiczny”, co stanowi ogromne wyzwanie intelektualne oraz emocjonalne, i może wytrącać z równowagi. Większość studentów i zawodowych socjologów twierdzi jednak, że doświadczenie to zmieniło ich na lepsze. Socjologia zmusza nas również do wyjścia poza bezpośredni kontekst własnego życia i pozwala zobaczyć własne społeczeństwo w nowym świetle dzięki większej świadomości przyczyn i konsekwencji działań podejmowanych przez nas i przez innych ludzi. Dowiadujemy się, jak żyją społeczeństwa zupełnie inne od naszego, co poszerza naszą wiedzę o doświadczeniach ludzi na całym świecie. Zapraszamy was do postawienia pierwszych kroków w tej podróży.

PODZIĘKOWANIA

Proces zbierania informacji, pisania i publikacji tej książki wymagał zaangażowania całego zespołu twórczych osób, a nie tylko dwóch autorów. Niemniej jednak tradycyjnie zastrzegamy, że odpowiedzialność za wszelkie błędy ponosimy my, jako autorzy. Na początku musimy podziękować redaktorom merytorycznym wszystkich dwudziestu dwóch rozdziałów niniejszego tomu. Ich konstruktywne krytyczne komentarze stały się bezcennym źródłem specjalistycznej wiedzy, dzięki której nasza książka uwzględnia najnowsze badania i teorie. Jesteśmy również wdzięczni licznym wykładowcom i studentom, którzy korzystają z Socjologii, dzielą się swoimi doświadczeniami z lektury i proponują rozwiązania, które mogą ją usprawnić. Wygląda na to, że cenią ją za łączenie nowatorskich badań z podstawowymi informacjami z omawianych dziedzin, co było też naszym zamiarem.

Jak zwykle, dzięki zespołowi Polity publikacja Socjologii przebiegła w zasadzie bezproblemowo. Na szczególne podziękowania zasługują Neil de Cort, Sarah Dobson i Breffni O’Connor, którzy zajęli się procesem produkcji. Jesteśmy bardzo wdzięczni Caroline Richmond, która cierpliwie i skrupulatnie tropi nasze błędy i nieścisłości. Ogromnym wsparciem był dla nas jak zwykle Jonathan Skerrett, który służył nam dobrymi radami i trzeźwym osądem w ważnych sprawach. Na koniec dziękujemy Pat Sutton – za całokształt.

AG & PWS

WPROWADZENIE

Socjologia, jako dyscyplina akademicka, która bada i usiłuje zrozumieć społeczeństwa i życie społeczne, nie może sobie pozwolić na trwanie w bezruchu. Jeśli chce odgrywać istotną rolę, musi zmieniać się razem ze społeczeństwem. W przeciwnym razie opierałaby się na przestarzałej i niepełnej wizji świata społecznego. Jednym z naszych zadań jest opracowywanie wyjaśnień i tworzenie ram odniesienia, które pomogą każdej osobie zrozumieć współkształtowany przez siebie świat. W rezultacie socjologowie nieustannie testują swoje cenne teorie i podejścia, zestawiając je z danymi pochodzącymi z badań. Jeśli teoria okaże się błędna, musimy być gotowi na to, żeby ją zmodyfikować albo, w wielu przypadkach, stworzyć nową, lepiej przystającą do rzeczywistości. To wyjaśnia, dlaczego teorie w naszej dyscyplinie tak często ulegają zmianie.

W dziewiątym wydaniu Socjologii stawiamy sobie taki sam cel jak w ośmiu poprzednich: pragniemy zainspirować nowe pokolenie socjologów, przedstawiając jedne z najciekawszych badań poświęconych rozmaitym zagadnieniom socjologicznym, począwszy od środowiska, pracy, nierówności społecznych i mediów aż po tematykę wojny, zdrowia i płci kulturowej. Jak zwykle próbujemy unikać abstrakcyjnych dyskusji i żargonu, gdyż wiemy, że nie są one przydatne z perspektywy naszych czytelników. Jako dyscyplina naukowa, socjologia posługuje się jednak własnym językiem technicznym, z którym jej adepci powinni się zapoznać, toteż próbujemy wprowadzać go w ostrożny i przystępny sposób.

Kolejność rozdziałów służy stopniowemu poszerzaniu wiedzy z różnych obszarów socjologii, przy czym często odsyłamy czytelników do innych fragmentów książki, więc lektura nie musi być chronologiczna. Prezentowane idee, koncepcje i teorie ilustrujemy przykładami zaczerpniętymi przede wszystkim z badań socjologicznych. W końcu zestawienie teorii z rzetelnymi danymi to cecha charakterystyczna właściwie uprawianej socjologii. Wnioski wywiedzione z innowacyjnych analiz zestawiane są ze współczesnymi wydarzeniami, problemami i danymi, które próbujemy omawiać w sposób bezstronny, choć nie bezkrytyczny.

Socjologia zajmuje centralne miejsce wśród nauk społecznych i odgrywa kluczową rolę we współczesnym życiu intelektualnym. Fundamentem niniejszej książki jest podzielane przez nas przeświadczenie, że ogólne podejście socjologiczne pozostaje najlepszą metodą osadzenia naszych osobistych doświadczeń życiowych w szerszym kontekście, żeby lepiej zrozumieć związki między jednostkami a społeczeństwem.

Cztery główne tematy

Socjologia składa się z dwudziestu dwóch rozdziałów, z których każdy dotyczy konkretnego obszaru badawczego, ale w książce można wyróżnić kilka zasadniczych zagadnień. Cztery tematy – globalizacja, nierówność społeczna, rewolucja cyfrowa i tożsamość – wydały nam się istotne dla wielu pól współczesnej socjologii.

Globalizacja

Pojęcie globalizacji weszło dziś do powszechnego użycia, a w rozdziale 4 przyglądamy się temu zjawisku szczegółowo. Zdaniem niektórych proces zacieśniania związków między państwami został zahamowany albo wręcz ustępuje przeciwnemu trendowi, o czym miałaby świadczyć rosnąca popularność nacjonalizmu w sferze polityki. Nie zgadzamy się z powyższą tezą. Oczywiście, globalizacja życia społecznego spotkała się ze sprzeciwem pewnych środowisk, a potencjalne korzyści globalizacji nie rozkładają się równomiernie. Według nas dowody wskazują jednak, że globalizacja ludzkich przedsięwzięć postępuje, w systematyczny sposób łącząc ze sobą społeczeństwa świata coraz mocniejszymi więzami, bez względu na to, jak oceniamy ów proces.

Kryzys finansowy z 2008 roku oraz pandemia COVID-19 w latach 2019–2020 pokazały, że żyjemy w globalnym systemie gospodarczym obejmującym gospodarki krajowe i korzystamy z globalnej infrastruktury transportowej, umożliwiającej masowe przemieszczanie się ludzi po świecie. Globalizacja życia społecznego dobitnie unaocznia, dlaczego socjologowie powinni w dalszym ciągu skupiać się na ogólnoświatowych przemianach społecznych, gospodarczych i politycznych.

Globalizacja w dziewiątym wydaniu

Niemożliwe jest ujęcie wszystkich aspektów globalizacji w rozdziale 4 Globalizacja i zmieniający się świat. Poniższy wykaz pomoże czytelnikom odnaleźć odwołania do kwestii globalnych i globalizacji w pozostałych rozdziałach:

Rozdział 1 Czym jest socjologia? – wprowadzenie do zjawiska globalizacji w dziedzinie socjologii i obrazowy przykład kawy

Rozdział 3 Teorie i perspektywy socjologiczne – kolonializm i jego spuścizna, teoria postkolonialna i dekolonizacja socjologii, kosmopolityzm i obywatelstwo

Rozdział 5 Środowisko – globalne społeczeństwo ryzyka, globalne ocieplenie, globalizacja modernizacji ekologicznej

Rozdział 6 Globalne nierówności – ogólny obraz globalnych nierówności, dyskursy i modele globalnych nierówności, globalna dystrybucja bogactwa, nierówności w zakresie szans życiowych w krajach globalnego Południa i globalnej Północy, globalne trendy demograficzne, teoria rozwoju społecznego i krytyka dominujących ujęć rozwoju z perspektywy teorii postrozwoju.

Rozdział 7 Płeć i seksualność – globalny handel ludźmi i turystyka seksualna, globalny porządek płci, ruchy i teorie feministyczne w krajach globalnej Północy i globalnego Południa, prawa osób LGBTQ+ na świecie

Rozdział 8 Rasa, etniczność i migracja – globalna „epoka migracji”, kolonializm i handel niewolnikami, diaspory globalne

Rozdział 9 Stratyfikacja i klasa społeczna – współczesne niewolnictwo, globalizacja i systemy uwarstwienia społecznego

Rozdział 10 Zdrowie, choroba i niepełnosprawność – niepełnosprawność w kontekście globalnym, globalizacja a pandemie

Rozdział 11 Ubóstwo, wykluczenie społeczne i państwo opiekuńcze – prekariat jako kształtująca się „klasa globalna”, reforma państwa opiekuńczego w dobie globalizacji

Rozdział 13 Miasta i życie miejskie – globalne miasta, globalna gentryfikacja, rozwój obszarów miejskich w krajach globalnego Południa

Rozdział 14 Bieg życia – globalna oczekiwana długość trwania życia, przebieg procesu starzenia się na świecie

Rozdział 15 Rodziny i związki intymne – globalizujące się trendy w zakresie życia rodzinnego, rodziny w kontekście globalnym

Rozdział 16 Edukacja – edukacja w kontekście globalnym, globalizacja a zdalne kształcenie uniwersyteckie

Rozdział 17 Praca i zatrudnienie – globalizacja produkcji, globalizacja ekonomiczna

Rozdział 19 Media – idea „globalnej wioski”, stopień rozpowszechnienia i korzystania z internetu na świecie, opór wobec mediów globalnych, globalny przemysł muzyczny i digitalizacja, imperializm medialny i opór wobec niego

Rozdział 20 Polityka, rządzenie i ruchy społeczne – rozpowszechnienie się demokracji na świecie, perspektywy globalnego rządzenia, ruchy antyglobalizacyjne, globalizacja a społeczeństwo ruchów społecznych

Rozdział 21 Narody, wojna i terroryzm – kolonializm a tożsamości postkolonialne, globalizacja a osłabienie tożsamości narodowych, prawa człowieka w kontekście globalnym, globalne sieci terrorystyczne, „nowe wojny” w warunkach globalizacji

Rozdział 22 Przestępczość i dewiacja – globalna przestępczość zorganizowana, cyberprzestępczość

Nierówności społeczne

Drugim ogólnym tematem tej książki są nierówności społeczne, zagadnienie, którym socjologia zajmuje się od momentu powstania w XIX wieku. Czy naprawdę zachowało ono fundamentalne znaczenie do dziś? Krótko mówiąc: tak. Nierówności, zarówno występujące w obrębie jednego społeczeństwa, jak i odnotowywane między różnymi społeczeństwami, są dziś równie istotne jak w przeszłości, a pod pewnymi względami ich waga jeszcze wzrosła. Zdolności produkcyjne gospodarki globalnej są imponujące, a chociaż przynosi ona ogromne zyski, ich podział jest wciąż rażąco niesprawiedliwy. Niedawne badania wskazują, że ogromna część światowego bogactwa skupia się w rękach zaledwie ułamka populacji globu. Rozdział 6 Globalne nierówności porusza ów problem w najbardziej bezpośredni sposób, ale przewija się on również w wielu innych rozdziałach. Nierówności ekonomiczne stanowią tylko jeden z przejawów nierówności wyróżnianych obecnie przez socjologów. W różnych miejscach Socjologii omawiamy nierówności wynikające z rasy i etniczności, płci kulturowej, seksualności, niepełnosprawności i wieku. Jak wynika z wielu współczesnych badań, różne na pozór odrębne formy nierówności są w istocie wzajemnie powiązane, co przekłada się na zróżnicowane doświadczenia życiowe jednostek. Socjologowie analizują, jak te główne rodzaje nierówności społecznych nakładają się na siebie.

