in honorem Mieczysław Tanty

WSTĘP

Początki państwowości dzisiejszej Słowenii, zarówno pod względem terytorialnym, jak i elit politycznych, sięgają okresu istnienia socjalistycznej Jugosławii. W latach 1945–1980 głównym elementem tego państwa był Josip Broz-Tito. Dlatego też najważniejszym zamiarem autora niniejszej książki jest przedstawienie dziejów Słowenii w okresie jej funkcjonowania jako jugosłowiańskiej republiki w państwie rządzonym przez marszałka Titę. Przy czym początkową cezurę wyznacza moment tworzenia się Słowenii jako określonej terytorialnie republiki, a końcową – śmierć Tity w lublańskiej klinice.

W książce zwrócono również uwagę na bardzo ważny czynnik, a mianowicie na rolę, jaką Słoweńcy odgrywali w funkcjonowaniu i kształtowaniu jugosłowiańskiego modelu komunizmu, często nazywanego titoizmem. Należy tutaj podkreślić, że panujący w komunistycznej Jugosławii system znacznie odbiegał od modelu funkcjonującego w innych krajach demokracji ludowej. Najbardziej widocznymi czynnikami, które diametralnie odróżniały jugosłowiański model komunizmu od innych państw o tym ustroju, były otwartość na świat oraz dużo wyższy standard życia i rozwój cywilizacyjny.

W titowskiej Jugosławii Słoweńcy często obejmowali najważniejsze stanowiska państwowe i byli głównymi architektami panującego tam systemu polityczno-gospodarczego. Poza tym mieli oni niemały wpływ na kształtowanie jugosłowiańskiej polityki zagranicznej. Mam tutaj przede wszystkim na myśli osoby Borisa Kidriča i Edvarda Kardelja. Z tego grona szczególnie ten ostatni zasłynął jako autor wszystkich konstytucji komunistycznej Jugosławii i twórca systemu samorządowego, czyli głównego wyznacznika jugosłowiańskiej drogi do socjalizmu. Niezaprzeczalnym faktem jest również to, że silna pozycja Słoweńców we władzach komunistycznej Jugosławii gwarantowała Słowenii specjalny status w tym państwie i możliwość rozwoju.

W monografii tej dzieje Słowenii są poruszane nie tylko w kontekście wewnętrznej sytuacji w tej republice, ale także z uwzględnieniem szerszego aspektu jugosłowiańskiego. Dotyczy to zarówno wydarzeń rozgrywających się na terytorium całej federacji, jak i całokształtu polityki zagranicznej Jugosławii. Tutaj starano się zwrócić szczególną uwagę na dyplomację Jugosławii w dobie zimnej wojny, jej neutralność i niezaangażowanie. W niniejszej pracy nie można było również pominąć kwestii stosunków polsko-słoweńskich.

Ponieważ w ówczesnej Słowenii istniał kult Josipa Broza-Tito, a jego osoba odgrywała najważniejszą rolę w polityce wewnętrznej i zagranicznej Jugosławii, w książce zwrócono uwagę na osobiste relacje jugosłowiańskiego prezydenta ze Słowenią i Słoweńcami. Chodzi tutaj o jego wpływ nie tylko na kształtowanie się tej republiki jako jednostki administracyjno-terytorialnej, ale także na powstawanie fundamentów przyszłej niepodległości Słowenii. W tym kontekście znaczące wydaje się to, że matka Tity była Słowenką, a późniejszy prezydent Jugosławii pierwsze lata życia spędził w domu swojego dziadka w Słowenii. Szczególnie widoczne było to w języku mówionym Broza-Tito, zawierającym elementy słoweńskiego dialektu bizeljskiego.

Bardzo ważne wydaje się również to, że elity komunistyczne wychowane w titowskiej Jugosławii zapoczątkowały i przeprowadziły sfinalizowany w 1991 roku proces niepodległości Słowenii.

Głównym założeniem autora tej monografii było skupienie się przede wszystkim na politycznej historii Słowenii, a właściwie jej dziejach w komunistycznej Jugosławii. Dlatego też mniej miejsca poświęcono aspektom gospodarczym, społecznym oraz kulturalnym.

W rozdziale pierwszym książki nieodzowne okazało się przedstawienie procesu powstania i ukształtowania granic Federalnej Słowenii jako pierwszej de facto słoweńskiej jednostki terytorialnej − republiki w Demokratycznej Federacyjnej Jugosławii (DFJ). Zwrócono tutaj także uwagę na bratobójczy charakter drugiej wojny światowej na ziemiach słoweńskich i jej konsekwencje. Starano się też odpowiedzieć na pytanie, jaki wkład wywarł Front Wyzwolenia (OF) w realizację idei Zjednoczonej Słowenii. Bardzo istotne było również przedstawienie udziału czołowych słoweńskich liderów komunistycznych w powstawaniu i funkcjonowaniu powojennej Słowenii i Jugosławii. Dlatego w rozdziale drugim zaprezentowano pierwsze lata ludowej Słowenii i titowskiej Jugosławii. Rozdziały trzeci i czwarty zostały poświęcone dziejom Słowenii w czasie konfliktu Tity ze Stalinem. W związku z tym omówiono w nich przyczyny tego sporu i podjęto próbę wyjaśnienia, jaką rolę odgrywały w nim hegemonistyczne ambicje komunistów jugosłowiańskich skupione na realizacji porozumienia z Bled (1947). Przeprowadzając charakterystykę sytuacji panującej w tym okresie w Słowenii, i to w kontekście całej Jugosławii, zwrócono uwagę na zjawiska antystalinowskiej fobii, ślepego terroru, kolektywizacji oraz poszukiwania argumentacji dla nowej samorządowej ideologii systemu. Poza tym bardzo istotne było tutaj zaprezentowanie udziału komunistów słoweńskich w walkach wewnątrzpartyjnych i ich wpływu na ówczesną politykę jugosłowiańską. W rozdziale piątym podjęto zagadnienie roli, jaką odegrali Słoweńcy w powstaniu jugosłowiańskiej polityki niezaangażowania. Natomiast w rozdziałach szóstym i siódmym przedstawiono funkcjonowanie Jugosławii na podstawie zasad samorządowości i niezaangażowania, ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia Słoweńców dla ukształtowania się tego systemu oraz ukazania wewnątrzjugosłowiańskiej opozycji do ich działań. Rozdział ósmy odnosi się do ery rządów premiera Stane Kavčiča w Słowenii. Tutaj zamiarem autora było przedstawienie reprezentowanej przez Kavčiča polityki tak zwanego partyjnego liberalizmu. Dwa ostatnie rozdziały, dziewiąty i dziesiąty, pokazują w ujęciu jugosłowiańskim dzieje Słowenii u schyłku życia Kardelja i Tity.

Należy tutaj również zauważyć, że w całej monografii przewija się kwestia sporu o Triest i relacji władz komunistycznych z Kościołem katolickim.

Praca została oparta głównie na ogłoszonych drukiem słoweńskich materiałach naukowych. Nieodzowne było sięgnięcie do dorobku historyków chorwackich, serbskich oraz czarnogórskich i bośniackich. To samo dotyczy też publikacji rosyjskich i anglosaskich. W dużym stopniu przywołano także ustalenia polskiej historiografii. Warto wspomnieć również o wykorzystaniu opublikowanych zbiorów dokumentów, w tym tych udostępnionych przez WikiLeaks.

W trakcie powstawania tej pracy pojawił się problem transkrypcji nazw i terminów słoweńskich. Ponieważ wśród języków słowiańskich język słoweński często uchodzi za najtrudniejszy, niemożliwe było zastosowanie jednej zasady transkrypcji. W większości wypadków imiona osób historycznych oraz nazwy własne zostały podane według ich brzmienia słoweńskiego z zachowaniem liter alfabetu słoweńskiego (na przykład Prekmurje, Dolenjska, nie Dolna Kraina). W terminach o już utrwalonym ekwiwalencie polskim zastosowano wersję przyjętą w Polsce (na przykład UDBA, JNA, AVNOJ).

Praca niniejsza nie powstałaby bez życzliwości i wsparcia dyrekcji oraz pracowników Instytutu Slawistyki Uniwersytetu w Lublanie, zwłaszcza prof. dr. Niko Ježa, dzięki którym kilkakrotnie mogłem gościć w Słowenii i zebrać potrzebne materiały.

Za pomoc w prowadzeniu badań szczególne podziękowania składam pracownikom lublańskiego Instytutu Historii Najnowszej. Dziękuję także profesorom Jože Pirjevcowi z Triestu oraz Božo Repe z Uniwersytetu w Lublanie za liczne konsultacje naukowe. Odrębne słowa wdzięczności winny jestem prof. dr. Marko Snojowi z SAZU.

Rozdział I

POWSTANIE FEDERALNEJ SŁOWENII

1. W ogniu bratobójczej wojny (1941–1945)

Podczas drugiej wojny światowej rozegrała się bratobójcza wojna narodu słoweńskiego. Ten spór często jest określany jako konflikt komunistów z faszystami, czyli partyzantów z rzecznikami współpracy z okupantem.

Paradoksalnie wspólnym celem obydwu stron konfliktu było obalenie systemu wersalskiego. Dlatego też w czasie drugiej wojny światowej nowego wymiaru nabrała idea Zjednoczonej Słowenii. Ta powstała w okresie Wiosny Ludów koncepcja polityczna głosiła zjednoczenie wszystkich ziem słoweńskich w jeden organizm administracyjno-państwowy[1].

Na ideę Zjednoczonej Słowenii powoływali się zarówno komunistyczni partyzanci, jak i współpracownicy okupantów. Różnica polegała jedynie na koncepcji jej realizacji. Komuniści liczyli tutaj na poparcie Związku Radzieckiego, siły kolaboracyjne natomiast na państwa Osi.

W momencie wkroczenia wojsk Osi do Jugosławii ban Banowiny Drawskiej Marko Natlačen powołał w Lublanie do życia słoweńską Radę Narodową (Narodni svet), w imieniu której oficjalnie powitał siły okupacyjne. Podobnie jak większość pozostałych w kraju słoweńskich elit politycznych Natlačen wywodził się ze Słoweńskiej Partii Ludowej (Slovenska ljudska stranka, SLS). Słoweński ban starał się przekonać Niemców i Włochów, aby dawny obszar Banowiny Drawskiej znalazł się pod jedną okupacją i zyskał status podobny do Słowacji księdza Jozefa Tisy czy Niepodległego Państwa Chorwackiego (NDH). 18 kwietnia 1941 roku Natlačen wraz z grupą najbliższych współpracowników skierował na ręce Benita Mussoliniego specjalny memoriał, w którym dziękowano za sprawne zaprowadzenie włoskiej okupacji i proszono duce o uwzględnienie odwiecznego pragnienia Słoweńców, jakim było życie w jednej jednostce administracyjnej[2].

Przedwojennym słoweńskim elitom politycznym nie udało się jednak utrzymać całości terytorialnej dawnej Banowiny Drawskiej. Po jej likwidacji obszar ten znalazł się w czterech różnorodnych systemach okupacyjnych:

− niemieckim (słoweńska Styria, Karyntia oraz Gorenjska i północno-wschodni skrawek Dolenjskiej) (około 798,7 tys. obywateli);

− włoskim (Ljubljanska pokrajina, czyli okręgi notranjski, dolenjski, lublański) (około 336,2 tys. obywateli);

− węgierskim (Prekmurje i skrawek Medmurja) (około 102,8 tys. obywateli);

− chorwackim (część gminy Brežice) (około 727 obywateli)[3].

Mussolini 3 maja 1941 roku powołał do życia Prowincję Lublańską, oddzielny organ administracyjny Królestwa Włoch. Na jej czele stanął wysoki komisarz Emilio Grazioli[4]. Organem pomocniczym komisarza była specjalnie powołana w tym celu 14-osobowa Komisja (Sosvet), składająca się z przedstawicieli politycznych i gospodarczych elit dawnej Banowiny Drawskiej. Nieprzypadkowo też kierownictwo tego organu objął Natlačen[5]. Mimo że Rada Narodowa przestała istnieć, to jednak jej członkowie w dzień powołania prowincji skierowali do Mussoliniego wiernopoddańczy manifest[6].

Wysoki komisarz cieszył się pełnym poparciem ówczesnego biskupa lublańskiego Gregorija Rožmana, który już w pierwszych dniach okupacji włoskiej zapewnił go, że słoweńskie duchowieństwo będzie współpracować z włoskimi faszystami[7].

Swego rodzaju nagrodą za taką postawę była autonomia lokalna Słoweńców w prowincji, co przejawiało się w tym, że język słoweński stał się drugim oficjalnym językiem prowincji, a Włochy tolerowały słoweńskie instytucje oświatowo-kulturalne[8].

Słoweńskie elity polityczne Prowincji Lublańskiej na pewno widziały jednak terror, jakiemu faszyści poddawali słoweński naród[9].

Terror i madziaryzacja panowały także na obszarze okupowanego przez Węgrów Prekmurja, gdzie wszyscy obywatele tego rejonu uważani byli za naród madziarski. Próby oporu karano represjami, wysiedleniami i deportacjami do węgierskich obozów koncentracyjnych. Węgrzy politykę wynarodowienia Słoweńców wzmacniali przez zaplanowaną akcję osadniczą[10].

Najmniejszy obszar Słowenii znalazł się pod okupacją chorwacką i obejmował wcielony do NDH niewielki obszar gminy Brežice. Ustasze obszar ten całkowicie podporządkowali chorwackiej administracji państwowej i kościelnej. Według ideologii ustaszowskiej Słoweńcy nie byli odrębnym narodem, lecz tak zwanymi alpejskimi Chorwatami. Dlatego też prawa Słoweńców jako mniejszości narodowej w ogóle nie były tam uznawane[11].

Obszar okupacji niemieckiej administracyjnie został włączony do Trzeciej Rzeszy. Ponieważ w ideologii nazistowskiej traktowano Słowian jako rasę niższą, Niemcy w swoim państwie formalnie nie uznawali istnienia narodu słoweńskiego. Zgodnie z rozkazem Adolfa Hitlera: „Sprawcie, aby ten kraj znowu był niemiecki!” Słoweńcy znajdujący się pod okupacją niemiecką podlegali systematycznemu procesowi wynarodowienia oraz wysiedleniom i wywózkom na roboty i do obozów[12]. Przypomnijmy, że w wyniku akcji przesiedleńczej SS skierowało 169 rodzin słoweńskich (957 osób) do osiedlenia się na Zamojszczyźnie (Dystrykt Lublin)[13]. Co ciekawe, na ziemiach słoweńskich włączonych do Trzeciej Rzeszy Niemcy nie dopuszczali kolaboracji, ponieważ byłoby to jednoznaczne z uznaniem tam obecności Słoweńców[14].

Bierną postawę całkowicie odrzucali słoweńscy komuniści, którzy podejmowali czynną walkę z okupantem. Przypomnijmy, że w roku 1937 za zgodą Kominternu w ramach Komunistycznej Partii Jugosławii (KPJ) powołano Komunistyczną Partię Słowenii (KPS)[15]. Mianowicie 26 kwietnia 1941 roku w willi słoweńskiego literata Josipa Vidmara w Rožnej Dolinie (na przedmieściu Lublany) zebrała się grupa, która przed okupacją działała w Towarzystwie Przyjaciół Związku Radzieckiego. Powołała ona do życia Front Antyimperialistyczny (Protiimperialistična fronta), organizację, która 22 czerwca przekształciła się w słoweński Front Wyzwolenia (Osvobodilna fronta, OF)[16]. Podczas jugosłowiańskiej wojny narodowowyzwoleńczej instytucja ta od samego początku nadawała specyficzny, odrębny charakter słoweńskiemu ruchowi oporu. To własne dzięki OF Słowenia w socjalistycznej Jugosławii cieszyła się specjalnym statusem.

Trzon powstałego wiosną 1941 roku Frontu Wyzwolenia tworzyły KPS oraz lewe skrzydło organizacji „Sokół” (Josip Rus, Franjo Lubej) i Chrześcijańscy Socjaliści (Edvard Kocbek, Tone Fajfar)[17]. Początkowo przewodniczącym Komitetu Wykonawczego był Josip Rus, a od stycznia 1943 roku funkcję tę sprawował Josip Vidmar[18]. Czołowymi przedstawicielami KPS w OF byli Edvard Kardelj i Boris Kidrič[19]. KPS podlegały słoweńskie oddziały partyzanckie (Narodnoosvobodilna vojska in partizanski odredi Jugoslavije, NOV in POJ), co powodowało, że ugrupowanie to odgrywało dominującą rolę w ruchu narodowowyzwoleńczym kraju[20].

KPS, podobnie jak i cała KPJ, miała wyraźnie prosowiecką orientację, a jej kierownictwo podlegało rozkazom z Moskwy (Kominternu), co nadawało ideologii KPS stalinowski charakter[21]. Według doktryny KPJ partyzanci byli bojownikami Narodowowyzwoleńczej wojny (Narodnoosvobodilni boj, NOB). Pierwszym komendantem NOV w Słowenii został Franc Leskošek[22], który był członkiem KPS, jak większość oficerów NOV[23]. Pierwsze słowa przysięgi partyzanckiej zawierały nawet zwrot mówiący o walce u boku Armii Czerwonej[24]. KPS już 22 czerwca 1941 roku wydała ulotkę z apelem wzywającym Słoweńców do wstępowania do OF i walki z okupantem „pod przywództwem ZSRR i robotniczo-chłopskiej Armii Czerwonej”[25]. Szczególnie prosowieckie stanowisko zajmował przewodniczący Komitetu Centralnego (KC) KPS Edvard Kardelj, który w styczniu 1942 roku nakazywał kierownictwu partii „popularyzację ZSRR, sukcesów socjalizmu i sowieckiej demokracji”[26].

