Opracowanie graficzne Andrzej Barecki

Redakcja Jacek Ring

Korekta Dorota Wojciechowska

Opracowanie indeksu Dariusz Piwowarczyk

Opracowanie map Mirosław Bizon

Na obwolucie i oklejce wykorzystano reprodukcję fragmentu Opony z Bayeux

Zdjęcie autora na skrzydełku – fot. Barbara Piwowarczyk

Copyright © by Dariusz Piwowarczyk

Copyright © by Wydawnictwo ISKRY, Warszawa 2007

ISBN 978–83-244–0268–7

Wydawnictwo ISKRY

ul. Smolna 11

00–375 Warszawa

tel./faks (0-22) 827–94-15

e-mail: iskry@iskry.com.pl

www.iskry.com.pl

Sprzedaż wysyłkowa i dystrybucja:

Dobra 28 sp. z o.o.

ul. Kabaretowa 21

01–942 Warszawa

tel. (0-22) 864–95-17

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Dedykacja

- Wstęp

- Prolog

- Roland

- Rodryg Diaz de Vivar

- Harald Hardrada

- Magnus Haroldson

- Robert Guiscard

- Gotfryd de Bouillon

- Jaksa z Miechowa i Kopnika

- Renald de Châtillon

- Szymon IV de Montfort

- Ludwik von Liebenzell

- Epilog

- WYKAZ SKRÓTÓW UŻYTYCH W PRZYPISACH I BIBLIOGRAFII

- BIBLIOGRAFIA

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Książkę tę

dedykuję Rodzicom

autor

Wstęp

Tym, co odróżnia rycerza od zwykłego wojownika,

nie jest jego późny związek z miłością dworną,

lecz religijna inwestytura, która czyni go żołnierzem Chrystusowym.

ANDRÉ MALRAUX

REDNIOWIECZE TO EPOKA nieodłącznie kojarzona z rycerstwem. Popularne wyobrażenia o świecie, w którego krajobrazie dominowały zamki, a chlubę społeczeństwa stanowili zakuci w stal konni wojownicy, w najlepszym razie stanowią drobną cząstkę prawdziwego fragmentu różnorodnego i zmieniającego się obrazu wieków średnich, sięgających, według naukowców, którzy badają tzw. długie trwanie, aż do XVIII wieku. Rycerze stanowili ważną, liczną i wpływową grupę społeczną przez mniej niż połowę długiego średniowiecza – od X do XV wieku. W następnych stuleciach utrzymali swoje znaczenie dzięki przedzierzgnięciu się w szlachtę. Po tej zmianie nadal zachowywali i kultywowali większość wartości etosu rycerskiego, co przydało znaczenia ideologii oraz dokonaniom ich przodków. Ważność i doniosłość rycerstwa zasadzała się na dwóch komplementarnych czynnikach: rzeczywistej i nieograniczającej się tylko do sfer militarnej, politycznej i gospodarczej roli odgrywanej w średniowiecznych społeczeństwach oraz sile mitu, który głosił, upowszechniał i rozsławiał cnoty i wartości szczególnie cenione w społecznościach wojowników – honor, odwagę, męstwo, wierność, prawość itp. Chwała rycerstwa była tyleż wynikiem jego własnych osiągnięć, ile ogólnoludzkich tęsknot za piękniejszym i lepszym światem zamieszkanym przez doskonalsze, pod każdym względem, wersje nas samych.

„Dziś widzimy, że chłopcy i młodzieniaszkowie w domach wielkich panów tak są chowani, iżby umieli znosić trudy i przeciwności, głód, zimno i skwar słoneczny. Ludowe przysłowie, dobrze u nas znane, powiada, że kto w wieku młodzieńczym nie nauczy się jeździć konno, nie nauczy się tego i w późniejszych latach, chyba że z wielkim trudem”[1]. Te słowa komentarza Hrabana Maura[2] do starożytnego traktatu Wege-cjusza[3] O sztuce wojennej (Epitoma Rei Militaris znanego także jako De Re Militari) nadzwyczaj celnie opisują obserwowane przez niego prapoczątki rycerstwa. Powstanie i wyodrębnienie się rycerstwa przypadło co prawda dopiero na wiek X i XI, lecz dokonywało się na bazie wcześniejszych zmian i procesów społecznych.

Owe odniesienia najwierniej zachowały się w etymologii słowa rycerstwo. Polski termin rycerz oraz jego odpowiedniki np. w czeskim i rosyjskim wywodzą się od niemieckiego rîter, czyli jeździec. Łaciński wyraz caballus - koń – dał początek rycerzowi w językach francuskim (chevalier) i hiszpańskim (caballero) oraz rycerstwu – angielskie chivalry. To właśnie posiadanie i używanie wierzchowca podczas walki stanowiło o wyjątkowości wojowników, którzy z czasem dali początek nowemu stanowi społecznemu. Podziw dla znakomitych jeźdźców trwał przez całe średniowiecze, a opisy ich zręczności stały się niezbędnym elementem biografii każdego doskonałego rycerza – od św. Geralda d’Aurillac (ok. 855–909), pobożnego i unikającego rozlewu krwi możnowładcy, który „takiej nabrał zręczności, że bez trudu mógł jednym skokiem znaleźć się na końskim grzbiecie”[4], po Jana II le Meingre, zwanego Boucicaut (zm. 1421), słynnego również z tego, że „ubrany w pełną zbroję wskoczył, nie używając strzemienia, na szybkiego konia”[5].

Jeźdźcy stanowili elitę nie ze względu na swoje umiejętności, lecz bogactwo i uprzywilejowanie. Wysokie koszty wystawienia pocztu zbrojnego poważnie ograniczały krąg osób zdolnych do pełnienia służby wojskowej w kawalerii. Z kolei związany z tym obowiązek hodowania wierzchowców bojowych wymuszał przyznawanie jeźdźcom przywilejów (jeśli oczywiście władcy nie chcieli, by zabrakło im konnych oddziałów). Znaczenie koni oddaje bogactwo terminów, jakimi je określano: reprezentacyjny podjezdek (łac. ambulator, palefridus, fr. palefroi, ang. palfrey), podjezdek do podróży (fr. roncin), koń bojowy (łac. dextrarius[6], fr. destrier), zdatny do walki wałach (łac. spado), specjalnie wyćwiczony kłusak (staropol. inochodnik, drabarz), koń juczny (fr. sommier) czy wreszcie konie jeszcze nieujeżdżone (staropol. świeropki, szwyrzepicze)[7]. Literatura, powstała od starożytności po pierwszą połowę XX wieku, chętnie podkreślała współzależność, wręcz symbiozę, wierzchowca i jeźdźca, a śmierć jednego z partnerów tego, również uczuciowego, związku okrywała smutkiem pozostałego przy życiu (np. kiedy umarł literacki bohater Renaud de Montauban, jego koń Bayard uciekł w lasy ardeńskie i bolesnym rżeniem rozgłaszał żałobną nowinę). Bogactwo symboliki i znaczeń zawartych w owym nierozerwalnym związku na śmierć i życie pięknie opisuje pewien nowożytny, kawaleryjski toast na cześć konia: „Gdzież, jak świat długi i szeroki, znaleźć można taką szlachetność bez pychy, przyjaźń bez zawiści i urodę bez próżności? Grację wspiera muskulatura, a siłę miarkuje łagodność. Służy – bez uniżoności, walczy bez nienawiści. Nie ma większej siły, brutalnym nie jest. Jest szybki, lecz cierpliwy. Cała przeszłość naszego kraju tworzyła się przy współpracy z nim. Naszą historię tworzył jego trud. My – spadkobiercami jego, on naszym dziedzictwem”[8].

Od połowy X wieku w źródłach często pojawiał się termin miles, w klasycznej łacinie oznaczający po prostu żołnierza. W liczbie mnogiej –milites – używany był jeszcze na oznaczenie wszystkich walczących, bez dzielenia ich na konnych i pieszych, lecz już od początku XII stulecia praktycznie zarezerwowany był dla rycerzy. Termin ten miał kilka znaczeń, których suma tworzyła ogólny obraz rycerza – ciężkozbrojnego konnego wojownika będącego wasalem króla lub możnowładcy, tym samym zobowiązanego do służby wojskowej u niego, a także wspierania go radą i pomocą finansową.

Rycerstwo było początkowo kategorią społeczno-zawodową, nie najniższą, ale i nie najwyższą. Jego szybki i wyraźny awans dokonał się w XI stuleciu. Zbrojni, stanowiący stałą drużynę lokalnego feudała, wykorzystywaną do obrony oraz zarządzania rozległymi włościami, zostali wówczas prawie zrównani z nim rangą i uczynieni jednym z filarów wspólnoty chrześcijańskiej. Definicja rycerza jako konnego wojownika będzie bowiem niepełna, jeśli nie doda się do niej przymiotnika „chrześcijański” (a dokładniej „łaciński”, gdyż wszystkie te zmiany zachodziły w kręgu cywilizacji zachodniego chrześcijaństwa).

Religia[9] stanowiła istotny czynnik kulturotwórczy, pobudzający zmiany i wyzwalający w społeczeństwie ukryte siły oraz możliwości. Zainspirowała myśli i czyny wojowników, przedstawiając im atrakcyjną propozycję nowego sposobu życia. Obudziła wzniosłe marzenia i bohaterską wyobraźnię, nakierowała ku sprawom ważnym i wiecznie trwałym, a przede wszystkim dodała odwagi w realizowaniu tego wielkiego projektu. Ważna rola w jej szerzeniu przypadła rycerskiej obrzędowości, w której dawne rytuały przejścia i inicjacji młodych wojowników stały się aktami o charakterze liturgicznym i sakramentalnym. Oczywiście nie stało się tak za sprawą jednorazowego aktu stworzenia, lecz dzięki mozolnie rozwijanej przez dekady i stulecia koncepcji ideologicznej, dzięki której jak najlepiej miał zostać wykorzystany religijny, militarny i społeczny potencjał rycerstwa.

Konni wojownicy wzbogacili swój etos o część zadań i wartości przypisanych im jako obowiązki przez wybitnych myślicieli jedenastowiecznego Kościoła. Ci ostatni domagali się, by milites wyzbyli się dumy i pychy, by nie wykorzystywali siły do gnębienia, uciskania i rabowania bezbronnych, lecz stali się ich obrońcami i opiekunami. Podkreślali znaczenie dotrzymywania złożonych przysiąg i gorliwego wypełniania rozkazów duchownych i świeckich seniorów. Wprowadzanie w czyn moralnych nauk Kościoła okazało się korzystne nie tylko dla najwyżej i najniżej usytuowanych grup społecznych, lecz i dla samych rycerzy. Dzięki temu wielu die Ritter nie stało się les reîtres (fr. żołdakami), które to słowo pochodzi od niemieckiej nazwy rycerza.

Powstałą w ten sposób nową ideologię i etykę można już nazwać rycerską. Jej nierozerwalny związek z chrześcijaństwem jest łatwo dostrzegalny w biografii każdego z przywołanych w tej książce bohaterów. Wszyscy oni, jeżeli nawet nie poświęcili całego życia służbie w obronie wiary i jej rozprzestrzenianiu, wzięli udział w walkach z poganami, rekonkwiście, krucjacie lub pielgrzymce, zdobywającej trwałe miejsce w rycerskim etosie. Chociaż pochodzili z różnych krajów i żyli w różnych stuleciach, wyznawali takie same wartości i naśladowali te same wzorce. Ich etyka, mimo wybitnie stanowego charakteru, aspirowała do stania się zarazem absolutną (ważniejszą niż wszelkie ziemskie związki i zobowiązania) i elitarną (wyróżniającą i odróżniającą ich od reszty społeczeństwa). Ci, którzy sprostali jej wymaganiom, mogli czuć się wybranymi – świętymi i bohaterami[10].

Wypracowanie rozbudowanego systemu etycznego obowiązującego rycerstwo pomogło również Kościołowi w uniezależnieniu się od władzy cesarskiej, gdyż uczyniło papieży zwierzchnikami i przywódcami rycerzy. Karol Wielki (król od 768 roku i cesarz Franków 800–814[11]) mógł pisać do papieża Leona III (795–816): „Naszą rzeczą jest, z pomocą Bożą, bronić wszędzie na zewnątrz Kościoła Chrystusowego przed atakami pogan i spustoszeniem przez niewiernych, a wewnątrz czuwać nad rozpowszechnianiem wiary katolickiej. Waszym, Ojcze Święty, zadaniem jest wspomaganie nas w walce, wzorem Mojżesza z rękoma wzniesionymi do Boga”[12]. Jednak już trzy stulecia później jego cesarscy i królewscy następcy musieli uznać wyższość biskupów Rzymu i zaakceptować ich także w roli zwierzchników chrześcijańskiego wojska.

W tym duchu rozwinięto wówczas interpretację słów świętego Pawła: „Weź udział w trudach i przeciwnościach jako dobry żołnierz Chrystusa Jezusa! Nikt walczący po żołniersku nie wikła się w kłopoty około zdobycia utrzymania, żeby się spodobać temu, kto go zaciągnął”[13]. Wezwanie to pierwotnie odnosiło się do apostołów i pierwszych misjonarzy chrześcijaństwa. Jeszcze w starożytności do jego adresatów dołączyli męczennicy i asceci, z kolei średniowiecze poszerzyło grono Bożych bojowników o zastępy mnichów zwalczających szatana i zło swoimi modlitwami. W XI wieku, kiedy formował się stan rycerski, rycerzami Chrystusa zaczęto również nazywać ludzi świeckich, którzy wykorzystywali swoje wojskowe umiejętności oraz środki w służbie Kościoła. W następnym stuleciu ów szczególny tytuł przyznawano członkom zakonów rycerskich, gdyż obowiązujące ich reguły łączyły ideały właściwe dla społeczności mnichów i dla świata rycerzy.

Kościół, przenosząc pojęcie wojska Chrystusowego (militia Christi) ze sfery niebiańskiej i duchowej do świata ziemskiego i materialnego, uświęcił rycerski tryb życia oraz rycerstwo, wskazując mu podstawowe cele i zadania. Nakazami wiary, prawa i obyczaju zachęcał je do działania i kontrolował jego postępowanie. Tworząc nowe wzorce świętych, czynił rycerzy albo obrońcami pokoju powszechnego, albo szermierzami świętej wojny. W szerokim znaczeniu rycerzami Chrystusa byli wszyscy rycerze. Każdy z nich był przecież chrześcijaninem, czuwał nad bezpieczeństwem Kościoła i współwyznawców, a często osobistym przykładem i hojnymi donacjami umacniał wiarę lokalnych wspólnot. W węższym znaczeniu rycerze Chrystusa stanowili zarówno awangardę, jak i elitę stanu rycerskiego. Brali udział w najważniejszych wydarzeniach i procesach społecznych epoki, by przybliżyć nadejście Królestwa Niebieskiego. Pierwsi ruszali zwalczać wrogów uważanych za najgroźniejszych – pogan i heretyków, tworzyli nowy etos, który przetrwał ich samych. Kultury rycerska, szlachecka i ziemiańska przyznawały religii i jej moralnym nakazom ważne miejsce, szukając w nich wskazówek tak w chwilach triumfu, jak porażki, w czasie świątecznym i w trudach życia codziennego.

Rycerskość stanowiła ideologię, zbiór wartości oraz swoiste posłannictwo przypisane rycerzom i przez nich realizowane. Wytyczała szlaki przyszłości, porządkowała teraźniejszość, m.in. wyjaśniając i usprawiedliwiając uprzywilejowaną pozycję konnych wojowników, modelowała chwalebną przeszłość, czyniąc ją wspólną tradycją wszystkich rycerzy. Bez jej przyjęcia nie można było stać się pełnoprawnym członkiem stanu rycerskiego, a jej społeczny zasięg wyznaczał granice świata zdominowanego przez połączone ideały religii i wojny. Rycerz, zwłaszcza rycerz Chrystusa, z założenia walczył w imieniu słusznej sprawy, bronił biednych, słabych i pokrzywdzonych, był narzędziem Bożego ładu i ziemskiej sprawiedliwości.

Oprócz Kościoła duszę tchnęła w rycerstwo literatura poświęcona chrześcijańskim bojownikom, niezwyciężonym i nieskalanym Bożym atletom. Odpowiadając na potrzeby wojowników, kształtowała ich gusty, obyczaje i mentalność. Pokazywała, że prawdziwie mężne czyny przynoszące doczesną chwałę i wieczne zbawienie winny być etyczne, odważne, wynikać z rozumnej refleksji i wiązać się z wielkim niebezpieczeństwem. Była zwierciadłem upiększającym własny wizerunek rycerzy (jako jednostek i jako grupy). Dzięki niej utwierdzali się w przekonaniu o swej wyjątkowości, ale również starali się dorównać chwalebnemu wyobrażeniu. Autorami większości jedenasto – i dwunastowiecznych utworów byli duchowni, dlatego słowa wezwania i zachęty płynące do rycerzy z kart opowieści i poematów nie konkurowały z ideologią Kościoła, lecz ją uzupełniały i przybliżały za pośrednictwem przejmujących i łatwo zrozumiałych przykładów. Świeckie, rycerskie poczucie honoru i piękna, pojęcie szlachetnych uczynków i niezłomnej wierności, sprzeciw wobec zła i dążenie do lepszej przyszłości miały więc źródła w chrześcijaństwie (choć nie należy umniejszać roli tradycji wojowników z ludów germańskich – np. obowiązku zemsty rodowej[14]).

Bohaterami Rycerzy Chrystusa uczyniłem postacie łączące w sobie typowość rycerskich dokonań z wyjątkowością tych ludzi, szczególnym ich znaczeniem i wpływem na współczesnych oraz potomnych. Każdy z nich był śmiałkiem służącym Bogu, królowi lub idei, zawdzięczającym sławę własnym dokonaniom. Średniowiecze było przecież czasem nieustannej walki – zarówno na płaszczyźnie duchowej, jak i fizycznej – w której tylko nielicznym dane było odnosić wielkie, godne zapamiętania sukcesy. Unikałem jednak hagiografii, by mężnych rycerzy, fortunnych i niefortunnych wodzów opisać również w sytuacjach nie zawsze ukazujących ich w pozytywnym świetle. Błędy, wątpliwości i niepowodzenia stanowią bowiem integralną część dążenia ku wielkim wartościom, ziemskim i wiecznym nagrodom oraz budzącym tęsknotę ideałom, a ich obecność nie umniejsza ani nie podważa całości dokonań. Jeśli było to możliwe, uwaga moja kierowała się ku tym wątkom i fragmentom ich rzeczywistej bądź legendarnej biografii, które łączyły każdego z Polską, ojczyzną potomków, czy też z Polakami jako przeciwnikami lub towarzyszami broni.

Tak jak w poprzednich książkach zwracałem szczególną uwagę na genealogię bohaterów, ich przodków, potomków oraz wzajemne powiązania. Jest to niezbędny element badań nad rycerstwem, pozwalający odtworzyć tradycje, aspiracje i cnoty środowiska, w którym wychowywali się przyszli herosi, oraz dostrzec, jak stworzone przez nich wzorce znajdowały naśladowców w następnych generacjach. Należy bowiem pamiętać, że zajmowana przez rycerza pozycja społeczna, sława i prestiż, jakimi się cieszył, były pochodnymi nie tylko jego osobistych dokonań, lecz również koligacji z dynastami oraz wpływowymi i cenionymi szlachetnie urodzonymi osobami. W świecie zdominowanym przez honor posiadana przez jednostkę ranga zawsze zależała w równym stopniu od jej osobowości jak od zajmowanego stanowiska.

Idea rycerstwa Chrystusowego przebyła drogę podobną do innych nowatorskich i śmiałych projektów religijno-etyczno-społecznych. Już w okresie formowania się stworzyła własną legendę i odwoływała się do przeszłości, sugerując, że jest starsza niż w rzeczywistości, zakorzeniona w tradycji, wieczna i uniwersalna. Modelowała również teraźniejszość, tworząc nowe wzorce i umacniając narzucany przez siebie ład społeczny, a kiedy zaczął się on urzeczywistniać, wyznaczała kolejne, ambitniejsze cele. Pod wpływem sukcesów i porażek ulegała modyfikacjom, wskazywała nowe zadania, nowych sprzymierzeńców i nowych wrogów. Wiele jej ideałów okazało się nierealistycznych, niektóre po wymuszonych zmianach stały się nawet zaprzeczeniem pierwotnie stosownych wartości, lecz mimo to przyszłe pokolenia częściowo przejęły jej dziedzictwo i włączyły w zbiór wyznawanych przez siebie zasad. O tym również opowiadają Rycerze Chrystusa.

Książka pomyślana została jako pierwsza z cyklu o słynnych rycerzach, a także o historii rycerskości – ideologii oraz mentalności rycerstwa i zmianach, jakie zachodziły w niej aż do końca XV stulecia. Ze względu na popularnonaukowy charakter pracy ograniczono w niej liczbę przypisów: wymieniane są w nich cytowane w tekście źródła oraz odnoszące się do omawianych zagadnień wybrane opracowania, które winny być traktowane przez Czytelnika jako wskazówki bibliograficzne.

Pragnę podziękować wszystkim, którzy mnie wspierali podczas pracy nad Rycerzami Chrystusa. Szczególną wdzięczność winien jestem Panu Profesorowi Bernardowi Hamiltonowi za wyjaśnienia i sugestie, które pomogły mi w poszukiwaniu prawdy o Renaldzie de Châtillon.

Prolog

Dante Alighieri, Boska Komedia, Raj, Pieśń XVIII

Gdy tak od światła jej[15] uśmiechu taję,

Rzekła mi: „Obróć się i spójrz po stronie:

Nie tylko w moich oczach błyszczą raje”.

Gdy duszę wszystką jakaś myśl pochłonie,

To się ją łacno odgaduje z twarzy,

W której jak gdyby jasnym ogniem płonie.

Toż widząc, jak się płomyk święty żarzy

I tym zarzewiem w uśmiech przyodziewa,

Znak w tym poznałem, że ze mną pogwarzy.

Płomień rzekł: „Na tym piątym piętrze drzewa[16],

Co z góry czerpie sok, nie traci liści,

A owoc na nim ustawnie dojrzewa,

Siedzibę mają duchowie ogniści,

Co zasłużyli, nim doszli podwyża

Tych sfer, by już ich sławili lutniści.

Lecz spojrzyj teraz na ramiona krzyża:

Kogo zawołam, zleci taki ruchem,

Jak po obłoku spada iskra chyża”.

Gdy patrzę, ognia wyrwie się okruchem

Na wzew: „Jozue[17]!”, jedna jasna dusza;

Prędzej ją okiem pojąłem niż uchem.