Nierówności społeczne w dziewiątym wydaniu

Kwestia nierówności społecznych była i pozostaje tak fundamentalnym zagadnieniem dla socjologii, że przenika wszystkie specjalistyczne obszary tej dziedziny. Z tego powodu temat nierówności pojawia się w każdym rozdziale tej książki. Niektóre z nich omawiają go jednak w bardziej usystematyzowany i konkretny sposób niż inne, stąd te właśnie fragmenty zostały wymienione poniżej:

Rozdział 1 Czym jest socjologia? – Karol Marks o nierównościach klasowych, teoria konfliktu w socjologii i wprowadzenie do feministycznych teorii nierówności płciowych

Rozdział 3 Teorie i perspektywy socjologiczne – Marks kontra Weber w kwestii klasy społecznej, wprowadzenie do analizy intersekcjonalnej nierówności

Rozdział 4 Globalizacja i zmieniający się świat – nierówności w dawnych społeczeństwach, omówienie terminologii używanej do omawiania globalnych nierówności, Wallerstein o nierówności w systemie światowym

Rozdział 5 Środowisko – kampanie na rzecz sprawiedliwości środowiskowej, rasizm środowiskowy, globalne ocieplenie a nierówności, klasowe podstawy polityki środowiskowej

Rozdział 6 Globalne nierówności – wszystkie aspekty nierówności globalnych z naciskiem na kraje globalnego Południa

Rozdział 7 Płeć i seksualność – szczegółowe omówienie nierówności płciowych, teorie nierówności płciowych, analiza intersekcjonalna, prawa obywatelskie osób LGBTQ+

Rozdział 8 Rasa, etniczność i migracja – wszelkie aspekty nierówności ze względu na przynależność rasową i etniczną, teorie nierówności rasowych, intersekcjonalne badania rasy i etniczności

Rozdział 9 Stratyfikacja i klasa społeczna – wszelkie aspekty uwarstwienia społecznego i nierówności społecznych

Rozdział 10 Zdrowie, choroba i niepełnosprawność – nierówności pod względem stanu zdrowia a klasa społeczna, rasa i etniczność, niepełnosprawność a zdrowie

Rozdział 11 Ubóstwo, wykluczenie społeczne i państwo opiekuńcze – definicja ubóstwa, grupy społeczne zagrożone ubóstwem i wykluczeniem społecznym

Rozdział 12 Interakcja społeczna i życie codzienne – nierówności płciowe i codzienny seksizm

Rozdział 13 Miasta i życie miejskie – rasizm i ubóstwo na obszarach miejskich, Harvey o nierównym rozwoju w krajach globalnego Południa, monitoring miast a nierówność, niepokoje społeczne na obszarach miejskich

Rozdział 14 Bieg życia – socjalizacja do ról płciowych a nierówność, dyskryminacja ze względu na wiek i nierówności, z jakimi mierzą się osoby w podeszłym wieku

Rozdział 15 Rodziny i związki intymne – nierówności płciowe w kontekście podziału obowiązków domowych

Rozdział 16 Edukacja – podziały społeczne w sferze edukacji, teorie reprodukcji kulturowej a problem nierówności społecznych, nierówności globalne a spuścizna kolonializmu w dziedzinie szkolnictwa i edukacji, nierówności cyfrowe

Rozdział 17 Praca i zatrudnienie – nierówności płciowe w pracy, brak bezpieczeństwa zatrudnienia i gospodarka fuch, związki zawodowe a nierówności społeczne

Najdobitniejszymi przejawami globalnych nierówności są różnice między państwami globalnego Południa i globalnej Północy, wynikające w dużej mierze z destrukcyjnej spuścizny kolonializmu. Postkolonializm to ważny ruch, który stawia sobie za cel zrozumienie, jak kolonializm europejski przyczynił się do ukształtowania wzorca globalnych nierówności. W książce prezentujemy również prowadzone w tym duchu badania.

Rewolucja cyfrowa

Trzecim tematem jest rewolucja cyfrowa, która umożliwiła łączność globalną i przeobraziła niemal każdy aspekt naszego życia, w tym również to, jak pracujemy i odpoczywamy. Młodsze, „cyfrowe” pokolenia traktują jako oczywistość te same możliwości komunikacji, które ich rodzice i dziadkowie uznawali za wizję rodem z filmów science fiction. Internet, ogólnoświatowa sieć komputerowa, media społecznościowe, smartfony, robotyka i sztuczna inteligencja to tylko przykłady zjawisk kształtujących nasz świat na nowo. Ciągły postęp technologiczny w zakresie produkcji mikroprocesorów sprawia, że komputery osobiste mają dziś większą moc obliczeniową niż całe przedsiębiorstwa zaledwie 35 lat temu.

Rewolucja cyfrowa w dziewiątym wydaniu

Rewolucja cyfrowa w coraz większym stopniu wpływa na każdy aspekt naszego życia. Z tego powodu takie zagadnienia jak komunikacja cyfrowa i urządzenia cyfrowe, sztuczna inteligencja, robotyka, analiza danych Big Data, wzrost inwigilacji i nierówności cyfrowe są bardziej obecne w tej książce niż w poprzednich wydaniach Socjologii. Tematyka ta pojawia się przede wszystkim w wymienionych niżej fragmentach:

Rozdział 2 Socjologiczne pytania i odpowiedzi – omówienie nowej dziedziny badawczej: socjologii cyfrowej

Rozdział 4 Globalizacja i zmieniający się świat – rozwój infrastruktury cyfrowej, rola technologii cyfrowej w globalizacji, sposób wykorzystywania mediów społecznościowych w Kuwejcie

Rozdział 10 Zdrowie, choroba i niepełnosprawność – nowe technologie medyczne, pandemia i analizy danych Big Data

Rozdział 12 Interakcja społeczna i życie codzienne – media społecznościowe i interakcje w internecie, cyberprzemoc, włączanie urządzeń cyfrowych do życia codziennego, normy interakcji internetowych i „netykieta”

Rozdział 13 Miasta i życie miejskie – cyfrowe miasta inteligentne, rola technologii cyfrowej w rozwoju miast zrównoważonych

Rozdział 16 Edukacja – digitalizacja procesu nauczania, cyfrowe sale lekcyjne, cyfrowe podziały w edukacji

Rozdział 17 Praca i zatrudnienie – digitalizacja i gospodarka oparta na wiedzy, technologia cyfrowa i „koniec pracy”, kapitalizm platformowy i gospodarka fuch

Rozdział 19 Media – rewolucja cyfrowa i jej wpływ na telewizję, muzykę, prasę i inne media, media społecznościowe i zjawisko „fake newsów”, podziały i nierówności cyfrowe, media cyfrowe a cenzura, kultury uczestnictwa

Rozdział 20 Polityka, rządzenie i ruchy społeczne – organizacje ruchów społecznych a media społecznościowe, Castells o usieciowionych ruchach społecznych

Rozdział 21 Narody, wojna i terroryzm – technologia cyfrowa a terroryzm

Rozdział 22 Przestępczość i dewiacja – SI i systemy prognozowania przestępczości (predictive policing), cyberprzestępczość i cyberbezpieczeństwo

Sztuczna inteligencja (SI), robotyka i analiza danych Big Data umożliwiły pojawienie się „internetu rzeczy”: wielofunkcyjnych inteligentnych urządzeń połączonych ze sobą za pomocą szybkich bezprzewodowych sieci komputerowych. Wkraczamy w świat całkowicie zautomatyzowanych fabryk, samochodów autonomicznych, flot dronów dostawczych, robotów domowych i inteligentnych systemów domowych, artykułów prasowych pisanych przez sztuczną inteligencję, a na tym nie koniec. Jak na rynek pracy wpłynie sytuacja, w której określone zadania czy wręcz całe zawody przestaną wymagać udziału człowieka? Najbardziej podstawowe pytanie: „Jak zarobić na życie?” pojawia się raz jeszcze, gdy rewolucja cyfrowa odbiera część lub całość obowiązków takim grupom jak pracownicy fabryk, taksówkarze, dziennikarze i lekarze. Wprawdzie rewolucja cyfrowa dopiero się rozpoczyna, ale w naszej książce omawiamy jej potencjalnie istotne konsekwencje dla każdego człowieka i wszystkich społeczeństw świata.

Tożsamość

Naszym czwartym tematem jest tożsamość, pojęcie, które łączy doświadczenie jednostki z szerszym kontekstem społecznym. Rozmowa o tożsamości wiąże się z namysłem nad takimi pytaniami jak: „Kim jestem?”, „Kim jesteś?” i „Czy to, jak cię postrzegam, odpowiada temu, jak ty postrzegasz własną tożsamość?”. Czy nasza tożsamość osobista zmienia się z czasem, a jeśli tak, to w jaki sposób? Dla socjologów punktem wyjścia jest założenie, że tożsamości indywidualne albo „osobiste” nie są zdeterminowane biologicznie, lecz tworzone społecznie w interakcjach społecznych. Płynie stąd prozaiczny, choć absolutnie rewolucyjny wniosek, że – bez względu na intensywne uczucia, jakie może to w nas budzić – nasza tożsamość jest pod wieloma istotnymi względami kształtowana przez innych ludzi. Wszystkie tożsamości są tożsamościami społecznymi.

W procesie tworzenia własnej tożsamości czerpiemy z licznych źródeł, takich jak: narodowość, pochodzenie etniczne, klasa społeczna, płeć kulturowa, zawód, przynależność polityczna, religia, seksualność, gust muzyczny itp. Może się okazać, że w różnych momentach życia jedno z nich wyraża naszą realną, „autentyczną” tożsamość lepiej niż wszystkie pozostałe. Jeśli jednak zaczniemy postrzegać siebie inaczej niż wcześniej, czy to znaczy, że nasza tożsamość się zmieniła? Badania socjologiczne pokazują, że kwestie tożsamości są dziś ważniejsze niż dawniej, stąd omawiamy je w wielu miejscach w niniejszej książce.

Tożsamość w dziewiątym wydaniu

Ważnym obszarem analiz socjologicznych stało się dziś badanie rosnącego znaczenia procesu konstruowania tożsamości osobistej i społecznej. Wraz z postępem globalizacji i rewolucji cyfrowej rośnie również ich wpływ na socjalizację i tworzenie tożsamości. Oto główne wątki naszych rozważań o tożsamości:

Rozdział 3 Teorie i perspektywy socjologiczne – „ja” społeczne i tożsamość społeczna, teorie formowania się tożsamości

Rozdział 4 Globalizacja i zmieniający się świat – wpływ globalizacji na tożsamość narodową, glokalizacja, nowoczesność i indywidualizm refleksyjny

Rozdział 5 Środowisko – ryzyko i tożsamość, teorie obywatelstwa ekologicznego.

Rozdział 7 Płeć i seksualność – teorie tożsamości płciowej, tożsamości seksualne, płynność płci i tożsamości transpłciowe, męskość/kobiecość a tożsamość

Rozdział 8 Rasa, etniczność i migracja – pochodzenie etniczne a tożsamość, czarna tożsamość i „nowe” przynależności etniczne, intersekcjonalność a tożsamości etniczne, multikulturalizm a wiele źródeł identyfikacji, diaspora a tożsamość

Rozdział 9 Stratyfikacja i klasa społeczna – przecinające się nierówności i formy tożsamości, tożsamość oparta na przynależności klasowej, konsumenckie style życia i tożsamość konsumencka, dezidentyfikacja z klasą robotniczą

Rozdział 10 Zdrowie, choroba i niepełnosprawność – zaburzenia odżywiania a tożsamość osobista, choroba a zmieniające się postrzeganie własnej tożsamości, niepełnosprawność a tożsamość

Rozdział 12 Interakcja społeczna i życie codzienne – socjologiczne teorie tożsamości, ucieleśnianie a tożsamość osobista, teorie tożsamości płciowej, tożsamości w środowiskach internetowych

Rozdział 14 Bieg życia – teorie samokształtowania a socjalizacja, teorie upłciowionych tożsamości, role i tożsamości społeczne, proces starzenia się i zmieniające się tożsamości

Rozdział 16 Edukacja – szkoły a tożsamości płciowe, reprodukcja kulturowa a tożsamość płciowa

Rozdział 17 Praca i zatrudnienie – praca a tożsamość, konsumpcjonizm a tworzenie tożsamości, wpływ bezrobocia na tożsamość

Rozdział 18 Religia – zestawy tożsamościowe i nowoplemiona, religia przeżywana a tożsamość osobista

Rozdział 19 Media – muzyka i tworzenie tożsamości, tożsamości osób z niepełnosprawnością w środkach masowego przekazu

Rozdział 20 Polityka, rządzenie i ruchy społeczne – ideologia a kształtowanie tożsamości, identyfikacja narodowa i transnarodowa, ruchy społeczne a zmiana tożsamości, tożsamość w nowych ruchach społecznych

Rozdział 21 Narody, wojna i terroryzm – populizm a tożsamość narodowa, nacjonalizm jako źródło fundamentalnej tożsamości, spuścizna kolonializmu a tożsamość narodowa w krajach globalnego Południa, globalizacja jako wyzwanie dla tożsamości narodowych

Rozdział 22 Przestępczość i dewiacja – perspektywa etykietowania a tożsamość, przestępczość a status podstawowy, kradzież tożsamości

Główne elementy naszego podejścia

W naszym podejściu do socjologii przedstawionym w tej książce można wyróżnić trzy fundamentalne elementy. Po pierwsze, szukamy związków między poziomem mikro, czyli interakcjami społecznymi w skali lokalnej, a poziomem makro, czyli instytucjami społecznymi i społeczeństwami. Jednostkowe interakcje mogą wywierać wpływ na szerszy świat instytucji społecznych, ale te ostatnie również istotnie oddziałują na nasze życie codzienne. Zachodzi tu wzajemna wymiana, która leży u podstaw wielu procesów społecznych. W naszej ocenie wszechstronna analiza społeczna wymaga zrozumienia sytuacji i wydarzeń zarówno na poziomie mikro, jak i na poziomie makro.

