Redakcja naukowa:
dr Przemysław Witkowski

Redakcja wydawnicza:
Stefan Zgliczyński

Recenzenci:
prof. dr hab. Tadeusz Klementewicz, UW
dr hab. Paweł Kozłowski, UW

Indeks nazwisk:
Iwona Karpowicz-Dajczer

Projekt okładki i skład:
Krzysztof Ignasiak / bekarty.pl

Opracowanie e-wydania:

Okładka inspirowana anonimową grafiką, która pojawiła się na ulicach
Warszawy w przededniu jednego z marszów nacjonalistycznych. Stawia ona ważne pytanie o ideologiczne zaplecze wielu uczestników takich demonstracji w Polsce i stąd pomysł jej umieszczenia na okładce publikacji naukowej, próbującej odpowiedzieć na to pytanie.

Publikacja dofinansowana ze środków statutowych Collegium Civitas.

© Instytut Wydawniczy Książka i Prasa 2023

ISBN 978-83-66615-32-8

Instytut Wydawniczy Książka i Prasa

ul. Twarda 60, 00-818 Warszawa

tel. 22-624-17-27

redakcja@iwkip.org

monde‍-diplomatique.pl

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Słowo wstępne
Nihil novi? Mały wykład z historii Polski Szymon Rudnicki

5. Wprowadzenie
Przemysław Witkowski

6. Głównonurtowy dyskurs polityczny wokół Marszu Niepodległości – między narracją legalistyczną a ideologiczną
Dominik Puchała, Jakub Kocjan

7. Pomiędzy emocjami i polityczną strategią: Marsz Niepodległości w narracjach uczestników ruchu nacjonalistycznego
Justyna Kajta

8. Młodzi, gniewni, wykluczeni? Uczestnicy marszu niepodległości w setną rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości
Piotr Kocyba, Małgorzata Łukianow

9. Struktura ideologiczna Marszu Niepodległości. Geneza manifestacji oraz jej organizatorzy i polskie organizacje polityczne uczestniczące w największej nacjonalistycznej demonstracji Europy
Przemysław Witkowski

10. Marsz Niepodległości jako węzeł kontaktowy europejskiej sceny neofaszystowskiej
Jakub Woroncow

11. „Nacjonalizacja” Marszu Niepodległości. Analiza zacieśniających się związków organizatorów marszu z kręgami rządowymi
Przemysław Witkowski

12. Posłowie
David Ost

Punkty orientacyjne

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Kolofon

4. Spis treści

5. Przypisy

Słowo wstępne
Nihil novi? Mały wykład z historii Polski Szymon Rudnicki

Jeden ze swoich wierszy, który stał się szlagierem Wisława Szymborska zaczęła wersem: „Nic dwa razy się nie zdarza”. Faktycznie tak jest, ale bywają bliższe lub dalsze analogie. Oto jeden z takich przypadków, z których pierwszy zdarzył się w drugiej połowie lat 30. ub. wieku, a drugi raz wciąż trwa.

Odsłona pierwsza. Po śmierci Piłsudskiego sanacja znalazła się w trudnej sytuacji. Zmarł człowiek będący spoiwem obozu składającego się z mozaiki organizacji i poglądów. Na dodatek Walery Sławek rozwiązał wspólną organizację – Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. Okazało się jednak, że rządzenie bez takiego narzędzi jak partia w XX w. jest niemożliwe. Powołano więc do życia Obóz Zjednoczenia Narodowego. Szybko na jego wodza wylansowano Edwarda Śmigłego-Rydza, nadając mu uprawnienia nieprzewidziane w konstytucji. Ale partia musi mieć program i ideologię. Jak wiadomo w tej dziedzinie Piłsudski nie pozostawił znaczącego spadku, a idea zastąpienia ich „wolą marszałka” nie działała. Sięgnięto więc do ideologii najpopularniejszej w tym okresie, szczepionej społeczeństwu polskiemu od dziesięcioleci – tzn. do nacjonalizmu. Władysław Konopczyński, wybitny historyk i działacz endecki starszego pokolenia pisał, że deklaracja OZN-u została „zredagowana bez polotu i siły, reprodukowała w rozwodnionej postaci nacjonalistyczne wskazania Dmowskiego, nie wyłączając pewnej dozy antysemityzmu […] W rzeczywistości był to ten sam BBWR, ale bez konserwatystów, Żydów, socjalistów, za to z dodatkiem garstki dezerterów z obozu narodowego”.

Stronnictwo Narodowe zamiast być dumne, że partia rządząca przejmuje jego hasła, miała to sanacji za złe. Na dodatek okazało się, że sanacja traci wpływy na młodzież. Jej organizacje młodzieżowe kontestowały OZN. Sięgnięto więc do prężnego Ruchu Narodowo-Radykalnego znanego również pod nazwą „Falanga”, bez wątpienia faszystowskiego, którego wodzem był Bolesław Piasecki. Piasecki do tego zadania oddelegował swego zaufanego człowieka Jerzego Rutkowskiego, skądinąd świetnego organizatora. Dowodem jego zdolności jest stworzenie podczas okupacji sieci Tajnych Wojskowych Zakładów Wydawniczych AK, a po wojnie zakładów „INCO”, będących zapleczem gospodarczym „PAX-u. Natomiast w 1937 r. stworzył on organizację młodzieżową OZN-u Związek Młodej Polski. Upodobnił ją do wspomnianego RNR. Powstała więc zmilitaryzowana organizacja, w której, jak pisano: „Przy akompaniamencie hymnu Pierwszej Brygady czytane będą wersety z pism Romana Dmowskiego”. Sanacja nigdy nie była jednolita w poglądach i w jej łonie istniały silne grupy przeciwne kierunkowi nadanemu przez OZN. Niepowodzenie koncepcji konsolidacji społeczeństwa na bazie deklaracji OZN i nieudolność w kierowaniu organizacji spowodowały więc wzrost ataków na jej szefa Adama Koca we własnym środowisku. Liberalniejsza część obozu sanacyjnego naciskała, by zerwać współpracę z RNR, która budziła najwięcej oporów. Ostatecznie musiał ustąpić, a wraz z nim Rutkowski i część falangistów zaangażowanych w jej tworzenie. Pozostała jednak organizacja, której członków wykorzystano m.in. do ataków na kolejki przed warszawskimi bankami podczas napięcia w stosunkach polsko-litewskich, tzw. „kryzysu litewskiego”, a która przy okazji urządziła „niewielki” pogrom w dzielnicy żydowskiej.