Potem na wtóry zew Machabeusza[18]

Druga zaczęła w lot okrążać polem:

Jako bicz frygę, radość ją porusza.

Więc za Rolandem[19] i Wielkim Karolem[20]

Biegła mi w tropy źrenica rozwarta,

Jak po powietrzu za lotem sokolem.

Potem widziałem Wilhelma[21], Renwarta[22];

Goffreda[23] dusza mknęła świętym szlakiem

I Gwiskardzina[24], od krzyża oddarta.

Zjednany z duchów krążących orszakiem

Ów wid mówiący pokazał nareszcie,

Jak dzielnym w chórze niebian był śpiewakiem.

Obróciłem się ku świętej niewieście

Po mej prawicy, tusząc, że pochwycę

Rozkaz zjawiony w słowie albo geście.

Ujrzałem wtedy jej czyste źrenice:

Nigdy nie była strojniejsza w pieszczotę

Ani weselej jaśniały jej lice.

Jak dobrze czyniàc wzmaga się ochotę

I rozkosz dobra, a śród tego społem

Człowiek spostrzega, że urasta w cnotę,

Tak zapatrzony w piękny cud pojàiem,

Że ja i ze mną wszytka niebios chwała

Coraz to szerszym toczymy się kołem[25].

Roland

LEGENDA RYCERSTWA

IĘTNASTY SIERPNIA 778 ROKU to symboliczna data wyznaczająca początek dziejów rycerstwa. Tak jak wiele innych przełomowych dni lub lat pozostała prawie niezauważona przez ówczesnych, jej zaś doniosłość i znaczenie dostrzegli, a właściwie wykreowali, dopiero kronikarze oraz historycy. Jak kończące epokę starożytności i rozpoczynające średniowiecze odesłanie przez germańskiego wodza Odoakera insygniów władzy ostatniego cesarza Rzymu Romulusa Augustusa do Konstantynopola niewiele zmieniło w codziennym życiu zwykłych ludzi ani nie oznaczało nagłego i całkowitego porzucenia rzymskiego dziedzictwa, tak klęska poniesiona w wąwozie Roncesvalles przez jeden z oddziałów Karola Wielkiego nie stworzyła rycerstwa jako nowej grupy społecznej. Śmierć hrabiego Rolanda – wydarzenie o znaczeniu lokalnym, istotne przede wszystkim dla członków elity władzy w państwie Karolingów, gdyż otwierające im możliwości awansu w hierarchii urzędniczej – stała się jednak mitem założycielskim stanu rycerskiego, którego członkowie zdominowali pełne i późne średniowiecze.

Ponadczasową sławę i dobre imię hrabia Roland w znikomym stopniu zawdzięczał własnym zwycięstwom i dokonaniom. Został wyidealizowany przez poetów, piewców i teoretyków ideologii rycerskiej zgodnie rozbudowujących zestaw jego domniemanych cnót, wydłużających listę wygranych bitew i pokonanych wrogów oraz przypisujących mu cenione w ich czasach motywy postępowania. Nieśmiertelność zapewnił mu trud kilkunastu zdolnych autorów, których część nie zdołała utrwalić swoich imion w historii, wytrwałość i ciekawość pielgrzymów wędrujących do Santiago de Compostela oraz męstwo wielu pokoleń żołnierzy walczących w celu obrony lub powiększenia stanu posiadania chrześcijaństwa. Pierwszą z długiej listy postaci dokonujących apoteozy Rolanda i prowadzących go drogą od jednego z ulubionych wojowników władcy do nadludzkiego herosa podziwianego w całej cywilizacji łacińskiej nie był jednak artysta, lecz monarcha.

Karol Wielki dzięki nieustannym i w większości zwycięskim wojnom stworzył nowy ład polityczny w Europie Zachodniej. Uczynił go dostatecznie silnym, by przetrwał po jego śmierci, nie mocą frankijskiego oręża, lecz podnosząc poziom kultury i nauki na podległych sobie ziemiach. Spadkobiercami jego rozległego imperium są do dziś istniejące państwa, które, jak prowincje i peryferyjne marchie w czasach Karola, niekiedy buntują się przeciwko dominacji innych, lecz nie toczą ze sobą wojen innych niż na słowa. Przywrócenie godności cesarskiej na Zachodzie i ponowne zjednoczenie wielu dawnych rzymskich prowincji pod jedną władzą stanowiło dla ówczesnych słuszny powód do dumy. Z podbojami wiązało się wprowadzenie nowego systemu administracyjnego – podziału na hrabstwa i marchie (tereny na pograniczach) zarządzane przez królewskich urzędników (powoływanych i odwoływanych przez władcę, a kontrolowanych przez specjalnych duchownych i świeckich urzędników), reform sądowniczych (np. ustanowienie mianowanych na stałe ławników), monetarnych (ujednolicenie systemu przez wybijanie 240 denarów z jednego funta srebra), wojskowych, zakładanie nowych szkół przy klasztorach i katedrach. W sferze politycznej i religijnej państwo Karola Wielkiego kontynuowało zapoczątkowaną przez jego ojca Pepina Małego (751–768) współpracę z papieżami, bliską, choć nie wolną od zgrzytów i zadrażnień, gdyż nawet dokonana przez Leona III cesarska koronacja miała na celu nie wywyższenie Karola, lecz uniemożliwienie mu zawarcia porozumienia z cesarzową Konstantynopola Ireną. Wszystkie te osiągnięcia i dziś czynią je ważnym fragmentem wspólnej przeszłości chrześcijańskich Europejczyków.

Karol Wielki objął władzę w wieku dwudziestu sześciu lat. Śmierć młodszego brata Karlomana trzy lata później umożliwiła mu pokojowe zjednoczenie podzielonego przez ojca królestwa i użycie zgromadzonych sił do zagranicznej ekspansji. Państwo Franków walczyło ze wszystkimi sąsiadami, niekiedy prowadząc nawet kilka wojen równocześnie. Jego potencjał oraz talenty władcy powodowały, że zwyciężało jednego przeciwnika po drugim. W 772 roku Karol rozpoczął wojnę z Sasami – najdłuższą, bo trwającą aż trzydzieści dwa lata, i najokrutniejszą ze wszystkich, jakie prowadził. Rok później pokonał władającego północną Italią Dezyderiusza, zwieńczył swoje skronie żelazną koroną Longobardów, formalnie przyłączając ich państwo do królestwa Franków, a część podbitych ziem przekazał papieżowi. Tak wielkie sukcesy odniesione w tak krótkim czasie zostały dostrzeżone również w świecie islamu.

Państwa muzułmańskie, choć potężne, rozległe i zamożne, przeżywały wówczas spowodowany wewnętrznymi waśniami i walkami o władzę kryzys, który walnie przyczynił się do zahamowania ich podbojów w Europie. Kolejni kalifowie Bagdadu z dynastii Umajjadów (Omajjadów) trwonili siły na tłumienie buntów poddanych i rebelii namiestników, lecz nie usuwali przyczyn konfliktów. W 750 roku ich władzę obaliło powstanie, na którego czele stał założyciel nowej dynastii Abu al-Abbas. Przeszedł on do historii z przydomkiem As-Saffah („Rozlewca krwi”), bezwzględnie bowiem ścigał i mordował pokonanych Umajjadów (np. polecił zgładzić kilkudziesięciu zaproszonych na ucztę członków tej rodziny, po czym rozkazał przykryć ich zwłoki dywanami i kontynuował posiłek). Jednym z nielicznych ocalonych był wnuk kalifa Hiszama (724–743) Abd ar-Rahman ibn Mu’awija, który w 755 roku dotarł do Hiszpanii i z pomocą wiernych rodzinie oddziałów opanował Kordobę, gdzie utworzył nowy emirat. Zerwał więzi zależności od kalifów Bagdadu i odrzucił ich polityczne oraz religijne przywództwo (odrębny kalifat powstał jednak dopiero w 928 roku).

Ponieważ najkrwawsze i najbardziej zawzięte boje toczą ze sobą ludzie należący do tego samego narodu, tej samej kultury i wznoszący modły do tego samego Boga, nie dziwi, że pokonani stronnicy Abbasydów w Hiszpanii gotowi byli sprzymierzyć się nawet z giaurami, byleby zlikwidować szatańskie dzieło Ar-Rahmana. Władający Barceloną Jusuf al-Fitri wolał przesłać klucze od miasta Karolowi Wielkiemu, niż poddać się emirowi Kordoby. W 777 roku posłowie Jusufa spotkali się w Paderbornie z królem Franków. W zamian za pomoc w walce z Umajjadami oferowali uznanie frankijskiego zwierzchnictwa przez Barcelonę i zamieszkane głównie przez chrześcijan ziemie północnej Hiszpanii.

Karol nigdy nie cofał się przed nową wojną, dzięki której miał nadzieję poszerzyć granice królestwa, zapełnić skarbiec, dać zajęcie baronom i żołnierzom. Nie kierował się nieznaną jeszcze wówczas chrześcijaństwu ideą świętej wojny z niewiernymi. Bliższe prawdy będzie przypisanie mu chęci dorównania własnemu dziadkowi Karolowi Młotowi, który w 732 roku pod Poitiers odniósł świetne zwycięstwo nad arabskimi najeźdźcami. Przenosząc wojnę poza Pireneje i tworząc tam buforową marchię, król wzmacniał obronność i bezpieczeństwo Akwitanii, a także utrudniał ewentualną secesję tej buntowniczej prowincji.

KAROL WIELKI WRĘCZA SWÓJ SZTANDAR ROLANDOWI I WYSYŁA GO DO HISZPANII. MINIATURA Z XIV WIEKU. CO TYPOWE DLA SZTUKI ŚREDNIOWIECZA, PRZEDSTAWIONE REALIA (STRÓJ, GESTY, SYMBOLIKA) SĄ WSPÓŁCZESNE AUTOROWI MINIATURY. (MUNICIPAL LIBRARY, SANKT GALLEN, REPR. Z O. NEUBECKER, HERALDRY, TWICKENHAM 1997, S. 227)

W kwietniu 778 roku podzielona na dwa zgrupowania potężna armia Karola, złożona z Franków, Burgundów, Bawarów, Alemanów, Prowansalczyków, Akwitańczyków i wsparta longobardzkim korpusem posiłkowym, przekroczyła Pireneje. Król zastosował swoją ulubioną taktykę – zgrupowania maszerowały różnymi szlakami, po czym łączyły się, by razem wydać nieprzyjaciołom decydującą bitwę. Oddziały zmierzające trasą z Narbony do Barcelony sforsowały góry przez przełęcz u podnóża Col du Perthus (zapewne tamtędy, choć w przeciwnym kierunku prawie tysiąc lat wcześniej maszerował do Italii kartagiński wódz Hannibal) i zajęły Geronę (dziś Girona). Ponoć wzniosły tam kościółek, na którego miejscu stoi dzisiejsza katedra. Prawdopodobnie świątynię zbudowano czterdzieści lat później, kiedy już Karolowi udało się opanować północną Hiszpanię. W pełnym i późnym średniowieczu stała się ona miejscem kultu cesarza Franków, mimo iż nie został on zaliczony w poczet świętych. Walczący z takimi nadużyciami i zabobonami papieże zdecydowanie zabronili bałwochwalstwa i ostatecznie zlikwidowali je w drugiej połowie XV stulecia.

Karol Wielki z pozostałymi żołnierzami przemierzał kraj Basków. Miejscowi chrześcijanie nie powitali radośnie współwyznawców, lecz utrudniali im przemarsz i odmawiali dobrowolnego podporządkowania się nowej władzy. Pampeluna, która udanie broniła niezależności przed Arabami, zamknęła bramy przed Frankami. Tarany Karola zdołały jednak wyłamać wrota, a jego żołnierze zapełnić brzuchy i mieszki. Obie królewskie armie połączyły się pod Saragossą i przystąpiły do jej oblężenia. Miejscowy garnizon i ludność, mimo iż traktowały emira Kordoby jak śmiertelnego wroga, dalekie były od uznania najeźdźców za sojuszników. Obiecane abbasydzkie posiłki okazały się mrzonką[26], podobnie jak entuzjazm chrześcijańskiej i muzułmańskiej ludności czekającej na wyzwolicieli z północy. Ponadto wątpliwości wzbudziła postawa namiestnika Barcelony, który na wieść o przybyciu wysłannika kalifa Bagdadu wystąpił przeciwko niemu zbrojnie i zmusił go do powrotu. Do króla dotarły również wieści o buncie niedawno pokonanych Sasów.

Spodziewane łatwe zwycięstwa bezpowrotnie się wymykały, a cała wyprawa zdawała się zmierzać ku militarnej i politycznej katastrofie[27].

Wielkość Karola jako wodza przejawiała się m.in. w umiejętności przerywania i kończenia niepomyślnie rokujących kampanii. Dzięki tak rozsądnym decyzjom długo mógł cieszyć się sławą niepokonanego. Ryzykując niezadowolenie w szeregach pozbawionej łupów armii, zarządził odwrót i powrót do ojczyzny trasą wiodącą przez kraj Basków. Odejście spod Saragossy odbyło się sprawnie, żołnierze nie szemrali przeciwko dowódcom, choć narastało ich rozczarowanie. Dali mu upust, raz jeszcze rabując Pampelunę i niszcząc jej umocnienia. Podobnie postępowali w mijanych wsiach i prawdopodobnie w ten sposób wydali wyrok na część towarzyszy. „Podobnie jak jesienią gęstymi stadami drozdy i inne ptaki przelatują przez winnice i niszczą winne grona [É ] tak Frankowie przebywali i ogałacali prowincję z jej skarbów. [É ] Szukają żywności, [É ] uprowadzają ludzi, owce i woły. Frank wszędzie sieje spustoszenie. Oszczędza kościoły, bo tak nakazał cesarz, ale cała reszta staje się pastwą ognia”[28]. Ta późniejsza o pół wieku relacja z innej wojny toczonej przez Karolingów z hardymi Baskami stanowi wiarygodną ilustrację pochodu królewskiej armii przez północną Hiszpanię.

Większość wojsk Karola bezpiecznie dotarła do Akwitanii. Nie udało się to jedynie osłaniającemu tabory oddziałowi straży tylnej. Rozbili go nie Maurowie, jak opisuje Pieśń o Rolandzie, lecz baskijscy górale. Motywowani tyleż żądzą zemsty, ileż nadzieją zagarnięcia wywożonych przez Franków łupów urządzili zasadzkę w dolinie Roncesvalles, odcięli zaskoczonych wrogów od reszty armii i wybili do nogi. Wśród poległych znalazło się aż trzech frankijskich dostojników[29]. Wydarzenie to, pierwsza z dwóch porażek poniesionych przez armie Karola Wielkiego w ciągu całego jego panowania[30], dało początek jednej z najpiękniejszych literackich opowieści i jednemu z najtrwalszych europejskich mitów.

Do rozstrzygnięcia pozostaje kwestia, czy starcie w Roncesvalles było drobną potyczką czy wielką bitwą. Oddział Franków nie mógł być liczny, lecz zważywszy na trudność powierzonego mu zadania oraz obecność aż trzech wysokiej rangi królewskich urzędników, należy przyjąć, że szczupłość szeregów rekompensowało doświadczenie tworzących je żołnierzy. Ich strata poważnie nadwątliła siłę i morale armii Karola. Nie było to więc starcie bez militarnego znaczenia – napad bandy górali rozbójników na wlekące się tabory – lecz bitwa wpływająca na losy kampanii i wymuszająca kontynuowanie zmagań. Porównać ją można z klęską amerykańskiej kawalerii nad Little Big Horn w 1876 roku, gdzie Siuksowie otoczyli i wybili oddział generała George’a Custera[31]. Szok, jakim były obie porażki, nie skłonił pokonanych do porzucenia myśli o odwecie i wycofania się na kontrolowane przez siebie tereny. Indianie zostali wyparci do Kanady lub zamknięci w rezerwatach. Karol Wielki po kilkuletniej przerwie powrócił do Hiszpanii, opanował ją do rzeki Ebro i utworzył tam nową marchię.

Informacje o bitwie w dolinie Roncesvalles zawdzięczamy skrupulatności i prawdomówności Einharda (ok. 770–840), nadwornego biografa wielkiego króla. „Kiedy bowiem wiódł niestrudzoną i prawie nieprzerwaną wojnę z Sasami, rozstawiwszy w odpowiednich miejscach garnizony w pasie przygranicznym, udał się do Hiszpanii z największą, jaką mógł zebrać armią; przekroczywszy wąwozem Pireneje, wszystkie miasta i zamki, do których dotarł, przejął we władanie i ze zwycięskim oraz nieuszczuplonym wojskiem powrócił; z wyjątkiem tego, że w tychże górach pirenejskich na krótko zdarzyło się, iż doświadczył podczas powrotu wiarołomstwa Basków. Kiedy bowiem z powodu wydłużonego szyku, jaki narzucały wielkość i położenie wąwozów, wojsko szło w rozciągniętej linii, Baskowie, rozstawiwszy zasadzki na najwyższym szczycie góry – miejsce jest bowiem dogodne do robienia zasadzek z powodu rosnących tam rozległych cienistych lasów – natarli z góry na najdalszą część taborów i tych, którzy kroczyli w oddziale straży tylnej ochraniającym poprzedzających, zepchnęli do niżej położonej doliny i w bitwie zabili wszystkich co do jednego, po czym ogołociwszy tabory, bezpieczni dzięki nocy, która już nastała, rozproszyli się z największą chyżością. W tym starciu pomagała Baskom i lekkość uzbrojenia, i położenie miejsca, w którym rzecz się działa, Frankowie zaś przez ciężar zbroi oraz niedogodność miejsca ustępowali we wszystkim Baskom.

W tej bitwie zabici zostali Eggihard, stolnik królewski[32], palatyn Anzelm i Hruodland, margrabia marchii bretońskiej. To wydarzenie do dziś nie mogło zostać pomszczone, albowiem zarówno nieprzyjaciele rozproszyli się po dokonaniu napaści, jak i nie pozostała żadna wieść, gdzie można byłoby ich szukać”[33].

Brzmi to trochę jak ponury żart, ale powyższy fragment zawiera prawie całą dostępną wiedzę o historycznym, nie literackim Rolandzie. Einhard uczył się w szkole przykatedralnej w Akwizgranie, skąd w 794 roku trafił na dwór Karola Wielkiego. Był nauczycielem, bibliotekarzem, kronikarzem i doradcą cesarza. Spisywał m.in. protokoły wydarzeń dworskich. Pamięć tych radosnych i podniosłych dni wykorzystał w trzeciej dekadzie IX wieku przy układaniu Życia Karola Wielkiego. Nie był więc naocznym świadkiem wyprawy do Hiszpanii w 778 roku i znał ją wyłącznie z przekazów tradycji dworskiej, rozmów z monarchą i jego hrabiami. Klęska poniesiona w wąwozie Roncesvalles musiała stanowić bolesny i ciągle doskwierający element żołnierskiej biografii władcy, skoro nikt jej nie przemilczał ani nie tuszował, a imiona poległych troskliwie zachowywano w pamięci. Kronikarz napisał wszystko, co wiedział o tym wydarzeniu, możliwie przekonująco wyjaśniając przyczyny porażki. Nie wyróżnił go jednak ze względu na doniosłość i konsekwencje. Dopiero eposy rycerskie nadały znaczenie bitwie w Roncesvalles, a przede wszystkim dokonały tego, co nie powiodło się wielkiemu Karolowi – zmazały hańbę klęski i pomściły poległych.

Biografię historycznego Rolanda (Hruodlanda, wymienionego przez Einharda) można streścić zaledwie w kilku zdaniach, gdyż, jak większość świeckich dostojników z otoczenia Karola Wielkiego, pozostawił ledwie szczątkowe ślady własnej działalności. Źródła kancelaryjne wymieniają go tylko raz – w 777 roku świadkował na dokumencie Fulrada, opata klasztoru w Saint-Denis. Wiemy, że walczył z Sasami (772), Longobardami (773) i Awarami. Na pewno dzielnie i zwycięsko, gdyż Karol Wielki powierzył mu później obronę Marchii Bretońskiej, czyli uznającej jego władzę wschodniej Bretanii. Mieszkańcy zachodniej części półwyspu skutecznie bronili niezależności przed potężnym sąsiadem, a w odwecie często organizowali najazdy na jego ziemie. Roland miał więc niełatwe zadanie niedopuszczania ich w głąb kraju. Realizował je, wznosząc przygraniczne warownie i obsadzając umocnienia silnymi garnizonami. Doraźne sukcesy nie rozwiązały problemu Bretończyków, którzy jeszcze przez stulecia stawiali skuteczny opór frankijskiej, a następnie francuskiej ekspansji. Dowodem chociażby relacja akwitańskiego mnicha Ermolda Czarnego, który towarzyszył wnukowi Karola Wielkiego Pepinowi w wyprawie na Bretończyków w 824 roku. Nie ukrywał on frustracji, pisząc z pogardą o nieprzyjaciołach i zarzucając im wszelkie religijne i obyczajowe występki: „Naród ten, przewrotny i zuchwały, zawsze był buntowniczy i wyzuty z godziwych uczuć. Zdradziecki, chrześcijańskim jest tylko z nazwy, gdyż ani śladu tam dobrych uczynków, kultu i wiary. Nie mają żadnych względów dla dzieci, wdów i kościołów. Brat z siostrą jedno dzielą łoże. Brat zabiera bratu małżonkę. Wszyscy żyją w kazirodztwie i zbrodni. Mieszkają w lasach i dobierają sobie legowiska w gąszczu. Żyją z gwałtów, podobni dzikim bestiom”[34]. Dokładnie takie zdanie frankijska elita miała również o swych pogromcach z doliny Roncesvalles. Nie zdołała jednak trwale podbić obu niepokornych i rzekomo barbarzyńskich ludów.

Roland był jednym z palatynów Karola Wielkiego, cieszył się jego przyjaźnią oraz wielkim uznaniem. Znaleziono nawet monety z jego imieniem i imieniem króla. Nieprawdziwa jest jednak późniejsza legenda, że był synem Karola z nieprawego łoża albo jego siostrzeńcem. Według tej drugiej fantazyjnej opowieści wychowywany był przez matkę jako żebrak, mieszkał w grocie niedaleko włoskiego miasta Sutri i dopiero w wieku dwunastu lat poznał prawdę o swoim pochodzeniu i trafił na dwór wuja. Ludowe i literackie przekazy nie przybliżały słuchaczy i czytelników do poznania historycznego Rolanda. Miały jednak udział w uwzniośleniu jego żywota i przekształceniu go w mit rycerski.