Po drugie, stosujemy w książce perspektywę porównawczo-historyczną. W erze globalnej socjologia musi badać relacje między szeregiem społeczeństw i ich wzajemne wpływy. W tym celu posługujemy się różnorodnymi materiałami źródłowymi zaczerpniętymi ze społeczeństw całego świata. Większość rozdziałów obejmuje przykłady zarówno z państw globalnego Południa, jak i globalnej Północy, co daje bardziej rzetelny obraz sytuacji. Uważamy, że porównawcza socjologia historyczna jest kluczowa dla zrozumienia globalizującego się świata społecznego.

Po trzecie, nieustannie dążymy do zintegrowania tego, co społeczne, z tym, co osobiste. Idziemy tu za przykładem amerykańskiego socjologa C. Wright Millsa, który powiedział, że socjologia łączy badanie problemów osobistych, takich jak utrata pracy albo rozwód, z analizą szerszych kwestii społecznych, takich jak restrukturyzacja ekonomiczna czy przemiany dotyczące relacji między płciami. Socjologowie mają za zadanie ukazywać związki między osobistymi doświadczeniami ludzi a wzorcami przemian społecznych, aby umożliwić nam lepsze zrozumienie otaczającego nas świata.

Zgłębianie socjologii może być wyzwalającym doświadczeniem, które wzbogaca wyobraźnię i otwiera nas na nowe idee i perspektywy, gdyż prezentuje rozmaite obszary życia społecznego i kultury zupełnie inne od naszych. Socjologia może nas również zmusić do odmiennego spojrzenia na znajome aspekty życia i do zmiany utartych poglądów na ich temat. To punkt wyjścia dla wykształcenia socjologicznego sposobu myślenia, nazywanego przez socjologów wyobraźnią socjologiczną.

Elementy interaktywne

W dziewiątym wydaniu Socjologii wprowadzamy do książki elementy interaktywne, żeby zachęcić czytelnika do aktywnej pracy z tekstem. W ramkach zatytułowanych Klasyczne badania prezentujemy prace o największym wpływie na naszą dziedzinę, przy czym słowo „klasyczne” nie jest tu zamiennikiem określenia „stare”. Postęp na gruncie socjologii zachodzi poprzez nieustanne testowanie rozmaitych pomysłów, teorii i metod w tysiącach projektów badawczych, artykułów i książek. Łącznie składają się one na socjologię akademicką. Oczywiście, większość badań nigdy nie zyskuje statusu „klasycznych”, co nie oznacza, że są pozbawione wartości. Czasem jednak ktoś dokonuje ważnego odkrycia, opracowuje innowacyjną metodę badawczą albo teorię, która nadaje naszej dziedzinie nowy kierunek. Zawodowi socjologowie mogą z czasem uznać, że tego rodzaju przełomowe prace zasługują na miano „klasycznych”. Zatem „klasyczne” badanie może pochodzić z dowolnego okresu, co odzwierciedlają podane w tej książce przykłady. Nie wszyscy zgodzą się z naszymi wyborami, ale nie są one czysto przypadkowe ani podyktowane wyłącznie osobistymi upodobaniami. Przetestowaliśmy je na wielu anonimowych recenzentach, wykładowcach i czytelnikach, co daje nam pewność, że zaprezentowane badania są powszechnie uznawane za istotne.

W książce znajduje się kilka innych interaktywnych elementów. Ramki opatrzone podpisem Zastanów się wyznaczają swoiste „przystanki” w lekturze – to dla czytelników chwila na refleksję nad znaczeniem tego, czego się dowiedzieli. Zdecydowanie zalecamy korzystanie z tych momentów namysłu, gdyż pozwoli to wynieść z książki jak najwięcej. Ramki z cyklu Społeczeństwo globalne zachęcają czytelników do przyjęcia perspektywy globalnej nawet wobec na pozór lokalnych lub krajowych zagadnień. Z kolei seria ramek Użyj wyobraźni socjologicznej prezentuje często niezwykłe lub intrygujące materiały, które mają obrazować lub rozwijać tematy omówione w danym rozdziale. Słownik terminów w dalszym ciągu się rozrasta, ponieważ socjologowie wciąż tworzą nowe pojęcia, które stają się częścią języka codziennego. Wszystkie terminy wyjaśnione w słowniku zapisano wytłuszczoną czcionką, żeby łatwo je było odnaleźć.

Zadania socjologiczne na końcu każdego rozdziału okazały się przydatne dla wykładowców i studentów, dlatego postanowiliśmy je zaktualizować. W Czy pamiętasz? zadajemy pytania odnoszące się do treści omówionych w danym fragmencie książki. Warto zmierzyć się z nimi bezpośrednio po lekturze, chociaż mogą również posłużyć jako podstawa późniejszej powtórki materiału. W sekcji Badania w praktyce skupiamy się na metodach badawczych i ich zastosowaniu w konkretnych analizach. Odwołujemy się do współczesnych badań, zwykle omówionych w czasopismach naukowych. Prosimy, żeby czytelnicy odnaleźli i przeczytali dany artykuł, robiąc przy tym notatki. Dalsze pytania skłaniają ich do zastanowienia nad różnymi typami analiz i metod badawczych – w jakich sytuacjach są stosowane i z jakim skutkiem. Opanowanie metod badawczych ma kluczowe znaczenie dla uprawiania socjologii.

Ćwiczenia z serii Przemyśl to samodzielnie dotyczą konkretnej pracy teoretycznej, dyskusji internetowej albo artykułu na temat teorii i wyjaśniania zjawisk. Chodzi po części o to, żeby sprawdzić, czy czytelnicy rozumieją zastosowane pojęcia i sens całego tekstu. Stosunkowo dużo studentów zgłasza nam, że mają trudności ze zrozumieniem „teorii” socjologicznych. Zwykle wydają im się zbyt abstrakcyjne i pozbawione ścisłego związku z ich życiem. Z tego powodu wybraliśmy prace teoretyczne, które odnoszą się bezpośrednio do konkretnych wydarzeń – jest to próba zasypania owej rzekomej przepaści między teorią a życiem codziennym.

Sekcja Społeczeństwo w zwierciadle sztuki zabiera nas poza obszar akademickich nauk społecznych do sfery sztuk pięknych i nauk humanistycznych. Polecamy w niej filmy, programy telewizyjne, dramaty, powieści, obrazy i rzeźby, utwory muzyczne oraz wystawy. Nasze rekomendacje zawsze mają związek z materiałem zawartym w danym rozdziale. Prosimy czytelników, żeby zastanowili się, jak owe wytwory kultury poszerzają ich wiedzę na temat społeczeństwa. Co jest takiego wyjątkowego w sztuce? Jak przedstawia się w niej współczesne życie społeczne? Czy sztuka mówi nam o świecie coś, czego nauki społeczne nie są w stanie przekazać? Zapraszamy czytelników do dogłębnego rozważenia tego rodzaju pytań podczas wykonywania zaproponowanych przez nas ćwiczeń.

Wreszcie, dział Dalsze lektury został zaktualizowany i opatrzony zwięzłymi przypisami, żeby czytelnicy mogli podjąć bardziej świadomą decyzję o tym, po jaką lekturę sięgną. Dział Polecane strony internetowe również został sprawdzony i zaktualizowany, żeby dać czytelnikom możliwość zapoznania się z częścią materiałów w internecie. Książka ma również własną stronę internetową – www.politybooks.com/giddens9 – na której znaleźć można więcej informacji oraz materiały przydatne dla wykładowców i studentów.

1

Czym jest socjologia?

Rozdział 1

Czym jest socjologia?

Wprowadzenie do socjologii

Wyobraźnia socjologiczna

Badanie ludzi i społeczeństwa

Rozwój myśli socjologicznej

Teorie i perspektywy teoretyczne

Klasycy socjologii

Trzy tradycje socjologiczne

Poziomy analizy: mikrosocjologia i makrosocjologia

Korzyści płynące z socjologii

Socjologia publiczna i profesjonalna

Podsumowanie

Czy pamiętasz?

Badania w praktyce

Przemyśl to samodzielnie

Społeczeństwo w zwierciadle sztuki

Dalsze lektury

Polecane strony internetowe

W 2020 roku, kiedy świat opanowała pandemia COVID-19, wiele rządów zamknęło granice lub ograniczyło możliwość wjazdu do ich krajów. Wywarło to dramatyczny wpływ na światową branżę lotniczą. Większość samolotów została uziemiona, a wiele spośród najbardziej znanych linii lotniczych praktycznie zawiesiło działalność. Latanie jest jednym z najbardziej widocznych oznak globalizacji i oferowanych przez nią niezwykłych możliwości, ale branża lotnicza przyczyniła się też do błyskawicznego rozprzestrzenienia się wirusa i związanych z nim zagrożeń zdrowotnych. Ten przykład mówi wiele o charakterze współczesnego świata, pełnego możliwości, ale też ryzyka.

Wdzisiejszym świecie dysponujemy ekscytującymi możliwościami podróżowania, pracy i wypoczynku wzmacniającymi nasze poczucie jednostkowej wolności i wyboru. Jednocześnie wiele osób niepokoją różne formy ryzyka nierozerwalnie związane z naszym współczesnym sposobem życia. Dzięki rozpowszechnionemu korzystaniu z internetu i mediów społecznościowych komunikowanie się i utrzymywanie kontaktu między osobami z różnych kontynentów stało się częstsze i łatwiejsze niż kiedykolwiek wcześniej, ale towarzyszą temu brutalna przestępczość, globalny terroryzm, konflikty i wojny między państwami oraz utrzymujące się nierówności

ekonomiczne i społeczne. Współczesny świat oferuje wiele możliwości, ale wiążą się z nim również poważne zagrożenia, takie jak globalne pandemie, wzrost zanieczyszczenia powietrza, zmiana klimatu i potencjalne skutki użycia broni nuklearnej i chemicznej. Żyjemy w społeczeństwach, w których wysokiemu ryzyku towarzyszą wysokie nagrody i które miotają się między skrajnościami poza czyjąkolwiek nadrzędną władzą czy kontrolą.

Wielu mieszkańców stosunkowo zamożnych krajów globalnej Północy pod względem materialnym ma się lepiej niż kiedykolwiek wcześniej, ale w innych częściach świata, szczególnie na globalnym Południu, miliony osób żyją w ubóstwie, a tamtejsze dzieci umierają z braku niezbędnych środków do życia, takich jak pożywny pokarm, bezpieczna woda i podstawowa opieka zdrowotna. Jak to możliwe, skoro ludzkość jako całość może dziś kontrolować swój los w stopniu niewyobrażalnym dla wcześniejszych pokoleń? Jak powstał ten świat? Dlaczego przenikają go olbrzymie nierówności majątkowe i dochodowe? W którą stronę zmierzają współczesne społeczeństwa? Tak właśnie brzmią najważniejsze pytania socjologii, dziedziny wiedzy, która w rezultacie ma do odegrania fundamentalną rolę w nowoczesnej kulturze intelektualnej.

Socjologia jest naukowym badaniem życia społecznego człowieka, grup społecznych, społeczeństw i ludzkiego świata jako takiego. To fascynujące i pasjonujące przedsięwzięcie, gdyż przedmiotem socjologii jest nasze własne zachowanie jako istot społecznych. Zakres zainteresowań socjologii jest niezwykle szeroki – od analizy przelotnego spotkania na ulicy do badań nad stosunkami międzynarodowymi i globalnymi formami terroryzmu. Większość z nas patrzy na świat przez pryzmat własnego życia – rodziny, przyjaźni i pracy. Socjologia pokazuje nam jednak konieczność szerszego spojrzenia na to, dlaczego jesteśmy tym, kim jesteśmy i dlaczego działamy tak, jak działamy. Uczy, że to, co uważamy za naturalne, nieuchronne, dobre lub prawdziwe, wcale nie musi takie być i że to, co w naszym życiu „dane”, jest w znacznej mierze wytworem historii i społeczeństwa. Podstawę perspektywy socjologicznej stanowi zrozumienie subtelnych, a zarazem skomplikowanych i zasadniczych mechanizmów, za sprawą których konteksty naszego doświadczenia społecznego znajdują odbicie w życiu każdego z nas.

