Copyright © Zuzanna Cichocka, 2023
Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2023

Redaktorka prowadząca: Weronika Jacak

Marketing i promocja: Agata Gać

Redakcja: Ewelina Sikora-Chodakowska

Konsultacja merytoryczna: dr Jasmina Šuler-Galos

Korekta: Agata Tondera, Sabina Szczerbuk

Projekt typograficzny i łamanie: Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki

Element graficzny layoutu: © rawpixel.com | Freepik

Projekt okładki i stron tytułowych: Ula Pągowska

Fotografia na okładce: © cowii | iStock

Element graficzny na okładce: © Alexey Konstantinov | Shutterstock

Fotografie na stronach: s. 55, 276–277 © Anna Rychlicka-Karbowska, s. 45–47 © SimonSkafar | iStock; s. 50–51 © jaz1 | iStock; s. 111, 199 © Wikimedia

Pozostałe fotografie, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą z archiwum autorki.

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

ISBN 978-83-67727-77-8

Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Seria podróżnicza

Dedykacja

Wstęp. Niebyt

Droga do wolności

Historia zapisana

Historia opowiedziana

Stepowa melancholia

Obok siebie

Wykreśleni

Irfan

Milan

Ratko

Aleksandra

Spotkanie

Ljubljana znaczy ukochana

Na językach

Za lepszym życiem

Rahima, Omid

Ali

Ostatnie lata

Portret kobiet(y)

Przy włoskiej granicy

Historia emigracji

Historia polityki

Historia architektury

Tam, gdzie przeszłość spotyka teraźniejszość

Mały kraj wielkich odległości

Zakończenie

Podziękowania

Przypisy

Wiemy, że wiele podróży zaczyna się w domu, w zaciszu wygodnego fotela z książką w dłoni. Dlatego stworzyliśmy serię podróżniczą, w której dzielimy się osobistymi opowieściami o miejscach bliskich i dalekich. Wydajemy książki pełne lokalnych smaków i niezapomnianych zapachów. Przybliżamy kulturę, język i historię danego kraju. Poruszamy tematy zaangażowane społecznie i politycznie, a jednocześnie pokazujemy codzienne życie mieszkańców oraz niezwykłe miejsca, których nie znajdziecie w przewodnikach.

Dzięki naszym książkom każdy dzień jest podróżą.

W SERII PODRÓŻNICZEJ WYDAWNICTWA POZNAŃSKIEGO DOTYCHCZAS UKAZAŁY SIĘ:

Natalia Kołaczek I cóż, że o Szwecji

Anna Kurek Szczęśliwy jak łosoś. O Norwegii i Norwegach

Maciej Brencz Farerskie kadry. Wyspy, gdzie owce mówią dobranoc

Magdalena Genow Bułgaria. Złoto i rakija

Aleksandra Michta-Juntunen Finlandia. Sisu, sauna i salmiakki

Mikołaj Buczak Sobremesa. Spotkajmy się w Hiszpanii

Agnieszka Kamińska Szwajcaria. Podróż przez raj wymyślony

Agnieszka Krawczyk Rumunia. Albastru, ciorba i wino

Damian Hadaś Alaska. Przystanek na krańcu świata

Katarzyna Łoza, Ukraina. Soroczka i kiszone arbuzy

Izabela Nowek, Albania. W szponach czarnego orła

Sylwia Izabela Schab, Dania. Tu mieszka spokój

Danielowi

.

WSTĘP. NIEBYT

Nie było jej na mapach długo. Bardzo długo. I nawet miejscowi nie wiedzieli, że jest. Byli stąd, a to wystarczało. Coś ich łączyło z tymi, co mieszkali w osadzie po drugiej stronie góry, a z tymi z odległych ziem już nie. Byli Slovni[1*] – „mówiący tymi samymi słowami” – i Némci – „niemi, [...] których nie sposób zrozumieć[1]. Ale poczucia wspólnoty ani państwa długo nie było.