Jedną ze wspólnych cech herosów i półbogów występujących w różnych kulturach jest ich wyjątkowe pochodzenie, szczególne okoliczności towarzyszące ich narodzinom, surowe wychowanie oraz czyny dokonywane od najmłodszych lat. Powstające od XI wieku opowieści o Rolandzie wpisały go w uniwersalny schemat mitu bohaterskiego, przydały mu niekiedy nadludzkich umiejętności oraz zalet cenionych w ówczesnym społeczeństwie. Rangę poległego urzędnika Karola Wielkiego podniesiono, czyniąc go królewskim kuzynem i zrównano go z dawnymi bogami wojny: Achillesem, Hektorem oraz innymi herosami, których opiewały znane w średniowieczu opowieści o wojnie trojańskiej.

Takiego bohatera potrzebowało powstające w X i XI stuleciu rycerstwo. Ponieważ jego korzenie sięgały reform wojskowych z czasów Karolingów, łatwo przyszło mu uczynienie swoim symbolem jednego z palatynów Karola Wielkiego. Od VIII wieku w wojskowości królestwa Franków sukcesywnie wzrastała rola ciężkozbrojnej jazdy wystawianej przez bezpośrednich wasali króla – duchownych i świeckich, którzy otrzymali od władcy beneficja w zamian za obowiązek służby wojskowej na czele odpowiednio licznych oddziałów. Pozostali wolni posiadacze ziemi, jeśli nie byli dostatecznie zamożni, by zaopatrzyć się w konia i odpowiednie uzbrojenie, stanowili trzon piechoty. Szczegółowo regulowały to kapitularze Karola Wielkiego z roku 807 i 808, nakazujące służyć w ciężkiej kawalerii właścicielom dwunastołanowych i większych majątków, w lekkiej zaś tym, którzy mieli 3-4 łany[35]. Jeźdźcy wywodzili się z warstwy uprzywilejowanej ekonomicznie, a także politycznie. Oni to bowiem dominowali w otoczeniu władcy, tworzyli szczeble królewskiej administracji, wreszcie bronili cesarstwa, wznosząc twierdze i nieustannie czuwając nad bezpieczeństwem pogranicznych marchii. Wzrost znaczenia kawalerii spowodował więc nieuchronne zmiany w organizacji społeczeństwa i wyznawanych przez nie wartościach.

ŚW. PIOTR WRĘCZA PAPIEŻOWI LEONOWI III PALIUSZ JAKO SYMBOL WŁADZY DUCHOWNEJ, A KAROLOWI WIELKIEMU SZTANDAR JAKO OZNAKĘ WłADZY ŚWIECKIEJ. MOZAIKA Z IX WIEKU. (REPR. Z H. STADLER, LEKSYKON PAPIEŻY I SOBORÓW, WARSZAWA 1992, S. 178)

Siłą piechoty zawsze było zdyscyplinowanie i prowadzenie walki jako grupa, której członkowie wspólnie realizowali zlecone zadania i nawzajem sobie pomagali. Różne poziomy ich indywidualnego wyszkolenia sumowały się podczas starcia, gdy mniej doświadczeni żołnierze, zgodnie współpracując z lepiej przygotowanymi do walki towarzyszami, przyczyniali się do wspólnego zwycięstwa. By system ów działał sprawnie, niezbędne było społeczne uznanie dla takich wartości jak praca zespołowa i przekonanie o zależności osobistego losu jednostki od pomyślności państwa i społeczeństwa.

Przeciwieństwem powyższego zbioru wartości był indywidualizm ucieleśniający się w tradycji herosów – samotnych bohaterów wyrastających ponad ogół, przewyższających go cnotami wojennymi, a nierzadko również obywatelskimi[36]. Opis ten w szczegółach pasował do charakterystyki konnych rycerzy, którzy zarówno zdobyczy, jak i ocalenia po klęsce mogli szukać w pojedynkę. O ich życiu lub śmierci częściej decydowało indywidualne wyposażenie, wyszkolenie i doświadczenie bojowe niż współdziałanie z innymi jeźdźcami.

Uczynienie w VIII wieku przez Karolingów z kawalerii najważniejszego rodzaju wojska stanowiło wymuszoną, aczkolwiek skuteczną odpowiedź na ówczesne zagrożenia. Europę Zachodnią nękali najazdami Arabowie i Awarowie, których w następnych stuleciach zastąpili Normanowie oraz Węgrzy. Spośród wymienionych przeciwników jedynie Normanowie nie byli jeźdźcami, lecz mocno ograniczone możliwości przemieszczania się na końskich grzbietach z naddatkiem rekompensował im transport wodny. Ruchliwym łupieżcom zwycięską walkę wydać mogła jedynie dorównująca im szybkością, a przewyższająca uzbrojeniem ochronnym kawaleria. Jej skuteczność zależała od stałej gotowości żołnierzy do udziału w akcjach bojowych oraz poziomu ich wyszkolenia. Postępująca nieuchronnie profesjonalizacja ciężkozbrojnych jeźdźców potęgowała zachodzące zmiany społeczno-ekonomiczno-prawne.

Nawet nieliczna, lecz dobrze uzbrojona, wyszkolona i zdolna do prowadzenia długotrwałych kampanii grupa konnych wojowników przedstawiała większą wartość bojową niż piesze pospolite ruszenie z terenu całego hrabstwa. Wraz z rozwojem techniki wojskowej wzrastały koszty rynsztunku, co powiększało przepaść dzielącą bogatych jeźdźców od biednych piechurów. Wolni chłopi nie mogli uzbroić się tak, by w boju skutecznie przeciwstawić się kawalerzystom. Ci ostatni byli skuteczni zarówno w odpieraniu wrogich najazdów, jak i utrzymywaniu porządku wewnętrznego i zapewnianiu władcom posłuchu także w najbardziej odległych od królewskiego pałacu zakątkach państwa. Kolejne zwycięstwa ugruntowywały ich dominację, szczególnie jeśli pokonani wrogowie, jak np. dysponujący silną ciężkozbrojną jazdą Longobardowie, zasilali ich szeregi. Omawiany proces dokonywał się bardzo powoli, przez dekady i stulecia, gdyż szybkie stworzenie kawalerii od podstaw nie było po prostu możliwe[37].

Nowe rozwiązania techniczne zastosowane w rzędzie końskim przyspieszyły zmiany i utrwaliły ich rezultaty. Strzemiona nie były wynalazkiem nowym – ponoć stosowali je już Goci w 378 roku pod Adrianopolem, w zwycięskiej bitwie z rzymskim cesarzem Walensem. Od końca VI wieku wprowadzono je w bizantyjskiej armii, za której przykładem wkrótce poszli Arabowie. To właśnie na wschodzie po raz pierwszy zaczęto używać metalowych strzemion, zastępując nimi dotychczas stosowane skórzane pętle. Cywilizacja łacińska powszechne zapoznanie się z tym wynalazkiem najprawdopodobniej zawdzięczała Awarom. W armii karolińskiej strzemiona weszły do szerszego użytku na przełomie VIII i IX wieku.

Ważniejsze dla nowego sposobu walki z konia – pchnięć włócznią – było jednak wprowadzenie w drugiej połowie IX wieku głębokiego siodła z wysokimi łękami. Łęk tylny oraz strzemiona zapewniały jeźdźcowi mocne oparcie, a szeroki skórzany pas utrzymywał siodło w stałym położeniu i uniemożliwiał mu przesuwanie się po grzbiecie wierzchowca. Tym prostym sposobem koń i jeździec stworzyli jedność, a masę i szybkość zwierzęcia można było wykorzystać w celu zwielokrotnienia siły zadawanego ciosu. Pęd ciała fizycznego równy jest iloczynowi jego masy i prędkości – wartość ta wzrosła, gdy dzięki pewnemu usadowieniu się w siodle jeździec przestał wykorzystywać wyłącznie szybkość wierzchowca, który dodatkowo przyjmował na siebie większą część siły zwrotnej uderzenia.

FRANKIJSKA KONNICA. ZWRACA UWAGĘ SPOSÓB TRZYMANIA WŁÓCZNI PRZEZ JEŹDŹCA NA PIERWSZYM PLANIE ORAZ UŻYWANIE PRZEZ KAWALERZYSTÓW STRZEMION. MINIATURA Z PSAŁTERZA Z SANKT GALLEN Z KOŃCA IX WIEKU. (REPR. Z N. HOOPER, M. BENNETT, ATLAS SZTUKI WOJENNEJ W ŚREDNIOWIECZU 768–1487, WARSZAWA 2004, S. 12)

Aż do końca XI wieku włócznią posługiwano się na kilka sposobów: miotano nią, trzymano w uniesionym ręku i zadawano ciosy z góry na dół, dźgano, dzierżąc ją w lekko zgiętej i opuszczonej ręce, lub przyciskano pod prawą pachą, wykorzystując do uderzenia prędkość rozpędzonego wierzchowca. Ten ostatni sposób, walka pochyloną kopią, na szerszą skalę pojawił się dopiero w XI wieku, lecz szybko zdominował pola bitew. Umożliwiał bowiem bardzo precyzyjne zadanie ciosu, który przebijał na wylot pancerz i ciało przeciwnika lub wyrzucał go z siodła i wyłączał z bitwy[38].

Jednym z zagadnień szeroko dyskutowanych w literaturze przedmiotu jest kwestia wzajemnej zależności i związków przyczynowo-skutkowych łączących wykształcenie się feudalizmu jako systemu społeczno-ekonomicznego ze zmianami w dziedzinie wojskowości. Trywializując nieco problem, sprowadza się on do pytania, czy nowy sposób walki włócznią i zastosowanie strzemion spowodowały powstanie systemu lennego, czy były tylko elementami usprawniającymi jego funkcjonowanie. Bez wątpienia wprowadzenie strzemion znacząco poprawiło skuteczność działań jazdy, ale jej dominacja na polach bitew nie zasadzała się wyłącznie czy przede wszystkim na tej innowacji. Z drugiej strony nowy sposób walki wymagał od wojowników dość daleko idącej specjalizacji, dłuższego treningu i przygotowań oraz posiadania stosownego (kosztownego!) wyposażenia. Powyższe uwagi nie wyjaśniają niestety fenomenu powstania systemu feudalnego. Narodził się on w północno-wschodniej Francji, lecz jej mieszkańcy, ani Frankowie w ogóle, nie byli pierwszymi lub jedynymi korzystającymi z dobrodziejstw głębokiego siodła ze strzemionami i rozwijającymi siły kawaleryjskie.

Jedną z przyczyn powstania systemu lennego była potrzeba zapewnienia sobie bezpieczeństwa, stąd obronny, militarny charakter feudalizmu. Dopóki, jak za panowania Karola Wielkiego, prowadzono wojny ofensywne przy równoczesnym względnym zabezpieczeniu wszystkich prowincji, z wyjątkiem nadgranicznych, konnicę można było rekrutować różnymi metodami i utrzymywać częściowo z cesarskiego lub królewskiego skarbca. Pamiętajmy, że już od czasów starożytnych do służby w oddziałach jazdy zobowiązani byli wyłącznie najbogatsi obywatele, a dodatkowemu wsparciu tego rodzaju wojska służyła hodowla koni w domenach panującego. Osłabienie władzy centralnej oraz sukcesy Normanów plądrujących coraz rozleglejsze połacie państw karolińskich wymusiły utworzenie nowego systemu obrony, i to na szczeblu lokalnym. Rolę aparatu państwowego przejęli w tej sytuacji miejscowi możnowładcy i wyżsi urzędnicy działający teraz na własny rachunek, a nie w służbie dynastii. Jeżeli zapewnili ludności bezpieczeństwo i wzrośli w siłę, mieli realną szansę uwolnienia się od cesarskiego bądź królewskiego zwierzchnictwa lub tylko formalnego zachowania go. Impulsem do powstania rycerstwa jako grupy społecznej był więc kryzys dotychczasowych struktur administracyjno-państwowych: prywatyzacja przemocy i arbitralne rządy lokalnych możnych, którzy z mieczem w dłoni narzucali swoje decyzje ludności poddanej ich władzy. W owych czasach grupa konnych zbrojnych była najlepszym gwarantem zaprowadzenia i utrzymania porządku w hrabstwie, egzekwowania prawa i rozmaitych obciążeń skarbowych.

Kawaleria najlepiej nadawała się do pełnienia funkcji „sił szybkiego reagowania”. Lokalni możni i urzędnicy nie mieli dostatecznych środków materialnych, by utrzymywać ją wyłącznie na swój koszt, a rekrutacja oparta na cenzusie majątkowym nie dostarczała niezbędnej do sprawnego funkcjonowania obrony liczby konnych żołnierzy, których wyszkolenie też pozostawiało wiele do życzenia. Ponadto różnego rodzaju kataklizmy i zniszczenia wojenne każdorazowo, choć przejściowo, zawężały bazę społeczną, z której wywodziła się jazda. Problem bezpieczeństwa był o tyle istotny, że wprowadzanie kolejnych elementów systemu lennego nie napotykało społecznego sprzeciwu. Feudal i służący mu lennicy ochraniali całą pozostałą ludność, która akceptując ten stan rzeczy, przerzucała ciążący dotychczas na niej obowiązek służby wojskowej na barki nowej grupy społecznej – zawodowych konnych wojowników[39].

Pociągało to za sobą ważne skutki. Charakterystyczna dla epoki pełnego średniowiecza przewaga ciężkozbrojnej kawalerii nad piechotą była również natury psychologicznej. W oddziałach jazdy służyli członkowie elity społecznej, najzamożniejsi obywatele, uważani także za lepszych, cieszący się przywilejami oraz większym udziałem we władzy. Jednostki piechoty rekrutowane były z uboższych mieszkańców, których nie stać było na utrzymanie wierzchowców oraz zakup droższego i lepszego uzbrojenia. Piechurzy często tracili ducha, gdy przyszło im stawić czoło szarżom jazdy. Żołnierze konnicy przeważali nad piechurami – byli wyżsi, szybsi i zwrotniejsi.

Nie zapominając o militarnych aspektach powstania rycerstwa, warto zwrócić uwagę na szersze tło społeczne tego procesu. Zarówno nowi książęta i hrabiowie, jak i podlegli im rycerze zainteresowani byli utrzymaniem wyższej pozycji społecznej, którą zdobyli, broniąc kraju przed wrogami zewnętrznymi, a tym samym sprzeciwiali się wszelkim nowym lub stosowanym w przeszłości rozwiązaniom, które całą społeczność czyniłyby w równym stopniu odpowiedzialną za utrzymanie należytej obronności państwa. Niższe warstwy społeczne konsekwentnie odsuwane były od udziału w wojnach albo zlecano im wyłącznie zadania pomocnicze. Zawodowi wojownicy pogardzali ich członkami, chociaż ci byli użyteczni. Różnice w stanie posiadania przekładały się więc na wyznawane wartości, etykę oraz styl życia.

Władza polityczna była nieodłącznie związana z posiadaniem silnej i gotowej do użycia armii. Należy przy tym pamiętać, że w nowym systemie seniorzy zapewniali sobie także służbę pieszych żołnierzy. Wzmocniwszy bezpieczeństwo ojczystych ziem, rozrastające się profesjonalne wojska nie zaprzestały pozostawania w gotowości bojowej, treningów i przygotowań. W ten sposób zachowywały i powiększały swą przewagę nad wszystkimi faktycznymi i ewentualnymi przeciwnikami, dla których wojna nie stanowiła celu i sensu życia. Feudalizm w jednym kraju wymuszał wprowadzenie systemu lennego przez jego sąsiadów. Jeżeli nie uczynili tego z własnej woli, ich państwa i społeczeństwa nie miały dość siły, by skutecznie przeciwstawić się sfeudalizowanym najeźdźcom i obronić własną niezależność. Zwycięskie rycerstwo siłą narzucało im wówczas nowy porządek społeczny, jak to się stało w XI stuleciu w Anglii, w południowej Italii oraz na Sycylii[40].

Fundamentami systemu feudalnego były wyrastająca z dawniejszej tradycji obyczajowość i obrzędowość oraz etos rycerski. Nowy ład sankcjonowany był przysięgami i ceremoniałem, w którym centralne miejsce przypadało aktowi homagialnemu – uroczystemu zawarciu i potwierdzeniu więzi łączącej odtąd seniora i wasala. Pierwszy nadawał ziemię (jej symbolem był wręczany podczas części ceremonii zwanej inwestyturą pierścień lub chorągiew) wraz z pracującymi na niej ludźmi i osiąganymi dochodami, drugi w zamian zobowiązywał się do osobistej służby wojskowej w oddziałach seniora, w ustalonym rynsztunku i z określoną liczbą żołnierzy (pocztowych), a ponadto miał wspierać go radą i pomocą. Niewypełnienie przez którąś ze stron zobowiązań mogło być powodem zerwania więzi lennej – odebrania dóbr wasalowi lub buntu przeciwko seniorowi, co w tym wypadku nie było uważane za zdradę.

Kształtujący się stan rycerski nie był początkowo precyzyjnie zdefiniowany. Podstawowe kryteria przynależności do niego stanowiły konna służba wojskowa i posiadanie odpowiedniego uzbrojenia. Samo pochodzenie społeczne, choć warunkowało możliwości na starcie kariery, gdyż potomkowie ubogich, a nawet bogatszych chłopów nie mieli dość środków, by należycie wyposażyć się i uzbroić, nie decydowało o przynależności do rycerstwa. Wejście w jego szeregi nie było jednak sprawą prostą. Po pierwsze wymagało długiego okresu przygotowań, podczas którego należało nabyć umiejętności niezbędnych do rzetelnego wypełniania obowiązków konnego wojownika, posiadania wymaganego rynsztunku oraz odpowiednich cech charakteru, wreszcie uzyskania trwałej materialnej bazy statusu rycerskiego (tj. lenna). Nic dziwnego, że w tych warunkach coraz donioślejsze znaczenie zyskiwało pochodzenie z rycerskiej rodziny, stwarzające możliwość nauki wojennego rzemiosła już od najmłodszych lat oraz zapewniające środki do zajmowania się nim przez całe życie. Ostateczne uczynienie z rycerskiej służby wojskowej oraz szlachetnego pochodzenia dwóch nieodzownych warunków przynależności do stanu rycerskiego dokonało się w XII i XIII stuleciu[41].

Wyodrębnianiu się rycerstwa jako grupy społecznej, a następnie stanu służyło m.in. pasowanie na rycerza. Obrzęd ten wywodził się z dawniejszego rytu przejścia – osiągnięcia przez młodzieńca dorosłości i przyjęcia go w poczet wojowników – oraz ze sposobu nagradzania najmężniejszych wojów, którym w uznaniu wojennych dokonań wręczano oręż. W XI wieku ceremonia przekazania broni (pasa, miecza i ostróg) stała się, ograniczanym stopniowo do młodzieży z warstwy wojowników, ukoronowaniem długiego procesu nauki bycia rycerzem, czyli uprzywilejowanym żołnierzem[42]. Równocześnie pod wpływem Kościoła dodawano do niej elementy o charakterze sakralnym – święcenie oręża, poprzedzające uroczystość nocne czuwanie kandydatów połączone z modlitwą, rytualne ablucje i posty. Ceremonię coraz częściej łączono z mszą świętą, a rycerskich pasowań dokonywano w dni świąteczne np. Zesłania Ducha Świętego czy Wniebowzięcia Matki Bożej. Z rycerstwem zaczęto wówczas łączyć rycerskość – zespół norm etycznych i obyczajowych, przestrzeganych na feudalnych dworach i propagowanych przez Kościół.

TRZY STANY SPOŁECZNE: CHŁOPI, RYCERSTWO, DUCHOWIEŃSTWO. ANGIELSKA MINIATURA Z I POŁ. XII WIEKU. (CORPUS CHRISTI COLLEGE, CAMBRIDGE, REPR. Z R. BARTLETT, PANORAMA ŚREDNIOWIECZA, WARSZAWA 2002, S. 100)

Rozrastające się liczebnie, zyskujące na znaczeniu i bogactwie rycerstwo znalazło swojego duchowego patrona – Rolanda – także pod wpływem Kościoła i propagowanych przez niego form pobożności. Legenda o cudownym ocaleniu apostoła Jakuba Starszego (w rzeczywistości zgładzonego w 43 roku z rozkazu króla Judei Heroda Agrypy I) i jego przybyciu do Hiszpanii dała początek kultowi świętego w tym zakątku Europy. Odnalezione relikwie apostoła przeniesiono w 712 roku z Meridy do Composteli, która od IX wieku stała się ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym. Jednymi z pierwszych odnotowanych w źródłach, przybyłych tam znakomitych pątników byli Gotszalk, biskup Le Puy (950 rok), i Cezary, opat klasztoru w Montserrat (959 rok). Zdobycie miasta oraz wywiezienie dzwonów z sanktuarium do Wielkiego Meczetu w Kordobie w 997 roku przez Almanzora (Al-Mansura, zm. 1002), wezyra kalifa Hiszama II (981–1009), tylko wzmocniło prężny kult świętego Jakuba i w następnym stuleciu uczyniło go nie tylko patronem peregrynantów, lecz także opiekunem wszystkich walczących z Maurami chrześcijan. Nie bez znaczenia dla rozwoju kultu była również długa i niebezpieczna trasa, jaką musieli przebyć pielgrzymi. Trudy, przeciwności losu oraz fakt, że sanktuarium znajdowało się prawie na krańcu znanego chrześcijanom świata tylko podnosiły duchową wartość wędrówki mającej ostatecznie prowadzić do wiecznego zbawienia. Do odwiedzenia Composteli zachęcali duchowni oraz lokalni władcy jak Alfons VI (król Leonu 1165–1109 i Kastylii 1072–1109), który w 1072 roku zniósł opłaty pobierane u granic swego państwa od pątników.

W X wieku wydarzenia opisane przez Einharda stały się kanwą opowieści powtarzanych na pielgrzymim szlaku (ale nie ułożonych tam, gdyż brak w nich wzmianek o świętym Jakubie i Composteli), służących rozrywce i moralnej nauce pobożnych wędrowców. Dlatego Basków, których pokonanie nie przyniosłoby wyjątkowej chluby baronom Karola Wielkiego, zastąpili jeszcze bardziej okrutni i zdradzieccy iberyjscy oraz północnoafrykańscy muzułmanie. Z każdą nową wersją opowieści nieprzyjaciele byli coraz bardziej demonizowani. Rosła też ich liczba, a wraz z nią chwała męczeńskich wyznawców Chrystusa. Treść utworu wyrastała z szeroko rozumianej tradycji ludowej (łatwo zrozumiałe motywy nienawiści pasierba i ojczyma, zazdrości i zdrady), a nie z historii, choć umieszczono w nim rzeczywiste postaci (często ze zniekształconymi imionami) i wydarzenia (niedokładnie oddane i swobodnie łączone w związki przyczynowo-skutkowe z innymi), cały czas uzupełniając formujący się tekst o nowe wątki i kolejne strofy[44].