Odsłona druga. Akt pierwszy. W 2001 r. powstaje partia pod nazwą Prawo i Sprawiedliwość. Wewnątrz PiS istnieje grupa wywodząca się z pierwszej partii Jarosława Kaczyńskiego, Porozumienia Centrum. W PiS spełnia ona taką samą rolę, jak w sanacji legioniści. PiS dwukrotnie rządzi Polską. Raz w latach 2005-2007 i drugi raz od 2015 r. do dziś. Na czele partii stoi Jarosław Kaczyński, którego pozycja nie różni się niczym od pozycji przywódcy w partiach typu wodzowskiego. I tyle na razie co do podobieństwa PiS do sanacji.

Jeżeli szukamy odpowiednika PiS w czasach przedwojennych, to jest nim narodowa demokracja ze swoim wodzem Romanem Dmowskim. Od endecji PiS przejął nacjonalizm i stosunek do katolicyzmu. Podobnie uznaje naród za podstawę „organizacji zwanej państwem”. Jak mówił Kaczyński: „samo pojęcie narodu, a już i w szczególności byt polskiego narodu, bywało i bywa kwestionowane i to nie tylko przez naszych zewnętrznych wrogów, ale i przez wewnętrznych przeciwników”. Każdy nacjonalizm musi mieć wroga. Dla endecji największym wrogiem byli Żydzi, a po nich Niemcy, ale już nie hitlerowcy. PiS również buduje w społeczeństwie antyniemiecką postawę. Zaczęło się od „dziadka Tuska w Wehrmachcie”. Zapomniano o liście biskupów dotyczącego pojednania, o Krzyżowej i latach współpracy.

Dmowski podziwiał hitlerowskie Niemcy za metody w rozwiązywaniu „kwestii żydowskiej”. W PiS miejsce Żydów zajęły osoby LGBT i tzw. ideologia gender. Ksenofobia z elementami rasizmu występuje w stosunku do ludzi wywodzących się przede wszystkim z obszaru Bliskiego Wschodu i Afryki. Jest islamofobiczna, ale nie znaczy, że inaczej traktuje chrześcijan z tych obszarów. Są groźni, bo wedle liderów PiS, niosą zarazę i spowodować mają zniszczenie polskości. O roznoszeniu tajemniczych zarazków przez uchodźców mówił sam Kaczyński: „Są już przecież objawy pojawienia się chorób niebezpiecznych i dawno nie widzianych w Europie…”. Żadnej epidemii w Europie z ich powodu jednak nie było, a wypowiedź Kaczyńskiego kojarzy się z hitlerowską propagandą, że Żydzi roznoszą tyfus.

Istnieje jednak inne zagrożenie, jakie czyha na Polskę. Podważane są demokracja i wolność obywateli. Formalnie PiS popiera ideę Unii Europejskiej, walcząc tylko o to, by była unią narodów. Ale Kaczyński uważa, za zagrożenie „przeciwstawiania narodowi polskiemu i polskości – europejskość”. Unia stała się wrogiem, bo przeciwstawia się jego dążeniu do państwa autorytarnego, budowanego za pomocą podporządkowania sobie gospodarki i kultury, w tym środków masowego przekazu. Najbardziej to jest widoczne w wypadku wymiaru sprawiedliwości. W tej sprawie jeszcze znacznie bardziej radykalne pomysły ma koalicjant PiS, czyli Suwerenna (dawniej Solidarna) Polska, w której podobną rolę, jak Kaczyński w swojej partii, odgrywa Zbigniew Ziobro. Istotnymi elementami systemu budowanego przez Zjednoczoną Prawicy są klientelizm i populizm. O tym ostatnim Roger Griffin, światowej sławy badacz faszyzmu, napisał, że prawicowy tożsamościowy populizm to faszyzm ery czasów antyfaszystowskich. Przesadził?

Jest jeszcze jedna dziedzina upodobniająca PiS do endecji. Dmowski pisał, że „katolicyzm nie jest dodatkiem do polskości, ale tkwi w jej istocie. Usiłowanie oddzielenia u nas katolicyzmu od polskości, oderwania narodu od religii i od Kościoła, jest niszczeniem samej istoty narodu”. Kaczyński, podobnie jak Dmowski polskość utożsamia z katolicyzmem, bo „chrześcijaństwo jest częścią naszej tożsamości narodowej”, bo „poza nim jest tylko nihilizm”. PiS przedstawia siebie jako obrońcę wiary, ale też materialnego stanu posiadania Kościoła.

Co do formy katolicyzmu, który Kościół popiera, nie ma wątpliwości, że jest to katolicyzm obrzędowy, tkwiący korzeniami jeszcze w XIX w., przy czym znaczna część kleru z biskupami na czele reprezentuje katolicyzm fundamentalistyczny. Z kolei Kościół instytucjonalny popiera PiS, podobnie, jak przed wojną endecję. Widzi w obecnej koalicji rządowej swego obrońcę. W związku z postępującą sekularyzacją czuje się zagrożony i każdą krytykę przyjmuje jako atak nie na instytucję, ale na wiarę. Obserwując Kościół z zewnątrz, odnosi się wrażenie, że interesują go przede wszystkim antykoncepcja, aborcja, LGBT. Znajduje w tym pełne poparcie PiS, które obsesje Kościoła przekłada na przepisy prawne. We wzajemnych stosunkach PiS-u i Kościoła ma miejsce w czystej postaci „sojusz tronu i ołtarza”. Jest on groźniejszy dla Kościoła, bo PiS w końcu przegra, a Kościół pozostanie, tracąc szybko liczbę wiernych. Skutki przyśpieszonej sekularyzacji widoczne są już dziś.

W każdym razie Dmowski jest jedynym politykiem z przeszłości, który podoba się PiS. IPN wydaje na jego cześć album „Architekt Wielkiej Polski Roman Dmowski”. Architekt niezrealizowanej budowy? Rząd idzie jeszcze dalej. Tworzy Instytutu Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego, który kosztuje podatnika dziesiątki milionów złotych, a w planie podobne sumy mają iść na Muzeum Romana Dmowskiego. Paderewski służy tu za przyzwoitkę. Niewątpliwie był wielkim pianistą i patriotą, demokratą, ale nie myślicielem. Pikanterii dodaje fakt, że Dmowski go lekceważył, a endecja kontestowała stworzony pod jego egidą tzw. Front Morges, blok stronnictw demokratycznych zwalczający sanację. Mało tego – minister kultury Piotr Gliński, zapowiadając utworzenie muzeum, mówił: „Polska nie jest już rozdarta pomiędzy dwie trumny, pomiędzy trumnę Piłsudskiego i Dmowskiego. Te trumny […] stoją po jednej stronie. Po drugiej stronie stoi trumna Róży Luksemburg, jako symbol polskich zdrajców, jako symbolu tej już nie-Polski, w zasadzie tej opcji politycznej, cywilizacyjnej, która przynosiła zło i zniszczenie”. Setki milionów złotych wydano na to i podobne muzea, w tym 80 milionów na Muzeum „Pamięć i Tożsamość” im. Św. Jana Pawła II w Toruniu, tworzone przez Tadeusza Rydzyka. Nie ustępuje Glińskiemu minister Przemysław Czarnek popierając fundacje szerzące hasła nacjonalistyczne, wydając ogromne sumy na wille dla tychże i deklarujący, że „podstawowym kryterium było takie – nie dajemy pieniędzy lewakom i komunistom, bo to jest sprzeczne z Konstytucją”. Z tego wynika, że dla niego cała opozycja jest niekonstytucyjna, bo żadna fundacja mająca związki z opozycją nie otrzymała grantu.