Oczywiście słoweńscy komuniści, chcąc osiągnąć swoje cele, stosowali bezwzględne metody. Działając na słoweńskim obszarze etnicznym, komunistyczni komisarze często wzorem Sowietów siali terror i postrach wśród tej części społeczeństwa, którą uważali za wrogą. Powodowało to, że ówczesne słoweńskie niekomunistyczne elity polityczne, zarówno te kolaborujące, jak i niekolaborujące, wszelkimi możliwymi metodami próbowały temu przeciwdziałać i starały się zapobiec zwycięstwu bolszewizmu w ich kraju.

Nie było to łatwe zadanie, ponieważ komuniści słoweńscy nie zamierzali nikomu oddawać władzy i umacniali zdobyte pozycje. Wojnę traktowali oni jako de facto rewolucję[27], która miała wyeliminować ewentualnych przeciwników politycznych i ugruntować „władzę ludową”[28]. W sierpniu 1941 roku komuniści słoweńscy powołali Służbę Bezpieczeństwa i Wywiadu (Varnostno-obveščevalna služba, VOS). Do głównych zadań tej instytucji należały inwigilacja i likwidacja kolaborantów oraz członków opozycji. Komórką likwidacji dowodziła Zdenka Kidrič (Marijeta), żona Borisa. We wrześniu 1941 roku dywersanci VOS ranili ówczesnego żupana lublańskiego Leo Rupnika. Mniej szczęścia miał jednak Marko Natlačen. Mianowicie 13 października 1942 roku VOS na rozkaz KPS dokonała udanego zamachu na jego życie[29].

Na terenie Słowenii rozwijał się także słoweński ruch czetnicki. Formacja ta została powołana latem 1941 roku przez naczelnego dowódcę Jugosłowiańskiej Armii w Ojczyźnie (Jugoslovanska vojska v domovini) Draže Mihailovicia. Początkowo komendantem słoweńskich czetników był Jaka Avšič, który jednak po ataku Mihailovicia na partyzantów przeszedł na ich stronę (1942). Wówczas nowym dowódcą został Karl Novak. Słoweńscy czetnicy byli finansowani przez rząd jugosłowiański na uchodźstwie[30].

W celu samoobrony przed terrorem partyzantów (w tym konfiskatami dóbr rolnych) już w 1941 roku zaczęły powstawać pierwsze słoweńskie Straże Wiejskie (Vaške straže)[31]. Od roku 1942 były one wyposażane i opłacane przez okupantów włoskich. Na wniosek Leo Rupnika Włosi utworzyli z tych oddziałów Ochotniczą Milicję Antykomunistyczną (Milizia Volontaria Anti-Comunista, MVAC), której głównym zadaniem było zwalczanie partyzantki komunistycznej. Ci ostatni nazywali MVAC Białą Gwardią[32] (w odróżnieniu od Błękitnej Gwardii, jak partyzanci określali słoweńskich czetników[33]). Elitarną jednostką MVAC była okryta złą sławą Legia Śmierci. Formacja ta działała głównie w rejonie Novego mesta[34].

Wiosną 1942 roku nowo mianowany minister spraw wojskowych emigracyjnego rządu Królestwa Jugosławii generał Draže Mihailović nakłonił kilku przedstawicieli przedwojennych politycznych ugrupowań słoweńskich[35], by powołali do życia międzypartyjną koalicję Słoweńskie Zobowiązanie (Slovenska zaveza)[36]. Ugrupowanie to miało się stać konkurencją dla OF. Słoweńskie Zobowiązanie próbowało pełnić funkcję ekspozytury londyńskiego Słoweńskiego Narodowego Komitetu. W swoim programie głosiło walkę z okupantem i budowę przyszłej demokratycznej Słowenii, która „musi być związana z Serbami i Chorwatami w zorganizowanym federacyjnie państwie jugosłowiańskim”. Organizacji tej brakowało jednak jednolitego przywództwa i koordynacji działań[37]. To sprawiło, że już w 1944 roku ugrupowanie w istocie dogorywało.

Po kapitulacji faszystowskich Włoch na początku września 1943 roku sytuacja uległa diametralnej zmianie. Na okupowane dotychczas przez Włochów obszary Słowenii wkroczyła armia niemiecka. Dla Hitlera szczególnie ważne było utrzymanie tego obszaru i zachowanie kontroli nad szlakami komunikacyjnymi do Włoch i na Bałkany. Na rozkaz Führera z obszaru Friuli-Wenecji Julijskiej, Gorycji, Lublany, Istrii, Rijeki i Kvarneru utworzono Strefę Operacyjną Pomorze Adriatyckie (Operationszone Adriatisches Küstenland). Mimo formalnego zniesienia Prowincji Lublańskiej na jej dawnym obszarze komisarz Pomorza Adriatyckiego Friedrich Rainer powołał cywilną administrację[38]. Rainer, na wniosek biskupa lublańskiego Gregorija Rožmana, „prezydentem” administracji lublańskiej mianował generała Leo Rupnika[39]. Szefem słoweńskiej policji został Lovro Hacin. Formacja ta podlegała gestapo i przede wszystkim skupiała się na zwalczaniu OF. W zamian za umiarkowaną autonomię kulturalno-administracyjną „rupnikowa prowincja” pełniła przede wszystkim funkcję eksploatowanej gospodarczo posiadłości Trzeciej Rzeszy[40].

Niemcy zezwoli także Rupnikowi na utworzenie Słoweńskiego Domobrańskiego Legionu. Członkowie tej formacji militarnej głównie wywodzili się ze Straży Wiejskich oraz Legii Śmierci i czetników. Domobrani wyposażeni i opłacani byli przez Niemców. W roku 1944 siły domobrańskie liczyły już około 13 tys. bojowników. Komendantem Słoweńskiego Domobrańskiego Legionu został pułkownik Franc Brenner, a jego zastępcą podpułkownik Milko Vizjak. Stanowisko generalnego inspektora słoweńskiego domobraństwa należało do Leo Rupnika[41]. Każdy domobran musiał złożyć przysięgę, w której deklarował walkę po stronie hitlerowskich Niemiec przeciwko komunistom i ich sojusznikom[42].

Lublański „prezydent” i jego zwolennicy uważali, że tylko Niemcy mogą ochronić Słoweńców przed komunizmem oraz zagwarantować im wolność i rozwój w nowej Europie. Rupnik krytykował też aliantów zachodnich za sojusz ze Związkiem Radzieckim[43]. Poza tym ideologia Rupnika oparta była na gloryfikacji Hitlera i zażartym antysemityzmie[44].

Na obszarze Słowenii Niemcy skupili się głównie na zadaniu likwidacji ruchu partyzanckiego. W tym celu w Trieście i Lublanie powołano Sztab Operacyjny. W jego dowództwie znaleźli się oficerowie SS Odilo Globocnik[45] i Erwin Rösener[46] oraz generał wermachtu Ludwig Kübler[47]. Niemcy, mimo wsparcia słoweńskich oddziałów kolaboracyjnych, nie potrafili jednak skutecznie zwalczać partyzantki, która z dnia na dzień rosła w siłę[48].

Funkcję słoweńskiego komunistycznego „partyzanckiego rządu” pełnił Słoweński Narodowowyzwoleńczy Komitet (SNOO), który w lutym 1944 roku został przekształcony w Słoweńską Narodowowyzwoleńczą Radę (SNOS). Ten słoweński organ państwowotwórczy podjął próbę przejęcia władzy w Słowenii przy jednoczesnym uznaniu zwierzchności Antyfaszystowskiej Rady Narodowego Wyzwolenia Jugosławii (Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije, AVNOJ)[49]. W marcu 1944 roku SNOS opublikowało specjalną deklarację, która potwierdzała słoweńską narodową suwerenność w ramach federacyjnej Jugosławii oraz prawo Słoweńców do samookreślenia oraz zjednoczenia i secesji (!)[50]. Na obszarach słoweńskich zajętych przez partyzantów SNOS zaprowadzało swoją administrację, własne sądownictwo oraz policję polityczną. W ramach SNOS powołano szesnaście wydziałów pełniących funkcje zalążków ministerstw „partyzanckiego rządu”. Do najważniejszych należały wydziały do spraw powołania rządu ludowego, spraw wewnętrznych, oświaty, rolnictwa, finansów, odnowy, informacji i propagandy (Agitprop). Innymi słowy, na kontrolowanych przez siebie obszarach SNOS organizowało struktury podziemnego państwa ze słoweńskim systemem szkolnictwa, życiem kulturalnym i naukowym oraz partyzanckim systemem zdrowotnym[51].

Pod koniec października 1944 roku partyzanci wraz z wojskami radzieckimi wyzwolili Belgrad, a alianci byli już w północno-wschodnich Włoszech. W tych ostatnich swoją szansę upatrywały ugrupowania antykomunistyczne w Słowenii, licząc na wkroczenie aliantów do ich kraju i niedopuszczenie OF do władzy. Mianowicie jesienią 1944 roku niewielka grupa słoweńskich polityków wywodzących się głównie z SLS oraz Jugosłowiańskiej Partii Narodowej (JNS) i Socjalistycznej Partii Jugosławii (SSJ) (tak zwany drugi garnitur) podjęła akcję zmierzającą do stworzenia w Słowenii silnego bloku antykomunistycznego i przejęcia władzy w kraju. W tym celu grupa ta jesienią 1944 roku powołała Komitet Narodowy (Narodni odbor, NO). Przewodniczącym NO został Jože Basaj (SLS), a jego zastępcą Celestin Jelenc (SSJ). W rocznicę powołania Państwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, 29 października, NO wydał manifest, w którym domagano się utworzenia Zjednoczonej Słowenii w ramach federacyjnego Królestwa Jugosławii, rządzonego przez dynastię Karadziordziewiciów. Jednocześnie NO, sprzeciwiając się porozumieniu Tito–Šubašić[52], odcinał się od jugosłowiańskiego rządu emigracyjnego. Od stycznia 1945 roku NO próbował pełnić funkcję słoweńskiego rządu. Manifest ten został opublikowany dopiero 4 maja 1945 roku, to jest tuż przed upadkiem hitlerowskich Niemiec. Dzień wcześniej NO zwołał w Lublanie posiedzenie samozwańczego słoweńskiego parlamentu, który w specjalnej rezolucji i przesłanych telegramach zaprosił aliantów zachodnich do zajęcia Słowenii. Inicjatywa ta pozostała jednak bez echa. Mimo to 5 maja Erwin Rösener przekazał NO władzę cywilną nad okręgiem lublańskim. NO na bazie formacji domobrańskiej przystąpił do tworzenia Słoweńskiej Armii Narodowej (Slovenska Narodna Vojska, SNV). Już w kwietniu 1945 roku komendantem tej formacji został generał Ivan Prezelj Andrej, który wcześniej pełnił obowiązki dowódcy oddziałów czetnickich w Słowenii. Nominacja Andreja nie była tutaj przypadkowa, ponieważ NO zakładał powiązanie działań SNV z oddziałami czetników Mihailovicia i Dimitrije Ljotica. Działania NO były popierane przez biskupa Rožmana i przebywającego na emigracji lidera SLS Miha Kreka, którzy podjęli się próby nakłonienia aliantów do wkroczenia do Słowenii[53]. Krek, przebywając wówczas w Rzymie, już w kwietniu 1945 roku w imieniu NO wydał tak zwany manifest wielkanocny, w którym wzywał Słoweńców do walki przeciwko komunistom[54]. Los słoweńskich sił antykomunistycznych był już jednak przesądzony. Na konferencji wielkiej trójki w Jałcie (4–11 lutego 1945 roku) w kwestii Jugosławii mocarstwa zajęły jednolite stanowisko. Ustalono, że porozumienie Tito–Šubašić wejdzie natychmiast w życie[55]. Uznano także ustawodawczy charakter AVNOJ. W tej ostatniej kwestii dopuszczano, aby do AVNOJ jako nowej skupsztyny włączono posłów przedwojennych, ale tylko tych, którzy nie splamili się kolaboracją. Wybrana w przyszłości konstytuanta miała zatwierdzić wszystkie uchwały AVNOJ[56].

O ustaleniach konferencji jałtańskiej niezwłocznie zostali powiadomieni król Jugosławii Petar II i Tito. Obydwie strony, chcąc nie chcąc, musiały się podporządkować zaleceniom zwycięskich mocarstw. W połowie lutego 1945 roku Šubašić z członkami swojego rządu przybył do Belgradu. Na początku marca król powołał Radę Namiestniczą. Tworzyli ją namiestnicy: Srđan Budisavljević (Serb), Ante Mandić (Chorwat) oraz Dušan Sernec (Słoweniec)[57]. W odniesieniu do tego ostatniego Kardelj napisał, że był on

tak samo członkiem reakcyjnych ugrupowań politycznych. Zagorzały unitarysta i centralista przez pewien czas był ministrem w rządzie dyktatury króla Aleksandra. Przez kilka lat był też banem Banowiny Drawskiej, i to w czasie, kiedy przeprowadzano wyjątkowe prześladowania komunistów i innych sił demokratycznych[58].

Mimo to w roku 1943 Sernec przeszedł na stronę komunistyczną, gdzie wkrótce wybrano go na członka SNOS i oddelegowano do AVNOJ[59].

Šubašić 5 marca 1945 złożył przed Radą Namiestniczą dymisję swojego gabinetu, a Tito rozwiązał swój rząd przed AVNOJ. Dwa dni później proklamowano Demokratyczną Federacyjną Jugosławię (DFJ), a Josip Broz-Tito został premierem Rządu Tymczasowego, który uznały rządy zwycięskiej koalicji: Wielka Brytania, USA i ZSRR. Na 27 członków gabinetu tylko 5 nie wywodziło się z NKOJ. W Rządzie Tymczasowym Šubašić otrzymał tekę ministra spraw zagranicznych. W gabinecie tym silną pozycję uzyskali Słoweńcy. Edvard Kardelj został w nim wicepremierem, natomiast Edvard Kocbek objął stanowisko ministra do spraw Słowenii[60]. Pozycję Kardelja w rządzie najlepiej określił serbski historyk Branko Petranović:

Edvard Kardelj, członek Biura Politycznego KC KPJ, był nie tylko wicepremierem, ale i ministrem ds. konstytuanty; stał na czele ministerstwa, które w istniejącej przejściowej sytuacji było jednym z najważniejszych, ponieważ należało przygotować przeobrażenie AVNOJ w Tymczasową Narodową Skupsztynę. Zgodnie z zaleceniami przywódców mocarstw na konferencji jałtańskiej należało zorganizować wybory do Skupsztyny Ustawodawczej i przygotować zarys przyszłej konstytucji[61].

Mimo że w DFJ propagowano kult ZSRR i Stalina, to Rząd Tymczasowy został uformowany bez konsultacji z Moskwą. Wywołało to ostre protesty Wiaczesława Mołotowa. Towarzyszom radzieckim szczególnie nie podobało się powierzenie teki wicepremiera serbskiemu politykowi emigracyjnemu Milanowi Grolowi (Partia Demokratyczna)[62].

Wstępną fazą tworzenia DFJ było powołanie 1 marca 1945 roku przez Titę Jugosłowiańskiej Armii i tym samym Naczelny Sztab NOV in POJ przeobraził się w Sztab Generalny Jugosłowiańskiej Armii (JA). Pierwszym naczelnikiem Sztabu Generalnego JA został mianowany Arso Jovanović[63].

W roku 1945 słoweńska partyzantka liczyła już około 30 tys. bojowników i wspierana była przez oddziały z innych części Jugosławii. Od końca kwietnia do 9 maja 1945 roku siły partyzanckie prowadziły końcowe operacje wyzwolenia ziem słoweńskich. Słoweńcy z Krainy Julijskiej moment wkroczenia tam JA na ogół odczuwali jako „podwójne wyzwolenie: od okupacji niemieckiej i od państwa włoskiego”[64].

Jugosłowiański marszałek 18 maja 1945 roku zlikwidował Naczelny Sztab Słowenii, pozbawiając tym samym Słoweńców samodzielnych oddziałów partyzanckich. Według Jože Pirjevca „dla Słoweńców był to ciężki cios, przeciwko któremu bezsilnie protestowali i w końcu go przyjęli, ale nigdy nie przetrawili”[65]. Niemniej wraz z tymi zmianami 2 marca Tito powołał wielonarodowościową 4. armię JA, której głównym zadaniem miało być wyzwolenie Triestu i Istrii[66].

2. Batalia o granice. Początek sporu o Triest

Pomimo że istnienie DFJ miało charakter przejściowy o bliżej niesprecyzowanym ustroju wahającym się między monarchią a republiką, to jednak państwo to posiadało już wyraźny kształt wewnątrzadministracyjny. Fundament DFJ stanowiły federalne jednostki. Federalna Słowenia była jedną z nich i to ona dała początek przyszłej republice. Do dzisiaj pozostaje jednak tajemnicą, kto konkretnie i w jaki sposób wyznaczał granice przyszłych republik jugosłowiańskich. Prawdopodobnie dokonał tego Tito wraz z bardzo wąskim gronem współpracowników z kierownictwa KPJ. (Co ciekawe, Edward Kardelj, wbrew wielu oponentom, popierał koncepcję powołania odrębnej republiki Bośni i Hercegowiny[67]).

Według Kardelja Federalna Słowenia miała być czymś w rodzaju Piemontu, wokół którego w przyszłości połączyłyby się wszystkie ziemie Zjednoczonej Słowenii. Świadczą o tym między innymi następujące jego słowa: „Na jugosłowiańską część Słoweńców spadło teraz większe niż kiedykolwiek zadanie pełnienia funkcji macierzy, skupiska wszystkich sił słoweńskiego narodu w walce o żądania, jakie zostały postawione w roku 1848”[68].