Wprowadzenie do socjologii

Ten rozdział jest pierwszym z trzech, które razem stanowią ogólne wprowadzenie do socjologii: pokazują, czym ona jest, jak i dlaczego powstała, jak pracują socjologowie i jakiego rodzaju wyjaśnienia formułują. Jest to więc krótkie objaśnienie charakteru, korzeni i celów socjologii. W rozdziale 2 przyjrzymy się praktyce socjologii: temu, jak socjologowie prowadzą badania. Opiszemy zadawane przez nich pytania, zróżnicowane metody badawcze, przy użyciu których próbują na nie odpowiedzieć, oraz kryteria oceny uzyskiwanych przez nich wyników. Zajmiemy się też drażliwą kwestią tego, czy socjologię można uznać za naukę w ścisłym znaczeniu tego słowa.

W rozdziale 3 przyjrzymy się teoriom socjologicznym. Teorie są niezwykle ważną częścią wszystkich dziedzin nauki, ponieważ wyjaśniają fakty, zamiast tylko je wyliczać i opisywać. Na przykład możemy się dowiedzieć, że w Australii odsetek pracujących mężatek wzrósł w porównaniu z latami 50. ubiegłego wieku. Takie gołe statystyki z pewnością są użyteczne, ale domagają się wyjaśnienia, dlaczego jest dziś więcej pracujących mężatek, niż było w przeszłości. Dobre teorie dostarczają takich wyjaśnień. Mówią nam, dlaczego coś się wydarzyło lub zmieniło, i w ten sposób poszerzają naszą wiedzę. W rozdziale 3 wprowadzimy pewne ważne nurty teoretyczne w socjologii, takie jak marksizm, feminizm, funkcjonalizm, teorię strukturacji, teorię postkolonialną, postmodernistyczną i inne. Niech cię nie zrażą te trudne etykiety, które są po prostu skrótowymi opisami różnych grup socjologów starających się zinterpretować i zrozumieć świat społeczny.

W pozostałej części tego rozdziału najpierw zajmiemy się socjologią rozumianą jako pewien sposób myślenia o świecie, który – gdy się go już opanuje – bardzo trudno jest zignorować. Krótko mówiąc, kto wejdzie na ścieżkę socjologii, zostanie na niej już na zawsze! Gdy tylko nauczysz się patrzeć i myśleć socjologicznie, ujrzysz wydarzenia globalne, debaty polityczne, relacje osobiste, życie rodzinne i wiele innych rzeczy w zupełnie nowym świetle.

Następnie przedstawimy koncepcje niektórych spośród myślicieli socjologicznych z XIX wieku i z początku XX wieku, którzy stworzyli socjologię jako dyscyplinę naukową. Omówimy ich twórczość na tle czasów, w których żyli, żeby zilustrować wyłaniające się wówczas problemy społeczne, które starali się rozwiązać, i metody, które w tym celu stosowali. Następnie omówimy nurty w socjologii z kolejnych dziesięcioleci. Nie jest to jednak wyczerpująca lista, a omówienie nowszych teorii znajdziesz w rozdziale 3.

Później przyjrzymy się niektórym sposobom używania socjologii. Wielu studentów decyduje się na ten kierunek, ponieważ chce pomagać innym ludziom i wybrać skupiony na nich zawód. Niektórzy absolwenci znajdują pracę w zawodach opiekuńczych, systemie opieki społecznej, edukacji lub sądownictwie. Inni wykorzystują swoje umiejętności badawcze i wiedzę w zarządzaniu biznesem, badaniach marketingowych, administracji rządowej lub lokalnej czy jako niezależni badacze-konsultanci. Jeszcze inni, po ukończeniu studiów doktoranckich, zostają profesjonalnymi socjologami pracującymi na uniwersytetach i w innych szkołach wyższych. Studiowanie socjologii może się więc okazać pierwszym krokiem do satysfakcjonującej kariery zawodowej, ale niektórzy studiują ją po prostu dlatego, że chcą lepiej zrozumieć świat, w którym żyją. W przypadku takiego podejścia socjologia jest ścieżką samorozwoju niekoniecznie związaną z określonym rodzajem kariery zawodowej.

Niektórzy socjologowie używają swojej wiedzy i umiejętności w bardzo praktyczny sposób, starając się poprawić warunki życia ludzi. Tę gałąź socjologii nazywa się „socjologią stosowaną”. Wiele prowadzonych na jej gruncie badań nad bezdomnością, ubóstwem, bezrobociem, uzależnieniem od narkotyków, samookaleczaniem się i innymi podobnymi zjawiskami prowadzi do podjęcia interwencji. Badacze na podstawie uzyskanych przez siebie wyników mogą wypróbowywać potencjalne rozwiązania w małej skali lub rekomendować zmiany w polityce publicznej czy systemach świadczeń społecznych.

Zakończymy ten rozdział omówieniem różnych pomysłów na to, jak socjologia mogłaby odgrywać większą rolę w społeczeństwie, a socjologowie – częściej korzystać z mediów masowych i docierać do szerszego grona odbiorców. Przyzwyczailiśmy się do tego, że psychologowie, historycy i politolodzy występują jako eksperci w radiu, telewizji i filmach dokumentalnych, ale rzadko widzimy w tej roli socjologów. Zastanowimy się nad tym, dlaczego tak jest i co socjologowie mogą i powinni z tym zrobić. Zaczniemy jednak od pokazania, czym jest „myślenie socjologiczne” – nieodzowny warunek „uprawiania socjologii”.

Wyobraźnia socjologiczna

Nauka myślenia socjologicznego – czyli myślenia w szerszych kategoriach – polega na ćwiczeniu wyobraźni. Studia socjologiczne nie mogą sprowadzać się do rutynowego nabywania wiedzy. Socjolog to osoba, która potrafi wyzwolić się ze swoich bezpośrednich uwarunkowań i zobaczyć rzeczy w szerszym kontekście. Praca socjologa opiera się na tym, co amerykański autor Charles Wright Mills (1959; wyd. pol. 2007) w swoim słynnym sformułowaniu nazwał wyobraźnią socjologiczną.

Spotykanie się ze znajomymi na kawie wciąż jest elementem bardzo powszechnego rytuału społecznego. Jednak współczesne wyspecjalizowane kawiarnie kierują swoją ofertę do młodych klientów i proponują im o wiele szerszy zakres kaw, serwowanych w modnych lokalach bardziej przypominających bary czy kluby nocne niż tradycyjne kawiarnie lub herbaciarnie.

Wyobraźnia socjologiczna wymaga przede wszystkim myślowego zdystansowania się od naszych codziennych rutynowych czynności i nowego spojrzenia na nie. Weźmy prosty przykład – picie kawy. Co można powiedzieć, z socjologicznego punktu widzenia, na temat tej pozornie nieciekawej czynności? Mnóstwo rzeczy.

Po pierwsze, że kawa nie jest jedynie napojem. Jako jedno z naszych codziennych zajęć picie kawy ma wartość symboliczną. Rytuał towarzyszący piciu kawy jest często dużo ważniejszy niż sama jej konsumpcja. Dla wielu ludzi Zachodu poranna filiżanka kawy to fundament codziennej rutyny, stanowiący nieodzowny początek nowego dnia. Po porannej kawie często następuje kawa towarzyska – podstawa rytuału społecznego. Dwóm osobom, które umawiają się na kawę, bardziej zależy na spotkaniu i pogawędce niż na wypiciu kawy. W rzeczy samej na całym świecie picie i jedzenie stwarza warunki do zaistnienia interakcji społecznej i odgrywania rytuałów, które dla socjologa stanowią bogaty materiał badawczy.

Po drugie, kawa jest używką zawierającą kofeinę, która pobudza układ nerwowy. Wiele osób pije kawę, żeby „dostać kopa”. Dzięki przerwom na kawę łatwiej znosić długie godziny w biurze i wieczory poświęcone na naukę. Kawa wytwarza nawyk, ale kawoszy nie traktuje się jak ludzi uzależnionych. Kawa, podobnie jak alkohol, jest narkotykiem, który cieszy się społecznym przyzwoleniem. Takiego przyzwolenia nie daje się na przykład kokainie czy heroinie. Jednakże pewne społeczeństwa akceptują marihuanę, a nawet kokainę, za to odrzucają zarówno kawę, jak i alkohol. Socjologa interesują przyczyny i mechanizmy powstawania tych różnic.

Po trzecie, osoba pijąca kawę jest częścią złożonego układu stosunków społecznych i gospodarczych obejmującego cały świat. Kawa łączy ludzi mieszkających w najzamożniejszych i najuboższych częściach globu: jest spożywana w wielkich ilościach w krajach bogatych, ale rośnie głównie w biednych. Około 125 milionów osób utrzymuje się z pracy przy produkcji kawy (Fairtrade Foundation 2020), ale wiele z nich jest nisko opłacanych i żyje w ubóstwie. Około połowy robotników pracujących przy zbiorach kawy w Brazylii jest zatrudnionych na czarno, a kontrole wykazały, że wielu z nich zarabia poniżej płacy minimalnej. Większość z nich dostaje około 14 reali (11 złotych) za zapełnienie ziarnami sześćdziesięciolitrowego worka, co niektórym kobietom może zająć nawet cały dzień (Teixeira 2019). Niektóre z największych firm sprzedających kawę, takie jak Nestlé, Jacobs Douwe Egberts czy Starbucks, przyznały, że część ofiarowanych przez nie ziaren pochodziła z brazylijskich plantacji, na których zatrudniano dzieci i osoby pracujące pod przymusem (Hodal 2016; Canning 2019).

Kawa jest jednym z najczęściej sprzedawanych produktów rolnych na całym świecie, a dla wielu krajów w Ameryce Południowej i Środkowej oraz w Afryce, Azji i Oceanii stanowi najważniejszy towar eksportowy (ICO 2018). Z produkcją, transportem i dystrybucją kawy wiążą się liczne transakcje, które nieustannie przeprowadza się tysiące kilometrów od konsumenta filiżanki kawy. Badanie takich globalnych transakcji jest ważnym zadaniem socjologii, ponieważ światowe zależności i wymiana komunikacyjna kształtują wiele aspektów naszego życia.

Po czwarte, czynność popijania kawy nie jest czymś „naturalnym”, ale wynika z całego procesu wcześniejszego rozwoju społecznego i gospodarczego. Na Zachodzie zwyczaj spożywania na szerszą skalę kawy oraz innych produktów wchodzących dziś w skład codziennej diety, takich jak herbata, banany, ziemniaki i biały cukier, sięga zaledwie końca XIX wieku. Wcześniej był modny jedynie w kręgu elit. Chociaż kawa pochodzi z Bliskiego Wschodu, początki jej masowej konsumpcji przypadają na okres ekspansji Zachodu mniej więcej 200 lat temu. Praktycznie cała kawa, jaką wypijamy, pochodzi z terenów, które były koloniami Europejczyków (Ameryka Południowa i Afryka) i w żadnym sensie nie jest ona „naturalnym” składnikiem zachodniej diety. Dziedzictwo kolonializmu wywarło olbrzymi wpływ na rozwój światowego handlu kawą.

Dla tych robotnic kawa jest czymś o wiele ważniejszym niż tylko smacznym napojem, ponieważ ziarna kawowca stanowią ich źródło utrzymania.

Po piąte, kawa jest produktem, wokół którego toczą się współczesne debaty na temat globalizacji, handlu międzynarodowego, praw człowieka i niszczenia środowiska. Na przykład ludzie mogą wybrać kawę organiczną, naturalnie pozbawioną kofeiny lub pochodzącą ze sprawiedliwego handlu (ruchu, dzięki któremu drobni producenci kawy w krajach rozwijających się otrzymują za nią pełną cenę rynkową). Mogą wybrać „niezależnych” sprzedawców zamiast sieci należących do takich korporacji jak Starbucks czy Costa. Wybór konkretnej marki kawy stał się nie tylko wyrazem stylu życia, ale też decyzją o znaczeniu politycznym.

Kiedy rozwijamy wyobraźnię socjologiczną, poranna kawa okazuje się czymś fascynującym i zaczynamy na nią spoglądać zupełnie inaczej. W rzeczy samej, jak przekonamy się wielokrotnie w tej książce, najlepsze badania socjologiczne zawsze mówią nam coś, o czym wcześniej nie wiedzieliśmy, lub rzucają nowe światło na dobrze znane nam nawyki i sposoby życia.

Zastanów się

Przyjrzyj się opakowaniu kawy w domu lub w pracy i sprawdź na stronie producenta, skąd pochodzą ziarna, na czym polega proces ich produkcji i ilu robotników przy nim pracuje. Jakie względy gospodarcze lub polityczne mogłyby skłonić ciebie lub twoich znajomych do zastanowienia się na wyborem innej marki kawy?