Być może sięgnięto nawet do starszej, merowińskiej tradycji. Kronika dziejów Franków, spisana najprawdopodobniej przez Fredegara mniej więcej w latach 658–661, odnotowała szczegóły walk z Baskami w latach 635–636: wysłaną przez króla Dagoberta I (629–639) armię pod wodzą dwunastu baronów wycięto w pień w wąwozie Subola niedaleko Roncesvalles, a rok później hardzi górale ukorzyli się przed monarchą[45]. Aby pomniejszyć klęskę Karola Wielkiego, wydarzenia z 778 roku uzupełniono wymyślonymi i zachowanymi w tradycji szczegółami zwycięskich wypraw Franków do Hiszpanii w latach 812 i 824 (podczas tej ostatniej wojska cesarza ponownie zostały zaskoczone i pokonane w Roncesvalles). Znaleziono również winowajcę we własnych szeregach, gdyż porażka poniesiona przez znakomitego króla mogła być jedynie skutkiem zdrady. Historycznym pierwowzorem renegata Ganelona, ojczyma Rolanda, był Wenilon, arcybiskup Sens (837/838–865), który w 858 roku podczas zbrojnego konfliktu pomiędzy wnukami Karola Wielkiego zdradził swego władcę Karola II Łysego (840–877), tłumiącego wówczas powstanie w Akwitanii i odpierającego najazdy wikingów, i przyszedł do obozu agresora, jego brata Ludwika II Niemieckiego (840–876)[46].

Średniowieczne społeczeństwa cechowało zamiłowanie do opowiadań historycznych, dlatego poetyckie wariacje na temat bitwy w Roncesvalles stawały się coraz liczniejsze i dłuższe. Z krótkich kantylen przekształciły się w misternie skonstruowaną pieśń. Kolejni anonimowi autorzy dodawali nowe szczegóły, nazwy ziem i ludów, imiona drugoplanowych bohaterów, ich mieczów oraz koni, wzbogacali opisy uzbrojenia, obyczajów, przebiegu narad i procesu wymierzania sprawiedliwości. Już w latach 1060–1070 opowieść była dostatecznie znana, by jej treść zanotowali wzywający do rekonkwisty mnisi z kastylijskiego klasztoru San Millan de la Cogolla[47]. Z XII wieku pochodzą inne wersje: kronika tzw. Pseudo-Turpina (jej autorstwo przypisywano towarzyszowi ostatniej walki Rolanda, a zawiera ona np. opowieść o walce herosa z olbrzymem Ferragusem) oraz poetycka Carmen de proditione Guenonis. Około 1170 roku Konrad, kapelan Henryka XII Lwa, księcia Bawarii (1156–1180) i Saksonii (jako Henryk III, 1142–1180), dokonał przekładu utworu wraz z licznymi przeróbkami z języka starofrancuskiego nastarogórnoniemiecki. W jego ojczyźnie większym uznaniem słuchaczy cieszyły się opowieści oparte na rodzimych wątkach, toteż dzieło mnicha nie doczekało się kontynuatorów i naśladowców. W XIII wieku epos o bitwie w Roncesvalles doczekał się tłumaczeń na języki: staroislandzki (panujący w latach 1217–1263 król Norwegii Haakon IV Stary polecił dokonać przekładów również innych dzieł, m.in. o Tristanie oraz o Parsifalu, aby dorównać dworowi angielskiemu oraz zastąpić nimi niedocenianą przez niego poezję miejscowych skaldów), niderlandzki, angielski (niepełny tekst) i walijski (dokonany pod wpływem norweskim i angielskim)[48].

TUROLD. ZAGADKOWA POSTAĆ (ZAPEWNE KARZEŁEK) Z TZW. OPONY Z BAYEUX, PODPISANA SWOIM IMIENIEM, CHO„ POZOSTAJE TO BEZ ZWIĄZKU Z NARRACJĄ ŹRÓDŁA. HISTORYCY WIDZĄ W NIM JAKIEGOŚ LUBIANEGO DWORZANINA, ALE NIE TWÓRCĘ PIEŚNI O ROLANDZIE. (REPR. Z THE BAYEUX TAPESTRY, WITH INTRODUCTION, DESCRIPTION AND COMMENTARY BY D.M. WILSON, NEW YORK 2004, IL. 11)

Prawdę o Rolandzie od powszechnie znanej legendy o nim dzielą dokładnie 4002 dziesięciozgłoskowe wiersze składające się na pierwsze rycerskie arcydzieło, jedną z chansons de geste, pieśni o czynach godnych upamiętnienia, tworzących osobny gatunek literacki. Najstarszy zachowany rękopis Pieśni o Rolandzie, tzw. manuskrypt oksfordzki, datowany jest mniej więcej na 1130 rok. Historycy literatury wyróżnili w nim trzy zgrabnie połączone opowieści o palatynie Karola Wielkiego: najmłodszą, z początku XII wieku, z wyraźnymi wpływami doświadczeń z lewantyńskich krucjat, średnią, z lat 1080–1090, której autorem był przypuszczalnie niejaki Turold[49], odnotowującą realia z okresu wojen normańsko-bizantyjskich na Bałkanach, oraz najstarszą, podstawową, ułożoną w połowie XI stulecia[50].

Dobrym przykładem wzbogacenia utworu o współczesne Turoldowi i innym poetom realia jest przypisanie Karolowi Wielkiemu podbojów dokonanych w latach 1053–1072 przez Normandczyków: Roberta Guiscarda oraz Wilhelma Zdobywcę („To cudowny człowiek ten Karol. Podbił Pulię i całą Kalabrię; przebył morze słone i zdobył świętemu Piotrowi haracz Anglii”[51]). Interpolacjami są również opisy staczanych przez rycerzy pojedynków – walczyli oni pochylonymi kopiami (włóczniami), którymi przebijali wrogów lub zrzucali ich z końskich grzbietów („[Roland] spina ostrogą konia, wypuszcza go pędem, uderza Aelrota z całych sił. Kruszy mu tarczę, rozdziera pancerz, otwiera mu pierś, łamie kości, miażdży krzyże. Kopią swoją wypędza mu duszę precz z ciała. Wbija żelazo silnie, wstrząsa ciałem, wali go drzewcem martwego z konia i kark łamie mu na dwoje”[52]). Dopiero po ich skruszeniu dobywali mieczów. Przykładem przeniesienia wstecz realiów obyczajowych są noszone przez rycerzy brody. Bohaterowie Pieśni o Rolandzie nieraz potwierdzali prawdziwość własnych słów, klnąc się na swoją brodę, której wyrwanie było hańbiącą karą. W utworze zarost nosił również cesarz, choć jego zachowane wizerunki, np. na monetach, pokazują go z gładko ogolonymi policzkami i podbródkiem[53]. Za czasów Karola Wielkiego broda była oznaką barbarzyństwa, natomiast w XI stuleciu stała się symbolem dostojeństwa, a pocałunek w twarz i brodę był częścią ceremonii hołdu lennego składanego suwerenowi. Oprócz uwspółcześnienia opowieści jej autorzy pieczołowicie wymyślali dodatkowe szczegóły (np., że miecz bohatera zwał się Durendal, a koń Wejlantyf), o które, jak się domyślamy, pytali zafascynowani słuchacze.

Aktualizacja nazw ziem podbitych przez Karola Wielkiego oraz uwspółcześnianie realiów utworu spowodowały, że w Pieśni o Rolandzie pojawiła się również Polska i Polacy. Wymienił ich Konrad, autor najstarszej niemieckiej wersji eposu. Nieco później, zapewne w połowie XII stulecia, nasza ojczyzna i jej mieszkańcy dwukrotnie zostali wymieni w starofrancuskim tekście: wśród ziem i ludów, których buntu obawiał się król, oraz w katalogu podbojów i zwycięstw Rolanda. Słowa Puillain (Polacy) i Puillanie (Polska) bywały błędnie rozumiane jako Apulijczycy i Apulia. W rzeczywistości obie podobnie brzmiące nazwy krajów występują w różnych partiach utworu. Najprawdopodobniej decydowała o tym proweniencja kolejnych autorów i tłumaczy, którzy wymieniali znane sobie państwa i ludy – Niemcy znali Polskę, natomiast mieszkańcom Italii bliższa była Apulia, choć trzeba dodać, iż Polacy występują również w starowalijskim przekładzie Pieśni o Rolandzie[54].

Adresatami utworu byli ludzie wojny – baronowie i rycerze, obcujący na co dzień ze śmiercią, chytrzy, przebiegli, żądni bogactw, ale także głęboko wierzący i gorliwi w służbie władcy oraz Kościoła. Poetyckie frazy wykorzystywano do wskrzeszenia w nich zapału i chęci dorównania dawnym bohaterom. Według Wilhelma z Malmesbury (ok. 1090–1143), przed bitwą pod Hastings w 1066 roku normandzcy rycerze wysłuchali krótkiego poematu o bitwie w Roncesvalles: „Wówczas zaśpiewana została kantylena o Rolandzie, aby przykład wojennego bohatera pobudził [męstwo] walczących”[55]. Kolejny autor Robert Wace (ok. 1100 – po 1174) podał, zapewne wymyślone, imię owego pieśniarza: „Taillefer, który bardzo pięknie śpiewał, przed księciem stanął na koniu, co niezwykle był rączy, śpiewając o Karolu Wielkim i Rolandzie, Oliwierze oraz wasalach, którzy zginęli w Roncesvalles”[56]. Odległy od daty bitwy czas powstania obu utworów sugeruje, że ich autorzy przenieśli w przeszłość dobrze sobie znane realia dwunastowiecznych bitew. Ich przekazów nie można jednak całkowicie odrzucić, choćby ze względu na udział licznej grupy rycerzy w wyprawie przeciwko Maurom w 1064 roku zakończonej zdobyciem Barbastro, podczas której mogli lepiej poznać Pieśń o Rolandzie. Nie wiemy, kiedy dokładnie ulegli jej czarowi. Jeśli nawet nie słuchali tego arcydzieła pod Hastings, to wkrótce normandzcy żonglerzy wzbogacili je o nowe motywy i strofy.

Pieśń o Rolandzie była więc odbiciem pragnień oraz ideałów rycerstwa z przełomu XI i XII wieku. Wyobraźnię wszystkich ówczesnych chrześcijan, bez względu na ich przynależność stanową, pobudzały wówczas osiągnięcia i krwawe zmagania krzyżowców na Bliskim Wschodzie. Wpływ tych wydarzeń zdominował treść utworu. Wszechobecnego w Pieśni o Rolandzie ducha krucjaty ucieleśniają, oprócz tytułowego bohatera, Karol Wielki i arcybiskup Turpin, których słowa i czyny stanowią łatwo zrozumiałą, prostą wykładnię ideologii wojującego chrześcijaństwa.

Opisów gromienia wrogów oraz zwałów ciał pogan na pobojowisku świeccy i duchowni mogli słuchać jak reportażu ze zdobycia Jerozolimy przez pierwszą wyprawę krzyżową w 1099 roku („Hrabia Roland jedzie przez pole. Trzyma Durendal, miecz swój, który dobrze tnie i dobrze siecze. Wśród Saracenów czyni srogą rzeź. Gdybyście mogli widzieć, jak on wali trupa na trupa i jak czerwona krew rozlewa się strugą! [É ] Tysiącami i setkami giną poganie. Kto nie ucieknie, nie znajduje ratunku; chce czy nie chce, daje gardło. [É ] Francuzi bili ze szczerego serca, krzepko. Poganie ginęli tłumem, tysiącami. Na sto tysięcy nie ocalało ani dwóch”[57]). Wojenny zapał rycerzy miał korzenie religijne. Chociaż troszczyli się oni o własną sławę, ważniejszą siłą sprawczą okazywała się wrogość do muzułmanów i chęć zdobywania nowych ziem dla chrześcijaństwa. Niektóre opisy wrogów wiary i opinie o nich, szczególnie te dotyczące Murzynów (Etiopów)[58], współczesny czytelnik skłonny jest mylnie interpretować w kategoriach rasizmu. Wyznawcy Chrystusa reprezentowali w utworze siły dobra (tj. prawdziwej religii) i ich powinnością było walczyć ze złem (tj. pogaństwem) aż do jego całkowitego wytępienia.

Opiewana w Pieśni o Rolandzie wojna była toczona w imię świętej sprawy, tak więc jej pobożni uczestnicy nie powinni zanadto troszczyć się o zachowanie życia, gdyż śmierć w walce z muzułmanami otwierała przed nimi wrota raju. Ciekawe, że wprzęgnięcie ciężkozbrojnych konnych wojowników w służbę chrześcijaństwu spowodowało wymieszanie i częściową zamianę ról pomiędzy rycerstwem i duchowieństwem. Sługa Boży arcybiskup Turpin nawoływał do mężnej walki w imię wiary, obiecywał jej uczestnikom wieczną nagrodę, po czym sam ochoczo i obficie przelewał krew nieprzyjaciół Pana („Panowie barony, Karol zostawił nas tutaj; dla naszego króla trzeba nam mężnie umrzeć. Pomóżcie bronić chrześcijaństwa! Czeka nas bitwa, możecie być pewni, bo oto własnymi oczyma widzicie Saracenów. Kajajcie się za grzechy, proście Boga o przebaczenie; ja was rozgrzeszę, aby ocalić wasze dusze. Jeśli pomrzecie, będą z was święte męczenniki, będziecie mieli miejsca na najwyższym piętrze raju”[59]. „Arcybiskup zaczyna bitwę. […] Turpin wali, nie oszczędza […]. Przeszywa Saracena na wylot i kładzie go trupem na gołą ziemię. Francuzi powiadają: Oto dzielność! W rękach arcybiskupa pastorał nie przyniesie wstydu. […] Jedzie polem Turpin arcybiskup. Nie było człeka z wygoloną tonsurą i śpiewającego msze, który by dokazał tylu znamienitych czynów. Rzecze do poganina: Niech Bóg ześle na ciebie wszystko nieszczęście! […] Wypuszcza przed siebie dzielnego rumaka i wali poganina w tarczę toledańską takim ciosem, że kładzie go martwego na zieloną murawę”[60]). Rycerze z kolei, prócz kłucia włócznią i cięcia mieczem, względem towarzyszy broni pełnili funkcje kapłańskie – wyznawali i nawzajem żałowali za własne grzechy, przebaczali winy, modlili się nad umierającymi, przynosili poległych, by Turpin pobłogosławił ich na ostatnią drogę[61].

ODO, BISKUP BAYEUX, WALCZĄCY MACZUGĄ. DUCHOWNYM NIE WOLNO BYŁO PRZELEWA „ KRWI, DLATEGO W BITWIE POSŁUGIWALI SIĘ „BEZKRWAWĄ” BRONIĄ – MACZUGĄ LUB PAŁKĄ – BĘDĄCĄ RÓWNIEŻ SYMBOLEM WŁADZY. SCENA Z OPONY Z BAYEUX. (REPR. Z THE BAYEUX TAPESTRY, IL. 67)

Żołnierskie rzemiosło zostało uwznioślone, uświęcone i zrównane rangą ze służbą Bożą. Każdy rycerz walczący w obronie wiary był potencjalnym męczennikiem, a zatem również świętym. Wojna i walka (np. sądowy pojedynek) przedstawione zostały jako najwłaściwsze odpowiedzi na wymagające pomszczenia klęski, zdrady czy zniewagi („Arcybiskup powiada: Oto mi robota! Tak powinien się spisywać rycerz, który nosi dobrą broń i siedzi na dobrym koniu; inaczej nie wart ani szeląga; niech raczej zostanie mnichem w klasztorze i niech co dzień się modli za nasze grzechy! Roland odpowiada: Bijcie, nie oszczędzajcie ich!”[62]). Dokonana w XI stuleciu synteza chrześcijaństwa i świętej wojny doprowadziła równolegle do chrystianizacji wojowników i militaryzacji zdominowanego przez klasztory ówczesnego życia religijnego[63].

Literacki Roland (w odróżnieniu od przeciwstawionego mu Oliwiera – literackiego, nie zaś historycznego towarzysza broni) nad roztropność, chłodną kalkulację i przemyślaną strategię przedkładał heroizm, niedostępną dla zwykłych ludzi sławę, odwagę oraz wolę pomnażania osobistego honoru. Honor – pierwotnie oznaczający część udziału w łupach – stał się również niematerialną czysto prestiżową nagrodą lub swoistą rekompensatą za odgrywanie przypisanej rycerzowi roli[64]. Propagowanie takich wartości czyniło z armii złożonej z chrześcijańskich rycerzy nieznającego umiaru agresora i trudnego do pokonania przeciwnika. Wzniosłe pobudki religijne i żądza sławy wzmacniane były przez lęk przed ich przeciwieństwem – hańbą okrywającą zdrajcę lub tchórza. Dlatego obyczajowość rycerska ucieleśniana przez Rolanda nazywana jest kulturą wstydu, w której uniknięcie niesławy jest ważniejsze niż zdobycie ziemskiej nagrody. Jeżeli udało się tego dokonać, rycerz stawał się herosem, zdobywał sławę i szacunek jako dobry wasal oraz chrześcijanin[65].

W niechęci rycerza do zadęcia w róg i sprowadzenia z odsieczą Karola Wielkiego dostrzeżono jego podobieństwo do biblijnego bohatera Judy Machabeusza. Swoich nielicznych towarzyszy przekonywał on, żeby nie wahali się przed walką nawet z wiele liczniejszym przeciwnikiem, gdyż zwycięstwo jest wyłącznie w rękach Boga: „Bardzo łatwo wielu można pokonać rękami małej liczby, bo Niebu nie czyni różnicy, czy ocali przy pomocy wielkiej czy małej liczby. Zwycięstwo bowiem w bitwie nie zależy od liczebności wojska; prawdziwą siłą jest ta, która pochodzi z Nieba”[66].

Pieśń o Rolandzie nie była pierwszym utworem rozwijającym ten wątek. Za taki wypada uznać ułożoną w języku starogórnoniemieckim Ludwigslied (Pieśń o Ludwiku [III, królu wschodnich Franków 876–882]) upamiętniającą zwycięstwo odniesione 3 sierpnia 881 roku pod Saucourt-en-Vimeu nad duńskimi wikingami. Skomponowana wkrótce po tych wydarzeniach stanowiła szkic do portretu idealnego chrześcijańskiego rycerza. Król był w niej lennikiem Boga, odpowiadał na Jego wezwania i połączywszy męstwo z pobożnością, odnosił świetne zwycięstwo. W XI wieku, kiedy rycerstwo, które ideologiczną podstawę swojego istnienia zawdzięczało Kościołowi, było już ukształtowanym stanem społecznym, walki z najeźdźcami ze Skandynawii nie stanowiły tak wdzięcznego tematu jak zmagania z wyznawcami islamu, co przesądziło o tym, że Ludwigslied nie stała się utworem o ogólnoeuropejskim znaczeniu.

Rola ta przypadła opowieści o bitwie w dolinie Roncesvalles. Prócz zachęcania do walki z nieprzyjaciółmi wiary zawierała ona liczne wskazówki obyczajowe i pokazywała ład, jaki powinien panować w łonie chrześcijaństwa. Z pozoru niezbyt racjonalne zachowanie bohatera literackiego, który tracił resztki sił na nieudanych próbach złamania o skałę swojego miecza Durendala – uniemożliwiłoby to zwycięskim nieprzyjaciołom korzystanie z tego oręża i użycie go przeciwko chrześcijanom – miało również znaczenie religijne. W głowicy rękojeści miecza znajdowały się relikwie: ząb świętego Piotra, ampułka z krwią świętego Bazylego, włosy świętego Dionizego i strzęp sukni Najświętszej Marii Panny[67], które nie powinny wpaść w ręce niewiernych. Ponadto broń rycerza miała kształt krzyża, więc przechwycenie jej przez wrogów wiary byłoby równoznaczne z profanacją świętego symbolu przez pogan. Wymowny był również dobór wymienionych relikwii świętych patronów, ilustrujący hierarchię panującą na przełomie XI i XII wieku. Pierwszy wspomniany został biskup Rzymu, poprzednik urzędującego papieża, przywódcy wszystkich chrześcijan; po nim jeden w wielkich ojców Kościoła, współtwórca dogmatu o Trójcy Świętej i autor reguły zakonnej; wreszcie biskup Paryża – męczennik i patron Francji.

W Pieśni o Rolandzie równie ważne miejsce jak myśl religijna i walka w służbie chrześcijaństwa zajmowała ideologia feudalna. Bohaterowie bezpośrednio służyli przecież nie Kościołowi, lecz swemu seniorowi, królowi Franków. Chwałę monarchy głosili i powiększali, niemal bez przerwy uczestnicząc w wojnach i znosząc wszelkie niedogodności i cierpienia podczas kampanii. Zwyciężali lub ginęli, by pomnożył już posiadane bogactwa i potęgę oraz nigdy nie doznał żadnego uszczerbku („Odpowie Roland: Ach, dałby to Bóg! Trzeba nam tu wytrwać dla naszego króla. Dla swego pana trzeba ścierpieć wszelką niedolę i znosić wielkie gorąco i wielkie zimno, i oddać skórę, i nałożyć głową”[68]). Jedenastowieczny utwór wiernie relacjonował problemy i kwestie rozważane przez ówczesnych duchownych i świeckich feudałów. Przykładem niech będzie datowany mniej więcej na 1020 rok list Fulberta, biskupa Chartres, do księcia Akwitanii, poświęcony obowiązkom wasala, a przede wszystkim cnocie wierności. Czcigodny autor rozpoczął rozważania od obowiązku nieszkodzenia czynem, myślą lub zaniechaniem osobie i interesom seniora, ale samo powstrzymywanie się od popełnienia zła lub utrudniania czynienia dobra uznał za niewystarczające, by wasal zasłużył na posiadanie własnego lenna. Wierny lennik, prawdziwie godny beneficjum, gdyż dochowujący złożonej przysięgi, to ten, który we wszystkich sprawach wspiera i służy seniorowi radą oraz pomocą. W zamian mógł liczyć na to samo[69]. Ten prosty model funkcjonował w różnych wariantach, a jego struktura i stabilność często się zmieniały, gdyż podlegały ciągłym „negocjacjom”. Wierność wasala mogła być skutkiem militarno-politycznej przewagi seniora, mogła wynikać z familiarności – przyjaźni i tradycji przyjaźni łączącej dwie osoby (rodziny) o nierównym statusie – oraz być zdominowana przez swój transakcyjny charakter[70].