Odsłona druga. Akt drugi. Z chwilą upadku „komunizmu” ujawnili się w dawnym bloku wschodnim „narodowcy”. W Polsce powstało, jak naliczyłem siedem partyjek pretendujących do spadku Stronnictwie Narodowym. Nieco później reaktywowano Obóz Narodowo-Radykalny. Jednak nazwa ta jest myląca, gdyż w rzeczywistości reaktywowano Ruch Narodowo-Radykalny, o którym jego wódz Bolesław Piasecki pisał zaraz po wojnie, że był organizacją faszystowską i „wyrazicielem totalizmu na ziemiach polskich”. Kolejnym dokumentem programowym ONR-u jest „Nowa Deklaracja Ideowa” z kwietnia 2017 r., w niektórych punktach powtarzająca prawie dosłownie „Zasady Ruchu Narodowo-Radykalnego” z 1937 r. Z przedwojennej Falangi przejęte zostały także niektóre elementy stroju i symboliki, jak np. wspomniana „falanga” (stylizowana ręka z mieczem postawiona w romb na zielonym tle, noszona na opasce na lewym ramieniu). Nowa Deklaracja Ideowa ONR głosi, że „ograniczona zostanie rola partii politycznych jako instytucji szkodliwych”. Liberalna demokracja została określona jako forma totalitaryzmu. W publicystyce RNR nie brak odniesień do rasizmu oraz haseł homofobicznych, ksenofobicznych, antyislamskich i antysemickich. Jeszcze w 2007 r. krzyczeli: „Nasza święta rzecz, Żydzi z Polski precz” i „Polska cała tylko biała”. Orientując się, że nie mogą publicznie posługiwać się hasłami, które wyznają, ale które mogłyby prowadzić do delegalizacji, ONR zmieniła skórę, rezygnuje z otwartych haseł rasistowskich na rzecz islamofobii i homofobii, które są do przyjęcia dla reszty polskiej prawicy.

W grudniu 1989 r. reaktywowana zostaje Młodzież Wszechpolska, jako kontynuatorka przedwojennej organizacji o tej samej nazwie. Jeden z jej przedwojennych przywódców po wojnie pisał, że „radykalizm działaczy SN – w praktyce – przewyższał »radykalizm« głoszony w teorii przez ONR-ABC i ONR-Falangę”. Faktem jest, że na terenie wyższych uczelni nie ustępowała w bojowości ONR. Badaczka dziejów MW, sympatyzująca z tym ruchem Lucyna Kulińska, stwierdziła, że walka z młodzieżą żydowską była dla Młodzieży Wszechpolskiej „bodaj najbardziej żywotną kwestią”. Pod koniec lat 30. RNR i Młodzież Wszechpolska nawiązały współpracę. Dzisiaj z jednej strony istnieje konkurencja między ONR a Młodzieżą Wszechpolską, z drugiej wspólnie biorą one udział w rozmaitych manifestacjach, w tym od pierwszych lat XXI w. w organizacji Marszu Niepodległości.

Niepodległość to wielka rzecz. Walczyły o nią pokolenia. Ci, którzy przeżyli jej brak oraz utratę potrafią docenić ją najlepiej. Na rzecz utrzymania niepodległości działa każdy, kto pracuje na rzecz wolności i demokracji oraz buduje więzi społeczne. Oczywiście wolność ma swoje ograniczenia. Tym się różni od chaosu. Takim ograniczeniem jest państwo. Jednak i ono ma swoje ograniczenia. Nie powinno nikogo wykluczać i bronić swoich obywateli przed tymi, którzy do tego dążą. Inaczej trudno mówić o państwie demokratycznym. Każdy ma prawo manifestować swoje poglądy. Ale nie działa na rzecz niepodległości ten, kto odmawia innemu bycia wolnym obywatelem.

Stała się rzecz niedobra. Patriotyczną retorykę przechwyciła nacjonalistyczna prawica. Przed wojną jej zwolennicy nie uznawali 11 listopada za swoje święto i nie brali udziału w manifestacjach. Jednak w 2012 r. organizatorzy marszu ogłosili, że „jedyną odpowiedzią dla obecnych rządów i skompromitowanych elit politycznych, które niszczą naszą Ojczyznę, będzie inicjatywa czysto narodowa. MW i ONR gotowe są na powołanie struktury ponad podziałami”. Organizatorzy od początku zapraszali do udziału w marszach skrajnie nacjonalistyczne i faszyzujące grupy z całej Europy. Jednocześnie w marszach brały udział, szczególnie w ostatnich latach, także tysiące ludzi pragnących zademonstrować swoje przywiązanie do niepodległości. Jedyne, co dziwi to bezkrytyczny stosunek do haseł narzuconych przez organizatorów. Po marszu 2012 r. powołano Ruch Narodowy, do którego przystąpiły także ONR i Młodzież Wszechpolska, a w 2015 r. wystartowały w wyborach do Sejmu, wchodząc w skład Konfederacji.

Ze strony rządowej obecna sytuacja przypomina drugą połowę lat 30., kiedy to sanacja widziała wzmocnienie swojej władzy za pomocą wykorzystania młodzieży narodowo-radykalnej. W 2018 r. na czele manifestacji szedł prezydent Duda, odcięty od „narodowców” kordonem. A za nim tłumy z podobnymi hasłami, jak podczas poprzednich manifestacji. Rok później prezydent objął patronat nad obchodami 75. rocznicy powstania Brygady Świętokrzyskiej NSZ, a premier Morawiecki złożył kwiaty na grobach jej żołnierzy. Biskup Tadeusz Pieronek o marszu pisał: „Ideologie, które wyznają narodowcy, są skierowane przeciwko drugiemu człowiekowi, jego wolności, tożsamości i zawsze są niebezpieczne. Zaczynają się zawsze od drobnych spraw, marginesu. Ktoś rzuca ziarno, a inny ktoś je podlewa. Ziarno nacjonalizmu powinno być natychmiast wyplenione. Ekstremizmy nigdy nie niosą dobra. Chciałbym dowiedzieć się, dlaczego minister Błaszczak nie widział rasistowskich haseł na Marszu Niepodległości? Odwracanie wzroku od rasizmu i udawanie, że go nie ma, jest poparciem dla niego. Podobnie sytuacja wygląda z bagatelizowaniem neofaszystów”.