Badanie ludzi i społeczeństwa

Często można usłyszeć, że socjologia jest po prostu „nauką o społeczeństwie”. Ale co rozumiemy przez to ostatnie słowo? Kiedy socjologowie mówią o społeczeństwie, zwykle mają na myśli grupę osób zamieszkujących ograniczone terytorium i połączonych wspólnymi cechami kulturowymi, takimi jak język, wartości i podstawowe normy zachowania. W tym sensie możemy mówić o społeczeństwie południowokoreańskim, nigeryjskim czy hiszpańskim. Jednak pojęcie społeczeństwa obejmuje też instytucje, takie jak określone formy rządu, systemy edukacji i formy rodziny, oraz stosunkowo stabilne relacje między nimi. Trwałe wzory relacji między ludźmi, grupami i instytucjami składają się na podstawową strukturę społeczną. Kiedy zaczynamy myśleć o życiu społecznym przez pryzmat pojęć społeczeństwa, instytucji i struktur społecznych, tym samym zaczynamy używać wyobraźni socjologicznej i „myśleć socjologicznie”.

Wyobraźnia socjologiczna pozwala nam dostrzec, że wiele zdarzeń, na pozór dotyczących tylko jednostki, w rzeczywistości odzwierciedla szersze kwestie. Na przykład rozwód może być dla kogoś, kto go przechodzi, bardzo trudnym doświadczeniem czy – jak mówi Mills − „problemem osobistym”. Jednakże w wielu społeczeństwach na całym świecie liczba rozwodów jest również ważnym „problemem publicznym”, wpływającym na świadczenia emerytalne i socjalne oraz potrzeby mieszkaniowe. Inny przykład to bezrobocie. Dla osoby, która została zwolniona z pracy i nie może znaleźć nowego zajęcia, bezrobocie może być osobistą tragedią. Kiedy jednak miliony ludzi znajdują się w podobnej sytuacji, wówczas problem bezrobocia wybiega daleko poza sferę prywatnych dramatów: staje się kwestią publiczną odzwierciedlającą dominujące tendencje gospodarcze i społeczne.

Spróbuj z tej perspektywy spojrzeć na swoje życie. Nie trzeba przy tym ograniczać się wyłącznie do rzeczy nieprzyjemnych. Na przykład zastanów się, dlaczego w ogóle czytasz tę książkę – dlaczego zdecydowałeś się studiować socjologię. Być może – chociaż mamy nadzieję, że tak nie jest – uczysz się jej z przymusu, żeby zrealizować program studiów prawniczych, nauczycielskich, dziennikarskich lub z dziedziny zarządzania. A może z entuzjazmem poszukujesz wiedzy na temat własnego społeczeństwa i samej socjologii. Niezależnie od towarzyszących ci motywów, masz z pewnością wiele wspólnego – chociaż niekoniecznie zdajesz sobie z tego sprawę – z innymi studentami socjologii. Twój prywatny wybór odzwierciedla twoją pozycję w społeczeństwie.

Zastanów się, czy pasują do ciebie następujące cechy: jesteś osobą młodą, białą, pochodzącą z rodziny pracowników umysłowych, pracujesz dorywczo, żeby dorobić. Czy po skończeniu studiów chcesz dostać dobrą pracę, ale niespecjalnie przykładasz się do nauki? Ponad trzy czwarte brytyjskich czytelników tej książki odpowiedziałoby twierdząco na wszystkie te pytania. Studenci nie reprezentują całej populacji − w większości pochodzą z uprzywilejowanych grup społecznych, a ich postawy najczęściej odzwierciedlają poglądy ich przyjaciół i znajomych. Nasze pochodzenie społeczne znacząco wpływa na to, jakich dokonujemy wyborów na płaszczyźnie stylu życia.

Załóżmy jednak, że na jedno lub więcej z tych pytań odpowiedziałeś przecząco. Być może pochodzisz z grupy mniejszościowej lub z ubogiej rodziny. Możesz być w średnim lub starszym wieku. Z tego również można wysnuć pewne wnioski. Prawdopodobnie dołożyłeś wielu starań, aby zostać tym, kim jesteś. Być może spotkałeś się z negatywnymi reakcjami bliskich, kiedy dowiedzieli się, że chcesz iść na studia. Może łączysz też studia uniwersyteckie ze sprawowaną samodzielnie opieką nad dzieckiem. Dla socjologów nie istnieją „odizolowane jednostki” podejmujące decyzje bez odniesienia do kogokolwiek poza nimi.

Mimo że konteksty społeczne, w jakich się znajdujemy, mają wpływ na nas wszystkich, to nie jesteśmy przez nie w pełni zdeterminowani. Badanie związków między tym, jak kształtuje nas społeczeństwo, a tym, jak my je (i siebie) kształtujemy, stanowi przedmiot dociekań socjologii. Nasze działania zarówno strukturują – czyli kształtują – otaczającą nas rzeczywistość społeczną, jak i same są przez tę rzeczywistość strukturowane. Na społeczne konteksty naszego życia nie składa się przypadkowy zbiór zdarzeń i czynności. W rzeczywistości są one ustrukturowane, czyli poukładane w określone wzory. Nasze sposoby zachowań i stosunki z innymi charakteryzują się pewnymi prawidłowościami.

Struktura społeczna różni się jednak od struktury fizycznej, takiej jak struktura budynku, który stoi niezależnie od ludzkich poczynań. Społeczeństwa ludzkie znajdują się w ciągłym procesie strukturacji (Giddens 2003), ponieważ „klocki”, z których się składają, a więc ludzie tacy jak ty i ja, nieustannie je przebudowują. Rozważmy raz jeszcze przykład kawy. Filiżanka kawy nie ląduje w twoich rękach automatycznie. To ty postanawiasz wybrać się do tej, a nie innej kawiarni, zamawiasz kawę z mlekiem lub czarną. A kiedy to robisz, podobnie jak miliony innych ludzi, kształtujesz rynek i wpływasz na życie producentów kawy mieszkających prawdopodobnie na drugim końcu świata, tysiące kilometrów od ciebie.

Ostatnie dziesięciolecia wykazały niezwykłą plastyczność struktur społecznych. Ustroje komunistyczne w Europie Wschodniej, w tym Związek Sowiecki, załamały się gwałtownie na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku, gdy zwykli ludzie wyszli na ulice, protestując z powodu braku wolności i rozwoju gospodarczego. Nikt nie przewidział, że komunistyczne struktury społeczne, na pozór solidne i trwałe, upadną, kiedy obywatele przestaną akceptować reżimy i ich przywódców. W 2011 roku w krajach Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej wybuchło wiele rewolt wymierzonych w autorytarne rządy, a zbuntowani obywatele głośno wyrażali swoje niezadowolenie i domagali się zmiany. W Libii dobiegły końca czterdziestodwuletnie rządy pułkownika Mu’ammar al-Kaddafiego, natomiast w Egipcie prezydent Hosni Mubarak musiał opuścić urząd, kiedy protestujący zaczęli okupować plac Tahrir w stołecznym Kairze. Takie zrywy, chociaż nie zawsze uwieńczone powodzeniem, pokazują nam, że struktury społeczne zawsze są czymś zmiennym, bez względu na to, jak solidne czy „naturalne” nam się wydają.

Wydarzenia polityczne z ostatnich lat, w tym również te wspomniane w poprzednim akapicie, omówimy szczegółowo w rozdziale 20 Polityka, rządzenie i ruchy społeczne oraz w rozdziale 21 Narody, wojna i terroryzm.

Rozwój myśli socjologicznej

Wielu studentów uznaje teorię socjologiczną za trudną, ponieważ nie rozumieją, dlaczego na poszczególne tematy istnieje tyle różnych teorii. Socjologia nigdy nie była dziedziną, w której istniałby jednolity zbiór uznawanych zgodnie przez wszystkich idei. Socjologowie często spierają się o to, jak należy badać ludzkie zachowania i interpretować wyniki badań. Taki stan rzeczy jest całkiem normalny i obecny we wszystkich dziedzinach nauki. Jednak w odróżnieniu od fizyki czy chemii socjologia polega na badaniu nas samych, co może się okazać poważnym wyzwaniem dla naszych głęboko zakorzenionych poglądów i postaw. Socjologia może nas wytrącać z poczucia komfortu. Niezależnie od tego musimy dokładać wszelkich starań, żeby odsunąć na bok nasze emocje i zapatrywania polityczne, przynajmniej wtedy, kiedy „uprawiamy socjologię”. W przeciwnym razie pojawia się ryzyko, że nasze myślenie pójdzie błędnym torem i nie dojdziemy do trafnych wniosków.

Teorie i perspektywy teoretyczne

Faktem jest, że dziś rano kupiłem kubek kawy, że kosztował pewną sumę pieniędzy i że ziarna kawowca, które wykorzystano do jego wytworzenia, wyrosły w Brazylii. Ale jako socjologowie chcemy również dowiedzieć się, dlaczego następują pewne zdarzenia, i w tym celu musimy nauczyć się konstruowania teorii wyjaśniających. Wiemy, że wiele milionów ludzi używa internetu i mediów społecznościowych do utrzymywania kontaktu ze znajomymi. Jednak taka sytuacja jest dosyć świeża i rodzi pewne pytania. Dlaczego internet tak szybko się upowszechnił? Jak powstały media społecznościowe i dlaczego tak wiele osób zaczęło ich używać? Dlaczego młodsze osoby używają ich częściej niż starsze? Jaki wpływ wywierają media społecznościowe na starsze formy komunikacji? Aby odpowiedzieć na takie pytania, musimy zebrać odpowiednie dane i wejść na poziom myślenia teoretycznego.

Teorie wymagają tworzenia abstrakcyjnych interpretacji, które można wykorzystać do wyjaśnienia szerokiego zakresu sytuacji empirycznych czy „faktycznych”. Na przykład teoria mediów społecznościowych będzie dotyczyć tego, jak powstały technologie informacyjno-komunikacyjne i na czym opierał się ich sukces. W najlepszym wydaniu socjologii badania empiryczne i teorie wyjaśniające są ze sobą ściśle związane. Możemy sformułować trafne wyjaśnienia teoretyczne tylko wtedy, gdy potrafimy przetestować je za pomocą badań empirycznych. W przeciwieństwie do tego, co głosi popularne stwierdzenie, fakty nigdy nie mówią same za siebie. Wielu socjologów zajmuje się przede wszystkim badaniami empirycznymi, ale mają nikłe szanse na wytłumaczenie złożoności poszczególnych społeczeństw, jeśli ich badania nie opierają się na pewnej wiedzy teoretycznej. Jest tak nawet w przypadku badań prowadzonych w czysto praktycznych celach.

Liczni „praktycy” są podejrzliwie nastawieni do teoretyków i uważają się za osoby zbyt „rzeczowe”, by poświęcać jakąkolwiek uwagę bardziej abstrakcyjnym ideom. Wszystkie praktyczne decyzje muszą jednak bazować na pewnych założeniach teoretycznych. Na przykład menedżerka w przedsiębiorstwie niekoniecznie ceni „teorię”. Może jednak uważać, że pracowników motywuje się do ciężkiej pracy przede wszystkim za pomocą pieniędzy – wysokości otrzymywanego przez nich wynagrodzenia. To ukryta interpretacja teoretyczna ludzkiego zachowania, którą nasza menedżerka przyjmuje za oczywistość, nawet jeśli nie mówi tego otwarcie czy nawet nie zdaje sobie z tego sprawy. Alternatywny pogląd głosi, że większość ludzi pracuje, żeby zapewnić swoim rodzinom godne życie, a wynagrodzenie pieniężne jest tylko środkiem do tego mniej indywidualistycznego celu. Kiedy zaczynamy szukać bardziej zadowalających interpretacji ludzkiego działania, siłą rzeczy wchodzimy w dziedzinę teorii.

Bez perspektywy teoretycznej nie wiedzielibyśmy, czego szukać, kiedy zaczynamy badania lub kiedy interpretujemy ich wyniki. Myśl teoretyczna musi jednak podejmować również ogólne problemy związane z tym, jak można i należy badać życie społeczne. W jakiej mierze socjologia powinna wzorować się na naukach przyrodniczych? Jak powinniśmy ujmować ludzką świadomość, działanie oraz instytucje? Jak socjologowie mogą zapobiec zniekształceniu ich badań przez osobiste uprzedzenia? Czy to w ogóle możliwe? Kwestie te odmiennie ujmowano w różnych podejściach teoretycznych, które powstały w obrębie socjologii od jej powstania w XIX wieku.

Na tym obrazie Pietera Brueghela Starszego widzimy wielu ludzi oddających się często dziwacznym czynnościom. Na pierwszy rzut oka trudno doszukać się w tym jakiegoś sensu. Tytuł obrazu – Przysłowia niderlandzkie – pozwala jednak zrozumieć jego znaczenie: jest on ilustracją ponad 100 przysłów popularnych w czasach jego powstania (w XVI wieku). Na podobnej zasadzie socjologowie potrzebują teorii jako kontekstu, który pomoże im zinterpretować dokonane obserwacje.