Nie były to proste zagadnienia, dlatego Pieśń o Rolandzie opowiadała również o tym, jak pogodzić wierność z troską o honor i związany z nim obowiązek zemsty (służba dla króla była najważniejszym obowiązkiem rycerza, który w zamian uzyskiwał pewność, że monarcha wymierzy sprawiedliwość zdrajcom i wrogom, nawet po śmierci swego wiernego wasala) czy jak odpowiedzieć na niesprawiedliwość bądź niewdzięczność seniora, lennika lub równego sobie stanem wojownika. Arcydzieło literackie prócz rozrywki dostarczało słuchaczom materiału do długich rozmów przy stole i podczas podróży. Mogło również stanowić wezwanie do czynu. Z tego powodu po zamieszkach w 1289 roku władze Bolonii zabroniły ślepym bardom i innym żonglerom śpiewania na publicznych placach o czynach Rolanda i Oliwiera.

Aż nazbyt często spotykane we współczesnej kulturze popularnej prequele i sequele stały się nieodłączną częścią Rolandowego mitu. Poeci komponowali pieśni opowiadające o młodzieńczych czynach bohatera. Najstarszy zachowany rękopis z Pieśnią o bitwie pod Aspremont jest niewiele młodszy od manuskryptu oksfordzkiego. Utwór ten opowiadał, jak nastoletni Roland (Rolandin) nie posłuchał wuja zakazującego mu udziału w wojnie i po zabiciu strażnika, który pilnował, by nie złamał rozkazu, na czele gromady rówieśników włączył się do bitwy z Saracenami. Chociaż nie był jeszcze pasowany na rycerza i walczył jedynie maczugą[71], pokonał syna nieprzyjacielskiego wodza i zdobył miecz Durendal oraz róg Olifant znane z późniejszych przygód. Ponieważ słuchacze zainteresowani byli nie tylko wcześniejszymi dokonaniami Rolanda, w Akwitanii, Langwedocji i Prowansji, zaradni autorzy ułożyli cały cykl opowieści o cudownym ocaleniu herosa z bitwy w Roncesvalles i jego dalszych losach.

Znaczna popularność i szybko rozszerzająca się znajomość Pieśni o Rolandzie spowodowały, że w XII wieku na pielgrzymim szlaku do Composteli wyrastały coraz to nowe budowle związane z rycerskim herosem. Szczególnie obfitował w nie odcinek między Bayonne i Pampeluną. Na górującej nad doliną Roncesvalles przełęczy Puerto de Ibaneta wzniesiono wówczas kaplicę Rolanda. Stanęła ona na miejscu ogromnego kamienia dotychczas upamiętniającego Karola Wielkiego i jego hrabiów. Dziś z kaplicy pozostały ruiny, lecz o walecznych Frankach znów przypomina kamień – tym razem w formie obelisku. Na zboczu góry, skąd zapewne Baskowie poprowadzili zgubny dla Rolanda i jego towarzyszy atak, założono w 1130 roku klasztor augustianów. Odprawiane w nim nabożeństwa, przechowywane relikwie (m.in. pantofle biskupa Turpina[72]) i atmosfera obcowania z chlubną przeszłością chrześcijańskiego rycerstwa podsycały płomień hiszpańskiej rekonkwisty. Nic dziwnego, że jeden z jej bohaterów i dowódców w zwycięskiej bitwie pod Las Navas de Tolosa (1212), król Nawarry Sancho VII Mocny (1194–1234), zażyczył sobie, by go pochować w opactwie w Roncesvalles. Jego grobowiec jest dziś dodatkową atrakcją dla pielgrzymów i turystów[73].

Nie mniejszą stanowił w średniowieczu grób Rolanda. Epos dokładnie opisywał, jak po bitwie obmyto ciała poległych baronów – Rolanda, Oliwiera i biskupa Turpina – okryto je jelenimi skórami i złożono do sarkofagów z białego marmuru. Inny fragment poematu był szczegółowym przewodnikiem po znajdujących na szlaku pielgrzymim relikwiach z hiszpańskiej wyprawy Karola Wielkiego[74]. Zgodnie z nim za miejsce ostatniego spoczynku pierwszego rycerza uważano miasteczko Blaye nad Żyrondą. Wspomniane białe trumny bohaterów można było oglądać we wzniesionym w XII stuleciu kościele Świętego Romana. Odwiedzenie go poczytywali za swój obowiązek chyba wszyscy peregrynanci i podróżnicy. O grobie w Blaye wspomniał m.in. nobilitowany wrocławski mieszczanin Mikołaj von Popplau, dworzanin cesarza Fryderyka III (1440–1493), z którego rozkazu przemierzał Europę w misjach dyplomatycznych i wywiadowczych. Podczas podróży w latach 1483–1485 Mikołaj nie odwiedził Blaye, lecz uznał, że nie może pominąć tego miejsca w przygotowywanym dla władcy sprawozdaniu. Szczegóły zaczerpnął z relacji innych współczesnych sobie podróżników: Czecha Wacława Saska z Birkowa i Norymberczyka Gabriela Tetzela, który w latach 1465–1467 towarzyszył w podobnej wędrówce wielmoży Lwu z Rozmi-talu. Oprócz grobów świętego Romana (biskupa, który chrystianizował Blaye i okolice w VI wieku) i świętej Apolonii (aleksandryjskiej męczennicy zgładzonej w 249 roku) podróżnicy widzieli kamienne płyty kryjące szczątki Rolanda, jego siostry świętej Belindy oraz towarzysza ostatniej walki – literackiego bohatera Oliwiera[75]! W kościele Świętego Seweryna w Bordeaux wśród licznych nagromadzonych relikwii pielgrzymi mogli natomiast obejrzeć wykonanego z kości słoniowej Olifanta – róg, w który Roland nie zadął we właściwym czasie. Jak widać, legenda obrastała w szczegóły, pamiątki i wydarzenia.

Dzięki eposowi Roland stał się symbolem rycerstwa i jego ideologii, pierwszym chrześcijańskim rycerzem – obrońcą i nadzieją współwyznawców. Popularność Pieśni o Rolandzie najszybciej przełożyła się na modę w nadawanie dzieciom imion występujących w niej bohaterów. Materiały do badań nad tymi procesami społeczno-kulturowymi są niekompletne i bardzo rozproszone, niemniej udało się stwierdzić, że np. we Florencji imiona Rolanda i Turpina najliczniej pojawiały się w ostatniej ćwierci XII wieku. W Polsce można było je spotkać (choć niewiele) już w następnym stuleciu. Najstarsza spolszczona forma tego imienia brzmiała Rulant (a także Lurant). Szczytowym okresem tej mody w naszym kraju była druga połowa XIV wieku i początek XV wieku, a jej szczególnie wymownymi przykładami: poległy w bitwie z Turkami pod Nikopolis (1396) Roland, syn kasztelana wyszogrodzkiego Sasina z Trębek, oraz możnowładca Turpin z Bolkowa, który jednego z synów nazwał Oliwierem[76].

KRÓL ZDOBYWAJĄCY MIASTO I UJARZMIAJĄCY WROGÓW. PŁASKORZEŹBA Z KOŚCI SŁONIOWEJ ZDOBIĄCA JEDENASTOWIECZNY RELIKWIARZ ŚWIĘTEGO EMILIANA CUCULLATUSA (SAN MILLć N DE LA COGOLLA). (REPR. Z D. MATTHEW, EUROPA WIEKÓW ŚREDNICH, WARSZAWA 1996, S. 74)

Imię Rolanda przetrwało też w wielu lokalnych legendach od Nadrenii po Katalonię. Zamek Rolandseck, zbudowany przez arcybiskupa Kolonii ok. 1100 roku nad Renem w okolicach Bonn, fantazja następnych pokoleń uczyniła warownią wzniesioną przez słynnego rycerza dla swojej narzeczonej, która niestety, usłyszawszy nieprawdziwą wieść o śmierci ukochanego, wstąpiła do klasztoru. Po szczęśliwym powrocie Rolandowi nie pozostało więc nic innego, jak przyłączyć się do hiszpańskiej wyprawy Karola Wielkiego. We wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego heros użyczył dla odmiany imienia olbrzymowi. Katalońskie matki straszyły niegrzeczne dzieci, że zabierze je Rotlla, a legendę o gigancie podtrzymywały nazwy miejscowości upamiętniających jego wyczyny.

Leksykalna pomyłka – podobieństwo słów Rotland i Roland – spowodowała, że imieniem herosa nazwano kamienne figury rycerzy symbolizujące miejską samorządność, niezawisłość sądów i podleganie własnym prawom. O takim posągu rzekomo wspomina już przywilej cesarza Henryka V dla Bremy z 1111 roku. Kolumny lub postumenty zwieńczone figurą mężczyzny w zbroi i z mieczem w dłoni stały przed ratuszami na rynkach wielu miast. Historycy doliczyli się co najmniej pięćdziesięciu pięciu figur, z których przetrwało dwadzieścia. Ich długa lista obejmuje Bremę (miejscowego Rolanda, zaliczonego przez UNESCO do światowego dziedzictwa kultury, postawiono w 1404 roku), Brandenburg (1402), Haldensleben (pierwszy z 1419 roku, obecny konny pomnik z 1528 roku), Halle, Kwedlinburg (1440), Magdeburg, Nordhausen (1375), Perleberg (1546), Stendal (1525), Wedel, Zerbst (1445). Nie tylko w Niemczech pierwszy rycerz doczekał się pomników – posągi Rolanda i Oliwiera flankują wejście do wzniesionej w XII wieku katedry w Weronie.

[1] Hraban Maur, De procinctu militiae romanae [w:] „Zeitschrift für Deutsches Altertum”, przeł. Eligia Bąkowska t. 15 [1872], s. 444.

[2] Hraban Maur (776/784–856), benedyktyn, teolog, kronikarz i jeden z najwybitniejszych uczonych epoki karolińskiej, od 847 roku arcybiskup Moguncji.

[3] Publiusz Flawiusz Wegecjusz Renatus, rzymski pisarz i teoretyk wojskowości z IV w. n.e., domniemany autor maksymy Si vis pacem, parabellum (Jeśli chcesz pokoju, gotuj się do wojny).

[4] Sancti Odonis Abbatis Cluniacensis II, De Vita Geraldi Auriliacensis Comitis Libri Quatuor, ed. J.P. Migne, PL, t. 133, ks. 1, rozdz. 5, przekład autora. Przekład francuski dostępny na www.encydopedie-umverselle.com/saint g�raud d’Aurillac vie%20par 0don1.html.

[5] Le Livre des faicts du bon messie Jean le Maingre, dit Boucicaut, marechal de France et gouverneur de Gennes, Paris 1836, s. 219, przekład autora.

[6] Od łac. dexter – prawy, ponieważ w marszu prowadzono go po prawej stronie rycerza.

[7] P. Nowak, S.A. Sroka, Konia! Konia! Me królestwo za konia! Uwagi o opiece nad koniem w średniowieczu [w:] Biskupi, lennicy, żeglarze, pod red. B. Śliwińskiego, Gdańsk 2003, s. 135–144; M. Pastoureau, Zycie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okrągłego Stołu (XII-XIII wiek), Warszawa 1983, s. 89–90; J. Szymczak, Koń wyniósł jeźdźca ponad innych wojowników [w:] Etos rycerski w Europie Środkowej i Wschodniej X-XV w., pod red. W. Peltza i J. Dudka, Zielona Góra 1997, s. 15–23.

[8] Cyt. za W.A. Lasocki, O koniu bojowym. Z zapisków kawalerzysty, Londyn 1997, s. 9

[9] Tytułem uściślenia należy dodać, że ludzie średniowiecza nie znali słowa religia w znaczeniu zespół wierzeń, obrzędów i norm. Nie istniał dla nich podział na życie religijne i świeckie, gdyż wszystko działo się i dokonywało w ramach jednego boskiego porządku. Łaciński termin religio oznaczał natomiast złożenie ślubów i życie zakonne. Naszemu rozumieniu religii najbliższy był chyba termin fides - wiara.

[10] E. Auerbach, Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, t. 1, Warszawa 1968, s. 243.

[11] Jeśli nie zaznaczono inaczej, daty w nawiasach przy osobach biskupów, monarchów, książąt oraz hrabiów oznaczają lata ich pontyfikatu, panowania lub posiadania lenna; u innych osób – lata życia.

[12] Cyt. za J. Flori, Rycerze i rycerstwo w Êredniowieczu, Poznań 2003, s. 37.

[13] 2 Tm, 2, 3-4 (wszystkie cytaty z Pisma Świętego według Biblii Tysiàclecia).

[14] Por. K. Modzelewski, Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004, s. 119–128.

[15] Beatrice Portinari (1265–1290), ukochana i przyjaciółka poety, żona mieszczanina Szymona Bardiego. Wyidealizowana, przedstawiona jako duchowa doskonałość czekała na narratora (Poetę) w raju ziemskim, po czym była jego przewodniczką po Raju.

[16] Tj… w piątej sferze Raju znajdującej się na Marsie. Czerwony kolor planety symbolizuje krzyżowców i męczenników za wiarę. Ich dusze układają się w ognisty krzyż, któremu przypatruje się Poeta.

[17] Jozue, przywódca Izraelitów kierujący po śmierci Mojżesza podbojem Ziemi Obiecanej oraz jej podziałem pomiędzy plemiona Izraela.

[18] Juda Machabeusz (zm. 160 p.n.e.), wódz zwycięskiego powstania Żydów przeciwko królowi Syrii Antiochowi IV Epifanesowi w latach 167–163 p.n.e. W 164 roku p.n.e. wyzwolił Jerozolimę i utworzył tam niezależne państwo, którym następnie władali jego bracia i ich potomkowie (do 63 r. p.n.e.).

[19] Roland (zm. 778), karoliński palatyn poległy w bitwie w dolinie Roncesvalles. Bohater Pieśni o Rolandzie.

[20] Karol Wielki (zm. 815), król i cesarz Franków. Odnowiciel Cesarstwa Rzymskiego (zachodniego).

[21] Wilhelm Orański (d’Orange), zwany także Krzywonosym lub Krótkonosym, bohater dwunastowiecznego cyklu epiki rycerskiej (utwory: Młodzieńcze czyny Wilhelma, Koronacja Ludwika, Wozy w Nîmes, Zdobycie Orange, Pieśń o Wilhelmie, Wilhelm mnichem), którego akcja rozgrywa się na południu Francji w IX wieku. Pierwowzorem literackiej postaci był Wilhelm, hrabia Tuluzy (zm. 812 r.), znany z licznych zwycięstw nad Maurami.

[22] Renaud de Montauban, bohater epiki rycerskiej z cyklu Doona z Mayence (Moguncji), walczący m.in. w Ziemi Świętej. Tworzące cykl utwory (Gormont i Isembart, Girart z Roussillon, Młodzieńczy czyn Ogiera, Rycerskie czyny Ogiera, Renaud z Montauban – znany także pod tytułem Czterej synowie Aymona, Raul z Cambrai, Doon z Mayence) układane były od końca XI do początku XIII wieku. Renaud uważany był za przodka Gotfryda de Bouillon.

[23] Gotfryd de Bouillon (ok. 1060–1100), jeden z przywódców pierwszej krucjaty, po zdobyciu Jerozolimy przyjął tytuł Obrońcy Grobu Świętego.

[24] Robert Guiscard (1015–1085), książę Apulii, twórca normańskiego państwa w południowej Italii i na Sycylii.

[25] Dante Alighieri, Boska Komedia, przeł. E. Porębowicz, Raj, Pieśń XVIII, w. 19–63, Wrocław 1986, s. 379–380.

[26] W latach 800–802 doszło do próby utworzenia koalicji zwróconej przeciwko Umajjadom w Hiszpanii. Jedynym jej rezultatem była wymiana darów pomiędzy władcami – Karol otrzymał od kalifa Haruna ar-Raszida (786–809, bardziej znanego z Księgi tysiąca i jednej nocy) białego słonia o imieniu Abul Abbas, który reagował na dwadzieścia trzy komendy i stał się największą atrakcją cesarskiego zwierzyńca w Akwizgranie.

[27] E.W. Wies, Karol Wielki, Warszawa 1996, s. 102–107.

[28] Cyt. za P. Richè, Życie codzienne w państwie Karola Wielkiego, Warszawa 1979, s. 79.

[29] G. Faber, Merowingowie i Karolingowie, Warszawa 1994, s. 164–169.

[30] Drugą porażkę wojska Franków poniosły z rąk Sasów w górach Süntel w 782 roku. W obu wypadkach Karol Wielki nie dowodził pokonanymi oddziałami.

[31] Por. G. Swoboda, Little Big Horn 1 8 7 6, Warszawa 1998.

[32] Dokładną datę bitwy znamy właśnie dzięki zachowanej inskrypcji nagrobnej stolnika Eggiharda.

[33] Einhard, Vita Caroli Magni, rozdz. 9, przekład autora. Wydanie polskie Einhard, Zycie Karola Wielkiego, przeł. J. Parandowski, wstępem i komentarzami opatrzył A. Gieysztor, Wrocław 1950.

[34] Cyt. za P. Rich”, Życie codzienne… s. 11–12.

[35] Także grupa uboższych gospodarzy, mających w sumie 3-4 łany ziemi, zobowiązana była wyposażyć i wystawić jednego lekkozbrojnego jeźdźca oraz troszczyć się o jego gospodarstwo podczas nieobecności właściciela.

[36] A. Guriewicz, Jednostka w dziejach Europy (średniowiecze), Gdańsk-Warszawa 2002, s. 183–185.

[37] G. Duby, Czasy katedr. Sztuka i spoΠeczeƒstwo 9 8 0 – 1 4 20, Warszawa 1997, s. 32–36.

[38] Ph. Contamine, Wojna w średniowieczu, Warszawa 1999, s. 28–39, 190–195.

[39] R. Barber, Rycerze i rycerskość, Warszawa 2000, s. 11–30.

[40] J. Flori, Rycerstwo w średniowiecznej Francji, Warszawa 1999, s. 33–47.

[41] J. Bumke, Courtly Culture: Literature and Society in the High Middle Ages, Berkeley 1991, s. 46–52; J. Flori, Rycerze… s. 57–106.

[42] J. Bumke, The Koncept of Knighthood in the Middle Ages, New York 1982, s. 10, 84–88.

43 Więcej na ten temat [w:] W. Iwańczak, Ludzie miecza, modlitwy, pracy. Trójpodział społeczeństwa w średniowiecznej myśli czeskiej, Kielce 1995, s. 7-26; J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1994, s. 261–266.

[44] M. Bloch, Społeczeństwo feudalne, Warszawa 2002, s. 117–126.

[45] Fredegarii scholastici Chronicum cum suis continuatoribus, sive appendix ad Sancti Gregorii episcopi Turonensis Historiam Francorum [w:] RHGF, éd. L. Delisle, t. 2, Paris 1869, rozdz. 78, s. 442–443.

[46] P. Rich”, Karolingowie. Ród, który stworzył Europę, Warszawa 1997, s. 155.

[47] Patron owego położonego w pobliżu Burgos klasztoru, eremita św. Emilian Cucullatus (zm. 574), choć żył przed arabskim najazdem na Półwysep Iberyjski, od XI wieku przedstawiany był jako mnich (najczęściej benedyktyn) walczący konno z Maurami.

[48] A.C. Rejhon, Cân Rolant: The Medieval Welsh Version of the Song of Roland, Berkeley 1984, s 68–89.

[49] Ze względu na popularność tego imienia nie sposób zidentyfikować autora. Jest on utożsamiany z opatem klasztorów w Malmesbury i Peterborough albo z biskupem Bayeux (od 1097 roku), albo z zakonnikiem z klasztoru w Bec, albo z opatem z Coulombs.

[50] B. Bednarek, Epos europejski, Wrocław 2001, s. 197–206.

[51] Pieśń o Rolandzie [w:] Literatura francuskiego średniowiecza, przeł. Tadeusz Boy-Żeleński, Warszawa 1992, pieśń 28, s. 23. Fragmenty eposu w poetyckim przekładzie Jacka Kowalskiego w miesięczniku „Czas kultury” t. 13 [1997], nr 1, s. 48–50.

[52] Ibid., pieśń 93, s. 47, patrz także pieśni 94–103, s. 47–50.

[53] Ibid., pieśń 17, 18, 61, 130, 137, s. 19–20, 35, 61, 64.

[54] A.F. Grabski, Polska w opiniach obcych X-XIII w., Warszawa 1964, s. 164–167; G. Labuda, Polska w Pieśni o Rolandzie [w:] Rocz. Hist., t. 22 [1956], s. 35–57.

[55] Wilhelm z Malmesbury, Gesta Regum Anglorum, Oxford 1998, ks. 3, rozdz. 157, przekład autora.

[56] Robert Wace, Le Roman de Rou, Paris 1972, ks. 2, rozdz. 183, w. 8013–8018, przekład autora.

[57] Pieśń o Rolandzie, pieśń 105, 110, 111, s. 51, 53.

[58] Ibid., pieśń 113, 143, 144, s. 54, 66, 67.

[59] Ibid., pieśń 89, s. 45.

[60] Ibid., pieśń 114, 121, s. 54–55, 57–58.

[61] Ibid., pieśń 149, 161–163, s. 68–69, 73–74.

[62] Ibid., pieśń 141, s. 65.

[63] G. Minois, Kościół i wojna. Od czasów Biblii do ery atomowej, Warszawa 1998, s. 138–140.

[64] M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1973, s. 70–98; S. Piekarczyk, Ethos rycerski – samookreślenie i wyróżnienie (Na marginesie książki Marii Ossowskiej) [w:] Kwart. Hist., t. 82 [1975], z. 1, s. 135.

[65] G.F. Jones, The Ethos of the Song of Roland, Baltimore 1963.

[66] 1 Mch, 3, 18–19.

[67] Pieśń o Rolandzie, pieśń 173, s. 78.

[68] Ibid., pieśń 79, s. 41.

[69] The Letters and Poems of Fulbert of Chartres, ed… and transl… by F. Behrends, Oxford 1976, s. 90–91. Por. J. Flori, Rycerze… s. 46.

[70] S.D. White, Politics of Fidelity: Hugh of Lusignan and William of Aquitaine [w:] C. Duhamel-Amado, G. Lobrichon, Georges Duby: l’écriture de l’histoire, Bruxelles 1996, s. 223–230.