PiS zastosował nieco inną technikę przechwytywania wpływu na skrajną prawicę niż sanacja. Początkowo wyciągano z jego szeregów poszczególnych przywódców, by przejść do przejęcia całej formacji, na której czele stoi były członek Zarządu Głównego i szef mazowieckiego ONR, Robert Bąkiewicz, który nie ukrywa swoich poglądów: „Nam chodzi o militaryzację polskiego narodu, system hierarchiczny. Też o zniszczenie demokracji. Jesteśmy przeciwnikami demoliberalizmu. Przecież to jest jeden z najgłupszych systemów, jakie stworzył człowiek!”.

Udało mu się przejąć Stowarzyszenie Marszów Niepodległości, rozpoczynając nowy rozdział w dziejach tej manifestacji. Powołał też do życia Straż Narodową. Kiedy Kaczyński ogłosił, że „musimy bronić polskich kościołów za każdą cenę. Wzywam wszystkich członków PiS i wszystkich, którzy nas wspierają do tego, by wzięli udział w obronie Kościoła”, natychmiast do akcji ruszyli „chłopcy” ze Straży Narodowej, a ich jedynym i osobiście Bąkiewicza „osiągnięciem” było poturbowanie działaczki Partii Zielonych na schodach kościoła św. Krzyża w Warszawie.

Przed wojną spór między ONR i RNR doprowadził do wzajemnych fizycznych napaści, które jedna z gazet określiła jako „mordobicie w narodzie”. Obecnie obserwujemy wśród organizatorów walkę o przejęcie Stowarzyszenia Marszu Niepodległości. Na razie Bąkiewicz został odwołany z funkcji prezesa, czemu Bąkiewicz zaprzecza, twierdząc, że posiedzenie zarządu było nielegalne. W efekcie Bąkiewicz wykluczył ze Stowarzyszenia szefów Ruchu Narodowego. Rzecz skończy się w sądzie, a czeka nas jeszcze niejedna odsłona tej operetki. Warto przypomnieć, że krótkotrwała współpraca Piaseckiego z sanacją zakończyła się rozpadem RNR.

W jednym z wywiadów Bąkiewicz mówił: „Zostałem nacjonalistą dwa lata przed czterdziestką. Miałem wyrzuty sumienia, że tak późno. Czemu nie do PiS-u? Bo PiS się z tymi układa, z tamtymi układa… Wcześniej Platforma, dziś oni – dwie strony tego samego medalu. Ruch Narodowy jest bardziej jednoznaczny”. Jednak uznał, że bardziej mu się opłaca współpraca z rządem, polityczna i finansowa. Rząd nie ograniczył się do przejęcia Marszu Niepodległości i finansowania Straży Narodowej, lecz „dofinansował” organizacje prowadzone przez Bąkiewicza kwotą kilku milionów złotych. Po zamknięciu na YouTube jego Mediów Narodowych, broni go Ziobro. Sam Bąkiewicz startuje obecnie w wyborach sejmowych z listy PiS. Coś na rzeczy jest w wierszu Ryszarda Krynickiego Faszyści zmieniają koszule: „Czarne koszule zmieniają na białe godziny, …”. Nie wiadomo, jak dużo zyskała Zjednoczona Prawica na pozyskaniu Bąkiewicza. Widoczne to będzie podczas wyborów, bo dla PiS to walka o zlikwidowanie opozycji z prawa. Nie ma wątpliwości, że doraźnie beneficjentem jest Bąkiewicz, a tracą podatnicy.

Powtórzmy więc zdanie kończące Pożegnanie jesieni Stanisława Ignacego Witkiewicza: „Dobrze jest, psia krew, a kto powie, że nie, tego w mordę”.

Wprowadzenie

Przemysław Witkowski

Nie ma w Polsce manifestacji, która wywoływałaby większą dyskusję polityczną, niż odbywający się co roku 11 listopada Marsz Niepodległości. W swojej już kilkunastoletniej historii była blokowana i miała charakter państwowy, przebiegała spokojnie i kończyły ją zamieszki. Jedni posłowie ostro ją krytykowali, inni szli w niej w pierwszym szeregu. Gościła prezydenta RP i neofaszystów. Od lat przyciąga niesłabnącą uwagę krajowych i zagranicznych mediów. Przyglądają się one skrupulatnie pojawiającym się na niej banerom i transparentom, cytują wystąpienia biorących w nim udział polityków i publikują tysiące zdjęć z jej przebiegu.

Jednocześnie bardzo trudno znaleźć jakiekolwiek szersze naukowe analizy tej manifestacji i towarzyszących jej wydarzeń. Pojawiają się za to bardzo licznie jej żarliwe publicystyczne obrony, bezlitosne krytyki, pełne emocji opinie. Prawica widzi w Marszu Niepodległości objaw zdrowego patriotyzmu i przedstawia jako sympatyczny przemarsz rodzin z dziećmi. Lewica i liberałowie skupiają się na rasistowskich hasłach i licznie zjeżdżających do Warszawy na tę demonstrację z kraju i zagranicy prawicowych ekstremistach. W efekcie interpretacja, z jakim zjawiskiem mamy do czynienia zależy w głównej mierze od zajmowanych przez ją tworzącego pozycji ideologicznych, nie faktów. A przecież sam Marsz i towarzyszące mu kontrowersje są ważnym i częstym tematem polskiej publicznej debaty. Dodatkowo demonstracja ta jest przecież, nie tylko corocznym przemarszem, ale poprzez organizujące go Stowarzyszenie Marsz Niepodległości czy tworzone przezeń Media Narodowe czy towarzyszące mu dyskusje czy festiwale muzyczne stała się z czasem najważniejszym aparatem ideologicznym[1] polskiego nacjonalizmu. Bez jej zaistnienia i trwania trudno sobie wyobrazić wyniki wyborcze takich partii jak Ruch Narodowy i Konfederacja, czy też powstanie takich instytucji publicznych jak Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej imienia Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego. Im bardziej zaś wzrastają sumy łożone przez polskie państwo na rzecz nacjonalistycznych organizacji, tym bardziej warto rozważyć korzenie, strukturę i znaczenie imprezy, która dała tej fali początek, przyczyniając się do wyprowadzenia „idei narodowej” z politycznej niszy na salony.