Jeżeli chodzi o granice Słowenii, to na pewno najwięcej mieli tutaj do powiedzenia Kardelj i Kidrič. Granica chorwacko-słoweńska w dużej mierze była oparta na rozgraniczeniu Banowiny Drawskiej z Banowiną Chorwacji z roku 1939. Podział Istrii został już przeprowadzony w 1944 roku przez chorwackie i słoweńskie dowództwo partyzanckie[69]. Oczywiście nie odbyło się to bez tarć. Mianowicie w roku 1943 Kardelj opowiadał się za przyłączeniem do Słowenii większej części Istrii. Napotkał jednak sprzeciw ówczesnego sekretarza KC Komunistycznej Partii Chorwacji Andriji Hebranga, któremu udało się przeforsować linię graniczną na rzece Dragonji[70]. Relatywnie najłatwiej było z wytyczeniem granicy węgiersko-słoweńskiej, ponieważ przywrócono tam dawną trianiońską granicę. Kwestia granic słoweńsko-włoskiej i słoweńsko-austriackiej była wówczas jeszcze otwarta. Punktem wyjścia stały się tutaj granice zachodnie dawnej Banowiny Drawskiej, które jednak nie satysfakcjonowały jugosłowiańskich komunistów dążących do ich znacznej korekty na korzyść DFJ. Tym samym rozpoczęła się batalia o słoweńskie granice zachodnie.

Dlatego też wiosną 1945 roku wokół kwestii granicy zachodniej DFJ coraz bardziej narastał spór aliancko-jugosłowiański. W sprawie ustalenia nowych granic Tito dużą nadzieję wiązał z zawartym 11 kwietnia 1945 roku w Moskwie układem sojuszniczym jugosłowiańsko-radzieckim. Anglików szczególnie niepokoiło to, że Jugosławia będzie się starała wykorzystać wspomniane porozumienie do włączenia w obręb swoich granic Triestu i Krainy Julijskiej[71]. Tak też się stało. W kwestii powojennych granic Jugosławii Biuro Polityczne (BP) KPJ było pewne pełnego poparcia towarzyszy radzieckich. Świadczy o tym fakt, że Tito zaraz po powrocie z Moskwy za namową Kardelja rozkazał JA szybkie zajęcie Triestu[72]. Dążył także do tego, aby do południowej Austrii wkroczyły oddziały Armii Czerwonej (13 kwietnia wojska te zajęły Wiedeń). Komuniści jugosłowiańscy pragnęli również, żeby przyznano im strefę okupacyjną w austriackiej Karyntii. Spekulowano też, czy jest możliwa ofensywa radziecka od strony Austrii w kierunku Adriatyku (Triestu)[73].

Mianowicie w nocy z 31 kwietnia na 1 maja JA zajęła Triest oraz Gorycję, osiągając tym samym linię rzeki Soczy i wyzwalając całe Przymorze wraz z Istrią. Tito już 1 maja powiadomił głównodowodzącego wojskami alianckimi w obszarze Morza Śródziemnego feldmarszałka Harolda Alexandra o zajęciu tych obszarów. Jednocześnie określił strefę operacyjną JA na linii ujście Soczy Portorosega (Monfalcone) Gorycja Tolmin – Trbiž. Dopiero 2 maja do Triestu dotarł aliancki korpus nowozelandzki generała Bernarda Freyberga[74]. Od tego momentu de facto rozpoczął się spór o wytyczenie przyszłej granicy jugosłowiańsko-włoskiej (Triest).

Edvard Kardelj już po latach uważał, że dużym błędem JA było zaniechanie wysadzenia mostów na Soczy, co uniemożliwiłoby siłom alianckim marsz na Triest[75]. Niemniej ze wspomnień Kardelja dowiadujemy się, że istniała obawa, że takie rozwiązanie wywołałoby odwrotny skutek i doprowadziłoby do wkroczenia aliantów w rejon Lublańskich Wrót. Terytorialnie obszar ten, obejmujący strefę między alpejską i dynarską częścią Słowenii, miał ogromne znaczenie strategiczne dla ewentualnych akcji alianckich w kierunku Austrii, Węgier i Chorwacji. Dlatego też „w takiej sytuacji nie mogliśmy wykluczyć, że Winston Churchill może wywołać konflikt na Soczy, który rozszerzy się na cały obszar Lublańskich Wrót, co dla nas, szczególnie Słoweńców, byłoby katastrofalne”[76]. Na uwagę zasługuje tutaj to, że 30 kwietnia, a więc w chwili rozpoczęcia operacji triesteńskiej, lider Komunistycznej Partii Włoch (KPW) Palmiro Togliatti w imieniu swojej partii wydał apel do robotników Triestu, aby wspierali oddziały Tity[77]. Inaczej jednak układały się relacje włosko-jugosłowiańskie na pozostałych obszarach Krainy Julijskiej, gdzie tamtejszy włoski Komitet Wyzwolenia Narodowego (CLN) dążył do przekazania tego obszaru pod okupację anglo-amerykańską[78].

W Trieście 6 maja ulokował swoją siedzibę powołany przez SNOS Regionalny Narodowowyzwoleńczy Komitet do spraw słoweńskiego Przymorza i Triestu (Pokrajinski narodnoosvobodilni odbor za Slovensko primorje in Trst, PNOO), który od razu przystąpił do organizowania nowego (słoweńskiego) podziału administracyjnego oraz milicji ludowej i władz lokalnych Przymorza i Triestu. Poza tym w samym Trieście utworzono Miejską Radę Wyzwolenia (Mestni osvobodilni svet Trst, MOS)[79].

Sojuszniczy kontakt z siłami alianckimi JA nawiązała także w Karyntii. Tym bardziej że do Klagenfurtu (Celowca) partyzanci wkroczyli już 8 maja[80], a 16 maja powołano do życia Regionalny Komitet Narodowowyzwoleńczy Karyntii. W jego skład wchodzili zarówno słoweńscy partyzanci, jak i przedstawiciele austriackiej lewicy (160 Słoweńców i 120 Austriaków)[81].

Churchill dążył do zachowania granicy austriacko-jugosłowiańskiej z roku 1937 (sprzed anszlusu Austrii ustalonego w Saint-Germain w 1919 roku)[82]. Takie też stanowisko przedstawił Ticie feldmarszałek Alexander w specjalnym memoriale z 11 maja 1945 roku[83]. Komuniści jugosłowiańscy jednak łudzili się, licząc na wsparcie ze strony Stalina, który de facto popierał stanowisko brytyjskie[84]. Według Kardelja radziecki przywódca dążył wówczas przede wszystkim do przejęcia kontroli nad Polską, Czechosłowacją, Węgrami i wschodnimi Niemcami. Dlatego też Stalin: „Austrię pozostawiał zachodnim sojusznikom, aby nie za mocno «napinać łuku». I właśnie postawa, jaką później Stalin zajął wobec słoweńskiej Karyntii, pokazuje, że on w ani jednym momencie nie liczył się z Austrią jako częścią sowieckiej «orbity»”[85].

To przede wszystkim na skutek postawy towarzyszy radzieckich 19 maja marszałek Tito za pośrednictwem ambasadora Richarda Pattersona powiadomił władze Stanów Zjednoczonych, że rząd DFJ wydał rozkaz oddziałom JA, „które znajdują się na północ od granicy austriackiej z 1937 roku i na zachód od obszaru Dravogradu, wycofać się do przedwojennej linii granicznej”[86].

Niemniej Brytyjczycy dopuszczali ewentualną zmianę granicy z Włochami[87], a więc odebranie Włochom obszarów otrzymanych przez to państwo dzięki paktowi londyńskiemu z 1915 roku. Tutaj jednak kością niezgody stał się Triest. W maju 1945 roku doszło w tej kwestii do ostrego kryzysu między aliantami a DFJ. Jak wspomniano już wyżej, dla komunistów słoweńskich przyłączenie Triestu do Jugosławii było fundamentalnym założeniem ideowym programu Zjednoczonej Słowenii[88].

Zdawał sobie z tego sprawę i sam Tito, który stanowczo odrzucał żądania aliantów, domagających się przekazania siłom anglo-amerykańskim większości obszaru Krainy Julijskiej (Istrii oraz Przymorza wraz z Triestem, Gorycją i Monfalcone)[89]. Można zaryzykować tutaj tezę, że Tito swoją polityką reprezentował program Zjednoczonej Słowenii. Mogą świadczyć o tym jego słowa: „Anglicy chcą mieć Triest, no my im tego nie oddamy, my nie możemy im tego oddać (...). Triestu w żadnym wypadku nie możemy im odstąpić, Anglicy korzystają z portu i to im wystarczy”[90].

Na wszystkich opanowanych przez JA obszarach jugosłowiańscy komuniści zaprowadzali własny porządek[91]. Po zajęciu Triestu przystąpiono tam do wprowadzania władzy ludowej. Niemal na całym obszarze Krainy Julijskiej zajętej przez JA były wówczas widoczne wielkie napisy w języku słoweńskim: „Trst je naš! Gorica je naša! Živel Tito! Tujega nočemo, svojega ne damo!”. Edvard Kardelj, który pojawił się w mieście zaraz po oswobodzeniu, już 5 maja meldował Ticie, że wśród Słoweńców w Trieście, Gorycji i całym Przymorzu zapanował „ogromy entuzjazm za Jugosławią”[92].

W wywiadzie udzielonym w maju 1945 roku agencji Tanjug Kardelj stwierdził:

Jugosławia stawia żądania, aby te obszary [Triest, Przymorze, Istria – P.Ż.], a i także słoweńska część Karyntii i jeszcze inne obszary naszych terytoriów, które pod koniec wojny znajdowały się poza granicami starej Jugosławii, przyłączono do nas. My nie żądamy niczego cudzego, tylko etnicznej granicy. (...) Aż 35% populacji narodu słoweńskiego zostało poza jugosłowiańskimi granicami, i to najwięcej w ramach Włoch[93].

Zarówno Amerykanie, jak i Brytyjczycy akcję JA w Krainie Julijskiej i Karyntii wiązali z szerszymi planami ekspansjonistycznymi Jugosławii na Bałkanach. Szczególnie obawiano się równoległego zajęcia Salonik przez oddziały Tity. Dlatego też już na początku maja 1945 roku prezydent Harry Truman rozważał możliwość akcji sił feldmarszałka Alexandra przeciwko JA[94].

Również Churchill stanowczo dążył do wyparcia sił jugosłowiańskich z Krainy Julijskiej. Najważniejsza okazała się kwestia sprawowania kontroli nad Triestem. W relacjach aliancko-jugosłowiańskich doprowadziło to do ostrego sporu (kryzys majowy). Był on o tyle niebezpieczny, że groził wybuchem zbrojnego konfliktu między dotychczasowymi sojusznikami. Tym bardziej że premier Wielkiej Brytanii zagroził użyciem siły w stosunku do JA[95]. W tej kwestii brytyjscy dowódcy, feldmarszałek Harold Alexander i generał William Morgan, wywierali także presję bezpośrednio na Titę[96].

Ambasador brytyjski w Belgradzie Ralph C. Skrine Stevenson 15 maja 1945 roku złożył marszałkowi Ticie w imieniu swojego rządu notę zawierającą konkretne żądania. Według słów Stevensona zawartych w dokumencie jasno wynika, że Zjednoczone Królestwo „oczekuje, aby rząd jugosłowiański natychmiast zezwolił na nadzór (...) [feldmarszałkowi Alexandrowi – P.Ż.], który musi zająć Triest, Gorycję, Monfalcone i Pule, szlak komunikacyjny biegnący przez Gorycję i Monfalcone do Austrii”[97]. W odpowiedzi na tę notę Tito odrzucił żądania brytyjskie, stwierdzając, że do czasu konferencji pokojowej rząd DFJ „nie może wyrzec się suwerennego prawa, aby jugosłowiańska armia utrzymała kontrolę nad obszarami do rzeki Soczy, włączając Triest, Gorycję i Tržić”. Według Tity JA wyzwoliła te obszary z rąk okupanta, utrzymuje tam porządek, więc „niesprawiedliwe byłoby (...) odebranie jej prawa do wojskowej okupacji Krainy Julijskiej, tym bardziej że jest to obszar w większości zamieszkany przez ludność słowiańską”. Poza tym rząd DFJ udostępnił alianckim siłom port w Trieście i szlaki komunikacyjne[98].

Winston Churchill także w kwestii Triestu tradycyjnie już w stosunku do Tity stosował wypróbowaną wcześniej metodę presji radzieckiej. Tutaj brytyjski premier za pośrednictwem ambasadora sowieckiego w Londynie Fedora Gusewa bez ogródek skarżył się towarzyszom radzieckim na poczynania Tity. Mianowicie 18 maja żalił się:

Tito wkradł się do Triestu i chce nim zawładnąć. (...) Nie pozwolimy, warknął Churchill, aby kwestie terytorialne załatwiać przez podbój, a nie na konferencji pokojowej. (...) Tito nie chce wycofać swoich wojsk z Triestu. Sytuacja w tym rejonie jest bardzo napięta. Armie stoją naprzeciw siebie. Jeśli nie dojdzie do roztropnych działań, w każdej chwili mogą wyniknąć większe problemy. Triest należy do naszej strefy okupacyjnej i jako port międzynarodowy powinien znajdować się pod włoską flagą. (...) Churchill ponownie zwrócił uwagę na poważną sytuację w rejonie Triestu, dodając, że ze swej strony podjął niezbędne środki w celu zwiększenia koncentracji sił powietrznych[99].

Stanowczość Brytyjczyków była tym większa, że wiedzieli, że Związek Radziecki w tym sporze nie popiera Jugosławii. Stalin nie taił przed Brytyjczykami, że w kwestii Triestu nie zgadzał się z Titą. Zdawało sobie z tego sprawę kierownictwo KPJ. Według spisanej przez Vladimira Dedijera relacji generał Peko Dapčević, były komendant wojskowej administracji JA w Krainie Julijskiej, Istrii, Rijece i słoweńskim Przymorzu, 6 czerwca 1945 roku otrzymał od Tity rozkaz wycofania jugosłowiańskich oddziałów z Triestu. Według Dapčevicia w rozkazie zacytowano telegram Stalina skierowany do Tity. W telegramie tym radziecki przywódca nakazał: „W ciągu 48 godzin musicie wycofać oddziały z Triestu, bo nie życzę sobie z powodu sprawy Triestu wchodzić w III wojnę światową”[100]. Niewątpliwie był to rezultat dyplomatycznych nacisków, jakie Churchill i Truman wywierali na Stalina, aby ten skłonił Titę do wycofania się JA z Krainy Julijskiej, w tym i z Triestu[101].

Poza tym kiedy w grudniu 1944 roku siły brytyjskie rozprawiły się w Atenach z lewicową partyzantką ELAS (Bitwa ateńska dekemvriana), w kierownictwie KPJ niewątpliwie istniała poważna obawa, że na obszarze Krainy Julijskiej, a przede wszystkim Triestu, Brytyjczycy mogą zastosować podobny wariant. Niepokój był tym większy, że wydarzenia greckie odbyły się przy wyraźnym milczeniu Sowietów[102].

Wszystko wskazuje na to, że to właśnie na skutek nacisków zwycięskich mocarstw rząd DFJ musiał ustąpić. Mianowicie 9 czerwca 1945 roku w Belgradzie generał Morgan i Arso Jovanović podpisali tak zwane belgradzkie porozumienie o wyznaczeniu linii tymczasowego rozgraniczenia między JA a siłami alianckimi w Krainie Julijskiej i Istrii. Na południu biegła ona od północnego wybrzeża Kopru poprzez obszary na wschód od Triestu, Snežane i Komenu. Na północy wytyczona była od wschodnich krańców Gorycji, ponad Banjšką i Šentviškim płaskowyżem, aż do ujścia Idrijcy do Soczy, a kończyła się na granicy z Austrią. Obszary na zachód od tej linii podlegały alianckiej administracji wojskowej (strefa A), a terytoria na wschód – jugosłowiańskiej (strefa B). Do strefy alianckiej zostało włączone także miasto Pula. Ustalono również, że w strefie A zostanie utrzymana cywilna administracja jugosłowiańska. Podpisane porozumienie miało obowiązywać aż do zawarcia traktatu pokojowego[103].

Według rosyjskiego historyka Leonida Gibianskiego wstępem do podziału Krainy Julijskiej na strefy wpływów była przeprowadzona 21 lutego 1945 roku w Belgradzie rozmowa Tity z feldmarszałkiem Alexandrem, wówczas dowódcą wojsk alianckich na Morzu Śródziemnym[104]. Ze stenogramu tej rozmowy wynika, że już wtedy Tito nie oponował przeciw propozycji Alexandra, aby na obszarach na zachód od przedwojennej granicy włosko-jugosłowiańskiej, w tym i w Trieście, zaprowadzić aliancką administrację wojskową. Miała on tam być obecna aż do czasu formalnego ustalenia granicy. Jugosłowiański marszałek przedstawił jedynie dwie uwagi do tej propozycji: oprócz alianckiej administracji wojskowej powinna istnieć podległa jej cywilna jugosłowiańska administracja, a alianci nie wkroczą na obszar Istrii[105]. Z relacji Vladimira Velebita wynika, że Tito przede wszystkim dążył do utrzymania dwóch administracji na obszarze Krainy Julijskiej oraz do niedopuszczenia, aby zarówno w strefie A, jak i w strefie B istniała administracja włoska[106].

Z korespondencji Stalina z Churchillem i Trumanem wynika natomiast, że to radziecki przywódca był pomysłodawcą wprowadzenia linii demarkacyjnej w Krainie Julijskiej i na Istrii[107].