Auguste Comte (1798–1857)

Klasycy socjologii

Przez tysiące lat próby zrozumienia ludzkiego zachowania opierały się na sposobach myślenia przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Przed powstaniem nowoczesnej nauki w większości społeczeństw najważniejszą rolę odgrywały „zwyczaje”, tradycyjne formy wiedzy i praktyki, które gdzieniegdzie przetrwały aż do XX wieku. Przykładem może być ludowe rozumienie zdrowia i choroby. Starsi ludzie, dobrze obeznani z tradycyjną wiedzą swojej wspólnoty, doradzali w sprawach zapobiegania chorobom i ich leczenia. Cratis Williams, wspominając swoje dzieciństwo spędzone w hrabstwie Lawrence w stanie Kentucky, daje nam posmak tego, jak wyglądała ówczesna kultura w wiejskich regionach Appalachów (Williams 2003, s. 397–398):

Ołowiana płytka zawieszona na sznurku wokół szyi dziecka chroniła przed przeziębieniem i trzymała z daleka wiedźmy, kiedy dziecko spało. Dzieciom dręczonym koszmarami te ołowiane amulety zapewniały spokojne noce i przyjemne sny, ponieważ koszmary były sprawką wiedźm i innych nieznoszących ołowiu złych istot. Z kolei chrapiący i śniący koszmary dorośli szukali ukojenia, wąchając przed snem brudną skarpetę.

Dzisiaj niewielu ludzi doradza takie środki czy przyjmuje podobne poglądy. Bardziej naukowe podejście do zdrowia i choroby oznacza szczepienie dzieci przeciw powszechnym wcześniej chorobom i uczenie ich, że koszmary są czymś normalnym i ogólnie nieszkodliwym. W aptekach nie dostaniemy śmierdzących skarpet jako środka zapobiegającego chrapaniu. Tłem początków socjologii były daleko idące zmiany w Europie, wywołane przez rewolucję francuską i rewolucję przemysłową z połowy XVIII wieku. Spowodowany przez nie rozkład tradycyjnych sposobów życia skłonił myślicieli do podjęcia prób wyjaśnienia tych przekształceń. W tym celu badacze wypracowali nowe sposoby rozumienia świata społecznego i przyrodniczego, podważające wcześniejsze zwyczajowe wierzenia religijne.

W następnym podrozdziale przyjrzymy się głównym koncepcjom sformułowanym przez niektórych dziewiętnastowiecznych myślicieli, którzy do niedawna cieszyli się niekwestionowaną renomą „ojców założycieli” socjologii. Nie ulega wątpliwości, że odegrali oni ważną rolę w rozwoju myślenia socjologicznego i w ustanowieniu socjologii jako akceptowanej dyscypliny naukowej. Jednak skupiali się głównie na powstaniu świata nowoczesnego, tego, co socjologowie nazywają nowoczesnością, przede wszystkim w odniesieniu do Europy i Ameryki Północnej. Przez ostatnie ćwierćwiecze nurt intelektualny znany jako postkolonializm podważył to powszechnie przyjmowane ujęcie nowoczesności i początków socjologii (Bhambra 2014). Wysunął pod jego adresem wiele zarzutów, które omówimy w rozdziale 3, ale warto pamiętać o dwóch z nich, czytając pozostałą część tego podrozdziału.

Po pierwsze, zwolennicy postkolonializmu twierdzą, że socjologia jako taka niewystarczająco uwzględniła niszczycielski wpływ kolonializmu na kraje globalnego Południa. Nie chodzi tylko o ich wyzysk przez mocarstwa kolonialne, ale też o dziedzictwo kolonializmu, które nadal ciąży tym krajom wiele lat po uzyskaniu przez nie niepodległości. Po drugie, pominięcie perspektyw z globalnego Południa podczas powstawania i rozwoju socjologii sprawiło, że ta nauka przyjęła zasadniczo eurocentryczne spojrzenie, skupione – zarówno dawniej, jak i teraz – przede wszystkim na uprzemysłowionych krajach globalnej Północy (Connell 2018). Można próbować to zmienić, na przykład otwierając socjologię na większą liczbę badań prowadzonych przez uczonych z globalnego Południa. Ciągła wymiana idei między socjologią a postkolonializmem znalazła odbicie w różnych miejscach tej książki.

W następnych rozdziałach można również znaleźć omówienia „klasycznych dokonań” w poszczególnych dziedzinach socjologii. Są to badania, teorie lub nowatorskie metody, które wywarły duży wpływ na daną dziedzinę. Jednak wybraliśmy je kosztem wielu innych, równie interesujących. Ramki z klasycznymi badaniami obejmują krótki krytyczny komentarz, wskazujący ich ograniczenia. Po uczynieniu tych niezbędnych zastrzeżeń możemy przejść do omówienia klasycznych zachodnioeuropejskich założycieli socjologii.

Proces uprzemysłowienia omawiamy w rozdziale 4 Globalizacja i zmieniający się świat oraz w rozdziale 13 Miasta i życie miejskie. Niektóre z niszczycielskich skutków uprzemysłowienia wyszczególniamy w rozdziale 5 Środowisko.

Auguste Comte

Jeden człowiek nie może, rzecz jasna, zapoczątkować całej dyscypliny naukowej. Również socjologia miała wielu twórców, ale szczególne miejsce przyznaje się zazwyczaj – choćby z racji tego, że wymyślił słowo „socjologia” – jednemu z nich, francuskiemu autorowi Auguste’owi Comte’owi (1798–1857). Początkowo Comte posługiwał się pojęciem „fizyka społeczna”, ale tego samego terminu używali też jego intelektualni rywale. Chcąc więc odróżnić swoje stanowisko, Comte ukuł dla nauki, którą chciał stworzyć, termin „socjologia”.

Myśl Comte’a odzwierciedla burzliwe wydarzenia jego czasów. Pragnął on stworzyć naukę o społeczeństwie, która wyjaśniałaby prawa życia społecznego, podobnie jak nauki przyrodnicze wyjaśniały funkcjonowanie świata fizycznego. Chociaż zdawał sobie sprawę z tego, że każda dyscyplina naukowa ma swój specyficzny przedmiot, to wierzył, iż wszystkie mają wspólną logikę i metodę naukową. Odkrycie praw rządzących ludzkim społeczeństwem może nam pomóc w kształtowaniu naszych losów i służyć dobru ludzkości.

Comte uważał, że socjologia powinna przybrać formę „nauki pozytywnej”. Pragnął, by stosowano w niej takie same rygorystyczne metody naukowe, jak te obowiązujące w astronomii, fizyce i chemii. Pozytywizm utrzymuje, że nauka powinna zajmować się wyłącznie rzeczami namacalnymi, które można poznać doświadczalnie. Na podstawie starannej obserwacji zmysłowej można sformułować prawa wyjaśniające związki między obserwowanymi zjawiskami. Z kolei rozumienie związków przyczynowych pozwala naukowcom przewidywać przyszłe wydarzenia. Zgodnie z tym pozytywistycznym poglądem wiedza o społeczeństwie powinna opierać się na danych empirycznych uzyskanych dzięki obserwacji, porównaniom i eksperymentom.

Sformułowane przez Comte’a prawo trzech stadiów mówi o trzech etapach ludzkiego pojmowania świata: teologicznym, metafizycznym i pozytywnym. Na etapie teologicznym myśleniem rządziły idee religijne i wiara w to, że społeczeństwo jest wyrazem woli Boga. Na etapie metafizycznym, który ukształtował się w renesansie, ludzie odeszli od postrzegania społeczeństwa w kategoriach ponadnaturalnych. Etap pozytywny, zapoczątkowany przez odkrycia Kopernika, Galileusza i Newtona, to faza poznawania społeczeństwa przy użyciu technik naukowych. W związku z tym Comte uważał, że socjologia jest nauką najmłodszą, ale też najważniejszą i najbardziej złożoną.

W późniejszym okresie swojej działalności Comte miał jasny obraz kondycji społeczeństwa, w którym żył. Niepokoiły go nierówności, które pociągał za sobą rozwój przemysłu, i miał świadomość, że zagrażają one spójności społecznej. Jego zdaniem rozwiązanie problemu na dłuższą metę powinno polegać na wypracowaniu konsensu moralnego opartego na nowej „religii ludzkości”, który mimo nowych wzorów nierówności społecznej umożliwiałby zachowanie porządku społecznego. Chociaż ta wizja rekonstrukcji społeczeństwa nigdy się nie ziściła, to wkład Comte’a w systematyzację i unifikację nauki o społeczeństwie przyczynił się do późniejszej profesjonalizacji socjologii jako dyscypliny akademickiej.

Émile Durkheim

Dzieła innego francuskiego autora, Émile’a Durkheima (1858–1917), wywarły znacznie większy wpływ na kształt współczesnej socjologii niż prace Comte’a. Durkheim uznawał socjologię za nową naukę, która może rozjaśnić klasyczne kwestie filozoficzne, poddając je weryfikacji empirycznej. Uważał, że kiedy badamy życie społeczne, musimy zachować taki sam obiektywizm, jaki zachowują badacze przyrody. Sformułowana przez niego słynna „pierwsza zasada socjologii” brzmi: „Fakty społeczne należy traktować jak rzeczy”. Chciał w ten sposób powiedzieć, że analiza życia społecznego może być prowadzona równie rygorystycznie jak badanie naturalnych obiektów i zjawisk.

Ale czym jest fakt społeczny? Durkheim wyjaśnia, że faktami społecznymi są wszystkie instytucje i zasady działania ograniczające lub ukierunkowujące ludzkie zachowanie. Jednostce mogą się one wydawać formą zewnętrznej presji, chociaż przez większość czasu akceptuje się je bez zastanowienia jako „naturalne” czy „normalne” elementy życia. Na przykład system monetarny jest faktem społecznym, nad którym rzadko się zastanawiamy. Dostajemy wynagrodzenie w formie pieniężnej, pożyczamy pieniądze z banku, żeby kupić samochód lub dom, a jeśli do tej pory niezbyt dobrze nimi gospodarowaliśmy, to bank może nas uznać za klientów wysokiego ryzyka i odmówić nam kredytu. Jednak system monetarny istniał już przed naszym narodzeniem, a ponieważ musimy go używać, jeśli chcemy uczestniczyć w naszym społeczeństwie, to jesteśmy też zmuszeni przestrzegać jego zasad. W tym sensie ten system ogranicza lub kształtuje nasze zachowanie. Dotyczy to wszystkich faktów społecznych: istnieją one niezależnie od jednostek i kształtują ich decyzje i działania.

W swojej analizie samobójstwa Durkheim wykorzystał pojęcie faktu społecznego, żeby wyjaśnić, dlaczego w niektórych krajach wskaźniki samobójstw są wyższe niż w innych (zob. ramka Klasyczne badania 1.1). Samobójstwo może się wydawać aktem czysto jednostkowym, spowodowanym przez skrajne nieszczęście lub głęboką depresję. Jednak Durkheim pokazał, że pewien wpływ na wskaźniki samobójstw wywierają fakty społeczne, takie jak religia, małżeństwo, rozwód i klasa społeczna. Ponieważ porównanie tych wskaźników w różnych krajach ujawnia pewne prawidłowości, te ostatnie należy badać z perspektywy socjologicznej, nie zaś psychologicznej.

Durkheim był zaabsorbowany zmianami, którym za jego życia ulegało społeczeństwo. Fascynowała go przede wszystkim społeczna i moralna solidarność, czyli − innymi słowy − to co spaja społeczeństwo. Solidarność trwa dopóty, dopóki jednostki łączą się w spójne grupy społeczne i przestrzegają wspólnych wartości i obyczajów. W swoim pierwszym wielkim dziele, O podziale pracy społecznej (1893; wyd. pol. 1999), Durkheim dowodził, że wraz z nastaniem epoki przemysłowej narodził się nowy rodzaj solidarności.

Émile Durkheim (1858–1917)

Według Durkheima w społeczeństwach tradycyjnych, w których podział pracy (specjalizacja zawodowa) jest nieznaczny, panuje solidarność mechaniczna. Ponieważ większość członków społeczeństwa wykonuje podobne zadania, wiążą ich wspólne doświadczenia i poglądy. Postępująca industrializacja i urbanizacja doprowadziły jednak do pogłębienia podziału pracy, co z kolei pociągnęło za sobą załamanie tej formy solidarności społecznej. Wraz ze wzrostem specjalizacji zadań i ról powstał nowy rodzaj więzi społecznej – solidarność organiczna. W miarę pogłębiania się podziału pracy ludzie stają się od siebie nawzajem coraz bardziej zależni, ponieważ każdy potrzebuje dóbr i towarów dostarczanych przez osoby wykonujące inne zawody. Niczym w ludzkim ciele, każda część czy każdy organ zależy od wszystkich pozostałych i tylko ich współpraca zapewnia właściwe funkcjonowanie całości.