[71] O symbolicznym znaczeniu tej broni A. Nadolski, Odo episcupus baculum tenens. W sprawie obyczajowej hierachii niektórych rodzajów broni w średniowieczu [w:] Cultus et cognitio. Studia z dziejów średniowiecznej kultury ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w czterdziestolecie pracy naukowej, Warszawa 1976, s. 421–425.

[72] A. Olędzka-Frybesowa, Drogami średniowiecznej Europy, Kraków 1997, s. 155. Ta szczególnie urokliwa książka opisuje świątynie, sztukę i architekturę sakralną na pielgrzymim szlaku do Composteli.

[73] Ponadto w klasztorze złożono wnętrzności Karola II Złego, króla Nawarry 1349–1387.

[74] Pieśń o Rolandzie, pieśń 267, s. 114.

[75] Opisanie podróży Mikołaja von Popplau rycerza rodem z Wrocławia, przełożył, opatrzył przedmową i komentarzami P. Radzikowski, Kraków 1996, s. 122.

[76] J. Wiesiołowski, Romans rycerski w kulturze społeczeństwa późnośredniowiecznej Polski [w:] Literatura i kultura późnego średniowiecza w Polsce, pod red. T. Michałowskiej, Warszawa 1993, s. 147.

77 G.J. Brzustowicz, Rycerstwo ziemi choszczeńskiej XIII-XVI wieku. Polityka – gospodarka – kultura – genealogia, Warszawa 2004, s. 191, 329 – 346.

78 M. de Cervantes Saavedra, Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manczy, przeł. A. L. Czerny i Z. Czerny, t. 1, Wrocław 1998, ks. 1, rozdz. 1, s. 33–34: „[Don Kichote] prawił, że Cyd Ruy Diaz był znakomitym rycerzem, jednak równać się nie mógł z Rycerzem Gorejącego Miecza, który jednym ciosem przeciął na pół dwóch okrutnych i potwornych olbrzymów. Wynosił Bernarda del Carpio za to, że zabił w Ronsewalu Rolanda Zaczarowanego używając sposobu Herkulesa, który udusił w swych ramionach Ateusza, syna Ziemi. Wysławiał olbrzyma Morganta, że choć z rodu wielkoludów, którzy wszyscy są pyszni i gburowaci, był sam uprzejmy i dworny. Lecz nade wszystko cenił Rynałta z Montalbanu, zwłaszcza kiedy ten, opuściwszy swój zamek, łupił, kogo napotkał, zaś przeprawiwszy się przez morze, wykradł bałwana Mahometa, który był szczerozłoty cały, jak mówi historia. Zaś aby zdrajcy Ganelonowi wrzepić sporą dozę kopniaków, oddałby swą gospodynię i siostrzenicę w dodatku”. Patrz również ibid., ks. 1, rozdz. 6, s. 69.

79 Nazwa rodzinnej miejscowości Rodryga (obecnie Vivar del Cid) podawana jest także w formie Bivar.

80 E. Lévi-Provenęal, Cywilizacja arabska w Hiszpanii, Warszawa 2006; M. Vincent, R.A. Stra-dling, Hiszpania i Portugalia, Warszawa 1997, s. 43–52.

81 Np. Walencją w latach 1010–1018 rządzili bracia Mubarak i Muzaffar, uprowadzeni jako dzieci z jednego z państw słowiańskich, następnie zislamizowani i służący wysokiej rangi urzędnikowi na dworze kalifa.

82 Koran, przełożył i komentarzem opatrzył J. Bielawski, Warszawa 1986, sura IX, Skrucha [At-Tauba], s. 221–243.

83 E. Ashtor, The Jews of Moslem Spain, t. 3, Philadelphia 1984.

84 R. Fletcher, Moorish Spain, Berkeley-Los Angeles 1993, s. 35–52.

85 R. Fletcher, The Quest for El Cid, Oxford 1991, s. 39.

86 L.S. Zakrzewski, Ethos rycerski w dawnej i współczesnej wojnie, Warszawa 2004, s. 73–131.

87 B.F. Reilly, The Kingdom of Leon-Castilla under Queen Urraca, Princeton 1982, s. 6-9.

88 Pieśń o Cydzie, przeł. A.L. Czerny, Kraków 2003, pieśń 148, s. 116.

89 Historia Roderici, rozdz. 2-3. Przekład angielski w The World of El Cid: Chronicles of the Spanish Reconquest, ed. S. Barton, R. Fletcher, Manchester 2000, s. 98–147.

90 S. Runciman, Wyprawy krzyżowe, t. 1, Warszawa 1987, s. 92–93.

91 B.F. Reilly, The Kingdom of Leon-Castilla under King Alfonso VI, Princeton 1988, s. 37–39.

92 Historia Roderici, rozdz. 5, przekład autora.

93 Genealogia Jimeny jest niepewna, gdyż nie jest znany żaden hrabia Oviedo o imieniu Diego, niemniej na pewno była ona kuzynką króla.

94 R. Fletcher, The Quest… s. 118–123.

95 J.F. O’Callaghan, A History of Medieval Spain, London 1975, s. 200–204.

96 M.R. Menocal, Ozdoba świata. Jak muzułmanie, żydzi i chrześcijanie tworzyli kulturę tolerancji w średniowiecznej Hiszpanii, Kraków 2006, s. 85–93.

97 Historia Roderici, rozdz. 7-8.

98 B.F. Reilly, The Kingdom of Leon-Castilla under King… s. 128–130, uprzedzając przyszłe wydarzenia, niesłusznie dopatruje się w decyzji Alfonsa VI militarno-politycznej dywersji w aragońskiej i katalońskiej strefie wpływów oraz dania Cydowi wolnej ręki w wywalczeniu sobie niezależnego władztwa terytorialnego.

99 Historia Roderici, rozdz. 15, przekład autora.

100 W grudniu 1082 roku Berengar Rajmund II (prawdopodobnie) zorganizował udany zamach na życie swego brata i współwładcy Rajmunda Berengara II (1076–1082). Zbrodnia, z której nie potrafił się oczyścić, zamiast pełni władzy przyniosła mu wymuszoną w 1085 roku przez poddanych regencję u boku małoletniego bratanka Rajmunda Berengara III. W 1097 roku Berengar przekazał mu pełnię władzy i przyłączył się do pierwszej krucjaty. Poległ pod murami Jerozolimy w 1099 roku. R. Fletcher, The Quest… s. 135–136.

101 Historia Roderici, rozdz. 23.

102 Ibid., rozdz. 18–19.

103 H.V. Livermore, The Origins of Spain and Portugal, London 1971, s. 391–394.

104 B.F. Reilly, The Kingdom of Leon-Castilla under King… s. 161–182.

105 O Almorawidach patrz R. Fletcher, Moorish… s. 105–118.

106 Sens tej wypowiedzi kryje się w symbolice świni w islamie. Jest ona zwierzęciem nieczystym, a muzułmanom nie wolno spożywać wieprzowiny.

107 Historia Roderici, rozdz. 33–34.

108 Pieśń o Cydzie, pieśń 72, s. 48.

109 Ibid., pieśń 74, s. 49.

110 Ibid., pieśń 25, s. 24, pieśń 40 s. 34, pieśń 44, s. 35.

111 Ibid., pieśń 2, s. 8.

112 R. Fletcher, The Quest… s. 157–159.

113 Historia Roderici, rozdz. 45.

114 Ibid., rozdz. 50.

115 Ibid, rozdz. 62–63.

116 Ibid., rozdz. 70–72.

117 B.F. Reilly, The Kingdom of Leon-Castilla under King… s. 270–271.

118 Legenda tłumaczy imię Babieka (tj. prostacki, głupi) opowieścią o mnichu będącym ojcem chrzestnym Cyda. Kiedy młodzieniec zbliżał się do osiągnięcia lat sprawnych (tj. formalnej dorosłości, ok. piętnastego roku życia), mnich ów postanowił ofiarować mu wierzchowca i pozwolił, by wybrał go sobie spośród sprowadzonych z Al-Andalus arabów. Rozczarowany, niewłaściwym w swoim mniemaniu, wyborem chrześniaka ze złością wykrzyknął: Babieca!

119 Historyczni infanzones Piotr i Diego Ansúrez nie poślubili córek Cyda, ale podobnie jak bracia Ordoftezowie należeli do jego politycznych konkurentów.

120 B. Bednarek, op. cit., s. 224–231.

121 Jedynie C. Smith, The Making of the „Poema de Mio Cid”, Cambridge 1983, uważa Piotra Opata za autora, nie zaś za kopistę utworu.

122 R. Barber, op. cit., s. 72–76.

123 Pieśń o Cydzie, pieśń 79, s. 53.

124 Ibid., pieśń 94, s. 65–66.

125 Ibid., pieśń 57, s. 41.

126 Ibid., pieśń 83, s. 59.

127 Ibid., pieśń 16, s. 17.

128 Ibid., pieśń 104, s. 77.

129 Ibid., pieśń 84, s. 60.

130 Ibid., pieśń 137, s. 111.

131 K. Modzelewski, Barbarzyńska… s. 158–169.

132 Tytuł pochodzi od dwóch pierwszych słów księgi: Kringla heimsins oznaczających w używanym w średniowiecznej Norwegii języku norran Krąg świata. Angielski przekład dzieła na stronach http://sunsite.berkeley.edu/OMACL/Heimskringla/.

133 Inne hipotetyczne wyjaśnienia terminu wiking wywodzą go od słowa vik – zatoka – (ludzie z zatok) bądź vika – nautycznej jednostki odległości.

134 I. Bieżuńska-Małowist, M. Małowist, Niewolnictwo, Warszawa 1987, s. 277–284; L. Leciejewicz, Normanowie, Wrocław 1979, s. 176–184.

135 Z prac poświęconych historii i kulturze wikingów warto wymienić C. Baatey, H. Clarke, R.I. Page, N.S. Price, Wikingowie, Warszawa 1998; P.G. Foote, D. M. Wilson, Wikingowie, Warszawa 1975; A. Guriewicz, Wyprawy wikingów, Warszawa 1969; E. Roesdahl, Historia Wikingów, Gdańsk 1996; Vikings. The North Atlantic Saga, ed. W.W. Fitzhugh, E.I. Ward, Washington 2000.

136 J. Kłoczowski, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza, Warszawa 1998, s. 49–51.

137 Wydarzenie to (z błędnym imieniem głównego bohatera) opisuje Kronika Thietmara, Kraków 2002, ks. 7, rozdz. 42–43, s. 197–198.

138 B. Sawyer, P. Sawyer, Medieval Scandinavia. From Conversion to Reformation circa 800–1500, Minneapolis 1993, 100–108.

139 Heimskringla, Saga o świętym Olafie, rozdz. 111, przekład autora z języka angielskiego. Inne relacje o nawracaniu Norwegów przez Olafa II – ibid., rozdz. 117, 129.

140 Por. A. Gieysztor, Przemiany ideologiczne w państwie pierwszych Piastów a wprowadzenie chrześcijaństwa [w:] Początki państwa polskiego. Księga tysiąclecia, wyd. II, Poznań 2002, t. 2, s. 155–169.

141 Heimskringla, Saga o świętym Olafie, rozdz. 75.

142 Matką Olafa była Świętosława (ur. ok. 980-zm. po 1014), córka księcia Polski Mieszka I i jego drugiej żony Ody, córki margrabiego Marchii Północnej Dytryka. Po śmierci pierwszego męża, króla Szwecji Eryka Zwycięskiego, poślubiła władcę Danii Swena Widłobrodego (986–1014), któremu urodziła dwóch synów: Kanuta Wielkiego (króla Anglii 1016–1035, Danii 1018–1035 i Norwegii 1029–1035) i Haralda II (króla Danii 1014–1018) oraz dwie córki: Świętosławę młodszą (mniszkę) i Estridę.

143 O. Müller, Święty Olaf, król Norwegii. Walka o chrześcijańskie państwo, Warszawa 2000.

144 J. Banaszkiewicz, „Lestek” (Lesir) i „Lechici” (Lesar) w średniowiecznej tradycji skandynawskiej [w:] Kwart. Hist., t. 108 [2001], z. 2, s. 6.

145 Wipon, Chwalebne czyny cesarza Konrada II, Kraków 2005, rozdz. 29, s. 55–57; G. Labuda, Mieszko II król Polski (1025–1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992, s. 78–92.

146 O gwardii wareskiej patrz D. Piwowarczyk, Normanowie i Bizancjum w XI stuleciu, Warszawa 2006, s. 149–156.

147 Przykładowo ruska księżna Olga zdobyła w ten sposób jeden z grodów Drewlan – Powieść minionych lat, przeł. i opr. F. Sielicki, Wrocław 1999, rozdz. 22, s. 46–47. Podobną strategią posłużyli się w Chinach Mongołowie – L. Podhorodecki, Czyngis-chan, Warszawa 1991, s. 99–100.

148 Heimskringla, Saga o Haraldzie Hardradzie, rozdz. 4, 6-10.

149 B. Bates, Magia, mity i tajemnice średniowiecza, Warszawa 2006, s. 143–152.

150 Heimskringla, Saga o Haraldzie Hardradzie, rozdz. 12.

151 O przebiegu i stłumieniu buntu M. Psellos, Kronika, czyli historia jednego stulecia Bizancjum (976–1077), Wrocław 2005, ks. 4, rozdz. 39–49, s. 87–95.

152 Angielski przekład dzieła Aristakesa dostępny jest na stronie http://rbedrosiancom/a4.htm. (rozdz. 9 – fragment o panowaniu Michała V).

153 M. Psellos, op. cit., ks. 5, rozdz. 1-51, s. 99–132. Przekład angielski dzieła Skutarioty -www.fordham.edu/halsall/source/skoutariotes1.html.

154 Cyt. za A. Hare, S. Baddeley, Venice, London 1922, s. 132–133, przekład autora.

155 Heimskringla, Saga o Haraldzie Hardradzie, rozdz. 13–15.

156 A. Poppe, Opowieść latopisarska o wyprawie „na Greków” w 1043 roku. Jej redakcje i okoliczności powstania, Slavia Or., t. 16 [1967], z. 4, s. 349–362; M. Psellos, op. cit., ks. 6, rozdz. 90–96, s. 183–188; Powieść minionych lat, rozdz. 60, s. 120–121; G. Vernadsky, The Byzantine-Russian war of 1043, „Südost-Forschungen”, t. 12 [1953], s. 47–67.

157 O małżeństwie tym opowiada powieść F. Ingulstad, Ellisiv, Otwock 2001.

158 Heimskringla, Saga o Haraldzie Hardradzie, rozdz. 19.

159 Ibid., rozdz. 24.

160 P.G. Foote, D.M. Wilson, op. cit., s. 303–345.

161 Heimskringla, Saga o Haraldzie Hardradzie, rozdz. 35.

162 Dary składane kapłanom przez wiernych np. po chrzcie lub pogrzebie.

163 [Adam z Bremy], Adami Gesta Hammaburgensis Ecclesiae pontificum ex recensione Lapenber-gii: in usum scholarum ex monumentis Germaniae historicis recusa, hrsg. v. J. M. Lappenberg, Hannoverae 1876, ks. 3, rozdz. 16, s. 106–108, przekład autora.

164 Cyt. za P.G. Foote, D. M. Wilson, op. cit., s. 110.

165 Własnej prowincji kościelnej Norwegia doczekała się dopiero w 1152 roku, gdy diecezję w Nidaros podniesiono do rangi arcybiskupstwa.

166 Wydarzenia kluczowego dla dziejów średniowiecznej Anglii roku 1066 opisuje J. Soszyński, Hastings 1066, Warszawa 2003.

167 Spisana w języku staroangielskim Kronika anglosaska powstawała od końca IX do połowy XII w., początkowo jako zapiski rocznikarskie. Zapoczątkowano ją z polecenia króla Alfreda Wielkiego, a następnie kontynuowano w kilku klasztorach, skutkiem czego istnieje aż pięć wersji Kroniki uważanych za podstawowe. Angielski przekład, będący kompilacją wszystkich wspomnianych wersji, dostępny jest na http://sunsite.berkeley.edu/OMACL/Anglo/.

168 Heimskringla, Saga o Haraldzie Hardradzie, rozdz. 90.

169 Cyt. za E. Roesdahl, op. cit., uwspółcześnił Didrik Arup Seip, przeł. F. Jaszuński.

170 Opona (zwana także Tapiserią lub Tkaniną) z Bayeux to szeroki na blisko pół metra i długi prawie na 70 metrów pas tkaniny z wyhaftowanymi scenami przedstawiającymi wydarzenia z lat 1064–1066 prowadzące do podboju Anglii przez normandzkiego księcia Wilhelma. Sporządzono ją ok. 1080 roku w południowej Anglii. The Bayeux Tapestry, with introduction, description and commentary by D. M. Wilson, New York 2004.

171 Heimskringla, Saga o Haraldzie Hardradzie, rozdz. 92–98.

172 Por. M.J. Strickland, Killing or Clemency? Ransom, Chivalry and Changing Attitudes to Defeated Opponents in Britain and Northern France (7th-12th Centuries) [w:] Krieg im Mittelalter, hrsg. v. H.-H. Kortüm, Berlin 2001, s. 99–122.

173 Cyt. za P.G. Foote, D.M. Wilson, op. cit., s. 153.

174 Ibid., s. 390–399.

175 J. Soszyński, op. cit., s. 172–178.

176 N. Hooper, M. Bennett, Atlas sztuki wojennej w średniowieczu 768–1487, Warszawa 2004, s 36–37.

177 P. Zumthor, Wilhelm Zdobywca, Warszawa 1994.

178 Ex Orderici Vitalis Historia ecclesiastica [w:] MGH SS, t. 20, hrsg. v. G.H. Pertz, Leipzig 1925, ks. 4, rozdz. 7, s. 54–55, przekład autora.

179 P. Zumthor, op. cit., s. 261–273.

180 Ibid., s. 284–285.

181 G. Labuda, Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej, Poznań 2002, s. 482–484 (t. 2, s. 178–180).

182 Powieść minionych lat, rozdz. 83, s. 187, o pomocy udzielonej Bolesławowi Śmiałemu w wojnie z Czechami w rozdz. 73, s. 154.

183 T. Jasiński, Czy Gall Anonim to Monachus Littorensis? [w:] Kwart. Hist., t. 112 [2005], nr 3, s. 69–88.

184 O Kronice polskiej patrz T. Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 1995, s. 107–129.

185 Kultura Polski średniowiecznej X-XIII w., pod red. J. Dowiata, Warszawa 1985, s. 145–149; T. Lalik, Społeczeństwo i państwo w drugiej połowie XI i pierwszej połowie XII wieku [w:] Polska pierwszych Piastów. Państwo – społeczeństwo – kultura, pod red. T. Manteuffla, Warszawa 1974, s. 232–236; K. Modzelewski, Comites, principes, nobiles. Struktura klasy panującej w świetle terminologii Anonima Galla [w:] Cultus et cognitio. Studia z dziejów średniowiecznej kultury ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w czterdziestolecie pracy naukowej, Warszawa 1976, s. 405–407.

186 S. Suchodolski, Moneta możnowładcza i kościelna w Polsce wczesnośredniowiecznej, Wrocław 1987, s. 13–44.

187 K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, Warszawa-Wrocław 1993, s. 182–183.

188 Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. R. Grodecki, oprac. M. Plezia, Wrocław 1989, ks. II, rozdz. 4, s. 69.

189 Ibid., ks. II, rozdz. 7, s. 73–74.

190 J. Bieniak, Polska elita polityczna XII wieku. (Część II. Wróżda i zgoda) [w:] SPŚ, pod red. S.K. Kuczyńskiego, t. 3, Warszawa 1985, s. 13–74.

191 D. Piwowarczyk, Funkcje i ceremoniał rycerskiego pasowania na ziemiach polskich (XI-XVIII wiek) [w:] Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, cz. 1, Od średniowiecza do wieku XVIII, Warszawa 2002, s. 192–216.

192 Z. Dalewski, Władza, przestrzeń, ceremoniał. Miejsce i uroczystość inauguracji władcy w Polsce średniowiecznej do końca XIV w., Warszawa 1996, s. 58–66.

193 Kronika polska, ks. III, rozdz. 25, s. 160.

194 Dokładną analizę ostatniego konfliktu pomiędzy synami Władysława Hermana przeprowadził Z. Dalewski, Rytuał i polityka. Opowieść Galla Anonima o konflikcie Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem, Warszawa 2005.

195 J. Adamus, O monarchii Gallowej, Warszawa 1952; R. Grodecki, Zbigniew książę Polski [w:] Studia staropolskie. Księga ku czci Aleksandra Brücknera, Warszawa 1928, s. 71–105.

196 „Zbigniew [É ] jako wykształcony i starszy w wymowniejszych słowach powtórzył to samo co brat i świetną przemową energicznie zachęcił wzburzony lud do wierności”, Kronika polska, ks. II, rozdz. 16, s. 81.

197 O Pomorzanach patrz R. Kiersnowski, T. Kiersnowska, Zycie codzienne na Pomorzu wczesnośredniowiecznym (wiek X-XII), Warszawa 1970.

198 Kronika polska, ks. II, rozdz. 27, s. 94.

199 Ibid., ks. II, rozdz. 5, s. 71.

200 Ibid., ks. II, rozdz. 49, s. 118–119.

201 Ibid., ks. III, rozdz. 11, s. 141.

202 K. Benyskiewicz, Rycerstwo polskie wobec pogan i pogaństwa w XI-XIII wieku [w:] Rycerstwo Europy Środkowo-Wschodniej wobec idei krucjat, pod red. W. Peltza, J. Dudka, Zielona Góra 2002, s 28–30.

203 A.F. Grabski, Polska wobec idei wypraw krzyżowych na przełomie XI i XII wieku. „Duch krzyżowy’” Anonima Galla [w:] Zap. Hist., t. 52 [1987], z. 3, s. 39–58.

204 J. Besala, Małżeństwa królewskie. Piastowie, Przemyślidzi, Andegawenowie, Warszawa 2006, s. 74–78.

205 J. Rauhutowa, Wczesnośredniowieczny grobowiec z XII w. z Czerska pod Warszawą [w:] Archeol. Pol., t. 17 [1972], z. 1, s. 143–158; A. Wiercińska, Analiza antropologiczna wczesnośredniowiecznego szkieletu ludzkiego z Czerska, pow. Piaseczno [w:] Archeol. Pol., t. 17 [1972], z. 1, s. 161–166.

206 T. Jurek, Kim byl komes wrocławski Magnus? [w:] Venerabiles, nobiles et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej. Prace ofiarowane profesorowi Januszowi Bieniakowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin i czterdziestopięciolecie pracy naukowej, pod red. A. Radzimińskiego, A. Supruniuk, J. Wroniszewskiego, Toruń 1997, s. 181–192.