Spór o Triest i o całą Krainę Julijską miał niewątpliwie wiele wymiarów[108]. Jednym z nich było napięcie, jakie w kwestii przyszłej granicy jugosłowiańsko-włoskiej pojawiło się już pod koniec 1943 roku między KPJ a KPW. Przywódca komunistów włoskich Palmiro Togliatti otwarcie opowiadał się za włoskością Triestu i sprzeciwiał się zmianom terytorialnym na korzyść Jugosławii. Edvard Kardelj natomiast na posiedzeniu KC KPS, które odbyło się w lutym 1944 roku, stanowczo stwierdził: „Nie odstąpimy od Triestu, nawet przed włoskim KC, do tej pory nie byliśmy bardziej utwierdzeni w kwestii Triestu”. Ponieważ rozmowy Kardelja z Togliattim nie przynosiły rezultatów, sprawą zajęła się Moskwa. Stojący do niedawna na czele Kominternu Georgi Dymitrow za zgodą Stalina opowiedział się za przyznaniem spornych obszarów Jugosławii. W obliczu groźby konfliktu z Zachodem w sprawie Triestu w maju 1945 roku Stalin jednak się wycofał z tych ustaleń[109].

Niewątpliwie postawa Stalina była najważniejsza, ostatecznie z tego też powodu Jugosławia i Słowenia utraciły Triest. Gdyby nie poparcie Stalina dla żądań Churchilla, Brytyjczykom nigdy nie udałoby się doprowadzić do wycofania JA z Triestu. Tym bardziej że prezydent Stanów Zjednoczonych Harry Truman stopniowo odchodził od koncepcji jakiejkolwiek walki sił anglo-amerykańskich o Triest. Według Vladimira Dedijera amerykański prezydent „myślał, że za Titą stoi Stalin, i nie chciał konfliktu ze ZSRR, ponieważ potrzebował wsparcia oddziałów radzieckich w wojnie przeciwko Japonii na Pacyfiku”[110].

Chorwacki historyk Ivo Banac uważa, że rezerwę Stalina do roszczeń jugosłowiańskich wywołało przemówienie Tity, które ten wygłosił 26 maja 1945 roku w Lublanie. Banac zwraca uwagę, że w latach późniejszych datę wydania tekstu tego przemówienia zmanipulowano[111]. Dlatego też większość źródeł określa jego wygłoszenie na 27 maja. Z kolei w kronice miasta Lublany zaznaczono, że wspomniane przemówienie Tity nastąpiło 26 maja[112].

W przemówieniu tym Tito oświadczył: „my żądamy, aby każdy był gospodarzem na swoim; my nie chcemy płacić cudzych rachunków, my nie chcemy być kartą przetargową (...), my nie chcemy więcej być zależni od kogokolwiek”[113]. Towarzysze radzieccy uznali to za przejaw zbytniej samodzielności Tity[114]. A to z kolei wywołało u Stalina chęć poskromienia jugosłowiańskiego przywódcy, czego konsekwencją stało się żądanie wycofania JA z Triestu.

Nieprzypadkowo też 27 maja moskiewska „Prawda” opublikowała artykuł J. Wiktorowa zatytułowany O kwestii triesteńskiej. W tekście tym autor przedstawił stanowisko władz radzieckich, które uznawały zajęcie Triestu przez JA za sytuację tymczasową, wymagającą rozwiązania przez konferencję pokojową[115].

Zdaniem Banaca Stalin obawiał się także, że jugosłowiańskie pretensje do austriackiej Karyntii mogą zagrozić prosowieckiemu rządowi Karla Rennera w Wiedniu[116]. Dlatego też Sowieci nie chcieli poprzeć jugosłowiańskich roszczeń terytorialnych w stosunku do Austrii[117]. Według Vladimira Dedijera Stalin kwestię Karyntii traktował jako kartę przetargową w negocjacjach z aliantami dotyczących przyznania ZSRR części „własności niemieckiej w Austrii”[118]. Mimo to zarówno kierownictwo KPS, jak i KPJ ciągle wówczas wierzyły w poparcie ZSRR. Niemniej zdawano sobie sprawę, że towarzysze radzieccy mają swoje interesy. Świadczą o tym między innymi słowa Kidriča: „Związek Radziecki jest naszym jedynym opiekunem i przyjacielem, ale i w stosunku do zachodnich aliantów trzeba prowadzić właściwą politykę”[119].

Przemówienie Tity w Lublanie spotkało się z ostrą reakcją ambasadora ZSRR w Jugosławii Iwana Wasiljewicza Sadczikowa. Z tego wystąpienia Tito 5 czerwca 1945 roku Kardelj tłumaczył się Sadczikowi. Według raportu Sadczikowa przesłanego do Moskwy

Kardelj otwarcie poddał krytyce przemówienie Tity i powiedział, że może to mieć poważne konsekwencje dla nich i dlatego będą się starali uniknąć podobnych oświadczeń. ZSRR ma prawo do otwartej krytyki podobnych stwierdzeń. I taka krytyka będzie im służyć. Kardelj poprosił mnie, aby przekazać wam [Mołotowowi i Stalinowi – P.Ż.] swoją wdzięczność za krytykę w dobrym momencie. Powiedział, że to przyczyni się do poprawy ich pracy[120].

Według Ivo Banaca Kardelj przeciwstawił się wówczas Ticie[121]. Moim jednak zdaniem słoweński przywódca próbował jedynie „udobruchać” stronę radziecką, zwodząc ją pustymi frazesami[122]. Świadczy o tym chociażby treść przemówienia Kardelja, które ten wygłosił 12 czerwca w Lublanie. Stwierdził on w nim między innymi: „Nieliczny naród słoweński jest pierwszym w Europie, któremu odmawia się bycia gospodarzem na swojej ziemi”[123]. Poza tym w kwestii lublańskiego przemówienia Tity Kreml uznał „wyjaśnienia towarzysza Kardelja za niezadowalające”[124].

Już po latach Kardelj wspominał, że wobec braku poparcia ze strony towarzyszy radzieckich kierownictwo KPJ obawiało się brytyjskiego ataku zbrojnego, który skoncentrowany byłby nie tylko na zajęciu Triestu, ale także Lublany i Zagrzebia[125]. Wkroczenie sił alianckich do tych miast umożliwiłoby tamtejszym ruchom antykomunistycznym przejęcie władzy[126].

Oddziały JA opuściły strefę A 12 czerwca 1945 roku. Tym samym zakończyło się 40-dniowe panowanie Jugosłowian nad Triestem i Gorycją (zachodnią częścią Krainy Julijskiej)[127].

Jugosławia 20 czerwca 1945 roku zawarła z siłami anglo-amerykańskimi tak zwane devinskie porozumienie, które potwierdzało belgradzkie porozumienie i linę demarkacyjną, określaną od tego momentu jako linia Morgana. Dzieliła ona Krainę Julijską na strefę A (Allied Military Government) i strefę B (Administracja Wojskowa JA)[128].

Na obradującej w Poczdamie między 17 lipca a 2 sierpnia 1945 roku konferencji wielkich mocarstw ustalono, że przygotowaniem projektów przyszłych traktatów zajmie się specjalnie w tym celu powołana Rada Ministrów Spraw Zagranicznych (RMSZ)[129].

Tymczasem na spornych słoweńsko-włoskich obszarach komuniści zaczęli się organizować. Już w czerwcu 1945 roku doszło do porozumienia między KPS a KPW w sprawie ustanowienia na obszarach stref A i B Krainy Julijskiej jednej organizacji partyjnej – Komunistycznej Partii Julijskiej Krainy (KPJK). W sierpniu 1945 roku odbył się kongres KPJK, na którym wybrano kierownictwo i ustalono program. Pierwszym sekretarzem generalnym partii został Boris Kraigher, który funkcję tę sprawował do lipca 1946 roku, kiedy to zastąpił go Branko Babič. Program KPJK w swoich głównych założeniach zakładał zwalczanie pozostałości faszyzmu oraz opowiadał się za przyłączeniem całej Krainy Julijskiej do Jugosławii. KPJK cieszyła się dużym poparciem wśród miejscowych komunistów zarówno narodowości włoskiej, jak i słoweńskiej. KPW zarzucała jednak KPJK wykonywanie poleceń KPJ/KPS, co wywoływało konflikty. Mimo że KPJK działała legalnie w całej Krainie Julijskiej, to jej funkcjonowanie różniło się w każdej ze stref. Mianowicie w strefie B była ona partią rządzącą, w strefie A natomiast jedną z kilku partii[130].

W strefie A alianci zaczęli zaprowadzać swoje własne porządki, co strona jugosłowiańska uważała za naruszenie porozumienia Morgan–Jovanović. Władzom DFJ nie podobało się między innymi to, że alianci stopniowo ograniczali funkcjonowanie jugosłowiańskiej administracji cywilnej (w tym PNOO). Poza tym rozwiązano tam lokalną milicję ludową i powołano policję składającą się w większości z dawnych włoskich karabinierów. Jednocześnie zostało przywrócone prawodawstwo sprzed 1943 roku i tym samym uniemożliwiono funkcjonowanie sądom ludowym[131].

Wówczas to komuniści jugosłowiańscy, a szczególnie największy rzecznik idei Zjednoczonej Słowenii w KPJ Edvard Kardelj, stopniowo zaczęli sobie zdawać sprawę, że obszary te mogą zostać utracone. Zarówno dla Edvarda Kardelja, jak i jego towarzyszy z kierownictwa KPS najważniejszy był Triest. Według tych planów Triest miał się stać wielkim portem i oknem na świat Słowenii[132]. W drugiej połowie 1945 roku koncepcja ta wydawała się jednak coraz bardziej odległa. Mianowicie 18 września 1945 roku Kardelj pod naciskiem Mołotowa na konferencji Rady Ministrów Spraw Zagranicznych w Londynie (11 września–2 października) zaproponował, aby Triest w ramach Jugosławii stał się odrębną jednostką federacyjną[133]. W kręgach jugosłowiańskich koncepcję tę stopniowo zaczęto coraz bardziej rozbudowywać. Świadczą o tym słowa samego Kardelja pochodzące z jego oficjalnej wypowiedzi opublikowanej na łamach belgradzkiej „Borby” 6 października 1945 roku:

rząd Demokratycznej Federacyjnej Jugosławii uznaje fakt, że Triest, po pierwsze, jest miastem z większością włoskich mieszkańców, po drugie, to wielki port, którym są zainteresowane i inne państwa. Z tego też powodu nasz rząd zajął stanowisko, aby Triest otrzymał status federalnej jednostki w Jugosławii. W Trieście zostanie utworzony wolny port zarządzany przez wszystkie zainteresowane państwa. (...) Triesteńskim Włochom byłaby zagwarantowana pełna swoboda narodowego rozwoju (...). [Triest – P.Ż.] wraz z [włoskimi – P.Ż.] instytucjami oświatowymi stałby się centrum mniejszości włoskiej w Jugosławii[134].

Z chwilą opuszczenia przez JA strefy A na obszar ten zaczęli napływać słoweńscy i chorwaccy emigranci. Ich celem było organizowanie tam oporu przeciwko titowskiej Jugosławii. Działalność słoweńskich emigrantów w strefie A sprowadzała się przede wszystkim do upowszechniania wrogiej propagandy na temat DFJ. Między innymi przedstawiono Kardelja jako największego słoweńskiego zdrajcę i zbrodniarza. We wrześniu 1945 roku przez dziesięć dni w Trieście przebywał Miha Krek. Zgrupowana wokół niego grupa słoweńskich polityków marzyła wówczas o powołaniu wokół Triestu czegoś na kształt słoweńskiej antykomunistycznej enklawy. Już w czerwcu 1945 roku Krek „w rozmowach z aliantami zamienił hasło Triest do Słowenii na Słowenia do Triestu”. Pobyt Kreka w Trieście nie przyniósł jednak żadnych rezultatów[135].

W roku 1945 słoweńska opozycja była już od dłuższego czasu sparaliżowana i to nie tylko terrorem komunistów, ale także własną niemocą i brakiem inicjatywy[136].

3. Likwidacje

Na początku maja 1945 roku przez Słowenię w kierunku brytyjskiej strefy okupacyjnej wycofywała się niemiecka Grupa Armii E pod dowództwem generała Alexandra Löhra. W tym samym kierunku co Niemcy podążały różnego rodzaju formacje kolaboracyjne. Byli to przede wszystkim chorwaccy ustasze i domobrani, serbscy i czarnogórscy czetnicy oraz kozacy. W ucieczce tej uczestniczyły także oddziały SNV i słoweńscy czetnicy. Formacje te poddały się armii brytyjskiej w Karyntii 12 i 13 maja. Brytyjczycy jeńców słoweńskich zgromadzili głównie w miejscowości Viktring (Vetrinj) pod Klagenfurtem. Już jednak 14 maja generalne dowództwo brytyjskie podjęło decyzję o przekazaniu znajdujących się w Karyntii jeńców „narodowości jugosłowiańskiej służących w niemieckich siłach” oddziałom Tity. Według danych brytyjskich w sumie przekazano stronie jugosłowiańskiej 26 336 osób (12 196 Chorwatów, 8260 Słoweńców, 5480 Serbów, 400 Czarnogórców)[137].

Wszystkie grupy jenieckie, zarówno te przekazane przez aliantów, jak i te przechwycone na terenie Jugosławii, podlegały „opiece” Oddziałów Ochrony Narodu (OZNA) i Korpusowi Narodowej Obrony Jugosławii (KNOJ). Nie jest już obecnie tajemnicą, że formacje te od maja do sierpnia 1945 roku dokonały masowych egzekucji jeńców. Do dzisiaj nie zostały zlokalizowane ani przebadane wszystkie mogiły i miejsca straceń[138]. Plutony KNOJ likwidacji dokonywały nie tyle na terenie południowej Austrii (najbardziej znane miejsce to Bleiburg)[139], ale przede wszystkim w samej Słowenii (między innymi w Barbara rov, Téharje)[140]. Największym miejscem straceń słoweńskich domobranów jest Kočevski Rog. Według szacunków profesora Božo Repe w sumie zginęło około 13 500 członków „antypartyzanckiego obozu” narodowości słoweńskiej[141]. Na obszarze całej Jugosławii to właśnie Słowenia stała się miejscem likwidacji największej liczby wojsk kolaboracyjnych[142].

Wcześniej tylko część żołnierzy „antypartyzanckiego obozu” zdecydowała się skorzystać z „pewnego rodzaju amnestii”, jaką 30 sierpnia 1944 roku ogłosił Tito („Ostatnie wezwanie wszystkim zabłąkanym sługusom okupanta”). Obowiązywała ona do 15 września i zapowiadała, że po tej dacie będą oni sądzeni jako narodowi zdrajcy[143].

Bardzo wymowny wydaje się tutaj ogłoszony w październiku 1944 roku apel Kardelja zatytułowany „Zamknięte drzwi” (Zaprta vrata). W tekście tym Kardelj odniósł się do wszystkich tych, którzy zdradzili swój naród i nie skorzystają z amnestii. Zapowiadał, że słoweński naród także będzie postępował z nimi jak ze zdrajcami[144].

Zdaniem słoweńskiego badacza nieznanych mogił Mitji Ferenca to Kardelj był inspiratorem masowych likwidacji. Według historyka wskazuje na to między innymi zachowana depesza Kardelja do Kidriča z 25 czerwca 1945 roku, zawierająca słowa:

Najpóźniej w ciągu trzech tygodni będą rozwiązane Trybunały Ludowe, sądy wojskowe będą sądzić tylko wojskowe osoby, wszystkie inne przejmą sądy powszechne. Ogłoszona zostanie nowa amnestia. Nie macie teraz żadnego powodu, by być tak honorowi w czyszczeniu jak dotychczas[145].

Jože Dežman, przewodniczący Komisji Rządu Republiki Słowenii do spraw nieznanych mogił, uważa natomiast, że masowe likwidacje nakazał Tito[146]. Odpowiedzialność jugosłowiańskiego marszałka za wspomniane egzekucje potwierdza także słoweński historyk Jože Pirjevec, autor najlepszej jak dotąd biografii Josipa Broza-Tito[147].

Generalnie nie zachowały się żadne dokumenty stwierdzające, że likwidacje przeprowadzono na bezpośredni rozkaz Tity. Niemniej wielu badaczy dopatruje się dowodu na zainspirowanie tego procederu przez jugosłowiańskiego marszałka w jego słowach wypowiedzianych podczas przemówienia wygłoszonego w Lublanie 27 maja 1945 roku[148]:

Jeżeli chodzi o tych zdrajców, którzy znaleźli się w obrębie naszego kraju, poszczególnie dla każdego narodu − to już jest sprawa przeszłości. Ręka sprawiedliwości, ręka zemsty naszego ludu w ogromnej większości już ich dosięgła i tylko jedna ich mała część zbiegła z naszego kraju pod skrzydła protektora[149].

Z jednej strony według wspomnień Milovana Đilasa: „Ticie się w tym przemówieniu «wymsknęło» i sam przyznaje, że zostały wymordowane kontrrewolucyjne grupy (...). Wówczas masowe likwidacje nie były tak ukrywane, były «naturalne» i «logiczne»”. Dlatego też, jak pisze Đilas, w kwestii likwidacji Stalin stawiał za wzór Titę polskim komunistom: „Tito to zuch. On nie ma problemu z wrogami, wybił ich wszystkich”[150].

Z drugiej zaś strony Milovan Đilas (Wartime, 1977) nie ukrywa, że sam uczestniczył w podejmowaniu decyzji o likwidacjach. Slavko Goldstein, analizując wspomnienia Đilasa, uważa, że decyzje o likwidacji podjęło kolegialnie ścisłe kierownictwo ówczesnej Jugosławii[151]. Tworzyli je Kardelj, Aleksandar Ranković Marko/Leka, Đilas i Tito, którego stanowisko było decydujące.