Gwałtowny przebieg zachodzącej w nowoczesnym świecie zmiany społecznej rodzi jednak poważne problemy. Zmieniają się również style życia, wartości moralne, poglądy i akceptowane sposoby zachowania. Jednak kiedy ta zmiana następuje szybko i nieprzerwanie, wówczas stare wartości przestają być punktem odniesienia dla ludzi, a na ich miejsce nie wchodzą żadne nowe. Durkheim nazwał ten niepokojący stan anomią – głębokim poczuciem braku celu, grozy i rozpaczy. W takim stanie wiele osób uważa, że ich życie jest pozbawione ładu i znaczenia, a ich działanie nie podlega żadnym jasnym zasadom. Pytanie brzmi, czy ludzie mogą się w ogóle przyzwyczaić do nieustannych i szybkich zmian jako do „normalnego” warunku życia w warunkach nowoczesności.

Karol Marks

Idee Karola Marksa (1818–1883) różnią się zasadniczo od propozycji Comte’a i Durkheima, ale i on usiłował wyjaśnić zmiany, jakie zaszły w społeczeństwie okresu rewolucji przemysłowej. W młodości, w wyniku swojej działalności politycznej, Marks popadł w konflikt z władzami niemieckimi. Po krótkim pobycie we Francji osiadł na stałe na wygnaniu w Wielkiej Brytanii. Marks był świadkiem rozwoju fabryk i wzrostu produkcji przemysłowej, a także narastania nierówności spowodowanych tymi zmianami. Dzieła Marksa, w których porusza on przede wszystkim kwestie polityczne i ekonomiczne, odzwierciedlają jego zainteresowanie europejskim ruchem robotniczym i ideami socjalistycznymi. Zawierają również wiele cennych obserwacji socjologicznych, ponieważ Marks zawsze starał się łączyć rozważania ekonomiczne z analizą instytucji społecznych.

Klasyczne badania 1.1. Studium Durkheima na temat samobójstwa

Problem badawczy

Jednym z najbardziej niepokojących aspektów ludzkiego życia jest zjawisko samobójstwa, które często pozostawia żyjących z większą liczbą pytań niż odpowiedzi. Dlaczego niektórzy ludzie postanawiają odebrać sobie życie? Gdzie dokładnie leży źródło doświadczanych przez nich presji? Jedną z klasycznych analiz relacji między jednostką a społeczeństwem jest praca Émile'a Durkheima Samobójstwo. Studium z socjologii (1897; wyd. pol. 2006). Choć ludzie żywią przekonanie, że ich działanie wynika z wolnej woli i wyboru, to ze studium Durkheima wynika, że świat społeczny kształtuje nawet tak osobiste akty jak samobójstwo.

Samobójstwa badano już przed Durkheimem, ale to on jako pierwszy położył nacisk na ich socjologiczne wyjaśnienie. Wcześniej autorzy dostrzegali wprawdzie społeczne uwarunkowania samobójstwa, ale kiedy próbowali ocenić prawdopodobieństwo popełnienia przez jednostkę samobójstwa, brali pod uwagę takie czynniki, jak rasa, klimat czy zaburzenia psychiczne. Durkheim twierdził jednak, że samobójstwo jest faktem społecznym, który można wyjaśnić jedynie, odwołując się do innych faktów społecznych. Wskazywał, że odsetek samobójstw zmienia się znacząco w zależności od kraju (zob. rysunek 1.1).

Analizując oficjalne statystyki na temat samobójstw we Francji, Durkheim odkrył, że prawdopodobieństwo popełnienia samobójstwa wśród pewnych kategorii ludzi było większe niż wśród innych. Stwierdził między innymi, że wśród samobójców jest więcej mężczyzn niż kobiet, samobójstwa częściej popełniają protestanci niż katolicy, częściej są to ludzie bogaci niż biedni oraz samotni niż żyjący w związku małżeńskim. Dlaczego tak się dzieje?

Teoria Durkheima

Opierając się na tych wynikach, Durkheim wyciągnął wniosek, że na liczbę popełnianych samobójstw wpływają czynniki zewnętrzne w stosunku do jednostki. Aby to wyjaśnić, posłużył się ideą solidarności i dwóch typów więzi społecznej: integracji społecznej i regulacji społecznej. Jego zdaniem prawdopodobieństwo popełnienia samobójstwa przez osoby silnie zintegrowane z grupą, których pragnienia i aspiracje są uregulowane przez normy społeczne, okazuje się mniejsze. Na podstawie stopnia integracji i regulacji lub ich braku wyróżnił cztery typy samobójstw:

Rysunek 1.1. Odsetek samobójstw w poszczególnych krajach świata, 2021

Źródło: World Health Organization. Copyright © who 2024.

1. Samobójstwo egoistyczne jest oznaką niskiej integracji społecznej. Dochodzi do niego, gdy jednostka nie przynależy do grupy lub gdy jej więź z grupą słabnie bądź ulega zerwaniu. Właśnie silna więź ze społecznością może tłumaczyć niski wskaźnik samobójstw wśród katolików. Inaczej jest wśród protestantów, którym osobista i moralna wolność każe „samotnie stanąć” w obliczu Boga. Małżeństwo chroni przed samobójstwem, gdyż włącza jednostkę w stabilny układ społeczny, osoba samotna jest zaś bardziej odizolowana od społeczeństwa.

2. Samobójstwo anomiczne wynika z braku regulacji społecznych. Durkheim myślał tutaj o sytuacji anomii, czyli zaniku norm spowodowanym gwałtowną zmianą lub zachwianiem istniejącego porządku społecznego. Utrata przez jednostki stałych punktów odniesienia dla norm i pragnień, spowodowana na przykład przez zawirowania w gospodarce czy przejścia osobiste, takie jak rozwód, może zaburzyć równowagę między sytuacją życiową jednostek a ich pragnieniami.

3. Samobójstwo altruistyczne zdarza się wtedy, gdy jednostka jest przesadnie zintegrowana – więzy społeczne są zbyt silne – i interes społeczny stawia ponad własnym. W takich wypadkach samobójstwo staje się ofiarą w imię „wyższego celu”. Przykładami samobójców altruistycznych są japońscy piloci kamikadze czy islamscy zamachowcy--samobójcy. Durkheim uważał takie samobójstwa za typowe dla społeczeństw tradycyjnych, w których przeważa solidarność mechaniczna.

4. Ostatnim typem jest samobójstwo fatalistyczne. Chociaż zdaniem Durkheima współcześnie praktycznie ono nie występuje, to jednak daje się wyróżnić jako efekt nadmiernej regulacji społecznej, w sytuacji gdy jednostkę przytłacza poczucie bezsilności wobec losu lub społeczeństwa.

Wskaźniki samobójstw są odmienne w różnych społeczeństwach, ale w danym społeczeństwie wykazują regularność w czasie. Według Durkheima stanowi to dowód, że na liczbę samobójstw systematycznie wpływają czynniki społeczne. Badanie wskaźników samobójstw pokazuje, że w indywidualnych działaniach można odnaleźć ogólne wzory społeczne.

Krytyka

Od czasu publikacji studium o samobójstwie spotkało się z licznymi zarzutami, które dotyczyły w szczególności tego, że Durkheim oparł swoje badanie na oficjalnych danych statystycznych, odrzucił pozaspołeczne czynniki samobójstwa i starał się poddać jednolitej klasyfikacji wszystkie rodzaje samobójstw. Niektórzy krytycy wskazywali również, że konieczne jest wyjaśnienie procesów społecznych związanych z gromadzeniem danych na temat samobójstw, ponieważ definicje i kryteria stosowane przez lekarzy sądowych wpływają na to, jak dużą liczbę zgonów odnotowuje się jako „samobójstwa”. Z tego powodu znaczące rozbieżności w statystykach samobójstw w poszczególnych krajach mogą wynikać nie z różnic w zachowaniach samobójczych, ale z odmienności praktyk stosowanych przez koronerów przy rejestrowaniu niewyjaśnionych śmierci.

Współczesne znaczenie

Mimo tych uzasadnionych zarzutów dzieło Durkheima jest zaliczane do klasycznych prac socjologicznych. Pomogło ono ukonstytuować socjologię jako odrębną dyscyplinę, posiadającą własny przedmiot, a mianowicie badanie faktów społecznych. Przedstawione w Samobójstwie fundamentalne założenie Durkheima pozostaje aktualne: nawet pozornie tak osobisty akt, jak samobójstwo, wymaga interpretacji socjologicznej, która wykracza poza badania skoncentrowane jedynie na indywidualnych motywach. Powszechnie akceptuje się dziś wybór wskaźników samobójstw jako przedmiotu badania. Co ważne, Durkheimowi udało się też pokazać, że zjawiska społeczne można poddać systematycznej analizie naukowej przy użyciu rygorystycznych metod.

ZASTANÓW SIĘ

Przejrzyj lokalne serwisy informacyjne i znajdź trzy doniesienia o potencjalnych samobójstwach. Czy zawarte w nich informacje pozwalają wskazać szczegóły przyczyniające się do uznania danego przypadku za „samobójstwo”? Dlaczego koronerzy mogliby się wzbraniać przed przyjęciem takiej interpretacji? Czy ta praktyka stawia w innym świetle argument Durkheima, że poszczególne kraje różnią się pod względem wskaźników samobójstw?

Marks opisywał różne etapy historyczne, ale przede wszystkim interesował go rozwój kapitalizmu. Kapitalizm to system produkcji zasadniczo różny od istniejących wcześniej systemów gospodarczych. Marks wyróżnił dwa podstawowe elementy kapitalizmu. Pierwszy z nich to kapitał – wszelki majątek, w tym pieniądze, maszyny, a nawet fabryki, który można zainwestować lub użyć do wytworzenia nowego mienia. Akumulacja kapitału idzie w parze z drugim elementem − pracą zarobkową. Dotyczy ona tych kategorii ludzi, którzy nie mają własnych środków produkcji i muszą szukać zatrudnienia u posiadaczy kapitału.

Karol Marks (1818–1883)

Marks uważał, że posiadacze kapitału, kapitaliści, tworzą klasę rządzącą, podczas gdy masy ludności stanowią klasę robotników zarobkowych, czyli klasę robotniczą. W miarę rozwoju przemysłu wielkie masy chłopów, którzy dotąd żyli z pracy na roli, przeniosły się do szybko powiększających się miast, tworząc miejską klasę robotników przemysłowych. Klasę robotniczą określa się również mianem proletariatu. Według Marksa kapitalizm to system ze swej istoty klasowy, w którym cechą charakterystyczną stosunków klasowych jest konflikt. Mimo że posiadacze kapitału i robotnicy są od siebie wzajemnie uzależnieni, ponieważ kapitaliści potrzebują pracy, a robotnicy płacy, jest to zależność w wysokim stopniu asymetryczna. Wpływ robotników na własną pracę jest niewielki lub żaden, a pracodawcy mogą czerpać zysk, przywłaszczając sobie produkt ich pracy, czyli płacąc im mniej, niż jest warta ta praca.

Marks uważał, że konflikty klasowe motywują rozwój historyczny – są „motorem historii”. Mówiąc słowami Karola Marksa i Fryderyka Engelsa z Manifestu Partii Komunistycznej (1848; wyd. pol. 1962), „historia wszystkich dotychczasowych społeczeństw jest historią walk klasowych”. Marks zarysował kolejno po sobie następujące etapy historyczne, od prymitywnych wspólnot łowców i zbieraczy, przez system niewolniczy starożytności i system feudalny ufundowany na podziale na posiadaczy ziemskich i chłopów pańszczyźnianych. Pojawienie się kupców i rzemieślników oznacza narodziny klasy przedsiębiorców, czyli kapitalistów, która zastąpiła szlachtę ziemiańską. Na podstawie swojej wizji dziejów Marks twierdził, że kapitaliści, którzy zjednoczyli się, żeby obalić porządek feudalny, sami zostaną odsunięci od władzy przez proletariat.

Niektóre ruchy spod znaku „Occupy” walczą z „zachłannymi” formami kapitalizmu, w których mały odsetek populacji gromadzi olbrzymie bogactwo, podczas gdy większość – „99 procent” – ledwo wiąże koniec z końcem. Ruchy kapitalistyczne XXI wieku wciąż czerpią inspirację z koncepcji Marksa i Engelsa, chociaż rzadko opowiadają się za komunizmem.

Według teorii Marksa rewolucja robotnicza miała zapoczątkować nowe społeczeństwo, w którym nie występowałby wielki podział na właścicieli i robotników. Marks nazwał ten etap historyczny komunizmem. Nie twierdził przy tym, że znikną wszelkie nierówności. Zniknąć miałby podział na nieliczną klasę skupiającą całą władzę polityczną i ekonomiczną oraz szerokie masy czerpiące niewielkie korzyści z wytwarzanego własną pracą dobrobytu. System gospodarczy stałby się własnością wspólną i ustanowiono by nowy system społeczny, bardziej ludzki od tego, który znamy.