Cała ich tożsamość została nakreślona słowami. Wielu Słoweńców, mając w pamięci wyuczone w szkole formułki, początek swoich dziejów umiejscawia na przełomie wieków dziesiątego i jedenastego, gdyż tak datuje się zabytki fryzyńskie, czyli najstarszy dokument spisany w języku Słowian alpejskich. Przez rodzimych badaczy traktowane są jako najstarszy zachowany tekst słoweński. Historycy starszego pokolenia twierdzą, że historia ich narodu zaczyna się od Karantanii – jednego z pierwszych państw słowiańskich, które istniało właśnie na terenie dzisiejszej Słowenii w siódmym wieku. Ich tezę chętnie powtarzają Słoweńcy o poglądach nacjonalistycznych. Opowieść o nim traktują jako mityczny początek swojego kraju, jej granice jako pierwszy jego zarys, a księcia Waluka uznają za pierwszego słoweńskiego władcę[2]. Współcześni badacze za początek kreślenia słoweńskiej tożsamości narodowej uznają dopiero wiek szesnasty, gdy powstała pierwsza napisana po słoweńsku książka. Jej autora, protestanckiego duchownego Primoža Trubara, uważa się dziś za ojca literackiej słoweńszczyzny, który dał podstawy dalszej emancypacji narodowej[3].

Słowenia położona w trójkącie bermudzkim narodów, na styku kultur germańskiej, romańskiej, słowiańskiej i węgierskiej, zupełnie niesłusznie czasem przypisywana do Bałkanów, przez wieki była podzielona i podległa Habsburgom, Węgrom oraz Republice Weneckiej. W międzyczasie przez siedem lat rządził tu Napoleon, który na zdobytych ziemiach utworzył Prowincje Iliryjskie. Wprowadził kodeks nadający wolność obywatelom oraz zezwolił na posługiwanie się językiem ojczystym. Francuska myśl rewolucyjna wpłynęła na dalszy rozwój słoweńskiej tożsamości narodowej. Po pierwszej wojnie światowej Słowenia weszła w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (w 1929 roku przemianowanego na Królestwo Jugosławii), a po zakończeniu drugiej wojny światowej stała się częścią Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii (od 1963 roku Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii). Niepodległość ogłosiła w 1991 roku.

Dzisiejsza Słowenia jest zlepkiem wszystkich tych światów. Ślady historii dostrzec można w różnych elementach dziedzictwa kulturowego: w architekturze miast, miasteczek i wsi, w obyczajach, mnogości dialektów i mentalności jej mieszkańców. Wystarczy wsłuchać się w język danej społeczności, by odgadnąć przeszłość regionu – na pograniczu z Węgrami wyłapać słowa pełne mocnych umlautów, w Lublanie wiele zapożyczeń z niemieckiego, a na Pomorzu italianizmy.

Co ciekawe, język słoweński, którym posługuje się niespełna dwa i pół miliona osób[4], ma aż czterdzieści sześć narzeczy. Dialekty różnią się na tyle, że potrafią utrudnić komunikację rozmówcom pochodzącym z innych zakątków kraju. Zresztą nawet w sąsiednich wsiach ta sama rzecz może nosić odmienną nazwę. Na przykład ziemniak – po słoweńsku krompir – w słoweńskojęzycznym regionie Rosenthal w Austrii nazywany jest podzemeljska hruška (podziemna gruszka), na zachód od Mariboru w narzeczu južnopohorskim używa się słowa repa, ale już na południowo-wschodnim krańcu obszaru tego narzecza ziemniak to bob. A w dolinie Resia (Rezija) we włoskich Alpach, gdzie wciąż żyją Słoweńcy, mówi się kartufla, od niemieckiego die Kartoffel. Ta często goszcząca na stołach bulwa doczekała się w języku słoweńskim aż dwudziestu określeń[5].

Słowenia, mimo powierzchni liczącej nieco ponad dwa tysiące kilometrów kwadratowych, zaskakuje także zróżnicowaniem geograficznym. Dokładnie tutaj stykają się dwie strefy klimatyczne, podzwrotnikowa i umiarkowana. Patrząc na mapę, widzimy i góry, i morze, i równiny – ściśnięte blisko siebie, jakby ktoś akurat w tym miejscu zgiął fragment planu powstającego świata. Słowo „różnorodność” dobrze opisuje Słowenię. Jedność w jej przypadku to wyjątkowo kruchy i iluzoryczny konstrukt, bardzo często słabszy niż lokalność. Wielu Słoweńców na pytanie „Skąd jesteś?” z dumą poda nazwę konkretnego miejsca, choćby było prawie nikomu nieznane.