207 T. Kiersnowska, Komes Magnus. Wspomnienia archeologa [w:] Wspomnienia, opowiadania i legendy ziemi czerskiej, wybór i oprac. B. Jabłońska, Czersk 2001, s. 23–31.

208 Storia de’ Normanni di Amato di Montecassino volgarizzata in antico francese, ed. V. De Bar-tholomaeis, Roma 1935, ks. 1, rozdz. 16.

209 Ibid., ks. 3, rozdz. 38 przeł. J. Jarniewicz.

210 P. Zumthor, op. cit., s. 11–87.

211 G.A. Loud, The Age of Robert Guiscard. Southern Italy and the Norman Conquest, Harlow 2000, s. 60–74.

212 Guillaume de Pouille, La geste de Robert Guiscard, ed. M. Mathieu, Palermo 1961, ks. 2, (dalej cyt. jako Wilhelm z Apulii). Przekład prozą w języku angielskim jest dostępny na www.leeds.ac.uk/history/weblearning/MedievalHistoryTextCentre/williamap1.doc.

213 Anna Komnena, Aleksjada, przeł. O. Jurewicz, Wrocław 2005, ks. 6, 7, 6, t. 1, s. 250.

214 Ibid., ks. 1, 10, 4, t. 1, s. 47

215 Ibid., ks. 4, 5, 6, t. 1, s. 177..

216 Gaufredus Malaterra, De rebus gestis Rogerii Calabriae et Siciliae comitis et Roberti Guiscardi ducis fratris eius, ed. E. Pontieri, Rerum Italicarum Scriptores 2, V (1), Bologna 1928, ks. 1, rozdz. 17. Przekład w języku angielskim dostępny na www.leeds.ac.uk/history/weblearning/MedievalHistoryTextCentre/Malaterra1.doc. Dzieło to, spisane ok. 1098 roku, znane jest także pod tytułem Historia Sicula. Jego autor był pochodzącym z Normandii mnichem z klasztoru święta Agaty w Katanii.

217 G. Malaterra, op. cit., ks. 1, rozdz. 14; Wilhelm z Apulii, op. cit., ks. 2; G. A. Loud, op. cit., s. 110–120.

218 G. Malaterra, op. cit., ks. 2, rozdz. 24–28.

219 Ibid., ks. 1, rozdz. 21.

220 G.A. Loud, op. cit., s. 186–194..

221 G. Malaterra, op. cit., ks. 2, rozdz. 8-11.

222 R. Allen Brown, Historia Normanów, Warszawa-Gdańsk 2003, s. 98–103.

223 G. Malaterra, op. cit., ks. 2, rozdz. 33.

224 Ibid., ks. 2, rozdz. 45.

225 O buntach: ibid., ks. 2, rozdz. 39, ks. 3, rozdz. 5-6.

226 Ibid., ks. 2, rozdz. 40, 43

227 P. Grierson, The Salernitan coinage of Gisulf II (1052–1077) and Robert Guiscard [w:] „Papers of the British School of Rome”, t. 24 [1956], s. 37–59.

228 J. Harris, Bizancjum i wyprawy krzyżowe, Warszawa 2005, s. 62–69.

229 O tzw. sporze o inwestyturę patrz m.in. E. W. Wies, Cesarz Henryk IV. Canossa i walka o panowanie nad światem, Warszawa 2000.

230 N. Bryennios, Materiały historyczne, Wrocław 2006, ks. 2, rozdz. 4, s. 65–66, rozdz. 14–25, s. 80–103.

231 J. Dudek, Postawa arystokracji bizantyńskiej wobec idei krucjat w drugiej połowie XI wieku [w:] Rycerstwo Europy Środkowo-Wschodniej wobec idei krucjat, pod red. W. Peltza, J. Dudka, Zielona Góra 2002, s. 148–155.

232 A. Komnena, op. cit., ks. 1, 12, 7-8, t. 1, s. 54–56.

233 Ibid., ks. 3, rozdz. 13.

234 J.J. Norwich, Byzantium. The Decline and Fall, New York 2003, s. 1-25.

235 G. Malaterra, op. cit., ks. 3, rozdz. 24.

236 A. Komnena, op. cit., ks. 3, 10, 2-8, t. 1, s. 150–155.

237 Ibid., ks. 4, 2, 3-6, t. 1, s. 166–168.

238 A. Komnena, op. cit., ks. 4, 5, 1-8, 4, t. 1, s. 174–189; G. Malaterra, ks. 3, rozdz. 27; Wilhelm z Apulii, op. cit., ks. 4.

239 A. Komnena, op. cit., ks. 5, 1, 1-2, t. 1, s. 190–191; G. Malaterra, op. cit., ks. 3, rozdz. 28; Wilhelm z Apulii, op. cit., ks. 4.

240 G. Malaterra, op. cit., ks. 3, rozdz. 29.

241 Ibid., ks. 3, rozdz. 35.

242 A. Komnena, op. cit., ks. 5, 4, 1-7, 5, ks. 6, 1, 1-4, t. 1, s. 202–218, 229–231; Wilhelm z Apulii, op. cit., ks. 5.

243 Wilhelm z Malmesbury, Gesta Regum Anglorum, Oxford 1998, s. 484–485, przekład autora.

244 A. Komnena, op. cit., ks. 6, 5, 1-10, t. 1, s. 238–244.

245 Ibid., ks. 6, 6, 1-3, t. 1, s. 244–246.

246 T. Tasso, Jerozolima wyzwolona, przeł. P. Kochanowski, Kraków 2003, pieśń 1, strofa 1, s. 9.

247 G. Poull, La Maison souveraine et ducale de Bar, Nancy 1994, s. 31–45.

248 E.W. Wies, Cesarz Henryk IV… s. 186.

249 J. Harris, op. cit., s. 78–81.

250 Anonima dzieje pierwszej krucjaty albo czyny Franków i pielgrzymów jerozolimskich (1099), przeł. K. Estreicher, Warszawa 1984, rozdz. 1, s. 20.

251 G. Duby, Rok Tysięczny, Warszawa 1997, s. 153–158.

252 Dokumenty Soborów Powszechnych, opr. ks. A. Baron, H. Pietras SJ, t. 2 (869–1312), Kraków 2004, Sobór Laterański II, kanon XII, s. 151.

253 Ph. Contamine, op. cit., s. 279–284.

254 Historia quae dicitur Gesta Dei per Francos, edita a venerabili Domino Guiberto, abbate monasterii Sanctae Mariae Novigenti [w:] RHC Oc., t. 4, Paris 1879, ks. 1, rozdz. 1, s. 124, przekład autora – dalej cyt. jako Gwibert de Nogent. Korzystałem także z przekładu angielskiego R. Levine’a (Guibert of Nogent, The Deeds of God through the Franks) na www. gutenberg.org.

255 T. Asbridge, Pierwsza krucjata. Nowe spojrzenie, Poznań 2006, s. 31–54; S. Painter, French Chivalry. Chivalric Ideas and Practices in Medieval France, Baltimore 1940, s. 65–94.

256 E. Faral, Zycie codzienne we Francji w czasach Ludwika Świętego, Warszawa 1969, s. 29–31; J.-C. Schmitt, Gest w średniowiecznej Europie, Warszawa 2006, s. 221–222.

257 G. Minois, op. cit., s. 97–109.

258 E.R. Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, Kraków 1997, s. 568–569.

259 Gwibert de Nogent, op. cit., ks. 2, rozdz. 4, s. 138, przekład autora. O argumentach używanych w krucjatowej propagandzie patrz J. Bumke, Courtly… s. 293–297.

260 R. Fletcher, Saint James’s Catapult: The Life and Times of Diego Gelmirez of Santiago de Compostela, Oxford 1984, s. 78–101; A. Witkowska, Peregrinatio religiosa w średniowiecznej Europie [w:] Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy, pod red. H. Manikowskiej i H. Zaremskiej, Warszawa 1995, s. 9-16.

261 M. Bull, Początki [w:] Historia krucjat, red. J. Riley-Smith, Warszawa 2000, s. 21–44.

262 S. Runciman, op. cit., t. 1, s. 129–130.

263 Łącznikiem pomiędzy Gotfrydem de Bouillon i Baldwinem deLe Bourg była ojczysta babka tego drugiego. Historycy widzą w niej siostrę hrabiego Boulogne Eustachego II albo siostrę jego żony Idy.

264 J. Riley-Smith, Mentalność krzyżowców na Wschodzie 1095–1300 [w:] Historia krucjat, red. J. Riley-Smith, Warszawa 2000, s. 99–102.

265 J. Harris, op. cit., s. 88–99.

266 Anonima dzieje… rozdz. 3, s. 25–26.

267 Ibid., rozdz. 12, s. 54. Symptomatyczne, że tytulatura taka stosowana była przede wszystkim wobec świętych.

268 Na przykład przysięgę na Najświętszy Sakrament, że nie uciekną z Antiochii, wodzowie złożyli w następującej kolejności: Boemund, Rajmund, Robert Krótkonogi, Gotfryd, Eustachy de Boulogne, Tankred. Ibid., rozdz. 24, s. 87.

269 Przebieg oblężenia opisany szczegółowo w S. Leśniewski, Jerozolima 1099, Warszawa 1995, s. 159–186.

270 Anonima dzieje… rozdz. 37–38, s. 117–121.

271 Ibid., rozdz. 38, s. 121.

272 Por. K. Olejnik, Wyprawy krzyżowe w średniowiecznych źródłach polskich [w:] Rycerstwo Europy Środkowo-Wschodniej wobec idei krucjat, pod red. W. Peltza, J. Dudka, Zielona Góra 2002, s. 13.

273 Gwibert de Nogent, op. cit., ks. 7, rozdz. 12, s. 230.

274 Alberti Aquensis Historia Hierosolymitana [w:] RHC Oc., t. 4, ks. 7, rozdz. 2, s. 508.

275 Gwibert de Nogent, op. cit., ks. 7, rozdz. 25, s. 245.

276 J. Prawer, The crusaders kingdom. European colonialism in the middle ages, London 1972.

277 Anonima dzieje… rozdz. 29, s. 99.

278 Ibid., rozdz. 29, s. 98.

279 J. Huizinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 1974, s. 95.

280 Na przykład M. de Cervantes Saavedra, op. cit., t. 1, ks. 1, rozdz. 5, s. 63

281 J. Domasłowski, A. Karłowska-Kamzowa, M. Kornecki, H. Małkiewiczówna, Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, Poznań 1984, s. 147–148; D. Piwowarczyk, Obyczaj rycerski w Polsce późnośredniowiecznej (XIV-XV wiek), Warszawa 1998, s. 39–40..

282 W. Shakespeare, Stracone zachody miłości, przeł. L. Ulrich, akt V, sc. 1-2 [w:] tegoż, Komedie, t. 2, Warszawa 2000, s. 290–342. W komedii tej maskarada w strojach dziewięciu mężnych (autor wymienił tylko pięciu z nich: Herkulesa, Hektora, Aleksandra Wielkiego, Judę i Pompejusza) miała pomóc bohaterom w składaniu miłosnych wyznań, ale jedynie spotęgowała zamieszanie.

283 Rocznik kapituły krakowskiej, wyd. Z. Kozłowska-Budkowa [w:] MPH s. n., t. 5, Warszawa 1978, s. 53.

284 O czeskich uczestnikach drugiej krucjaty patrz W. Iwańczak, Udział Czechów w krucjatach do Ziemi Świętej [w:] Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy, pod red. H. Manikowskiej i H. Zaremskiej, Warszawa 1995, s. 119–121.

285 Helmolda kronika Słowian, przeł. J. Matuszewski, Warszawa 1974, ks. 1, rozdz. 59, s. 264.

286 J. Bieniak, Polska elita polityczna XII w. (Cześć III A. Arbitrzy książąt – Krąg rodzinny Piotra Włostowica) [w:] SPŚ, pod red. S. K. Kuczyńskiego, t. 4, Warszawa 1990, s. 67–107.

287 KDKK, t. 1, Kraków 1874, nr 34, s. 42 – 43.

288 T. Giergiel, Rycerstwo ziemi sandomierskiej. Podstawy kształtowania się rycerstwa sandomierskiego do połowy XIII wieku, Warszawa 2004, s. 26–28.

289 Cronica Petri Comitis Poloniae wraz z tzw. Carmen Mauri, wyd. M. Plezia [w:] MPH s. n., t. 3, Kraków 1951, s. 19, 41.

290 K. Myśliński, Polska wobec Słowian Połabskich do końca wieku XII, Lublin 1993, s. 134–135, 148.

291 Cyt. za M. Gładysz, Zapomniani krzyżowcy. Polska wobec ruchu krucjatowego w XII-XIII wieku, Warszawa 2002, s. 51, przyp. 34.

292 Cronica PetriÉ s. 30.

293 S. Runciman, op. cit., t. 2, s. 221–261.

294 M. Gładysz, op. cit., s. 50–69.

295 KDŚl., t. 1, cz. 1, Wrocław 1956, nr 25, s. 59–66.

296 Annales Magdeburgenses [w:] MGH SS, t. 16, Hannoverae 1869, s. 188.

297 O krucjacie połabskiej patrz Helmolda kronika… ks. 1, rozdz. 62–65, s. 269–277.

298 Kronika Thietmara, ks. 3, rozdz. 17, s. 50–51.

299 Wieleci (Wilcy, zwani także Lutykami) oraz Obodrzyce, tak jak Polanie, należeli do grupy ludów lechickich.

300 Po zdobyciu Radogoszczy przez Sasów w 1067 roku i zniszczeniu świątyni Swaroga dominującą pozycję na północnym Połabiu zdobył czczony na Rugii Świętowit. O pogańskich bogach Słowian patrz A. Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1982.

301 Więcej na ten temat – A. Turasiewicz, Dzieje polityczne Obodrzyców. Od IX wieku do utraty niepodległości w latach 1160–1164, Kraków 2004, s. 143–153, 249.

302 G. Labuda, Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej, t. 3, s. 235, przekład autora.

303 K. Wachowski, Słowiańszczyzna Zachodnia, wyd. 3 poprawione, Poznań 2000, s. 109–111.

304 Henrici de Antwerpe tractatus de captione urbis Brandenburg, MGH SS, t. 25, Leipzig 1925, s. 482–483, przekład autora.

305 K. Myśliński, Zachodniosłowiańskie księstwo Stodoran w XII wieku i jego stosunek do Polski [w:] Europa – Słowiańszczyzna – Polska. Studia ku uczczeniu profesora Kazimierza Tymienieckiego, Poznań 1970, s. 245–258.

306 Henrici de Antwerpe… s. 483.

307 W oryginale – wuja – lecz jest to pomyłka Henryka, który odwrócił pokrewieństwo łączące Jaksę z Przybysławem.

308 W oryginale – siostrzeńca. Patrz przypis poprzedni.

309 Henrici de Antwerpe… s. 483.

310 KDMłp, t. 2, Kraków 1886, nr 372, s. 1-2, KDŚl, t. 1, cz. 1, nr 33, s. 82–83.

311 KDMłp, t. 2, nr 374, s. 8-9, KDŚl, t. 1, cz. 1, nr 49, s. 120–121. Jaksa był również świadkiem przywilejów i nadań (np. trzynastu wozów soli z dochodów cła w Sandomierzu) na rzecz klasztoru uczynionych przez Mieszka Starego (KDŚl, t. 1, cz. 1, nr 47, s. 118–119) i Kazimierza Sprawiedliwego (ibid., t. 1, cz. 1, nr 48, s. 119–120).

312 Henrici de Antwerpe… s. 483–484.

313 Postanowienia traktatu w Krzyszkowie – KDŚl, t. 1, cz. 1, nr 39, s. 106–109. E. W. Wies, Fryderyk Barbarossa. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1996, s. 99–100.

314 KDŚl, t. 1, cz. 1, nr 51, s. 123–124.

315 Z. Boras, Książęta Pomorza Zachodniego, Poznań 1996, s. 38–39.

316 Cyt. za A. Turasiewicz, op. cit., s. 251.

317 R. Kiersnowski, Jaksa i jego monety. (Na marginesie rozprawy J. Bieniaka: Polska elita polityczna XII w.) [w:] SPŚ, pod red. S. K. Kuczyńskiego, t. 5, Warszawa 1992, 153–160. O symbolice insygniów na monetach patrz: tego samego autora, Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988, s. 208–214, 221–227, 254–255, 260–264.

318 M. Gładysz, op. cit., s. 106–112.

319 Tekst oryginalny – KDMłp, t. 2, nr 375, s. 12–14. Przekład polski – Z. Pęckowski, Miechów. Studia z dziejów miasta i ziemi miechowskiej do roku 1914, Kraków 1967, s. 299–300.

320 Cyt. za J. Turpinda, Ideologia krucjatowa w Kronice Piotra z Duisburga, Gdańsk 1999, s. 167.

321 Cyt. za G. Minois, op. cit., s. 144, przyp. 54.

322 A. Zieliński, Opat krzyżowców – Święty Bernard, Warszawa 2005, s. 69–96.

323 Tj… płaconej w naturze daniny, której wielkość zależała od posiadanego areału ziemi uprawnej.

324 Tj… obowiązku czasowego pełnienia służby garnizonowej w książęcych grodach.

325 Tj… wozów z zaprzęgiem na potrzeby podróżującego władcy i jego urzędników

326 Tj… koni wierzchowych na potrzeby władcy i jego ludzi..

327 Cyt. za Z. Pęckowski, op. cit., s. 300.

328 M. Starnawska, Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa 1999, s. 73–75.

329 J. Rajman, Klasztor norbertanek na Zwierzyńcu w wiekach średnich, Kraków 1993.

330 K. Ciechanowski, Epigrafia romańska i wczesnogotycka w Polsce, Wrocławskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Rozprawy Komisji Historii Sztuki, t. 4, Wrocław 1965, s. 23–28; K. Pilch, Tympanon romański z Ołbina [w:] Biul. Hist. Szt., t. 25 [1963], nr 1, s. 53–56; U. Świderska, Kultura rycerska w średniowiecznej Polsce, Zielona Góra 2001, s. 205.

331 J. Rajman, Dominus – comes – princeps. Studium o Jaksach w XII wieku [w:] St. Hist., t. 33 [1990], z. 3-4, s. 347–368.

332 Jaksa otwierał wówczas listę świadków dokumentu Bolesława Kędzierzawego i Henryka Sandomierskiego dla kościoła w Czerwińsku. KDMłp, t. 2, nr 373, s. 4.

333 O tej wyprawie, choć datowanej na rok 1166, nie zaś 1165, patrz G. Białuński, Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich, Olsztyn 1999, s. 48–55.

334 KDPol., t. 3, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1858, nr 6, s. 8-10.

335 Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek), Kronika polska, przeł. B. Kürbis, Wrocław 1996, ks. 4, rozdz. 6, s. 195–196.

336 Liber mortuorum monasterii Sancti Vincentii Ordinis Praemonstratensis, wyd. W. Kętrzyński [w:] MPH, t. 5, Lwów 1888, s. 680.

337 M. Derwich, Klasztory i mnisi, Wrocław 2004, s. 32.

338 W miasteczku tym urodził się i spędził dzieciństwo Kacper II de Coligny (1519–1572), admirał Francji i przywódca hugenotów, zamordowany podczas rzezi w Noc Świętego Bartłomieja. Na jego cześć miejscowość zmieniła swą nazwę w 1896 roku.

339 J. Richard, Aux origines d’un grand lignage: des Palladii a Renaud de Châtillon [w:] Media in Francia. Recueil de m’ianges offers a Karl Ferdinand Werner, Paris 1989, s. 409–418.

340 R. Pernoud, Kobieta w czasach wypraw krzyżowych, Gdańsk 1995, s. 91. O antiocheńskich rządach Renalda patrz P. Aub”, Les empires normands d’Orient XI-XIII siècle, Paris 1998, s. 206–208.

341 Willermi Tyrensis Archiepiscopi Historia rerum in partibus transmarinis gestarum [w:] RHC Oc., t. 1, Paris 1844, ks. 18, rozdz. 1, s. 816–817 (dalej cyt. jako Wilhelm z Tyru).

342 Ibid., ks. 18, rozdz. 10, s. 835.

343 A History of the Crusades, ed. K. M. Setton, t. 1, The first hundred years, ed. M. W. Baldwin, Madison 1969, s. 539.

344 Ibid., ks. 18, rozdz. 23, s. 859–861; J. Harris, Bizancjum… s. 151–152; G. Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Warszawa 1968, s. 311.

345 A History of the Crusades, t. 1, s. 523.

346 A History of the Crusades, t. 5, The impact of the Crusades on the Near East, ed. H.W. Hazard, N.P. Zacour, Madison 1985, s. 48; C. Hillenbrand, The imprisonment of Reynald de Châtillon [w:] Texts, Documents, Artefacts. Islamic Studies in Honour of D. S. Richards, ed. C.F. Robinson, Leiden 2003, s. 79–102.

347 B. Hamilton, Manuel I Comnenus and Baldwin IV of Jerusalem [w:] Kathegetria: Essays Presented to Joan Hassey for her 80th Birthday, Camberley 1988, s. 353–375.

348 O Saladynie patrz M.C. Lyons, D.E.P. Jackson, Saladyn. Polityka świętej wojny, Warszawa 2006.

349 O trądzie patrz P.D. Mitchell, An evaluation of the leprosy of King Baldwin IV of Jerusalem in the context of medieval world [w:] B. Hamilton, The Leper King and his Heirs: Baldwin IV and the Crusader Kingdom of Jerusalem, Cambridge 2005, s. 245–258; A. Karlen, Człowiek i mikroby, przeł. Warszawa 1997, s. 112–118.

350 Wilhelm z Tyru, op. cit., ks. 21, rozdz. 11, s. 1023.

351 S. Runciman, op. cit., t. 2, s. 266.

352 L’Estoire de Eracles Empereur et la Conqueste de la Terre d’Outremer [w:] RHC Oc., t. 2, Paris 1859, s. 50–51.

353 Wilhelm z Tyru, op. cit., ks. 21, rozdz. 14, s. 1027–1029.

354 O prowadzeniu działań wojskowych przez rycerstwo, na podstawie reguły zakonu templariuszy, patrz M. Bennett, La Régle du Temle as a Military Manual or How to Deliver a Cavalry Charge [w:] Studies in Medieval History presented to R. Allen Brown, ed. C. Harper-Bill, C. J. Holdsworth, J. L. Nelson, Boydell 1989, s. 7-19.