Prace Marksa wywarły daleko idący wpływ na cały XX wiek. Jeszcze do niedawna jedna trzecia ludzkości żyła w takich państwach, jak Związek Sowiecki czy kraje Europy Wschodniej, których rządy powoływały się na idee Marksowskie. Jednak fala rewolucji zapoczątkowana w Polsce w 1989 roku zmiotła reżimy komunistyczne w całej Europie Wschodniej, a w 1991 roku doprowadziła do upadku komunizmu w jego bastionie, Związku Sowieckim. Nawet Chiny, gdzie partia komunistyczna wciąż utrzymuje się u władzy, poszły drogą kapitalistycznego rozwoju gospodarczego. Mimo upowszechnienia się kapitalizmu na całym świecie oczekiwana przez Marksa rewolucja klasy robotniczej nie wydaje się dzisiaj bliższa niż w jego czasach.

Max Weber

Maxa Webera (1864–1920) − podobnie jak Marksa − trudno nazwać jedynie socjologiem, gdyż jego zainteresowania obejmowały wiele różnych dziedzin. Weber urodził się i przez większość życia pracował naukowo w Niemczech. Był człowiekiem niezwykle wszechstronnym. Oprócz socjologii zajmował się ekonomią, prawem, filozofią i historią porównawczą. Wiele prac poświęcił też problematyce nowoczesnego kapitalizmu i różnicom między społeczeństwem nowoczesnym a wcześniejszymi formami organizacji społecznej. Przeprowadził wiele badań empirycznych, które pozwoliły mu określić cechy nowoczesnych społeczeństw przemysłowych, a wskazane przez niego problemy socjologiczne do dziś znajdują się w centrum uwagi badaczy społecznych.

Max Weber (1864–1920)

Weber dostrzegał konflikt klas, ale przypisywał mu mniejsze znaczenie niż Marks. Zdaniem Webera czynniki ekonomiczne na pewno odgrywają ważną rolę, jednak równie wielkie znaczenie dla zmiany społecznej mają idee i wartości. W słynnej i szeroko omawianej pracy, Etyka protestancka i duch kapitalizmu (1905; wyd. pol. 2011), Weber dowodzi, że wartości religijne – zwłaszcza te związane z purytanizmem – w decydujący sposób wpłynęły na powstanie światopoglądu kapitalistycznego. W przeciwieństwie do innych wczesnych przedstawicieli socjologii Weber uważał, że socjologia powinna zajmować się badaniem działania społecznego, czyli subiektywnie znaczących działań zorientowanych na innych ludzi. Zadanie socjologii polega na zrozumieniu sensu, który się za nimi kryje.

Ważny element perspektywy socjologicznej Webera stanowi pojęcie typu idealnego. Typy idealne to modele tworzone po to, żeby wyostrzyć naszą wrażliwość na pewne zjawisko społeczne i pomóc nam je zrozumieć. Te hipotetyczne konstrukty mogą się okazać bardzo użyteczne jako narzędzia kierujące uwagę badaczy na pewien przedmiot. Na przykład możemy skonstruować prosty typ idealny „grupy terrorystycznej”, oparty na najbardziej wyrazistych cechach zaobserwowanych w grupach takich jak IRA w Irlandii Północnej, ETA w Hiszpanii, Czerwone Brygady we Włoszech czy globalna sieć terrorystyczna ISIS (Państwo Islamskie). Możemy zauważyć, że wszystkie te grupy działają poza ramami normalnej polityki, używają przemocy wymierzonej w państwo i często biorą na cel cywili, żeby zademonstrować swoją siłę. Dysponując takim typem idealnym, możemy go później użyć do analizy innych przypadków przemocy politycznej.

Oczywiście, w rzeczywistości między wspomnianymi czterema grupami występuje wiele różnic. Czerwone Brygady kierowały się ideologią komunistyczną, IRA była grupą irlandzkich nacjonalistów, ETA – baskijską organizacją separatystyczną, a ISIS (Państwo Islamskie) – globalną siecią islamistyczną. Jednak używając naszego typu idealnego, możemy uwzględnić te różnice, a zarazem uznać, że wszystkie te grupy mają wystarczająco dużo wspólnych cech, żebyśmy mogli je nazywać „grupami terrorystycznymi”. Należy jednocześnie pamiętać, że typ „idealny” nie oznacza sytuacji doskonałej czy pożądanej. Takie konstrukcje są „czystymi” lub „uproszczonymi” formami prawdziwych zjawisk społecznych. Jednak tworzenie typu idealnego terroryzmu (lub dowolnego innego zjawiska) na podstawie wspólnych cech wielu zaobserwowanych przypadków jest skuteczniejszą i przydatniejszą strategią niż traktowanie jednej rzeczywistej grupy terrorystycznej jako punktu odniesienia dla innych.

Użyj wyobraźni socjologicznej 1.1

Zapomniani prekursorzy socjologii?

Socjologia, podobnie jak wiele innych dyscyplin akademickich, nie zawsze pozostawała wierna swoim ideałom, zgodnie z którymi powinno się doceniać każdego badacza osiągającego wartościowe wyniki. W jej „klasycznym” okresie, na przełomie XIX i XX wieku, niewiele kobiet i przedstawicieli mniejszości mogło liczyć na uznanie i karierę zawodową na tym polu, o tych nielicznych zaś, którym mimo to udało się sporo dokonać, socjologia nie pamięta. W tej ramce przybliżamy trzech ważnych uczonych, których prace przyciągnęły w ostatnich latach sporą uwagę.

Harriet Martineau

Harriet Martineau (1802–1876), określana jako „pierwsza kobieta socjolog”, podobnie jak Marks i Weber wymyka się prostej klasyfikacji. Urodzona i wykształcona w Anglii, napisała ponad 50 książek i liczne eseje. Dzisiaj uważa się, że dzięki przekładowi prekursorskiego traktatu Comte'a Cours de philosophie positive wprowadziła socjologię do Wielkiej Brytanii (zob. Rossi 1973). Ponadto podczas swych licznych podróży samodzielnie prowadziła systematyczne badania społeczeństwa amerykańskiego lat trzydziestych XIX wieku, opublikowane potem w książce Society in America (1962).

Harriet Martineau (1802–1876)

Prace Martineau mają dla współczesnych socjologów duże znaczenie z kilku powodów. Po pierwsze, twierdziła ona, że analiza społeczna powinna obejmować wszystkie aspekty społeczeństwa, w tym jego podstawowe instytucje polityczne, religijne i społeczne. Po drugie, wskazywała na konieczność uwzględniania w badaniach nad społeczeństwem roli kobiet, co w głównym nurcie socjologii stało się powszechną praktyką dopiero na fali feminizmu w latach 70. XX wieku Po trzecie, jako pierwsza zwróciła uwagę na kwestie dotąd lekceważone przez socjologów, takie jak małżeństwo, dzieci, życie rodzinne i religijne, stosunki rasowe. Martineau napisała kiedyś, iż „pokój dziecinny, buduar i kuchnia to miejsca, gdzie najlepiej można poznać zasady i obyczaje danego narodu” (Martineau 1962, s. 53). Uważała wreszcie, że zadaniem socjologów jest nie tylko obserwacja, ale też czynny udział w życiu społecznym, dlatego sama aktywnie działała na rzecz poszerzenia praw kobiet i wyzwolenia niewolników.

W.E.B. Du Bois (1868–1963)

Du Bois był amerykańskim socjologiem, historykiem i działaczem ruchu na rzecz przyznania czarnym praw obywatelskich, pierwszym Afroamerykaninem, który obronił doktorat na Uniwersytecie Harvarda (w 1895 roku), i profesorem historii, socjologii i ekonomii na Uniwersytecie w Atlancie. Jego twórczość obejmowała badania empiryczne, prace z zakresu filozofii, teorii socjologicznej i historii. Jej reprezentatywną próbkę stanowią trzy bardzo ważne książki: The Philadelphia Negro (1899), The Souls of Black Folk (1903) i Black Reconstruction in America (1935).

W książce The Souls of Black Folk Du Bois skupił się na skutkach zniesienia niewolnictwa w Stanach Zjednoczonych w latach 60. XIX wieku, a dokładniej na tym, że nie przyniosło ono równości rasowej. Twierdził, że czarni mieszkańcy stanów amerykańskiego Południa żyli z „podwójną świadomością”: każdy z nich był zarówno czarnym, jak i Amerykaninem, a tym samym nie powinien być narażony na „przekleństwa i spluwanie mu w twarz przez współobywateli, na zatrzaskiwanie mu przed samym nosem drzwi Możliwości” (Du Bois 1903, s. 2–3). Według Du Bois w nadchodzącym XX wieku głównym problemem miała być „bariera koloru”, segregacja białych i czarnych. Jego szczegółowe studium empiryczne poświęcone biednej dzielnicy Filadelfii, zamieszkanej głównie przez czarnych (1889; wyd. pol. 2007), było ambitną próbą opisu miejskiego ubóstwa. Du Bois pokazał, że przyjmowane przez białych rasistowskie uprzedzenia zamykają przed czarnymi możliwość wejścia do pewnych sfer i zawodów, a tym samym empirycznie obalił tezę, zgodnie z którą ubóstwo czarnych miało wynikać z ich lenistwa i wrodzonego braku inteligencji. Większość uczonych uznaje dziś to studium za pionierskie i zapowiadające późniejsze badania szkoły chicagowskiej w socjologii (zob. rozdział 13).

Chris Lemert (2000, s. 244) twierdzi, że wpływ marksizmu na prace Du Bois najwyraźniej widać w książce Black Reconstruction, odtwarzającej wzory relacji między właścicielami plantacji a pracującymi na nich czarnymi robotnikami po zniesieniu niewolnictwa. Du Bois dostrzegł, że bariera koloru „przebiega nie tylko między właścicielami a klasą pracującą, ale też w poprzek tej drugiej”. Twórczość Du Bois rzadko przywoływano w pracach z zakresu historii socjologii, nawet w Stanach Zjednoczonych, ale zainteresowanie nią błyskawicznie wzrosło na fali postkolonializmu i prób dekolonializacji socjologii.

Ibn Chaldun (1332–1406)

Muzułmański uczony Ibn Chaldun (1332–1406) urodził się na terenie dzisiejszej Tunezji i zasłynął jako autor prac z zakresu historii, socjologii i ekonomii politycznej. Napisał wiele książek, spośród których najbardziej znane jest sześciotomowe dzieło Mukaddima (Prolegomena), ukończone w 1378 roku. Niektórzy współcześni uczeni uważają, że było ono w istocie wczesną, prekursorską pracą socjologiczną (zob. Alatas 2006). W Mukaddima Ibn Chaldun skrytykował istniejące podejścia i metody historyczne, ponieważ zajmowały się wyłącznie opisem. Zaproponował zastąpienie ich nową „nauką o organizacji społecznej” lub „nauką o społeczeństwie i kulturze ludzkiej”

(ilm al-umran), zdolną wyjaśniać głębsze znaczenie wydarzeń.

Ibn Chaldun (1332–1406)

Ibn Chaldun sformułował teorię konfliktu społecznego, opartą na określeniu głównych cech ówczesnych społeczeństw „koczowniczych” i „osiadłych”. Najważniejszą rolę w jego teorii odgrywało pojęcie „więzi grupowej” czy solidarności (asabijja). Grupy i społeczeństwa połączone silnymi więziami mogły zdominować i kontrolować te społeczności, które cechowały się słabszymi formami wewnętrznej solidarności. Ibn Chaldun opracował tę koncepcję, aby wyjaśnić rozwój i upadek państw północnoafrykańskich i arabskich, i w tym sensie można uznać go za badacza procesów powstawania państwa, które są głównym przedmiotem zainteresowania współczesnej, zachodniej socjologii historycznej. Cechą koczowniczych plemion Beduinów były zwykle bardzo silne więzi grupowe, dzięki czemu mogły one podbijać słabsze pod tym względem osiadłe społeczności miejskie i zakładać nowe dynastie. Po jakimś czasie Beduini przyjmowali jednak bardziej miejski styl życia i ich dawniej mocne więzi grupowe i siła militarna słabły, wystawiając ich na atak ze strony kolejnych zewnętrznych wrogów. W ten sposób zamykał się długi cykl rozwoju i upadku państwa. Chociaż zachodni historycy i socjologowie z przełomu XIX i XX wieku odwoływali się do prac Ibn Chalduna, dopiero niedawno ponownie zaczęto dostrzegać ich wartość.

ZASTANÓW SIĘ

Poszukaj w internecie informacji na temat jednej z trzech opisanych wyżej postaci. Jak tłumaczy się to, że socjologowie przez większą część XX wieku ignorowali ich twórczość?