Bardzo ciekawa wydaje się tutaj relacja jednego z organizatorów likwidacji, byłego zastępcy szefa ekspozytury OZN-y w Mariborze Zdenko Zavadlavy: „Rozkaz przyszedł z góry, a wiadomo, kto był na górze. Powiedziano nam: «Wrogów zabijajcie bez sądu, ponieważ rewolucja jeszcze trwa»”. Jednocześnie Zavadlava, opisując okoliczności likwidacji jeńców, zwraca uwagę, że wewnątrz samej jugosłowiańskiej OZN-y: „mieliśmy umowę, że każdy zabija swoich. My Słoweńcy swoich, a Chorwaci i Serbowie swoich. Przykładowo w Kočevskim Rogu my wybiliśmy swoich słoweńskich domobranów, a Serbowie (...) grupy nedičewców i ljotičewców (czetników)”[152].

Jasper Ridley, brytyjski biograf Josipa Broza-Tito, sugeruje natomiast, że nie można oskarżać Tity o inspirowanie masowych egzekucji. Wprost przeciwnie, jugosłowiański marszałek zdaniem badacza chciał tego uniknąć i w tym celu wydał 14 maja 1945 roku rozkaz JA nakazujący zapobieganie „zabijaniu jeńców wojennych” oraz przekazywanie zbrodniarzy wojennych sądom wojskowym[153]. W praktyce jednak rozkaz ten nie tyle doprowadził do zaniechania likwidacji, co ograniczył ich zakres. W konsekwencji większość jeńców nie została rozstrzelana w masowych egzekucjach. Wielu z nich zostało skazanych na prawdziwą golgotę w specjalnie dla nich zorganizowanych wyrafinowanych tak zwanych drogach krzyżowych, czyli marszach śmierci[154].

Partyzanci, dokonując masowych likwidacji, uważali to za akt swoistej zemsty na zdrajcach narodu, którzy kolaborowali z okupantem i dopuszczali się licznych zbrodni wojennych[155]. Zwycięzcy, stosując przy tym barbarzyńskie prawo zbiorowej odpowiedzialności, dopuszczali się także mordów na rodzinach członków wrogiej armii. Poza tym przywództwo komunistyczne zapewne traktowało egzekucję jako sposób na oczyszczenie kraju z członków ewentualnej opozycji.

Historycy do dzisiaj nie mogą ustalić liczby jeńców wymordowanych przez partyzantów. Badająca ten problem chorwacka historyczka Martina Grahek-Ravančić doszła do wniosku, że w sumie Bleiburg i marsze śmierci pochłonęły około 70 tys. istnień[156]. Jože Pirjevec natomiast przyjmuje, że 30 tys. jeńców znalazło się w rękach brytyjskich przed przekazaniem ich partyzantom. Generalnie słoweński historyk liczbę wszystkich jeńców, którzy w maju 1945 roku dostali się do niewoli jugosłowiańskiej, oszacował następująco: 125 tys. kolaboracyjnych żołnierzy i 280 tys. niemieckich żołnierzy[157].

Jak zauważył serbski historyk Kosta Nikolić, w powojennej Jugosławii ofiary likwidacji „były systematycznie wymazywane z pamięci zbiorowej. (...) Masowe mogiły były dewastowane, przysypywane, niszczone”[158].

Według szacunków lublańskiego Instytutu Historii Najnowszej na terenie Słowenii druga wojna światowa pochłonęła 89 404 istnień (6% populacji), przy czym 35 717 osób to ofiary wśród ludności cywilnej. Jeżeli chodzi o słoweńskie formacje zbrojne, to najwięcej zginęło partyzantów (27 135) i domobranów (13 406). Dane te obejmują zarówno ofiary działań wojennych, jak i późniejszych rozliczeń (kwiecień 1941–styczeń 1946)[159].

4. Federalna Słowenia w komunistycznej Jugosławii

W Ajdovščinie 5 maja 1945 roku SNOS powołał pierwszy słoweński rząd narodowy Federalnej Słowenii z Borisem Kidričem jako premierem. Słoweński rząd 10 maja, czyli następnego dnia po oswobodzeniu Lublany, przeniósł tam swoją siedzibę[160].

Według Kidriča naczelnym zadaniem politycznym rządu jest rozwój gospodarczy Słowenii. W tym celu nie tylko w Słowenii, ale także w całej Jugosławii państwo przede wszystkim dążyło do przejęcia środków produkcji oraz uzyskania kontroli nad transportem, bankowością i handlem. Ponieważ nie było jeszcze Tymczasowej Skupsztyny, ustawy wydawało Prezydium AVNOJ. Z punktu widzenia gospodarczego dla komunistów najważniejsze były trzy ustawy: Ustawa o odebraniu wojennej własności uzyskanej w czasie wrogiej okupacji[161], Ustawa o konfiskacie majątku[162], Ustawa o przejęciu wrogiej własności[163].

Dla odbudowy gospodarki kraju jedną z istotniejszych kwestii wydawało się wprowadzenie jednolitej waluty – dinara. Już 5 kwietnia 1945 roku Prezydium AVNOJ uchwaliło Ustawę o wycofaniu z obiegu i wymianie okupacyjnych walut. Na obszarze Słowenii dokonano wymiany między 30 czerwca a 9 lipca 1945 roku. Całą operację przeprowadził Walutowy Zakład Słowenii (Denarni zavod Slovenije)[164].

Il. 1. Boris Kidrič (Wikimedia Commons)

Cała Jugosławia wyszła z wojny ogromnie zniszczona. Jeżeli chodzi o Federalną Słowenię, to materialne szkody zostały wycenione na ponad 1,867 mld amerykańskich dolarów, z tego ponad 142 mln to straty poniesione przez słoweński przemysł. Dlatego też pierwszą fazą rozwoju gospodarczego stała się odbudowa przemysłu, do której przystąpiono już latem 1945 roku. W sierpniu 1945 roku Ministerstwo Przemysłu i Górnictwa przedstawiło Program modernizacji i odbudowy Słowenii. Najpierw przystąpiono do uruchomienia hydroelektrowni i przeprowadzenia elektryfikacji kraju. Rozpoczęto także wydobycie w kopalniach, uruchomiono działalność zakładów tekstylnych. Budowano drogi i trakcje kolejowe. Na odbudowę Walutowy Zakład Słowenii udzielał specjalnych preferencyjnych kredytów[165].

Latem 1945 roku na obszarze całej Jugosławii rozpoczęła się kampania wyborcza przed jesiennymi wyborami do Skupsztyny Ustawodawczej. Oczywiście komunistów zobligowało to do zwarcia szyków[166].

W dniach 15–16 lipca 1945 roku odbył się w Lublanie Pierwszy Kongres OF Słowenii[167], na którym potwierdzono dominującą rolę KPS oraz opowiedziano się za „ludową demokracją” i za funkcjonowaniem Słowenii w federacyjnej Jugosławii na zasadzie „braterstwa i jedności”. Uznano także, iż dla nowego państwa wzorem powinien być Związek Radziecki. Potępiono „wrogów narodu” i przyznano OF jedyne moralne prawo do politycznego reprezentowania narodu słoweńskiego, co było zapowiedzią wprowadzenia systemu jednopartyjnego („homogenność słoweńskiej sceny politycznej”)[168].

Mimo że DFJ formalnie reprezentowała system wielopartyjny, to jednak komuniści uznawali go za przejściowy, stwarzając jedynie pozory wspierania pluralizmu[169]. Temu ostatniemu celowi służyło powołanie Frontu Ludowego Jugosławii (Ljudska fronta Jugoslavije, LFJ), czyli koalicji ugrupowań politycznych uznających przewodnictwo KPJ. Kongres organizacyjny LFJ odbył się 5–7 sierpnia 1945 roku w Belgradzie. Spośród ugrupowań słoweńskich główną rolę w LFJ odgrywał OF[170]. W trakcie obrad Josip Vidmar oświadczył, że OF jest przykładem na to, że inne partie są ludowi niepotrzebne[171]. W skali całej DFJ Słowenia stała się najbardziej zdominowaną przez komunistów republiką. Podobnie jak w całej Jugosławii komuniści w Słowenii pozornie sprawiali wrażenie, że do wyborów w kraju nie rządzi KPS, lecz LFJ i OF[172]. Pomysłodawcą tego manewru okazał się „główny ideolog nowego systemu politycznego” Edvard Kardelj[173]. Ideologiczna myśl przewodnia kongresu LFJ była podobna do tej z kongresu OF. Zarówno LFJ, jak i OF przykładały dużą wagę do związków zawodowych, polityki socjalnej i praw kobiet. Pojawiła się jednak znacząca różnica w strukturze tych dwóch organów. Mianowicie OF była już wówczas monolitem, a LFJ miała charakter koalicyjny. Przejawiało się to między innymi tym, że na kongresie LFJ uwidoczniły się rozbierzności stanowisk delegatów i polemiki. Zresztą delegaci słoweńscy w pewien sposób krytykowali heterogenność LFJ, stawiając za wzór homogenność OF[174].

Jak słusznie zauważył słoweński historyk Aleš Gabrič:

Pomimo błędów i zbrodni nowych władz należy tutaj wziąć pod uwagę fakt, że rządząca OF, której w 1945 roku głównym elementem było ścisłe kierownictwo KPS, cieszyła się jednak szerokim poparciem społecznym. Panowała euforia końca wojny, ostatecznie słoweńscy żołnierze byli w Trieście i Celowcu, i to jako członkowie zwycięskiej koalicji antyfaszystowskiej, a marzenie o Zjednoczonej Słowenii wydawało się bardzo osiągalne[175].

Mimo zapewnień o wprowadzeniu w kraju pełnej demokracji komuniści jugosłowiańscy nie zamierzali oddawać władzy. W szeregach KPJ jednym z najgorliwszych zwolenników szybkiego zaprowadzenia władzy ludowej według modelu sowieckiego był Edvard Kardelj. On to już w sierpniu 1944 roku opracował plan przejęcia przez OF wszystkich najważniejszych obszarów funkcjonowania państwa w Słowenii. Dotyczyło to nie tylko administracji i finansów, ale także gospodarki, kultury, oświaty i mediów. Plan ten obejmował szeroko pojętą odbudowę kraju. Komunistom dominującą pozycję w DFJ zapewniała pełna kontrola nad służbą bezpieczeństwa i wojskiem[176]. Poza tym 23 maja 1945 roku cały obszar Słowenii został objęty wojskową administracją 4. armii JA. Administrację tę tworzyli przede wszyscy oficerowie słoweńskich oddziałów partyzanckich[177]. Jak słusznie zauważyła słoweńska historyczka Jera Vodušek Starič, po wyzwoleniu Belgradu „Kardelj był głównym projektantem” nowego państwa[178].

Wiosną 1945 roku OF stopniowo zaczęła przejmować od JA zarząd lokalny nad poszczególnymi rejonami Słowenii. W celu powołania rzeczywistych struktur administracji w lipcu i sierpniu 1945 roku przeprowadzono wybory do Narodowowyzwoleńczych Komitetów. Oczywiście wszyscy kandydujący byli członkami OF[179].

Na fakt, że komuniści przygotowują się do przejęcia pełnej władzy w Jugosławii, zwrócił uwagę Churchill już na konferencji w Poczdamie. Brytyjski premier zarzucił wówczas jugosłowiańskim komunistom nieprzestrzeganie ustaleń konferencji jałtańskiej: „nie ma ustawy o wyborach, rada zgromadzenia nie została rozszerzona, postępowanie sądowe nie zostało przywrócone, administracja Tity jest kontrolowana przez utworzoną przez niego policję partyjną, prasa także jest kontrolowana”[180]. Churchill postulował, aby w Poczdamie przywódcy zwycięskich mocarstw wymusili na jugosłowiańskich komunistach „urzeczywistnienie” ustaleń z Jałty. Ostatecznie jednak usiłowania te spełzły na niczym, ponieważ zarówno Stalin, jak i Truman uważali kwestię Jugosławii za drugorzędną i uznali, że mimo uchybień ustalenia jałtańskie są tam przestrzegane[181].

Zapewne w odpowiedzi na pretensje Churchilla między 7 a 10 sierpnia 1945 roku w Belgradzie odbyło się trzecie posiedzenie AVNOJ, w trakcie którego, zgodnie z ustaleniami porozumienia Tito–Šubašić, AVNOJ przekształciło się w Tymczasową Ludową Skupsztynę DFJ, poszerzoną o posłów przedwojennych niesplamionych kolaboracją. Do 336 delegatów AVNOJ zostało dokooptowanych 36 posłów przedwojennych. Wśród nich było trzech Słoweńców z listy Jugosłowiańskiej Radykalnej Wspólnoty[182]: Juraj Koce, Franc Snoj i Ivan Štrinc. Mimo tego zabiegu nowy parlament został zdominowany przez osoby popierające KPJ[183].

Zgodnie z koncepcją Kardelja KPJ, posługując się forpocztą LFJ, przygotowywało się do sfałszowania wyborów i wprowadzenia „dyktatury proletariatu” na wzór sowiecki. Zadanie to wydawało się relatywnie proste, ponieważ opozycja była rozbita lub skompromitowana kolaboracją. Poza tym komuniści w istocie kontrolowali wszystkie resorty, co dawało im bezwzględną przewagę. Rząd DFJ tak naprawdę był tylko władzą na pokaz. Jak słusznie zauważył chorwacki historyk Dušan Bilandžić:

Praca niekomunistycznych ministrów była blokowana. Miesiącami nie odbywały się posiedzenia tego rządu, a jego ministerstwa, szczególnie spraw wewnętrznych oraz obrony, i tak bez tych posiedzeń pracowały „pełną parą”. A to dlatego, że polityka była kreowana w Komitecie Centralnym KPJ i wprowadzana w życie przez partyjne kanały. Inicjatywy niekomunistycznych polityków w Tymczasowej Skupsztynie Narodowej blokowane były głosowaniem większościowym[184].

Ze swojej pozycji figuranta w rządzie DFJ doskonale zdawał sobie sprawę minister Kocbek: „byłem nieszkodliwy w Belgradzie i daleko od Lublany, gdzie mogłem być szkodliwy”[185].

Świadomość fikcji demokracji skłoniła króla Petara II do odwołania Rady Namiestniczej 8 sierpnia 1945 roku. Akt ten był jedynie bezskuteczną próbą zademonstrowania sprzeciwu[186].

Na posiedzeniu Tymczasowej Ludowej Skupsztyny 21 sierpnia w trakcie debaty nad przyszłą konstytucją Savko Dukanac w imieniu serbskiej Partii Demokratycznej zakwestionował dwuizbowy system parlamentu oraz prawo Czarnogóry, Macedonii, Bośni i Hercegowiny do własnej federalnej jednostki. (Innymi słowy, powstanie tych jednostek automatycznie skurczyłoby granice Serbii i zmniejszyło liczbę jej posłów w dwuizbowym parlamencie Jugosławii). Stanowisko to spotkało się ze stanowczą repliką ministra do spraw konstytuanty Kardelja, który między innymi stwierdził: „ci, którzy odrzucają dwuizbowy system naszej konstytucji, nie są szczerzy, kiedy mówią, że są za federacją”. Według ministra tylko federalizm może rozwiązać problem narodowościowy w Jugosławii[187]. W debacie tej zabrał głos również Boris Kidrič, który w imieniu OF poparł projekt konstytucji przedstawiony przez rząd DFJ i stwierdził: „My chcemy takiej Jugosławii, walczyliśmy za taką Jugosławię i zawsze będziemy jej bronić i obronimy taką Jugosławię”[188].

Jednym z najważniejszych aktów prawnych Tymczasowej Ludowej Skupsztyny było uchwalenie 23 sierpnia 1945 roku Ustawy o reformie agrarnej i kolonizacji. Aktem tym nowe władze chciały zyskać poparcie biedniejszej warstwy chłopskiej. Należy tutaj przypomnieć, że ówczesna Jugosławia w 80% była krajem rolniczym i w większości społeczeństwa panował tam ogromny głód ziemi. Główny etap wdrażania reformy rolnej nastąpił w roku 1946. Na obszarze Słowenii były to przede wszystkim konfiskata ziemi należącej do Niemców i kolaborantów, nacjonalizacja obszarniczych majątków ziemskich oraz gruntów należących do banków i Kościoła katolickiego. Zgodnie z upowszechnianym hasłem „ziemia temu, kto ją uprawia” 49% tak pozyskanych areałów Fundusz Ziemi rozdzielił chłopom bezrolnym. Pozostała natomiast część gruntów (51%, głównie lasów) stała się własnością państwa i była zarządzana w ramach spółdzielni chłopskich i przedsiębiorstw państwowych[189].

Tymczasowa Ludowa Skupsztyna uchwaliła 21 i 22 sierpnia 1945 roku Prawo o Skupsztynie Ustawodawczej oraz ordynację wyborczą. Wybory wyznaczono na 11 listopada 1945 roku. Ordynacja wyborcza zakładała głosowanie w ramach jednej listy LFJ, co posłowie opozycyjni odebrali jako naruszenie uczciwości i wolności wyborów[190]. Komuniści w ogóle nie brali pod uwagę tych protestów. Dla nich partie opozycyjne były „wrogiem ludu”, a ich działalność opierała się na „szpiegowsko-subwencjonowanej podstawie”[191].

Komuniści we wszelki możliwy sposób blokowali działalność partii opozycyjnych. Sprowadzało się to między innymi do rozbijania prób jej konsolidacji i sabotowania wszelkich wyborczych akcji propagandowych. Zarówno niekomunistyczni członkowie rządu, jak i działacze opozycji bardzo szybko zdali sobie sprawę, że w takiej sytuacji nie ma szans na uczciwe wybory. W proteście przeciwko łamaniu ustaleń porozumienia Tito–Šubašić 20 września do dymisji podał się wicepremier Grol, a 8 października ze swojej funkcji zrezygnował sam Ivan Šubašić[192].