Co jednak zadziwiające, nie powstała jeszcze ani jedna praca naukowa o charakterze monografii, próbująca w całości, szerzej opisać fenomen Marszu Niepodległości. Niewiele jest nawet analizujących nią samodzielnych artykułów naukowych. Mimo wysypu w ostatnich latach prac dotyczących polskiego nacjonalizmu, akurat ten jego niezwykle istotny aspekt, pozostaje praktycznie nieopisany przez środowiska akademickie. W tej niewielkiej liczbie opracowań dominują dodatkowo psychologiczne i socjologiczne badania uczestników marszu[2] czy opisujących go narracji politycznych[3], a próbujących całościowo opisać ten fenomen tekstów jest ledwie kilka[4]. W pewnym stopniu pomocne, szczególnie w zarysowaniu podziału ideologicznego w łonie polskiego współczesnego nacjonalizmu, były np. prace Tomasza Wrzoska[5], Jarosława Tomasiewicza[6], Grzegorza Tokarza[7] czy Bogumiła Grotta[8], jednakże, jako, że powstawały w dużej mierze już ponad dekadę temu (i dawniej) temat Marszu praktycznie się w nich nie pojawia. W efekcie, aby wypełnić lukę w badaniach tego fenomenu, zakres tematyczny tej monografii jest tak szeroki. Zawiera ona nie tylko teksty opisujące genezę powstania tej demonstracji, jak i analizy motywacji i wartości wyznawanych przez jej politycznie uformowanych uczestników, jej obraz w mediach głównego nurtu, przegląd goszczących w niej zagranicznych polityków i aktywistów, ale także ideologiczny zarys głównych nurtów politycznych uczestniczących w marszu oraz związków jego organizatorów z kręgami rządowymi. Sięga do korzeni manifestacji, do lat 90., aby przyjrzeć się powołaniu do życia podmiotu ją organizującego i kształtującym Marsz prądom ideowym. Daje również przegląd towarzyszących mu imprez i prądów ideowych ją kształtujących (reprezentowanym przede wszystkim przez różnego rodzaju nacjonalistów, ale także monarchistów, integralnych tradycjonalistów, neofaszystów, neonazistów czy narodowych radykałów).

Na Marsz jednak – jak pokazuje ta książka – można spojrzeć także z perspektywy różnych aktorów społecznych: uczestników, sojuszników, przeciwników, obserwatorów, a także dokonując przeglądu i analizy jego struktury tak, aby ostatecznie także dzięki skrupulatnemu śledzeniu ideologicznych tropów i relacji transnarodowych jego organizatorów, oraz tych zawieranych coraz wyraźniej z rządzącą w Polsce populistyczną prawicą, stworzyć zarys politycznej „anatomii” Marszu Niepodległości, jego najważniejszych „organów”, „przepływów” idei i jego kontaktów z zewnętrznym światem. Jednocześnie autorzy spróbowali odpowiedzieć na pytania dokąd „zmierza” Marsz Niepodległości, zarówno ideologicznie jak i na polskiej scenie politycznej, jak widzą go sami uczestnicy i kim w zasadzie są – czy to z formacji politycznej czy ze swojej pozycji klasowej.

W celu udzielenia jak najprecyzyjniejszej odpowiedzi koniecznym było zastosowanie zestawu kilku narzędzi badawczych, starając się spojrzeć na fenomen społeczny jakim jest ta manifestacja z kilku ważnych dla jej zrozumienia kątów. Jak pisał Michel Foucault: „ani władza nie może być praktykowana bez wiedzy, ani wiedza nie może nie płodzić władzy”[9]. Dlatego zastosowano w monografii m.in. analizę narracyjną dyskursu politycznego, „gdzie narracyjne wypowiedzi traktowane są jako aktualnie powstające, społecznie usytuowane i strukturyzowane działania lub praktyki, co pozwala na jednoczesne uchwycenie nie tylko strukturalnego i treściowego, ale także czasowego i przestrzennego wymiaru procesów społecznych oraz ich przyczyn”[10]. Tym bardziej przy zbliżaniu się do siebie środowisk nacjonalistycznych i rządowych w Polsce warto zauważyć znów, nawiązując do Foucaulta, jak „jesteśmy poddani produkcji prawdy przez władzę” i „wiedzieć, że nie możemy sprawować władzy inaczej jak tylko przez produkcję prawdy”, gdyż „władza nigdy nie zaprzestaje swej ingerencji, swej inkwizycji, swej rejestracji prawdy. Ona instytucjonalizuje, profesjonalizuje i nagradza jej poszukiwanie”[11]. W efekcie, wpływ tej hybrydyzacji partii władzy i środowisk nacjonalistycznych może oznaczać dalsze przekształcanie się polskiego dyskursu politycznego, jako że – jak pisze francuski filozof – „władza produkuje wiedzę […]; że władza i wiedza wprost się ze sobą wiążą; że nie ma relacji władzy bez skorelowanego z nimi pola wiedzy, ani też wiedzy, która nie zakłada i nie tworzy relacji władzy”[12].

Autorzy analizowali więc materiały online (strony internetowe, obecność w mediach społecznościowych indywidualnie i grupowo), materiały prasowe (pisma, ulotki, broszury), w tym główne pisma bliskie środowiskom organizatorów i uformowanych politycznie uczestników marszu, takie jak: „Szczerbiec”, „Szturm”, „Magna Polonia”, „Polityka Narodowa”, „Najwyższy Czas!”; „Opcja na Prawo”; „Pro fide rege et lege”; „Myśl Polska”; „Nasza Polska”; „Polityka Polska” oraz portale informacyjne: Mysl.pl, Konserwatyzm.pl, Nacjonalista.pl, Narodowcy.net, Xportal.pl, Autonom.pl i kanały Youtube: „Telewizja Narodowa”, „Idź pod prąd”, „Media Narodowe”, „Centrum Edukacji Polska”, „Magna Polonia” oraz „wRealu24”, a także gazety związane z Prawem i Sprawiedliwością jak „Sieci”, „Gazeta Polska” i „Gazeta Polska Codziennie”. Z kolei uczestników marszu autorzy badali stosując standard metodologiczny bazujący na międzynarodowym i porównawczym projekcie Caught in the Act of Protest: Contextualizing Contestation (w skrócie CCC), podczas którego zebrano dane na ponad 90 demonstracjach w dziewięciu różnych państwach[13], a także poruszając się w obrębie socjologii interpretatywnej i kulturowych analizach ruchów społecznych, ukazując doświadczanie Marszu i konstruowanie opowieści o nim przez zaangażowanych w wydarzenie uczestników i uczestniczki[14]. Monografia ta stara się także przyjrzeć myśli politycznej w ujęciu podmiotowym[15], a więc tworzonej przez organizatorów Marszu i grupy, partie i ruchy tworzące tę demonstrację, biorąc pod lupę aparaty ideologiczne przez nich tworzone i budowaną przez nie polityczną treść – przemówienia, artykuły programowe, wypowiedzi liderów, teksty publicystyczne, a nawet plakaty reklamujące demonstrację – i z tychże stworzyć obraz mniej lub bardziej spójnej wizji Polski i Europy, którą starają się wcielić w życie. W efekcie powstaje bardzo szeroki obraz przerastania polskiego dyskursu publicznego elementami nacjonalistycznymi, a dzięki śledzeniu także przepływów finansowych i kooptacji kolejnych nacjonalistycznych polityków przez obóz rządzący można wyraźnie zobaczyć w analizach zaproponowanych w monografii ów proces i stwierdzić, jakiego dokładnie rodzaju są treści stające się powoli swego rodzaju polską ideologią państwową.