355 A History of the Crusades, t. 4, The art and architecture of the crusader states, ed. H.W. Hazard, Madison 1985, s. 149.

356 Wilhelm z Tyru, op. cit., ks. 22, rozdz. 14, s. 1088; Chronique d’Ernoul et de Bernard le Tréso-rier, ed. M.L. De Mas Latrie, Paris 1871, s. 54–56, 96–97 (dalej cyt. jako Ernoul).

357 Wilhelm z Tyru, op. cit., ks. 22, rozdz. 14, s. 1087.

358 Abou Chamah, „Le Livre Des Deux Jardins”; Histoire Des Deux Règnes, Celui De Nour ed-Dîn Et Celui De Salah ed-Dîn. Annees De L’Hegire 541–586 (13 Juin 1146–29 Janvier 1191) [w:] RHC Or., t. 4, Paris 1898, s. 231–235 (dalej cyt. jako Abu Szama).

359 Ernoul, op. cit., s. 104–105; Wilhelm z Tyru, op. cit., ks. 22, rozdz. 30, s. 1130.

360 Koran, sura CV, Słoń [Al-Fil], przeł. J. Bielawski w. 1-4, s. 733.

361 Abu Szama, op. cit., s. 233.

362 B. Hamilton, The Elephant of Christ: Reynald of Châtillon [w:] „Studies in Church History”, t. 15 [1978], s. 97–108.

363 P. Dudziński, Alfabet heraldyczny, Warszawa 1997, s. 149; Fizjolog Epifaniusza, rozdz. 4 [w:] Fizjologi i Aviarium. Średniowieczne traktaty o symbolice zwierząt, przekład i opracowanie S. Kobielus, Kraków 2005, s. 19; Fizjolog Bls, rozdz. 34, w: ibid., s. 73–75; D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej. Leksykon, Warszawa 2001, s. 301; W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s. 385–387; M. Pastoureau, Średniowieczna gra symboli, Warszawa 2006, s. 305–306.

364 B. Hamilton, The Leper. s. 218–221.

365 Ernoul, op. cit., s. 130–137.

366 M. Billings, Wyprawy krzyżowe, Warszawa 2002, s. 84–86, 89; A. Konstam, Wyprawy krzyżowe, Warszawa 2005, s. 116–119; S. Lane-Poole, Saladyn Wielki i upadek Jerozolimy, Warszawa 2006, s. 165–166; A. A. Syed, A Short History of the Saracens, London 1955, s. 354–355; G. Tate, Orient w czasach wypraw krzyżowych, Wrocław 1996, s. 99–100, 109–116.

367 Terminem dżihad (dosł. dokładanie starań, tłumaczone jako święta wojna) określa się w islamie wysiłki i działania zmierzające do szerzenia tej religii, ustanowienia w świecie panowania dobra i sprawiedliwości, a wykorzenienia zła. „Dżihad większy” jest pokojową walką ze wszystkim przeciwnym wierze i sposobowi życia muzułmanów. „Dżihad mniejszy”, którego narzędziem jest miecz, to zbrojna i honorowa walka w samoobronie.

368 R. Irwin, Islam a ruch krucjatowy 1096–1699 [w:] Historia krucjat, red. J. Riley-Smith, Warszawa 2000, s. 241–247; G. Tate, op. cit., s. 78–92.

369 Extrait de la Chronique intitule Kamel-Altevarykh par Ibn-Alathyr [w:] RHC Or., t. 1, Paris 1872, s. 676 (dalej cyt. jako Ibn al-Athir).

370 Abu Szama, op. cit., s. 261–262, 284.

371 M. Barber, Templariusze, Warszawa 1999, s. 101–102.

372 P. Biziuk, Hattin 1187, Warszawa 2004.

373 Cyt. za ibid., s. 134–135, przeł. P. Biziuk, tekst oryginalny [w:] Ernoul, op. cit., s. 173–174.

374 Cyt. za ibid., przeł. P. Biziuk, s. 132–133

375 Cyt. za A. Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. K.J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 208–209.

376 Aby wyzwolić w słoniach agresję przed walką ponoć pokazywano im krew lub imitujący ją płyn. „Słoniom pokazano sok winnych jagód i morwy, aby je rozjuszyć do bitwy”, lMch, 4, 34.

377 Cyt. za B. Hamilton, The Elephant… s. 108.

378 A History of the Crusades, t. 2, The Later Crusades, 1189–1311, ed. H. W. Hazard, R.L. Wolff, Madison 1969, s. 137–140.

379 S. Runciman, op. cit., t. 3, s. 17–81.

380 Czyli wygnaniec, banita.

381 Saint-Denis – benedyktyńskie opactwo pod Paryżem, nekropolia władców Francji.

382 Cyt. za Brewiarz miłości. Antologia liryki staroprowansalskiej, przeł. Z. Romanowiczowa, Wrocław 1963, s. 62–63.

383 G. de Villehardouin, Zdobycie Konstantynopola, Poznań 2003, rozdz. 38–39, s. 17–18.

384 M. Angold, Czwarta krucjata, Warszawa 2006; Z. Pentek, Cesarstwo Łacińskie 1204–1261. Kolonialne państwo krzyżowców czy Neobizancjum?, Poznań 2004, s. 35–69.

385 G. de Villehardouin, op. cit., rozdz. 109, s. 44.

386 J. Godfrey, 1204 The Unholy Crusade, Oxford 1980, s. 85.

387 M. Lambert, Herezje średniowieczne. Od reformy gregoriańskiej po reformację, Gdańsk-Warszawa 2002, s. 27–90.

388 J. Le Goff, Święty Ludwik, Warszawa 2001, s. 174–198; R. I. Moore, The Formation of a Persecuting Society: Power and Deviance in Western Europe 950–1250, Oxford 1987.

389 C. Duhamel-Amado, G. Brunel-Lobrichon, Życie codzienne w czasach trubadurów, Poznań 2000, s. 163–166.

390 F. Niel, Albigensi i katarzy, Warszawa 1995, s. 9-35.

391 H. Masson, Słownik herezji w Kościele katolickim, Katowice 1993, s. 50–52 (albigensi), s. 91–92 (bogomiłowie), 166–171 (katarzy).

392 R. Nelli, Zycie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w., Warszawa 1979, s. 11–66.

393 Por. J. Le Goff, W poszukiwaniu średniowiecza, Warszawa 2005, s. 147–148.

394 M. Lambert, op. cit., s. 155–207.

395 395 Dokumenty Soborów Powszechnych, t. 2, Sobór Lateraƒski III, kanon XXVII, s. 203–205.

396 M. Barber, Katarzy, Warszawa 2004, s. 91–94.

397 G. Minois, op. cit., s. 152–155.

398 Le chanson de la croisade contre les Albigeois, commence par Guillaume de Tudele et continue par poete anonyme, éd… et trad… par P. Meyer, t. 1, Paris 1875 (tekst okcytański), t. 2, Paris 1879 (przekład francuski). Część autorstwa Wilhelma de Tedele składa się ze 130 pieśni (laisses), łącznej długości 2749 wersów, anonimowy kontynuator ułożył 131 pieśni (6811 wersów).

399 Przekład angielski: The History of the Albigensian Crusade: Peter of Les-Vaux-de-Cernay’s Historia Albigensis, transl. W. A. Sibly, M.D. Sibly, Woodbridge 1998 (dalej cyt. Piotr de Les Vaux-de-Cernay).

400 Le chanson… pieśni 18–20, t. 2, s. 24–26.

401 Caesarii Heiserbacensis monachi ordinis Cisterciensis Dialogus magnus visionum atque miraculorum, hrsg. J. Strange, Köln-Bonn-Bruxelles 1851, s. 302.

402 O egzemplach i kazaniach piętnujących herezje i heretyków patrz A. Guriewicz, Kultura i społeczeństwo średniowiecznej Europy. Exempla XIII wieku, Warszawa 1997, s. 17–61, 231–236; J. Le Goff, Czas exemplum (XIII wiek) [w:] tego samego autora, Świat średniowiecznej wyobraźni, Warszawa 1997, s. 105–108.

403 Lb, 16, 5.

404 2 Tm, 2, 19.

405 Piotr de Les Vaux-de-Cernay, op. cit., par. 11, s. 11, par. 91, s. 51.

406 Ibid., par. 96, s. 53.

407 Ibid., par. 98, s. 54, przekład autora.

408 W 1234 roku papież nadał zakonowi regułę augustiańską i oddał rycerzy pod duchową opiekę dominikanów. Po wytępieniu herezji w Langwedocji, w 1285 roku rycerzy-braci połączono z innymi konfraterniami, tworząc grupujący świeckich Trzeci Zakon Świętego Dominika – tercjarzy dominikańskich.

409 Ibid., par. 125–127, s. 69–70.

410 Ibid., par. 142, s. 78–79.

411 Ibid., par. 191, s. 100.

412 O starożytnych machinach oblężniczych patrz Kultura materialna starożytnej Grecji, pod red. K. Majewskiego, Warszawa 1956, s. 352–361, K. Michałowski, Technika grecka, Warszawa 1959, s. 116–129. O średniowiecznej sztuce oblężniczej – A. Baker, Rycerstwo średniowiecznej Europy – życie i legenda, Warszawa 2004, s. 78–90.

413 Historycy nie są zgodni w kwestii różnic pomiędzy obydwoma rodzajami machin. Najczęściej przyjmują, że trebusz miał regulowaną, mangonel zaś stałą przeciwwagę. Największą wadą tych machin była nieusuwalna zależność pomiędzy odległością, na jaką posyłano pocisk, a jego masą – powtórzenie celnego strzału zależało więc od znalezienia kamienia o podobnej masie i wielkości albo od stosownego do zmienionej masy pocisku zmodyfikowania obciążenia przeciwwagi.

414 Piotr de Les Vaux-de-Cernay, op. cit., par. 155–156, s. 84–85.

415 Le chanson… pieśni 50–57, t. 2, s. 59–71; Piotr de Les Vaux-de-Cernay, op. cit., par. 168–191, s. 90–100.

416 O symbolice lwa (także heraldycznej) M. Pastoureau, Średniowieczna… s. 55–72.

417 Piotr de Les Vaux-de-Cernay, op. cit., par. 135, s. 73, par. 167, s. 90.

418 Le chanson… pieśni 67–71, t. 2, s. 83–89, Piotr de Les Vaux-de-Cernay, op. cit., par. 214–227, s. 110–117.

419 Piotr de Les Vaux-de-Cernay, op. cit., par. 430, s. 197.

420 Przekład angielski statutów [w:] ibid., Appendix H, s. 321–329.

421 Ibid., par. 142, s. 79.

422 Przekład angielski: James I (The Conqueror) King of Aragon, Chronicle, transl. J. Forster, Cambridge, Ontario 2000, par. 9, s. 18.

423 Le chanson… pieśń 140, s. 164–165, przekład autora.

424 Opis kampanii i bitwy pod Muret: ibid., pieśni 135–140, t. 2, s. 156–167, Piotr de Les Vaux-de-Cernay, op. cit., par. 448–483, s. 203–217.

425 Dokumenty Soborów Powszechnych, t. 2, Sobór Laterański IV, konstytucja 3, s. 230–235.

426 Le chanson… pieśń 205, t. 2, s. 419, przekład Hanny Szczarkowskiej, cyt. za S. O’Shea, Katarowie. Światoburcze życie oraz zagłada średniowiecznych katarów, Poznań 2002, s. 144.

427 Le chanson… pieśń 208, t. 2, s. 429–430, przekład Jacka Kowalskiego, cyt. za C. Duhamel-Amado, G. Brunel-Lobrichon, op. cit., s. 179.

428 M. Barber, The Albigensian Crusades: Wars like any other? [w:] Dei gesta per Francos: Etudes sur les croisades déditées a Jean Richard, Aldershot 2001, s. 45–55; R. Pernoud, Ryszard Lwie Serce, Warszawa 1994, s. 128–129.

429 Księga Inkwizycji. Podręcznik napisany przez Bernarda Gui, Kraków 2002.

430 Ciekawe są nowożytne dzieje katarów. Ich pośmiertne życie rozpoczęło się za sprawą dzie-wietnastowiecznego historyka Napoleona Peyrata, który aktywnie uczestnicząc w politycznych sporach owych czasów i przeciwstawiając się wrogiemu republikanizmowi Kościołowi katolickiemu, uczynił ich obrońcami wolności i demokracji. Jego kontynuatorzy upatrywali w nich dziedziców dawnej mądrości i prawdziwej wiary (w zależności od poglądów interpretatora, pogańskiej lub chrześcijańskiej) przeciwstawianej Kościołowi i papieżowi. Ponieważ w wyrwanych z kontekstu elementach katarskiej doktryny każdy może znaleźć argumenty potwierdzające dowolną uprzednio ustaloną tezę, heretycy z Langwedocji i dziś bywają idealizowani np. przez feministki (kobiety mogły przecież odgrywać ważną rolę w kulcie i nauczaniu) czy wegetarian (doskonałym wolno było spożywać jedynie produkty pochodzące „z drzewa lub z wody”). Łączenie katarów z templariuszami czy traktowanie ich jak tajemnego bractwa strzegącego Graala (definiowanego zarówno w kategoriach mistycznych, jak i genealogicznych) wciąż budzi emocje osób słabo zorientowanych w omawianych kwestiach, dostarcza ekscytującego materiału kulturze popularnej (książki Dana Browna czy Michaela Baigenta, Richarda Leigha i Henr/ego Lincolna) oraz podtrzymuje turystyczną atrakcyjność regionu, czego świadectwem są rzesze turystów odwiedzające Rennes-le-Château. Por. A. Burl, Heretycy. Krucjata przeciw albigensom, Wrocław 2003, s. 9-27, 275–283, M. Barber, op. cii, s. 161–178, S. O’Shea, op. cit, s. 208–219.

431 J. Le Goff, Apogeum chrześcijaństwa, Warszawa 2003, s. 86–94. O langwedockich heretykach i ich prześladowcach patrz również esej Zbigniewa Herberta, O albigensach, inkwizytorach i trubadurach [w:] tego samego autora, Barbarzyńca w ogrodzie, Wrocław 1999, s. 156–202.

432 M. Barber, Templariusze, s. 44–59; patrz również E. Potkowski, Rycerze w habitach, Warszawa 1974.

433 F. Cardini, Wojownik i rycerz [w:] Człowiek średniowiecza, pod red. J. Le Goffa, Warszawa 1996, s. 112–118.

434 A. Forey, Zakony rycerskie 1120–1312 [w:] Historia krucjat, red. J. Riley-Smith, Warszawa 2000, s. 207–221.

435 Mistrz Wincenty, op. cit., ks. 4, rozdz. 19, s. 232–233.

436 M. Gładysz, op. cit., s. 126–130,170–203; K. Zielińska-Melkowska, Polskie wyprawy krzyżowe do Prus w drugiej połowie XII i w pierwszej połowie XIII wieku na tle idei krucjatowej [w:] Rycerstwo Europy Środkowo-Wschodniej wobec idei krucjat, pod red. W. Peltza, J. Dudka, Zielona Góra 2002, s. 79–84; B. Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 1997, s. 227–249.

437 M. Starnawska, op. cit., s. 107–117, 192–203.

438 E.W. Wies, Cesarz Fryderyk II. Mesjasz czy Antychryst, Warszawa 2002, s. 114–118.

439 Tekst bulli cyt. za Zakon krzyżacki i jego państwo w Prusach. Wybór tekstów źródłowych, pod red. A. Radzimińskiego, Toruń 2005, cz. 2 – Początki władztwa terytorialnego, nr 2, s. 26, przeł. J. Paszkowiak.

440 H. Łowmiański, Początki i rola polityczna zakonów rycerskich nad Bałtykiem w wieku XIII i XIV [w:] Polska w okresie rozdrobnienia feudalnego, pod red. H. Łowmiańskiego, Wrocław 1973, s. 257–275.

441 M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach: gospodarka, społeczeństwo, państwo, ideologia, Gdańsk 1986, s. 139–153, 178–180; M. J. Hoffmann, Podbój Prusów przez Zakon Krzyżacki [w:] Wojny w Prusach, pod red. W. Gieszczyńskiego, N. Kasparka, J. Maronia, Olsztyn 2004, s. 9-27.

442 H. Boockmann, Zakon Krzyżacki. Dwanaście rozdziałów jego historii, Warszawa 1998, s. 69–75.

443 O Piotrze patrz J. Wenta, Kronika Piotra z Dusburga. Szkic źródłoznawczy, Toruń 2003, s. 19–28.

444 J. Trupinda, op. cit., s. 158–196.

445 Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. S. Wyszomirski, wstępem i komentarzem opatrzył J. Wenta, Toruń 2004, Przedsłowie, s. 4-6.

446 K. Górski, Kawaleria krzyżacka [w:] tego samego autora, Studia i szkice z dziejów państwa krzyżackiego, Olsztyn 1986, s. 103–113.

447 M. Dygo, Studia nad początkami władztwa Zakonu niemieckiego w Prusach (1226–1259), Warszawa 1992, s. 194–205.

448 Die ältere Chronik von Oliva [w:] SRP, hrsg. v. T. Hirsch, Bd. 5, Leipzig 1874, s. 596–597. Przemilczający okrucieństwa Krzyżaków Piotr z Dusburga odnotował jedynie, że Pipi-na powieszono (Piotr z Dusburga, op. cit., ks. 1, rozdz. 7, s. 48), a szczegóły kaźni wykorzystał, opisując zbrodnie, jakich dopuszczali się na jeńcach poganie (ibid., ks. 3, rozdz.

449 Piotr z Dusburga, op. cit., ks. 3, rozdz. 198, s. 153. Użyte w oryginale słowo latruncules -łotrzy, łajdacy, zuchwali złodzieje – ma nawet mocniejszy wydźwięk. W. Urban, Krzyżacy. Historia działań militarnych, Warszawa 2005, s. 106.

450 Piotr z Dusburga, op. cit., ks. 3, rozdz. 40, s. 70.

451 Ibid., ks. 3, rozdz. 156–157, 198–199, 228–229, s. 133–134, 153–154, 168.

452 M. Dorna, Bracia zakonu krzyżackiego w Prusach w latach 1228–1309. Studium prozopogra-ficzne, Poznań 2004, s. 153, 157–158.

453 Piotr z Dusburga, op. cit., ks. 3, rozdz. 209, s. 157.

454 Ibid., ks. 3, rozdz. 210, s. 158.

455 Ibid., ks. 3, rozdz. 224, s. 166.

456 Ibid., ks. 3. rozdz. 212, s. 158–159.

457 Ibid., ks. 3, rozdz. 217, s. 161–162.

458 Pomm. UB, nr 366; B. Śliwiński, Rola polityczna możnowładztwa na Pomorzu Gdańskim w czasach Mściwoja II, Gdańsk 1987, s. 160–165.

459 K. Jasiński, Wojna domowa na Pomorzu Gdańskim w latach 1269-70 – 1272 (ze szczególnym uwzględnieniem roli rycerstwa i możnowładztwa) [w:] SPŚ, pod red. S.K. Kuczyńskiego, t. 3, Warszawa 1985, s. 135–187.

460 K. Bruski, Układ w Miliczu i jego związek z układem w Kępnie [w:] 700 lat układu kępińskiego. Materiały na sesję naukową, Gdańsk 1982, s. 36–40; K. Zielińska, Zjednoczenie Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską pod koniec XIII wieku [w:] Rocz. TNT, t. 73, Toruń 1968.

461 A. Nikżentaitis, Litwa i Zakon krzyżacki w końcu XIII i w pierwszej połowie XIV w. (1283–1345) [w:] Ekspansja niemieckich zakonów rycerskich w strefie Bałtyku od XIII do połowy XVI wieku. Materiały z konferencji historyków radzieckich i polskich w Toruniu z r. 1988, pod red. M. Biskupa, Toruń 1990, s. 127–130.

462 G. Minois, op. cit., s. 165–174.

463 Piotr z Dusburga, op. cit., ks. 3, rozdz. 259, s. 186.

464 Ibid., ks. 3. rozdz. 265, s. 189.

465 Pr. UB, t. 2, nr 396, s. 289.

466 M. Grzegorz, Pomorze Gdańskie pod rządami Zakonu krzyżackiego w latach 1308–1466, Bydgoszcz 1997, s. 122–125.

467 S. Lloyd, Ruch krucjatowy 1096–1274 [w:] Historia krucjat, red. J. Riley-Smith, Warszawa 2000, s. 52–54.

468 M. Gładysz, op. cit., s. 297–303, 344–349.

469 N. Housley, Ruch krucjatowy 1274–1700 [w:] Historia krucjat, red. J. Riley-Smith, Warszawa 2000, s. 276–284.

470 [Wincenty z Kielczy], Vita Sancti Stanislai Cracoviensis episcopi (vita maior). Auctrore fra-tro Vincentio de ordine fratrum praedicatorum, wyd. W. Kętrzyński [w:] MPH, t. 4, Lwów 1884, s. 430–431. Przekład polski cyt. za Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, oprac. M. Plezia, tłum. J. Pleziowa, Warszawa 1987, s. 322–323.

471 M. Cetwiński, Andrzej z Morawicy w pruskim labiryncie. Na marginesie „Cudów św. Stanisława” [w:] Rycerstwo Europy Środkowo-Wschodniej wobec idei krucjat, pod red. W. Peltza, J. Dudka, Zielona Góra 2002, s. 45–46; J. Kurtyka, Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Kraków 1997, s. 49–54.

472 W. Iwańczak, Tropem rycerskiej przygody: wzorzec rycerski w piśmiennictwie czeskim XIV wieku, Warszawa 1985, s. 244–265; U. Świderska-Włodarczyk, Wpływ idei krucjat na wzorzec osobowy polskiego rycerza-szlachcica na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych [w:] Rycerstwo Europy Środkowo-Wschodniej wobec idei krucjat, pod red. W. Peltza, J. Dudka, Zielona Góra 2002, s. 47–57.

473 J. Tazbir, Polska przedmurzem Europy, Warszawa 2004.

474 Papież Jan Paweł II w przemówieniu pożegnalnym w Krakowie 10 czerwca 1997 roku (tekst za KAI).

475 Papież Benedykt XVI w homilii wygłoszonej 1 grudnia 2006 roku w katedrze Ducha Świętego w Stambule (tekst za KAI).

476 Giraut Riquier (1230–1292), nazywany ostatnim trubadurem, tworzył w Kastylii oraz w już ujarzmionej przez Świętą Inkwizycję Langwedocji, wykorzystując i modyfikując dawne gatunki i toposy poetyckie.

477 Brewiarz miłości, przeł. Z. Romanowiczowa, Warszawa 1963, s. 121–123.