Po tej ostatniej dymisji kierownictwo nad MSZ DFJ objął osobiście Tito (funkcję tę pełnił do 1 lutego 1946 roku), a Kardelj w KC KPJ był odpowiedzialny za nadzór polityki zagranicznej Jugosławii[193].

KPS, przygotowując się do wyborów, przede wszystkim przystąpiła do konsolidacji szeregów, co było zgodne z linią polityczną KPJ. KPS zaczęła występować pod swoim imieniem, nie kryjąc się pod skrzydłami OF. Kidrič określił ten kierunek jako ochronę OF przed „sekciarstwem”. Poza tym komuniści rozpoczęli tak zwaną redukcję, czyli czystkę na różnego rodzaju stanowiskach z osób dla siebie niewygodnych. Związane to było z rozbudową organizacji partyjnych w całej Słowenii. Dlatego też na dużą skalę rozpoczęto przygotowywanie nowej kadry. Służyły temu organizowane przyspieszone kursy partyjne. Adepci takich kursów obejmowali nie tylko stanowiska partyjne, ale i różnego rodzaju znaczące funkcje przede wszystkim w administracji państwowej, gospodarce, rozbudowywanych związkach zawodowych, sądownictwie oraz szkolnictwie[194].

Zaognione były także relacje nowych władz z Kościołem katolickim. Po ucieczce biskupa Gregorija Rožmana generalnym wikariuszem diecezji lublańskiej w maju 1945 roku został Anton Vovk. Na ręce premiera Borisa Kidriča reprezentacja słoweńskiego katolickiego kleru z nowym wikariuszem na czele złożyła akt lojalności 11 lipca 1945 roku[195] . Nie poprawiło to jednak złych stosunków jugosłowiańskiego kleru katolickiego z przejmującym władzę reżimem komunistycznym. Chodziło tu nie tylko o kwestie światopoglądowe. Przywództwo komunistyczne nie potrafiło wybaczyć słoweńskiej hierarchii katolickiej, że w czasie wojny zajęła ona lojalistyczną postawę wobec okupanta i rodzimych kolaborantów. Dlatego też w kręgach komunistycznych traktowano Kościół katolicki jako „narodowych zdrajców”. Oliwy do ognia dolał także list pasterski Konferencji Episkopatu Jugosławii odczytany 30 września 1945 roku na mszach w kościołach całego kraju. W liście tym krytykowano nowe władze między innymi za prześladowania i likwidację księży, konfiskatę majątków kościelnych, brak wolności druku, nieobowiązkową religię w szkołach i represjonowanie obywateli. List ten wprowadził we wściekłość jugosłowiańskich komunistów, tym bardziej że został opublikowany w szczycie kampanii wyborczej do Skupsztyny Ustawodawczej. Nie było tajemnicą, że spiritus movens treści i wydania listu był przewodniczący konferencji arcybiskup Zagrzebia Alojzije Stepinac, uważany przez komunistów za sympatyka ustaszy i współwinnego ich zbrodni. (Przeszło 90% biskupów zasiadających na konferencji było Chorwatami). Poza tym uważa się, że Stepinac jeszcze bardziej naraził się reżimowi komunistycznemu, kiedy odrzucił rzekome żądanie Tity, aby Kościół katolicki w Jugosławii zerwał z Watykanem i stał się Kościołem narodowym[196].

Ponieważ pod treścią listu podpisał się wikariusz diecezji lublańskiej Anton Vovk, słoweńskie władze wezwały go na rozmowę w celu złożenia wyjaśnień. W trakcie rozmowy wikariusz bronił się tym, że list w większości odnosił się do sytuacji w Chorwacji, a nie Słowenii. W październiku 1945 roku na łamach słoweńskiej prasy ukazała się wypowiedź Borisa Kidriča na temat listu pasterskiego. Słoweński przywódca stanowczo skrytykował postawę biskupów, stwierdzając jednak, że list pasterski zupełnie nie dotyczy Słowenii. Ostrzejsze stanowisko od Kidriča zajęli Tito i Kardelj, którzy mocno napiętnowali udział chorwackiego duchowieństwa w zbrodniach NDH[197]. Sytuację zaostrzało także to, że Watykan nie uznawał nowych granic. Odnosiło się to przede wszystkim do dawnych obszarów włoskich, które formalnie podlegały jurysdykcji biskupów włoskich. Jeżeli chodzi o terytorium Słowenii, to po drugiej wojnie światowej w jej granicach znalazły się części obszarów trzech włoskich diecezji: goryckiej, rijeckiej oraz triesteńsko-koperskiej[198].

Tymczasem w zaplanowanym terminie, 11 listopada, odbyły się wybory, podczas których komunistom manipulację ułatwiło to, że ze względu na duży analfabetyzm w kraju głosowanie odbywało się poprzez system kulkowy. Poza tym w lokalach wyborczych obok urny LFJ została wystawiona druga urna, tak zwana czarna lub „czarodziejska” skrzynka (metoda D’Hondta). Formalnie do urny tej można było oddawać głosy na kandydatów spoza listy LFJ. Co więcej, liczące głosy lokalne komisje wyborcze składały się głównie z ludzi popierających LFJ. Zarówno taka sytuacja, jak i „cuda nad urną” umożliwiły komunistom osiągnięcie rewelacyjnego wyniku wyborczego. Według urzędowych danych w całej Jugosławii przy frekwencji 88,66% na LFJ głosowało 90,48% wyborców. Spośród republik jugosłowiańskich najwięcej głosów do czarnej skrzynki (16,75%) oddano w Słowenii (bez strefy B). Na LFJ zagłosowało tam 63% wyborców[199].

Dlatego też kierownictwo KPJ wynik wyborów w Słowenii uznało za najsłabszy w całej Jugosławii. Wywołało to lawinę krytyki, która spadła na komunistów słoweńskich. Zarzuty w dużej mierze dotyczyły roli OF, która nie dość dobrze reprezentowała KPS, a nawet przeciwnie, wzmacniała „drobnomieszczaństwo”. W rezultacie tego zaraz po wyborach, 22 listopada 1945 roku, na posiedzeniu KPS Kardelj skrytykował słoweńską partię za „gnicie w liberalizmie” oraz „biurokratyczną mentalność”, która blokuje rozwój rewolucji. Ideologiczna ofensywa KPJ na KPS zmusiła tę ostatnią do zradykalizowania działań zmierzających do większej bolszewizacji Słowenii. Doszło także do przetasowań w kierownictwie KPS. Nowym sekretarzem KC tej partii został Boris Kidrič[200].

Kardelj z rezultatów wyborów w Słowenii musiał się również tłumaczyć radcy ambasady sowieckiej w Belgradzie Dymitrowi Czuwachinowi. Zdaniem jugosłowiańskiego wicepremiera kierownictwo KPS było pewne zwycięstwa, przez co w trakcie kampanii wyborczej zatraciło czujność i zlekceważyło działania „reakcji”. Kardelj ujawnił też, że „po 11 listopada w Słowenii wyłowiono i aresztowano ponad 200 ludzi, którzy byli związani z zagraniczną agenturą”. Poza tym słoweński przywódca bronił roli OF w wyborach, tłumacząc, iż „w istocie składa się ona z jednej partii komunistycznej”. Według relacji Czuwachina „Kardelj dowodził, że nawet jeśli w Słowenii wystartowałby nie Front, a komunistyczna partia, to rezultat byłyby, niestety, podobny”[201].

Już po wyborach, w drugą rocznicę posiedzenia AVNOJ w Jajce, 29 listopada 1945 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Skupsztyny Ustawodawczej. Tego samego dnia zwycięskie ugrupowanie ogłosiło Deklarację o powołaniu Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii. Zgodnie z treścią tego dokumentu powstało nowe państwo (Federacyjna Ludowa Republika Jugosławii, FLRJ), które jednocześnie odcinało się od „hegemonistycznej” i „reakcyjnej kliki z monarchią na czele”, rządzącej Jugosławią „przez ostatnie dwadzieścia dwa lata”. Poprzez swoją „trwałą jedność i braterstwo” narody Jugosławii w narodowowyzwoleńczej wojnie obaliły stary porządek, zaprowadzając nowy. Krytykowano króla Petara II za osłabienie oporu narodu przeciwko okupantom oraz za wspieranie „narodowych zdrajców”. Według deklaracji FLRJ jest „związkowym ludowym państwem o ustroju republikańskim, wspólnotą równoprawnych narodów”. Aktem tym zniesiono także monarchię, pozbawiając Petara II i dynastię Karadziordziewiciów praw, które im przysługiwały[202]. Na posiedzeniu Skupsztyny do najzagorzalszych zwolenników deklaracji i powołania republiki należeli Boris Kidrič[203] i Kocbek[204].

Pierwszymi państwami, które uznały FLRJ, były Związek Radziecki i jego kraje satelickie, w tym Polska. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania dokonały tego aktu dopiero 25 grudnia 1945 roku. Wpływ na to miała obradująca w Moskwie między 1 a 26 grudnia konferencja ministrów spraw zagranicznych zwycięskich mocarstw[205].

1 S. Granda, Prva odločitev Slovencev za Slovenijo. Dokumenti z uvodno študijo in osnovnimi pojasnili, Ljubljana 1999, s. 17–129.

2 B. Godeša, Čas odločitev. Katoliški tabor in začetek okupacije, Ljubljana 2011, s. 224–225.

3 Prebivalstvo Slovenije 1931 in 1941. Demografska statistika, Ljubljana 1945, s. 23–25; T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod. Slovenija 1941–1945, Ljubljana 2004, s. 31–52.

4 T. Ferenc, La provincia „italiana” di Lubiana: documenti 1941–1942, Udine 1994, s. 42–56, 132–137.

5 T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 71.

6 „Slovenec”, 6 maja 1941, s. 1.

7 „Ljubljanski škofijski list”, 31 lipca 1941, s. 1.

8 B. Godeša, Kdor ni z nami, je proti nam. Slovenski izobraženci med okupatorji, Osvobodilno fronto in protirevolucionarnim taborom, Ljubljana 1995, s. 73–95.

9 B. Jezernik, Italijanska koncentracijska taborišča kot državni terorizem in njihove posledice, „Prispevki za novejšo zgodovino” 2004, R. XLIV, nr 1, s. 79–82.

10 B. Godeša, Kdor ni z nami, je proti nam, dz. cyt., s. 108–117; T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 51–52.

11 Zob. P.P. Klasinc, Okupacija dela slovenske zemlje s strani Neodvisne države Hrvaške v času med letom 1941 in 1945. Arhivski dokumenti o dogajanju na in ob okupiranem ozemlju, Ljubljana 2011.

12 T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 31–47; D. Blumenwitz, Okupacija in revolucija v Sloveniji (1941–1946), Celovec 2005, s. 76–78. Szacuje się, że około 46 tys. Słoweńców wywieziono do Rzeszy, prawie 46 tys. do NDH i niemal 10 tys. do Serbii (Nedicia).

13 T. Ferenc, Nacistična raznarodovalna politika v Sloveniji v letih 1941–1945, Maribor 1968, s. 504–520; Zamojszczyzna Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej, t. I, Warszawa 1979, s. 495–496.

14 T. Ferenc, B. Godeša, Slovenci pod nacističnim gospostvom 1941–1945, w: Slovensko-avstrijski odnosi v 20. stoletju, Ljubljana 2004, s. 191–205.

15 V. Deželak-Barič, Komunistična partija Slovenije in revolucionarno gibanje 1941–1943, Ljubljana 2007, s. 27.

16 Dokumenti ljudske revolucije v Sloveniji, t. I, Ljubljana 1962, s. 42–43; T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 119–130.

17 B. Repe, Rdeča Slovenija. Tokovi in obrazi socializma, Ljubljana 2003, s. 236–237; E. Mally, Slovenski odpor. Osvobodilna fronta slovenskega naroda od 1941 do 1945, Ljubljana 2011, s. 75–110.

18 E. Mally, dz. cyt., s. 113.

19 N. Troha, Sobivanje ali soodvisnost Komunistične partije Slovenije in Osvobodilne fronte Slovenije (1945–1953), „Prispevki za novejšo zgodovino” 2011, R. LI, nr 1, s. 247.

20 B. Godeša, Slovensko nacionalno vprašanje med drugo svetovno vojno, Ljubljana 2006, s. 17–77, 84–97, 110–125; E. Mally, dz. cyt., s. 337–343.

21 Dokumenti ljudske revolucije v Sloveniji, dz. cyt., t. I, s. 23–29.

22 Z. Klanjšček, Narodnooslobodilački rat u Sloveniji 1941–1945, Beograd 1984, s. 45–76, 130, 393.

23 D. Guštin, The Partisan Army Armed Resistance in Slovenia during World War II, w: Resistance, Suffering, Hope. The Slovene Partisan Movement 1941–1945, red. J. Pirjevec, B. Repe, Ljubljana 2008, s. 48–61.

24 M.F. Kranjc, Vojaška prisega slovenskih upornikov, prostovoljcev in vojakov, „Vojaška zgodovina” 2010, nr 11, s. 155.

25 Dokumenti ljudske revolucije v Sloveniji, dz. cyt., t. I, s. 44–47.

26 Tamże, s. 250.

27 Głównym teoretykiem „ludowej rewolucji” słoweńskiego narodu był Boris Kidrič. Por. B. Kidrič, Država v državi, w: Dokumenti ljudske revolucije v Sloveniji, dz. cyt., t. I, s. 274–275; J. Prunk, Pojmovanje revolucije v različnih segmentih OF in NOB, w: Žrtve vojne in revolucije. Zbornik, Ljubljana 2005, s. 124–133.

28 Zob. J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, Ljubljana 1992, s. 80–83, 209–307.

29 I. Mrvič, Obveščevalno Varnostno Služba OF, w: Slovenski upor 1941. Osvobodilna fronta slovenskega naroda pred pol stoletja, Ljubljana 1991, s. 265–279; S. Okoliš, Uboj Marka Natlačena in streljanje talcev v Ljubljani, w: Marko Natlačen (1886–1942) v zgodovinskem dogajanju, Ljubljana 2012, s. 228–234.

30 T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 221–232.

31 B. Godeša, Čas odločitev, dz. cyt., s. 285–288.

32 T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 253.

33 Realizowali oni taktykę Dražy Mihailovicia polegającą na stagnacji działań i wyczekiwaniu na otwarcie przez aliantów drugiego frontu na Bałkanach. Kiedy jednak koncepcja ta stawała się nierealna, czetnicy nie unikali współpracy z Włochami, a później i z Niemcami. Zob. B. Latas, Saradnja četnika Draže Mihailovića sa okupatorima i ustašama (1941–1945). Dokumenti, Beograd 1999, s. 218; K. Novak, Pokret otpora u Slovenačkoj 1941–1943, w: Ravnogorska istorija, red. R. Kalabić, Beograd 1993, s. 130–136.

34 H.J. Burgwyn, Empire on the Adriatic. Mussolini’s Conquest of Yugoslavia 1941–1943, New York 2005, s. 109–110; K. Novak, Pokret otpora u Slovenačkoj 1941–1943, dz. cyt., s. 132.

35 SLS, Jugoslovanska nacionalna stranka, Nova Jugoslavija, Samostana demokratska stranka, Narodna radikalna stranka, Socialistična stranka Jugoslavije, Stara in nova pravda, Združeni Slovenci.

36 D. Biber, Federalna državnost Slovenije v zavezniških dokumentih do maja 1945, w: Slovenci in država, red. B. Grafenauer, Ljubljana 1995, s. 262; T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 82–90. W skład Komitetu Wykonawczego Słoweńskiego Zobowiązania należał także Karl Novak. Według jego relacji organizacja ta podlegała czetnikom. Zob. K. Novak, dz. cyt., s. 131.

37 T. Ferenc, Oblikovanje slovenske (federalne) države 1941–1944, w: Slovenci in država, dz. cyt., s. 213; T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 82–90.

38 K. Stuhlpfarrer, Die Operationszonen „Alpenvorland” und „Adriatisches Küstenland” 1943–1945, Wien 1969, s. 58–71, 80–81, 152–155.

39 D. Lešnik, G. Tomc, Rdeče in črno: slovensko partizanstvo in domobranstvo, Ljubljana 1995, s. 180.

40 T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 91–101, 280–287.

41 T. Kladnik, Formacija in teoretična določila delovanja enot slovenskega domobranstva, „Bilten Slovenske vojske” 2006, R. VIII, nr 1, s. 74–105; tenże, Slovenska partizanska in domobranska vojska, Ljubljana 2006, s. 22–44; M.F. Kranjc, Vojaška prisega slovenskih upornikov, prostovoljcev in vojakov, dz. cyt., s. 148; A.J. Munoz, Slovenian Axis Forces in World War II 1941–1945, New York 1998, s. 18–78; G. Simončič, Obrambna črta in Leon Rupnik, „Vojnozgodovinski zbornik” 2002, nr 9, s. 67, 71; T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 288–312. Z chwilą kapitulacji Włoch słoweńskie czetnictwo uległo rozpadowi. Zob. K. Novak, dz. cyt., s. 136–137.

42 „Slovenec”, 21 kwietnia 1944, s. 1–2.

43 M. Šorn, Idejni in politični nazori Rupnikovega kroga, „Prispevki za novejšo zgodovino” 2003, R. LIIII, nr 1, s. 65–73.

44 „Slovenec”, 1 lipca 1944, s. 3.