Autorzy bowiem w bardzo szeroki sposób starają się przedstawić fenomen Marszu. Jakub Kocjan i Dominik Puchała w rozdziale „Mainstreamowy dyskurs polityczny wokół Marszu Niepodległości – między narracją legalistyczną a ideologiczną” analizują dyskurs politycznego wokół Marszu Niepodległości na podstawie wypowiedzi polskich polityków głównego nurtu z lat 2011-2018 i badają potencjalny wpływ obserwowanych narracji na sytuację społeczno-polityczną w Polsce. Posługując się foucaultowską analizą dyskursu wyodrębniają kluczowe formacje dyskursywne i ukazują jak analizowane zespoły wypowiedzi wpisywały się w narracje legalistyczne (tj. skupiające się na zamieszkach oraz innego rodzaju naruszeniach prawa), alarmujące, bagatelizujące i wspierające. Przedstawiają również proces ewolucji podejścia niektórych polityków głównego nurtu do Marszu Niepodległości, zwłaszcza zmianie władzy w Polsce i sukcesach skrajnej prawicy w reszcie Europie.

Justyna Kajta w rozdziale „Pomiędzy emocjami i polityczną strategią: Marsz Niepodległości głosem uczestników ruchu nacjonalistycznego” koncentruje się na analizie doświadczania i prezentowania Marszu Niepodległości przez uczestników i uczestniczki ruchu nacjonalistycznego w Polsce. Na podstawie wywiadów biograficzno-narracyjnych z członkami i sympatykami organizacji nacjonalistycznych, opisywane są tutaj zarówno indywidualne doświadczenia i emocje związane z udziałem w Marszu, jak i znaczenie wydarzenia dla tożsamości i możliwości ruchu nacjonalistycznego. Autorka pokazuje, że: po pierwsze, Marsz pełni rolę przestrzeni wzmacniającej tożsamość ruchu i generującej różnego typu emocje (solidarność, poczucie przynależności, deontologiczna duma), a po drugie, wydarzenie prezentowane jest jako sukces ruchu nacjonalistycznego, jego znak rozpoznawczy i szansa na wzmocnienie potencjału mobilizacyjnego, co z kolei przekłada się na zwiększanie się jego możliwości politycznych i dyskursywnych.

Piotr Kocyba i Małgorzata Łukianow w rozdziale „Młodzi, gniewni, wykluczeni? Uczestnicy marszu niepodległości w setną rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości” skupiają się na uczestnikach Marszu Niepodległości – dotychczas najsłabiej znanym wymiarze tego wydarzenia. W tekście prezentują wyniki badania tychże przeprowadzonego w czasie Marszu odbywającego się w stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości, czyli w 2018 r. Jak pokazują, publicystyczne utożsamianie uczestników z gorzej sytuowanymi czy wykluczonymi mija się z prawdą. Większość uczestników Marszu Niepodległości reprezentuje dobrze wykształconych (71% zakończyło co najmniej studia) mieszkańców Warszawy i okolic (ponad połowa) ze stabilną sytuacją zawodową, tj. pracującą w oparciu o pracę na pełen etat. Dodatkowo, jak się okazało, nawet ten wyjątkowy z racji rocznicy Marsz nie okazał się pluralistyczną politycznie patriotyczną demonstracją. Na dziesięciopunktowej skali samoidentyfikacji prawica-lewica uczestnicy wskazali średnio 8,6 punktu. Oznacza to nie tylko całkowity brak samoidentyfikacji lewicowej, ale także rzadkie wskazanie poglądów centro-prawicowych. Dodatkowo, ponad połowa wyraziła negatywne emocje w stosunku do imigrantów, prawie 90% w stosunku do zwolenników centroprawicowych, liberalnych i lewicowych partii opozycyjnych.

Przemysław Witkowski w tekście „Struktura ideologiczna Marszu Niepodległości. Geneza manifestacji oraz organizatorzy i polskie organizacje polityczne uczestniczące w największej nacjonalistycznej demonstracji Europy”, wskazuje i opisuje najważniejsze elementy składające się na ideologiczne zaplecze politycznie uformowanych uczestników Marszu Niepodległości. Dzieli ich wedle kluczowych osi: geopolitycznej, stosunku do różnych modeli gospodarki i najważniejszych kwestii społeczno-obyczajowych. W efekcie wyłania się się obraz trzech głównych obozów ideowych kształtujących ideologiczne wymiary Marszu Niepodległości: konserwatywno-solidarystycznego, tradycjonalistyczno-wolnorynkowego i narodowo-socjalnego. Witkowski omawia wewnętrzną strukturę każdego z nich, kluczowe organizacje je konstruujące, a także występujące między nimi spory i wspólne stanowiska. Opisuje również etapy tworzenia się tej demonstracji począwszy od lat 90. XX w. na roku 2022 kończąc. Wskazuje także główne media polskiej skrajnej prawicy i analizuje ich wpływ na powstawianie nacjonalistycznego aparatu ideologicznego, za który uznaje Marsz Niepodległości i przenikanie tworzonej przezeń narracji do dyskursu publicznego. Wskazuje liczne powiązania organizatorów tego fenomenu ze środowiskami ekstremistycznymi i przenikanie ich narracji do dyskursu publicznego. Jedną z konkluzji tekstu jest też wskazanie docelowej ideologicznej platformy wspólnej, na bazie której możliwe było zjednoczenie się w organizacji Marszu Niepodległości różnych prądów skrajnej prawicy i zarazem zrębów propozycji ideowej tych środowisk względem zmiany ustroju politycznego i gospodarczego w Polsce.

Jak pisze w swoim tekście „Marsz Niepodległości jako węzeł kontaktowy europejskiej sceny neofaszystowskiej” Jakub Woroncow, Marsz Niepodległości od początku istnienia wzbudzał zainteresowanie ugrupowań skrajnie prawicowych spoza Polski. Od 2011 r. delegacje spoza Polski były jego gośćmi przybywającymi na zaproszenie podobnych organizacji z Polski. Przeprowadzony przez Woroncowa przegląd zagranicznych podmiotów uczestniczących w imprezie, pozwala odpowiedzieć na pytanie, czym jest polski Marsz dla nacjonalistów spoza Polski, jakie ugrupowania wykorzystują go jako międzynarodowy węzeł kontaktowy oraz jaką odgrywa rolę w funkcjonowaniu międzynarodowego środowiska neofaszystowskiego. W efekcie wyłania się obraz zdecydowanie mniej skomplikowany, niż w wypadku polskich uczestników tej demonstracji. O ile profil polityczny podmiotów polskich biorących oficjalny udział w Marszu Niepodległości jest bardzo szeroki i nie ogranicza się do ekstremistów, o tyle uczestnicy zagraniczni to praktycznie wyłącznie członkowie partii neofaszystowskich, skrajnie prawicowych organizacji nie będących partiami politycznymi lub neonaziści. Środowiska te organizują także wokół Marszu Niepodległości mniejsze wydarzenia integrujące swoich członków i sympatyków przyjeżdżających do Warszawy na Marsz, gdzie równie otwarcie propagują swoje koncepcje. Stanowią one część szerokiego zjawiska, jakim są marsze, konferencje i koncerty odbywające się w całej Europie i integrujące prawicowych ekstremistów ponad granicami państw. W związku z tym, jeżeli podejmie się próby analizy politycznej znaczenia marszu pod kątem politycznych sympatii jego zagranicznych uczestników można uznać, że jest on największym wydarzeniem neofaszystowskim w Europie i węzłem kontaktowym dla skrajnej prawicy z Europy, a od niedawna także Stanów Zjednoczonych.

Przemysław Witkowski w rozdziale „Nacjonalizacja Marszu Niepodległości. Analiza zacieśniających się związków organizatorów marszu z kręgami rządowymi” przedstawia ewolucję polityczną i ideową środowisk organizujących Marsz oraz narastające zbliżenie części działaczy z kręgami rządowymi. Na przełomie bowiem lat 2018 i 2019 wraz z rozłamem w Obozie Narodowo-Radykalnym i sporami w łonie Stowarzyszenia Marsz Niepodległości, zakończonymi uzyskaniem w tej organizacji dominacji przez środowisko związane z jego prezesem Robertem Bąkiewiczem, rozpoczął się nowy rozdział w dziejach tej manifestacji. Rozdział przedstawia narastające powiązania między środowiskiem organizatorów tej demonstracji a instytucjami i politykami obozu rządzącej w Polsce Zjednoczonej Prawicy. Wskazane są w tekście najważniejsze dla tego procesu postacie z kręgów rządowych i nacjonalistycznych, kluczowe instytucje i organizacje pozarządowe, a także omówione dokładnie publiczne nakłady finansowe, kierowane do grup nacjonalistycznych związanych ze Stowarzyszeniem Marsz Niepodległości. Tekst wskazuje podobne momenty w dziejach polskiego półperyferium systemu-świata w ujęciu długiego trwania i omawia powstający w latach 2018-2022 nacjonalistyczny aparat ideologiczny wraz ze sturuktualizującymi jego kształt podmiotami, takimi jak instytucje publiczne, media i organizacje pozarządowe. Ostatecznie, wyłania się z rozdziału obraz przenikania ideologii nacjonalistycznej do instytucji publicznych oraz coraz większej inkorporacji Marszu Niepodległości do machiny politycznej Prawa i Sprawiedliwości.

Po lekturze tej książki trudno już także zaprzeczać uczestnictwu w niej ekstremistów, ich ważnej roli w budowaniu towarzyszących jej wydarzeń, zarówno tych krajowych, jak i zagranicznych. Szczegółowo opisani i wskazani nie mogą już zostać pominięci w myśleniu i pisaniu o tej manifestacji. Podobnie imprezy towarzyszące – po tym przeglądzie ich uczestników i organizatorów, przestają być przypadkową kombinacją rozrywki i motywów patriotycznych, ale można zobaczyć je jako element większego aparatu ideologicznego, do tego pełnego motywów i podmiotów silnie powiązanych z ekstremizmem. Dzięki badaniom, których podsumowanie znalazło się w książce upada w niej także, tak popularny, mit o uczestnikach Marszu Niepodległości, jako reprezentantach gorzej uposażonych warstw społecznych. Wskazane zostały też wyraźnie rosnące finansowe i instytucjonalne związki między rządem tworzonym przez obóz Zjednoczonej Prawicy ze środowiskami nacjonalistycznymi i narastające wpływy tych ostatnich na ideologię partii rządzącej.

W efekcie praca ta może przysłużyć się przede wszystkim skrupulatnym dziennikarzom, pragnącym w swoim opisie tej demonstracji odwoływać się do nauki i faktów, nie zaś do ideologicznie zakorzenionych hipostaz. Interesujące mogą być także wnioski z tekstów zawartych w tej monografii dla władz lokalnych, samorządowych i przedstawicieli państwowych instytucji, którzy już wielokrotnie różnili się znacząco od siebie w ocenie tej demonstracji. Autorzy liczą, że po lekturze tej publikacji, wiele kwestii wyda się im dużo jaśniejszych, także w potencjalnej materii procesowej. Skorzystać z tej książki mogą także politycy i publicyści, których publiczne wypowiedzi tak często dotyczą tej manifestacji, a tak daleko leżą od jej charakteru, wyłaniającego się z tekstów zawartych w tej pracy. Sięgnąć po nią powinni także studenci nauk politycznych i o bezpieczeństwie, a także badacze tych dziedzin, szczególnie ci zainteresowani ekstremizmem politycznym i ruchami radykalnymi oraz wszyscy ci zainteresowani polskim życiem politycznym i jego skrajnymi skrzydłami, które coraz mocniej kształtują polski dyskurs polityczny.

Bibliografia

Althusser, L., Ideologie i Aparaty Ideologiczne Państwa, „Nowa Krytyka”, 24 lutego 2017, www.nowakrytyka.pl/pl/Ksiazki/Ksiazki_on-line/?id=888, (dostęp: 15 sierpnia 2022).

Blee, K. M., Ethnographies of the Far Right, „Journal of Contemporary Ethnography” nr 36(2), 2007.

Ciesielski, M., Marsz Niepodległości jako emanacja nacjonalizmu w Polsce, praca licencjacka obroniona 10 lipca 2018, tekst nieopublikowany.

Czyżewski, M., Otrocki, M., Piekot, T., Stachowiak, J. (red.), Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych, Warszawa, Wydawnictwo Akademickie SEDNO, 2017.

Foucault, M., Gry władzy. Rozmowa z Michelem Foucaultem, tłum. T. Komendant. „Literatura na świecie”, 6/203, 1988.

Foucault, M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. T. Komendant, Warszawa, Fundacja Aletheia, 1998.

Foucault, M., Porządek dyskursu, tłum. M. Kozłowski, Gdańsk, Słowo/obraz terytoria, 2002.

Gaik, J., Polscy nacjonaliści a warszawskie obchody święta 11 listopada. Postrzeganie Marszu Niepodległości przez media i społeczeństwo, praca magisterska obroniona 14 października 2021, tekst nieopublikowany.

Goodwin, M. J., The Rise and Faults of the Internalist Perspective in Extreme Right Studies, „Representations” nr 42(4), 2006.