45 Zniemczony Słoweniec. Jako dowódca SS i policji w Dystrykcie Lubelskim (1939–1943) zasłynął budową pierwszych obozów zagłady w Generalnym Gubernatorstwie i przeprowadzeniem wysiedleń na Zamojszczyźnie. (Zob. B. Rieger, Odilo Globocnik. Twórca nazistowskich obozów śmierci, przeł. J.S. Zaus, Poznań 2009). We wrześniu 1943 roku mianowany szefem SS i policji Pomorza Adriatyckiego.

46 W latach 1941–1945 SS-Obergruppenführer „Alpenland”. Do jego bliskich współpracowników należeli Leo Rupnik i biskup Rožman.

47 Komendant wojskowy Pomorza Adriatyckiego.

48 S. Di Giusto, Operationszone Adriatische Kustenland. Udine, Gorizia, Trieste, Pola, Fiume e Lubiana durante l’occupazione tedesca 1943–1945, Udine 2005, s. 172–179.

49 Powołany w 1942 roku przez komunistyczną partyzantkę organ władzy. Instytucjonalny zalążek przyszłej komunistycznej Jugosławii. Pierwsze posiedzenie AVNOJ odbyło się 26–27 listopada 1942 roku w Bihaciu, natomiast drugie nastąpiło w Jajce 29–30 listopada 1943 roku. Na posiedzeniu w Jajce Ticie nadano tytuł marszałka.

50 T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 140–175.

51 Z. Klanjšček, dz. cyt., s. 255–260, 299–308.

52 Zawarte 16 czerwca 1944 roku na wyspie Vis porozumienie między Narodowym Komitetem Wyzwolenia Jugosławii (NKOJ) reprezentowanym przez Tito a rządem emigracyjnym Królestwa Jugosławii, na czele którego stał premier Ivan Šubašić. Porozumienie to zapowiadało utworzenie wspólnego rządu. Zob. T. Griesser-Pečar, Razdvojeni narod, dz. cyt., s. 450–455.

53 B. Repe, Mimo odprtih vrat. Izbrani dokumenti o dejavnosti okupatorjevih sodelavcev na Slovenskem, Ljubljana 1988, s. 152–174; B. Mlakar, Slovenska protirevolucija s posebnim ozirom na konec vojne, „Prispevki za novejšo zgodovino” 1990, R. XXX, s. 111–119. Zob. J. Tomasevich, Četnici u drugom svjetskom ratu 1941–1945, Zagreb 1979, s. 386, 389–397.

54 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 207.

55 B. Petranović, S. Nešović, AVNOJ i revolucija. Tematska zbirka dokumenata 1941–1945, Beograd 1983.

56 Teheran–Jałta–Poczdam. Dokumenty konferencji szefów rządów trzech wielkich mocarstw, Warszawa 1970, s. 208.

57 B. Petranović, M. Zečević, Jugoslavija 1918–1988. Tematska zbirka dokumenata, Beograd 1988, s. 696.

58 E. Kardelj, Spomini, Ljubljana 1980, s. 63–64.

59 Por. tamże: „Istniejące wcześniej nieporozumienia między nami zostały zapomniane”.

60 Z. Rutyna, Jugosławia na arenie międzynarodowej 1943–1948, Warszawa 1981, s. 140–141; D. Šepić, Vlada Ivana Šubašića, Zagreb 1983, s. 414–415.

61 B. Petranović, Privremena vlada Demokratske Federativne Jugoslavije (DFJ). (Sastav, struktura, mesto u sistemu vlasti, mere), „Istorijski glasnik” 1986, nr 1, s. 119–122.

62 Tenże, Istorija Jugoslavije 1918–1988, t. II, Beograd 1988, s. 390–393.

63 D. Guštin, Vojaška organizacija slovenskega prostora v 20. stoletju in vprašanje slovenskih oboroženih sil (1900–1970), w: Slovenci in država, dz. cyt., s. 325.

64 Slovensko-italijanski odnosi 1880–1956. Poročilo slovensko-italijanske zgodovinsko-kulturne komisije (Koper, 25. julij 2000), Ljubljana 2000, s. 53.

65 J. Pirjevec, Tito in tovariši, Ljubljana 2011, s. 380.

66 N. Troha, Komu Trst. Slovenci in Italijani med dvema državama, Ljubljana 1999, s. 20.

67 E. Redžić, Nacionalni odnosi u Bosni i Hercegovini 1941–1945. u analizama jugoslavenske istoriografije, Sarajevo 1989, s. 103. Zob. S. Bandžović, Bosna i Hercegovina u koncepcijama Komunističke Partije Jugoslavije (1941–1945), w: Bosna i Hercegovina prije i nakon ZAVNOBiH-a, Sarajevo 2007, s. 24.

68 E. Kardelj (Sperans), Razvoj slovenskega narodnega vprašanja, Ljubljana 1980, s. 463.

69 L. Marin, Dogovor o organizacijsko-teritorialni (vojaško pravni) razmejitvi je ostal temelj za poznejšo mejo med republikama, w: Slovensko-hrvaška meja v Istri. Preteklost in sedanjost, Ljubljana 2004, s. 45–67.

70 S. Kristen, Meje in misije. Dileme slovensko-hrvaške razmejitve v Istri v vojaškem, političnem, diplomatskem in obveščevalnem metežu II. svetovne vojne, Ljubljana 2000, s. 36–38, 43–55; P. Kalinić, Andrija Hebrang svjedoci govore, Zagreb 1996, s. 87.

71 Z. Rutyna, dz. cyt., s. 160–167.

72 J. Pirjevec, Tito in tovariši, dz. cyt., s. 209–210.

73 А.П. Сальков, Проблема Юлийской Крайны (Венеции Джулии) в советской международной политике (1918–1945 гг.), „Российские и славянские исследования” 2009, nr 4, s. 23–24.

74 Istra i Slovensko Primorje. Borba za slobodu kroz vjekove, Beograd 1952, s. 555–575; M. Šalov, Četvrta dalmatinska (splitska) brigada, Split 1980, s. 349–360; J. Broz-Tito, Vojna djela, t. I, Beograd 1982, s. 559; J. Pirjevec, „Trst je naš!”. Boj Slovencev za morje (1848–1954), Ljubljana 2007, s. 286–298. Por. T. Wituch, Spór o Triest wczesny epizod „zimnej wojny”, „Dzieje Najnowsze” 1997, R. XXIX, z. 2, s. 81.

75 Kardelj o ratu (Lublana, 25 grudnia 1951), w: V. Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, t. II, Rijeka 1981, s. 1209.

76 E. Kardelj, Spomini, dz. cyt., s. 54–55.

77 N. Troha, Komu Trst, dz. cyt., s. 22.

78 Slovensko-italijanski odnosi 1880–1956, dz. cyt., s. 50–51; D. Bogetić, B. Dimitrijević, Tršćanska kriza 1945–1954. Vojno-politički aspekti, Beograd 2009, s. 13–21.

79 M. Gombač, Pokrajinski narodnoosvobodilni odbor in njegovo delovanje v zvezi s problematiko meje med Italijo in Jugoslavijo 1945–1947, „Kronika. Časopis za slovensko krajevno zgodovino” 1997, R. XLV, nr 3, s. 74.

80 F. Strle, Veliki finale na Koroškem, Ljubljana 1977, s. 33–382.

81 T. Zorn, Nova Jugoslavija in vprašanje severne meje 1943–1945, „Prispevki za zgodovino delavskega gibanja” 1968–1969, R. VIII–IX, nr 1–2, s. 317.

82 W. Deakin, Britanci, Jugoslovani in Avstrija (1943–maj 1945), „Zgodovinski časopis” 1979, R. XXXIII, z. 1, s. 120.

83 D. Biber, Britansko-jugoslovanski nesporazumi okrog Koroške 1944–1945, „Zgodovinski časopis” 1978, R. XXXII, z. 4, s. 482–483.

84 T. Zorn, Nova Jugoslavija in vprašanje severne meje 1943–1945, dz. cyt., s. 315.

85 E. Kardelj, Spomini, dz. cyt., s. 32.

86 Foreign Relations of the United States. Diplomatic Papers, 1945, Europe, t. V, Washington 1967, s. 1325.

87 F. Zwitter, Diplomatski problem jugoslovansko-avstrijske. Meje v dobi druge svetovne vojne, „Zgodovinski časopis” 1979, R. XXXIII, z. 1, s. 153–159.

88 B. Godeša, Slovenski komunisti in umestitev Trsta v program Zedinjene Slovenije med drugo svetovno vojno, „Prispevki za novejšo zgodovino” 2005, R. XLV, nr 2, s. 85–96.

89 J. Broz-Tito, Vojna djela, dz. cyt., t. I, s. 560; Л.Я. Гибианский, Триестский вопрос в конце Второй мировой войны (1944–1945), „Славяноведение” 2001, nr 3, s. 8–25.

90 А.П. Сальков, dz. cyt., s. 24.

91 „KNOJ i OZNA w Trieście przejęły policje, więzienia, radio, banki, dworzec kolejowy i ważniejsze obiekty. OZNA zbierała informacje o nazistowskim podziemiu, agentach i zakładała kartoteki nazistowskim liderom, a później na jej podstawie rozprawiała się z nimi”. Zob. J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 222. Z materiałów amerykańskich dowiadujemy się: „W Trieście Jugosłowianie używają wszystkich znanych metod terroru. Każdy znaczący Włoch został aresztowany. Jugosłowianie przejęli pełną kontrolę, zajęli banki i inne cenne mienie. Na dużą skalę rekwirują zboże i inne materiały. Włosi są wcielani do pracy przymusowej”. Zob. Memorandum Prepared in the Department of State (Waszyngton, 8 maja 1945), w: Foreign Relations of the United States. Diplomatic Papers, 1945, Europe, t. IV, Washington 1968, s. 1147.

92 N. Troha, Komu Trst, dz. cyt., s. 20–42; J. Pirjevec, „Trst je naš!”, dz. cyt., s. 298–308.

93 E. Kardelj, Zaprta vrata, w: Pot nove Jugoslavije, Ljubljana 1946, s. 465.

94 Foreign Relations of the United States, dz. cyt., t. IV, s. 1155–1160.

95 Według generała Vladimira Velebita: „Churchill nawet uważał, że z powodu odrzucenia przez Tito wycofania się z Triestu, należy podjąć «akcję policyjną»”. Zob. V. Velebit, Svjedok historije, Zagreb 2001, s. 362.

96 Tito–Churchill strogo tajno, red. D. Biber, Zagreb 1981, s. 533–546; J. Pirjevec, „Trst je naš!”, dz. cyt., s. 309–318.

97 Stevenson do Tito (Belgrad, 15 maja 1945), w: Tito–Churchill strogo tajno, dz. cyt., s. 550.

98 Tito do Stevensona (Belgrad, 17 maja 1945), w: Tito–Churchill strogo tajno, dz. cyt., s. 550–552.

99 Depesza z Londynu (19 maja 1945), w: О. Ржешевский, Сталин и Черчилль. Встречи. Беседы. Дискуссии, Москва 2004, s. 520–521.

100 V. Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, dz. cyt., t. II, s. 916–917. W istnienie wspomnianego przez Dedijera rozkazu Stalina powątpiewa rosyjski historyk Leonid Gibianski. Zob. Л.Я. Гибианский, Триестский вопрос в конце Второй мировой войны (1944–1945) (c.d.), „Славяноведение” 2001, nr 4, s. 19. Według natomiast późniejszych relacji Kardelja z powodu Triestu alianci grozili Jugosławii akcją zbrojną. Ponieważ ZSRR uchylał się od udzielenia wsparcia Jugosławii, musiano oddać sporny obszar aliantom. Zob. J. Pirjevec, „Trst je naš!”, dz. cyt., s. 315.

101 Churchill i Truman przede wszystkim domagali się od Stalina, aby ten wymógł na Ticie spełnienie ich żądań wystosowanych przez Stevensona w nocie z 15 maja 1945 roku. Zob. А.П. Сальков, dz. cyt., s. 25.

102 L. Woodward, British Foreign Policy in the Second World War, London 1962, s. 357–369; J. Pirjevec, „Trst je naš!”, dz. cyt., s. 291.

103 D. Plenča, Međunarodni odnosi Jugoslavije u toku drugog svjetskog rata, Beograd 1962, s. 402–403; H. Batowski, Wojna a dyplomacja, Poznań 1972, s. 289–290.

104 Л.Я. Гибианский, Триестский вопрос в конце Второй мировой войны (1944–1945) (c.d.), dz. cyt., s. 10–11.

105 Stenogram rozmowy. Zob. Tito–Churchill strogo tajno, dz. cyt., s. 470–471. Hipotezę Gibianskiego neguje także J. Pirjevec, „Trst je naš!”, dz. cyt., s. 289–290. Por. Foreign Relations of the United States, dz. cyt., t. IV, s. 1106.

106 V. Velebit, dz. cyt., s. 148.

107 Stalin do Churchilla (22 maja 1945) (nr 470), w: Переписка Председателя Совета Министров СССР с Президентами США и Премьер-министрами Великобритании во время Великой Отечественной Войны 1941–1945 Гг. Том Первый. Переписка с У. Черчиллем и К. Эттли (июль 1941 г.–ноябрь 1945 г.), Москва 1957, s. 364; Stalin do Trumana (22 maja 1945) (nr 323), w: Переписка Председателя Совета Министров СССР с Президентами США и Премьер-министрами Великобритании во время Великой Отечественной Войны 1941–1945 Гг. Том Второй. Переписка с Ф. Рузвельтом и Г. Труменом (август 1941 г.–декабрь 1945 г.), Москва 1958, s. 234.

108 А.П. Сальков, Проблема Юлийской Крайны (Венеции Джулии) в советской международной политике (1918–1945 гг.), dz. cyt., s. 25.

109 S. Pons, Stalin, Togliatti, and the Origins of the Cold War in Europe, „Journal of Cold War Studies” 2001, t. III, nr 2, s. 11–13; B. Godeša, Slovenski komunisti in umestitev Trsta v program Zedinjene Slovenije med drugo svetovno vojno, dz. cyt., s. 95.

110 V. Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, dz. cyt., t. II, s. 916. Por. W. Churchill, Druga wojna światowa, t. VI, ks. 2, Gdańsk 1996, s. 232. Zob. Z. Rutyna, dz. cyt., s. 174–178.

111 I. Banac, Sa Staljinom protiv Tita, Zagreb 1990, s. 31.

112 Zob. „Kronika. Časopis za slovensko krajevno zgodovino” 1965, R. XIII, nr 1, s. 4.

113 V. Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, dz. cyt., t. II, s. 918.

114 M. Đilas, Vlast i pobuna, Zagreb 2009, s. 137–140. Milovan Đilas uważa lublańskie przemówienie Tity za preludium do konfliktu jugosłowiańsko-sowieckiego.

115 „Prawda” (Moskwa), 27 maja 1945, s. 4; T. Wituch, dz. cyt., s. 83–84.

116 I. Banac, dz. cyt., s. 31. Według autorów zbioru dokumentów Pisma CK KPJ in pisma CK VKP(B) (Ljubljana 1948) przemówienie Tity wygłoszone w Lublanie nie było aluzją do ZSRR, ale „krytyką” państw anglo-amerykańskich (s. 5).

117 Por. Sowjetische Politik in Osterreich 1945–1955. Dokumente aus russischen Archiven, Wien 2005, s. 28–42; Советская политика в Австрии 1945–1955. Сборник документов, Москва–Санкт-Петербург 2006, s. 14.

118 V. Dedijer, Izgubljena bitka Josifa Visarionoviča Staljina, Rijeka 1982, s. 266–270.

119 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 152.

120 The Soviet-Yugoslav Dispute. Text of the Published Correspondence, London 1948, s. 37–38. Por. M.J. Zacharias, Komunizm, federacja, nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943–1991. Powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa 2004, s. 79–80.

121 I. Banac, dz. cyt., s. 31.

122 Por. V. Dedijer, Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita, t. III, Beograd 1984, s. 350–352.

123 E. Kardelj, Spomini, dz. cyt., s. 56.

124 S. Kržavac, D. Marković, Informbiro. Šta je to. Jugoslavija je rekla ne, Beograd 1976, s. 95.

125 J. Pirjevec, Tito in tovariši, dz. cyt., s. 211.

126 T. Jakovina, Američki komunistički saveznik. Hrvati, Titova Jugoslavija i Sjedinjene Američke Države 1945–1955, Zagreb 2003, s. 28 („Franklin Roosevelt przez dłuższy czas reprezentował ideę o odrębnym słoweńskim i chorwackim państwie”).

127 Z. Rutyna, dz. cyt., s. 179.

128 U. Kostić, Oslobođenje Istre, Slovenačkog primorja i Trsta 1945. Ofanziva Jugoslovenske 4. armije, Beograd 1978, s. 484; V. Velebit, dz. cyt., s. 363; D. Plenča, dz. cyt., s. 403.

129 Teheran–Jałta–Poczdam, dz. cyt., s. 460–462.

130 N. Troha, Stališča Komunistične partije Slovenije (Komunistične partije Jugoslavije) in Komunistične partije Italije o Julijski krajini v letih 1941–1947, „Prispevki za novejšo zgodovino” 1993, R. XXXIII, s. 155–158.

131 Verbalna nota vlade DFJ vladi Velike Britanije o stanju civilne uprave u „Zoni A” Julijske Krajine, Beograd, 17. jula 1945, w: Dokumenti o spoljnoj politici SFRJ, 1945, Beograd 1984, s. 169–171; N. Troha, Uprava v Slovenskem primorju 1918–1954, „Arhivi” 1997, R. XX, nr 1–2, s. 94–98.

132 „Dla ekonomii Krainy Julijskiej najważniejszym jest, aby na jej terytorium znajdował się naturalny port północnej Jugosławii i jedyny port federalnej Słowenii, Triest” (Memorandum rządu DFJ o Krainie Julijskiej skierowane do rządów sojuszniczych z okazji posiedzenia Rady Ministrów Spraw Zagranicznych, Belgrad, 26 sierpnia 1945, w: B. Petranović, M. Zečević, dz. cyt., s. 801).