Grott, B., (Red.), Różne oblicza nacjonalizmów. Polityka – Religia – Etos, Kraków, Nomos, 2010.

Kawka, M., W. Prażuch, W., Płaneta, P. (red.), Medialne i transmedialne procesy narracyjne w identyfikacji postaw patriotycznych Polaków, Kraków, Wydawnictwo Libron – Filip Lohner, 2021.

Klandermans, B., van Stekelenburg, J., Walgrave, S., Comparing Street Demonstrations, „International Sociology” t. 29 nr 6, 2014.

Koniuch, K., Marsz Niepodległości – ewolucja wizerunku medialnego wydarzenia na łamach polskich tygodników opinii w latach 2010-2018, praca magisterska obroniona 4 lipca 2019, tekst nieopublikowany.

Kuligowski, P., Bój o historię i tożsamość. Analiza „marszowych” dyskursów, „Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM”, nr 7, wiosna-lato 2013.

Linden, A., Klandermans, B., Revolutionaries, Wanderers, Converts, and Compliants: Life Histories of Extreme Right Activists, „Journal of Contemporary Ethnography” nr 36(2), 2007.

Malendowicz, P., Marsz Niepodległości, czyli inna Europa jest możliwa, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K, Politologia”, Vol 23, No 2, 2016.

Malinowska, K., Winiewski, M., Górska, P., Polska dla Polaków, Polacy dla Polski”: Przekonania i preferencje uczestników Marszu Niepodległości 2015, Warszawa, Centrum Badań nad Uprzedzeniami, 2016.

Paruch, W., Myśl polityczna: refleksje metodologiczne o pojęciu, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K, Politologia”, Vol 6, 1999.

Rukat, R., O „zwykłych ludziach” na Marszu Niepodległości. Etnografia demonstracji ulicznej, „Adeptus. Pismo humanistów”, nr 16, 2020.

Tokarz, G., Ruch narodowy w Polsce w latach 1989-1997, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002

Tomasiewicz, J., Ugrupowania neoendeckie w III Rzeczypospolitej, Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003.

Wrzosek, T., Nacjonalizm i hegemonia. Przypadek Młodzieży Wszechpolskiej, Łódź, Wydawnictwo Wschód-Zachód, 2010.

[1] L. Althusser, Ideologie i Aparaty Ideologiczne Państwa, „Nowa Krytyka”, 24 lutego 2017, www.nowakrytyka.pl/pl/Ksiazki/Ksiazki_on-line/?id=888, (dostęp: 15 sierpnia 2022).

[2] Dla przykładu: K. Malinowska, M. Winiewski, P. Górska, Polska dla Polaków, Polacy dla Polski: Przekonania i preferencje uczestników Marszu Niepodległości 2015, Warszawa, Centrum Badań nad Uprzedzeniami, 2016 oraz R. Rukat, O „zwykłych ludziach” na Marszu Niepodległości. Etnografia demonstracji ulicznej, „Adeptus. Pismo humanistów”, nr 16, 2020, s. 1-15.

[3] Patrz: J. Gaik, Polscy nacjonaliści a warszawskie obchody święta 11 listopada. Postrzeganie Marszu Niepodległości przez media i społeczeństwo, praca magisterska obroniona 14.10.2021, tekst nieopublikowany; K. Koniuch, Marsz Niepodległości – ewolucja wizerunku medialnego wydarzenia na łamach polskich tygodników opinii w latach 2010-2018, praca magisterska obroniona 4.07.2019, tekst nieopublikowany; P. Kuligowski, Bój o historię i tożsamość. Analiza „marszowych” dyskursów, „Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM”, nr 7, wiosna-lato 2013, s. 29-39 oraz R. Leśniczak, Patriotyzm czy nacjonalizm? Wizerunek marszów niepodległości w wybranych opiniotwórczych portalach katolickich (2010-2019), w: M. Kawka, W. Prażuch, P. Płaneta (Red.), Medialne i transmedialne procesy narracyjne w identyfikacji postaw patriotycznych Polaków, Kraków, Wydawnictwo Libron – Filip Lohner, 2021, s. 439-470.

[4] Patrz: P. Malendowicz, Marsz Niepodległości, czyli inna Europa jest możliwa, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K, Politologia”, Vol 23, No 2, 2016, s. 19-206 oraz M. Ciesielski, Marsz Niepodległości jako emanacja nacjonalizmu w Polsce, praca licencjacka obroniona 10 lipca 2018, tekst nieopublikowany.

[5] Szerzej: T. Wrzosek, Nacjonalizm i hegemonia. Przypadek Młodzieży Wszechpolskiej, Łódź, Wydawnictwo Wschód-Zachód, 2010.

[6] Szerzej: J. Tomasiewicz, Ugrupowania neoendeckie w III Rzeczypospolitej, Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003.

[7] Szerzej: G. Tokarz, Ruch narodowy w Polsce w latach 1989-1997, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002.

[8] Szerzej: B. Grott (red.), Różne oblicza nacjonalizmów. Polityka – Religia – Etos, Kraków, Nomos, 2010.

[9] M. Foucault, Gry władzy. Rozmowa z Michelem Foucaultem, tłum. T. Komendant, „Literatura na świecie”, 6/203, 1988, s. 319.

[10] P. Pawliszak, Analiza narracyjna dyskursu publicznego. W poszukiwaniu struktur kulturowych i procesów narzucania znaczeń formujących polityką ekologiczną, w: M. Czyżewski, M. Otrocki, T. Piekot, J. Stachowiak (red.), Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych, Warszawa, Wydawnictwo Akademickie SEDNO, 2017, s. 67-94.

[11] M. Foucault, Porządek dyskursu, tłum. M. Kozłowski, Gdańsk, Słowo/Obraz Terytoria, 2002, s. 162.

[12] M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. T. Komendant, Warszawa, Fundacja Aletheia, 1998, s. 29.

[13] B. Klandermans, J. van Stekelenburg i S. Walgrave, Comparing Street Demonstrations, „International Sociology” t. 29 nr 6, 2014, s. 493-503.

[14] Na istotność przyjmowania takiej perspektywy w badaniach ruchów radykalnie prawicowych zwracają uwagę m.in. K. M. Blee, Ethnographies of the Far Right, „Journal of Contemporary Ethnography” nr 36(2), 2007, s. 119-128; M. J. Goodwin, The Rise and Faults of the Internalist Perspective in Extreme Right Studies, „Representations” nr 42(4), 2006, s. 347-364 oraz A. Linden i B. Klandermans, Revolutionaries, Wanderers, Converts, and Compliants: Life Histories of Extreme Right Activists, „Journal of Contemporary Ethnography” nr 36(2), 2007, s. 184-201.

[15] W. Paruch, Myśl polityczna: refleksje metodologiczne o pojęciu, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K, Politologia”, Vol 6, 1999, s. 27-39.