133 D. Nećak, Jugoslovanski odnos do vprašanja Trsta (junij–september 1945), w: Trst 1945. Zbornik predavanj, Trst 1985, s. 52.

134 B. Petranović, M. Zečević, dz. cyt., s. 805.

135 N. Troha, Komu Trst, dz. cyt., s. 190–198.

136 A. Gabrič, Opozicija v Sloveniji po letu 1945, „Prispevki za novejšo zgodovino” 2005, R. XLV, nr 2, s. 103.

137 A. Cowgill, T. Brimelow, Ch. Booker, The Repatriations from Austria in 1945. The Report of an Inquiry, London 1990, s. 13–160; R. Švent, Slovenski begunci v Avstriji 1945–1950, Ljubljana 2007, s. 17–38, 39–68; F.T. Rulitz, Vetrinjska in bleiburška tragedija. Nasilje partizanskih enot nad begunci v maju 1945 na avstrijskem Koroškem, Celovac 2013, s. 152–153.

138 M. Ferenc, O izsledkih evidentiranja prikritih grobišč v RS, w: Žrtve vojne in revolucije, dz. cyt. s. 115–123.

139 M. Grahek-Ravančić, Izručenja i sudbine zarobljenika smještenih u savezničkim logorima u svibnju 1945, „Časopis za suvremenu povijest” 2009, R. LXI, nr 2, s. 391–416. (Bleiburg jest bardziej miejscem-symbolem likwidacji).

140 M. Ferenc, Istraživanje prikrivenih grobišta u Sloveniji, „Istorija 20 veka” 2010, nr 1, s. 9–22.

141 B. Repe, Povojna represija v nacionalni identiteti in kolektivnem spominu Slovencev, w: Žrtve vojne in revolucije, dz. cyt., s. 48.

142 M. Ferenc, Prekopi žrtev iz prikritih grobišč (1991–2011), Ljubljana 2012, s. 7.

143 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 62, 70.

144 E. Kardelj, Zaprta vrata, dz. cyt., s. 423–427.

145 Prawdą jest, że w ówczesnym żargonie ścisłego kierownictwa KPJ i w OZN-ie terminu „czyszczenie” używano także w wypadku likwidacji, ale i wysiedleń. Por. J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 304.

146 M. Albreht, „Dežmanova” komisija: Povojne poboje je ukazal Tito, „Delo”, 15 lutego 2012.

147 J. Pirjevec, Tito in tovariši, dz. cyt., s. 200–204.

148 Z. Dizdar, Prilog istraživanju problema Bleiburga i križnih putova (U povodu 60. obljetnice), „Senjski zbornik” 2005, t. XXXII, nr 1, s. 157–158; V. Geiger, O zborniku Bleiburg i Križni put 1945. Saveza antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske, Zagreb 2007, „Časopis za suvremenu povijest” 2007, R. XXXIX, nr 3, s. 819.

149 Josip Broz Tito. Graditelj nove Jugoslavije, t. I, Ljubljana 1948, s. 23–24.

150 M. Đilas, Vlast i pobuna, dz. cyt., s. 140.

151 S. Goldstein, Predgovor, w: M. Đilas, Vlast i pobuna, dz. cyt., s. 48.

152 Naređeno nam je sa vrha da ubijamo, „Nedjeljni Jutarnji list”, 23 maja 2003, s. 12–13.

153 J. Ridley, Tito, Zagreb 2000, s. 281–282. Por. I. Goldstein, S. Goldstein, Tito, Zagreb 2015, s. 378–380.

154 Por. Z. Dizdar, Prilog istraživanju problema Bleiburga i križnih putova, dz. cyt., s. 151.

155 Stwierdzenie, że „zabijani w większości byli złoczyńcami”, jest jednym z głównych argumentów obrony opcji partyzanckiej. Koresponduje to z wypowiedzianymi w roku 2005 w memorialnym centrum obozu Jasenovac słowami ówczesnego prezydenta Chorwacji Stipe Mesicia, iż „wielu zabitych w Bleiburgu było odpowiedzialnych za Jasenovac”. Zob. „Slobodna Dalmacija”, 23 kwietnia 2005; V. Geiger, dz. cyt., s. 810.

156 M. Grahek-Ravančić, Razmišljanja o broju pogubljenih i stradalih na Bleiburgu i križnom putu, „Časopis za suvremenu povijest” 2008, R. XL, nr 3, s. 867–868.

157 J. Pirjevec, Tito in tovariši, dz. cyt., s. 200.

158 K. Nikolić, Mač revolucije. OZNA u Jugoslaviji 1944–1946, Beograd 2014, s. 175.

159 T. Tominšek-Rihtar, M. Šorn, Žrtve druge svetovne vojne in zaradi nje (april 1941–januar 1946), w: Žrtve vojne in revolucije, dz. cyt., s. 21; P. Vodopivec, Populacijske posledice druge svetovne vojne in povojnega nasilja na Slovenskem, w: Žrtve vojne in revolucije, dz. cyt., s. 95–111.

160 B. Repe, Rdeča Slovenija, dz. cyt., s. 267.

161 „Službeni list DFJ”, 29 maja 1945, nr 36 (45), s. 294–296.

162 „Službeni list DFJ”, 9 czerwca 1945, nr 40, s. 345–348.

163 „Službeni list DFJ”, 6 lutego 1945, nr 2 (45), s. 13–14.

164 Z. Čepič, Prispevek k proučevanju valutne reforme leta 1945, „Zgodovinski časopis” 1984, R. XXXVIII, z. 4, s. 321–333.

165 J. Prinčič, Obnova slovenske industrije v letu 1945, „Kronika. Časopis za slovensko krajevno zgodovino” 1988, R. XXXVI, nr 1–2, s. 68–71.

166 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 293–301.

167 Na kongresie rozbudowano oficjalną nazwę OF na Front Wyzwolenia Słowenii.

168 E. Mally, dz. cyt., s. 397–399.

169 B. Repe, „Liberalizem” v Sloveniji, Ljubljana 1992, s. 16.

170 Tenże, Rdeča Slovenija, dz. cyt., s. 23–26. (Do największych ugrupowań należących do LFJ zaliczano takie jak: Samostalna demokratska stranka, Narodna radikalna stranka, Zemljoradnička stranka, Narodna seljačka stranka, Hrvatska republikanska seljačka stranka, Jugoslavenska republikanska stranka. Por. D. Bilandžić, Historija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, Zagreb 1985, s. 105).

171 A. Gabrič, Opozicija v Sloveniji po letu 1945, dz. cyt., s. 105.

172 N. Troha, Sobivanje ali soodvisnost Komunistične partije Slovenije in Osvobodilne fronte Slovenije (1945–1953), dz. cyt., s. 244–245.

173 A. Gabrič, Opozicija v Sloveniji po letu 1945, dz. cyt., s. 98.

174 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 329–331. Według Dušana Bilandžicia LFJ „nie miała struktury klasycznej koalicji, chociaż partie te na szczytach miały swoich przedstawicieli, to status im jedynie umożliwiał zachowanie indywidualności w strukturach Frontu Ludowego”, D. Bilandžić, Historija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, dz. cyt., s. 105.

175 A. Gabrič, Opozicija v Sloveniji po letu 1945, dz. cyt., s. 102.

176 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 210–211.

177 D. Guštin, „Komanda Slovenije” slovenski načrt vojaške uprave slovenskega ozemlja leta 1945, w: Mikužev zbornik, Ljubljana 1999, s. 182–185.

178 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 177.

179 Tamże, s. 283–307.

180 Teheran–Jałta–Poczdam, dz. cyt., s. 269.

181 Tamże, s. 268–272, 482–483. (Bardzo interesującą kwestią wydaje się osobisty stosunek Winstona Churchilla do Josipa Broza-Tito. Z materiałów źródłowych pochodzących z lat 1941–1945 można wywnioskować, że osoba Tity wywoływała dużą niechęć, a wręcz wściekłość i wrogość u brytyjskiego premiera. Co ciekawe, nie znajdujemy śladu tej antypatii w pamiętnikach Churchilla, które były pisane głównie w okresie konfliktu Tito–Stalin. I ten fakt zapewne poprawił wizerunek Tity w oczach Churchilla).

182 Jugoslavenska radikalna zajednica to przedwojenna partia premiera Milana Stojadinovicia.

183 Treće zasedanje Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije i zasedanje privremene narodne skupštine (7–26 avgust 1945). Stenografske beleške, Beograd 1945, s. 5–123.

184 D. Bilandžić, Hrvatska moderna povijest, Zagreb 1999, s. 218.

185 E. Kocbek, Dnevnik 1945, Ljubljana 1991, s. 56.

186 B. Gligorijević, Kralj Petar II Karađorđević u vrtlogu britanske politike ili Kako je ukinuta monarhija u Jugoslaviji, Beograd 2005, s. 243–245; Život jednog kralja. Memoari Petra II Karađorđevića, Beograd 1990, s. 298–305.

187 Treće zasedanje Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije i zasedanje privremene narodne skupštine, dz. cyt., s. 153–160.

188 Tamże, s. 170–171.

189 Zakon o agrarni reformi in kolonizaciji, „Uradni list”, 19 grudnia 1945, nr 62, s. 277–283; Z. Čepič, Agrarna reforma in kolonizacija v Sloveniji (1945–1948), Maribor 1995, s. 19–165.

190 „Službeni list”, 24 sierpnia 1945, nr 63, s. 597–610; M. Šteiner, Zakonska podlaga za volitve v ustavodajno skupščino 11. novembra 1945, „Kronika. Časopis za slovensko krajevno zgodovino” 1996, R. XLIV, nr 2–3, s. 86–91.

191 Istorija građanskih stranaka u Jugoslaviji 1918–1945, t. II, Beograd 2008, s. 131–132.

192 Dzień po przyjęciu dymisji, 10 października 1945 roku, Šubašić odwiedził ambasadora USA w Belgradzie Richarda Pattersona. W trakcie tej rozmowy były jugosłowiański premier skarżył się na bezustanną inwigilację oraz wyraził się, że: „Trzech najpotężniejszych ludzi w Jugosławii (...) to Tito, Kardelj i Ranković, szef OZN-y”. Zob. Foreign Relations of the United States, dz. cyt., t. V, s. 1264.

193 E. Kardelj, Spomini, dz. cyt., s. 73–76.

194 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 370–378.

195 L. Ceglar, Nadškof Vovk in njegov čas, t. I, Celovec 1993, s. 125–126; V spomin in opomin. Osebni zapiski škofa Antona Vovka od 1945 do 1953, Ljubljana 2003, s. 41–80.

196 M. Akmadža, Uzroci prekida diplomatskih odnosa između Vatikana i Jugoslavije 1952. godine, „Croatica Christiana Periodica” 2003, t. XXVII, nr 52, s. 175–176; I. Goldstein, S. Goldstein, dz. cyt., s. 394–395. (Źródła jednak bardzo mgliście mówią o komunistycznych planach utworzenia Kościoła narodowego w Jugosławii, dlatego też teza ta wymaga jeszcze wielu dalszych badań).

197 Maršal Tito, podpredsednik zvezne vlade Edvard Kardelj in predsednik narodne vlade Slovenije Boris Kidrič „O pastirskem pismu”, Ljubljana 1945, s. 5–31; V spomin in opomin, dz. cyt., s. 257–261; T. Griesser-Pečar, Cerkev na zatožni klopi. Sodni procesi, administrativne kazni, posegi „ljudske oblasti” v Sloveniji od 1943 do 1960, Ljubljana 2005, s. 685–719; B. Repe, Rdeča Slovenija, dz. cyt., s. 60–61.

198 1400. letnica Koprske škofije in omembe Slovanov v Istri (razni avtorji in veliko koristne literature), „Acta Histriae” 2001, t. IX, s. 266–267, 271–274.

199 J. Vodušek Starič, Prevzem oblasti 1944–1946, dz. cyt., s. 363–369.

200 Tamże, s. 381–391.

201 Z zapisu rozmowy D.S. Czuwachina z E. Kardeljem o sytuacji w Słowenii (Belgrad, 29 listopada 1945), w: Восточная Европа в документах российских архивов 1944–1953 гг., t. I: 1944–1948 гг., Москва–Новосибирск 1997, s. 314–316.

202 Zasedanje Ustavotvorne skupštine (29 novembar 1945–1 februar 1946 godine). Stenografske beleške, Beograd 1946, s. 42–44; F. Čulinović, Dokumenti o Jugoslaviji, Zagreb 1968, s. 550–552.

203 Według Kidriča bez zaprowadzenia republiki walka narodu słoweńskiego byłaby niezakończona. Poza tym „Republika dla narodu słoweńskiego przedstawia upragnione zrzucenie niesprawiedliwości i zaprowadzenie równoprawności” (przemówienie po serbsku). Zob. Zasedanje Ustavotvorne skupštine (29 novembar 1945–1 februar 1946 godine), dz. cyt., s. 45.

204 Kocbek przedstawił Słoweńców jako naród żyjący od tysiąca lat w strukturach rozmaitych obcych monarchii. Dlatego też naród słoweński opowiada się za przyjęciem deklaracji i, co więcej: „żaden naród Jugosławii nie podpisuje się pod tą deklaracją z takim zdecydowaniem i jasnością jak właśnie my, Słoweńcy” (przemówienie po słoweńsku). Zob. tamże, s. 67–68.

205 Z. Rutyna, dz. cyt., s. 198–200; J. Pirjevec, Tito in tovariši, dz. cyt., s. 218.

SPIS TREŚCI

WSTĘP

Rozdział I

POWSTANIE FEDERALNEJ SŁOWENII

1. W ogniu bratobójczej wojny (1941–1945)

2. Batalia o granice. Początek sporu o Triest

3. Likwidacje

4. Federalna Słowenia w komunistycznej Jugosławii

Rozdział II

SŁOWENIA KIDRIČA I KARDELJA (1946–1947)

1. Proklamowanie Ludowej Republiki Słowenii

2. Terror i procesy polityczne

3. Plan pięcioletni

4. Konferencja paryska i powołanie Wolnego Terytorium Triestu

5. Zmierzch idei Zjednoczonej Słowenii

Rozdział III

MIĘDZY STALINIZMEM A TITOIZMEM

1. Porozumienie z Bled i ekspansjonistyczne plany Komunistycznej Partii Jugosławii

2. Powołanie Kominformu

3. Realizacja porozumienia z Bled

4. Zerwanie z Moskwą

5. Wrogowie Tity

6. W osamotnieniu. Porzucenie polityki hegemonizmu

Rozdział IV

SŁOWENIA W NOWEJ POLITYCE JUGOSŁOWIAŃSKIEJ

1. Otwarcie na Zachód

2. Przymus kolektywizacji

3. Słoweńskie korzenie jugosłowiańskiego systemu samorządowego

4. Groźba sowieckiej inwazji

5. Konflikt ze słoweńskim Kościołem katolickim

6. Triest bramą na Zachód

7. Kardelj kontra Đilas

Rozdział V

W POSZUKIWANIU NOWEJ DROGI

1. „Dyplomacja Kardelja i Beblera”

2. Utrata Triestu

3. U źródeł niezaangażowania

4. Wobec poznańskiego czerwca i powstania węgierskiego

Rozdział VI

W TRYBACH SAMORZĄDOWOŚCI I NIEZAANGAŻOWANIA

1. Drugi plan pięcioletni

2. Kolejne pogorszenie relacji z Kremlem

3. Konflikt Kardelj–Ranković

4. Konferencja belgradzka

5. Spór centralistów i federalistów

6. Ponowne zbliżenie z ZSRR

Rozdział VII

UPADEK RANKOVICIA

1. Ósmy Kongres ZKJ – Słoweńcy przeciwko centralizmowi

2. Boris Kraigher filarem jugosłowiańskiej reformy gospodarczej

3. Normalizacja stosunków państwo–Kościół

4. Briońskie plenum. Zwycięstwo grupy Kardelja

Rozdział VIII

ERA STANE KAVČIČA

1. Postrankoviciowska odwilż

2. Słoweński „partyjny liberalizm”

3. W dobie wojny sześciodniowej

4. W duchu „praskiej wiosny”. Studenckie demonstracje

5. Wobec inwazji na Czechosłowację

6. Nowa doktryna obronna. Zalążki Terytorialnej Obrony Słowenii

7. Kulminacja „partyjnego liberalizmu”

8. Afera drogowa

9. Meandry „chorwackiej wiosny”. Upadek Kavčiča

Rozdział IX

W OCZEKIWANIU NA ROZPAD TRIUMWIRATU TITO–KARDELJ–BAKARIĆ

1. Słowenia w ostatnich latach życia Kardelja

2. Życie gospodarcze w latach 1972–1980

3. Uregulowanie granicy z Włochami

4. Stany Zjednoczone a jugosłowiański program atomowy

5. Kto po Ticie?

6. Słoweńcy i Jovanka

7. Wzlot i upadek Stane Dolanca

Rozdział X

OD ŚMIERCI KARDELJA DO ŚMIERCI TITY

1. Ostatnie działania marszałka

2. Pożegnanie w Lublanie

ZAKOŃCZENIE

BIBLIOGRAFIA

WYKAZ SKRÓTÓW

SPIS ILUSTRACJI

SUMMARY

INDEKS NAZWISK

Table of Contents

Wstęp

Rozdział I

Powstanie Federalnej Słowenii

1. W ogniu bratobójczej wojny (1941–1945)

2. Batalia o granice. Początek sporu o Triest

3. Likwidacje

4. Federalna Słowenia w komunistycznej Jugosławii

Spis treści kompletnej książki