Słoweński krajobraz zaskakuje i urzeka swoją różnorodnością. Na zdjęciu Alpy Kamnickie

Pamiętam, jak w ciepły wiosenny wieczór w 2022 roku rozmawialiśmy ze znajomym o wojnie w Ukrainie, przegranej w wyborach dotychczasowego słoweńskiego premiera Janeza Janšy i nadziei na lepsze jutro w kraju po słonecznej stronie Alp. Mój kolega zamyślił się i po chwili oznajmił pół żartem, pół serio:

– Myślę, że gdyby wojna wybuchła u nas, nagle okazałoby się, że każdy jest ze swojej wsi, miasteczka, że nie będzie bronił kraju, bo co to jest ta „Słowenia”? Tutaj, w tej wsi jest moja ojczyzna. Ale na szczęście nie wybuchnie, bo prawie nikt nie potrafi wskazać jej na mapie – dodał ze śmiechem.

Uśmiechnęły się także panie przy sąsiednim stoliku.

Kilka tygodni później w jednym z lublańskich muzeów wraz z moim chłopakiem przypadkowo poznaliśmy Szwajcara o polskich korzeniach. Pomiędzy oglądaniem dokumentu o najbardziej znanym słoweńskim architekcie a sprawdzaniem wygody zaprojektowanych przez niego krzeseł moi towarzysze wycieczki porównywali słoweński, polski i szwajcarski patriotyzm. Zgodzili się, że w Słowenii nie ma hurrapatriotyzmu. Owszem, ludzie chętnie opowiadają o swoim kraju cudzoziemcom, ale nie porywają się na wielkie słowa, nie wychwalają swojej ojczyzny pod niebiosa. Tego – stwierdziliśmy zgodnie – zarówno Polacy, jak i Szwajcarzy mogliby się od Słoweńców uczyć.

W kraju tak długo pozbawionym państwowości wykształciły się liczne mity narodowotwórcze. Wspomnianego protestanckiego duchownego Primoža Trubara nazywa się ojcem narodu, a o romantycznym poecie France Prešernie mawia się, że wskrzesił Słowenię. Zakorzenione są tu takie legendy jak ta o przemytniku soli Martinie Krpanie, który pokonał olbrzyma nękającego Wiedeń, albo historia o dobrym królu Matjažu. Schował się on w jaskini przed innymi zazdrosnymi władcami, ale wróci na świat, by wyplenić z niego całe zło, gdy jego broda dziewięć razy owinie kamienny stół, przy którym zasiadł[6].

Z biegiem historii świat nieuchronnie się ujednolica. W wielu miejscach globalizacja osłabia kultury lokalne, ale w Słowenii tradycja to nie echo przeszłości pamiętanej jedynie przez najstarszych, lecz wiecznie żywa materia z dumą pielęgnowana przez kolejne pokolenia. Kalendarze Słoweńców wypełniają rozmaite obchody: karnawału, powitania wiosny, dnia Świętego Marcina. Jak mówi słoweńskie porzekadło, če zapustiš praznike, zapustijo prazniki tebe, jeśli pominiesz święta, święta pominą ciebie. Siłę tego powiedzenia zrozumiałam, gdy znalazłam się wśród chmary radosnych Słoweńców w każdym wieku na pochodzie karnawałowym w liczącej zaledwie około dwustu trzydziestu mieszkańców Drežnicy.

„Z dumą mogę powiedzieć: jestem Słoweńcem! Jestem Słoweńcem!”[7] – brzmią słowa popularnej piosenki ludowej. Kiedy ją słyszę, przed oczami jawi mi się chłopak kochający wieś, w której się urodził. Jeździ tam na każde święta, a na obchody karnawału czeka cały rok. Jest dumny z miodu od słoweńskich pszczół. Nie omieszka wspomnieć, że najstarsza winorośl na świecie rośnie w Mariborze, a ponad wszystko ceni wino zrobione przez swojego ojca, które w plastikowych baniakach wozi do akademika, razem z walizką ubrań i laptopem. Pakuje też harmonię. Niektórym może się wydawać, że to instrument z zamierzchłych czasów, ale po całej Słowenii niesie się wygrywana na harmonii melodia do słów:

Gdzie piękniej jest niż w domu?

Słowenio, skąd Twoje piękno?

Pozdrawiamy cię z serca,

szczęśliwi jesteśmy tu w domu.

Słowenio, niech ci zaśpiewam pieśń[8].

O Słowenii mówi się, że to Szwajcaria po słonecznej stronie Alp. Po kryzysie uchodźczym z lat 2015 i 2016 pojawiło się także zgoła odmienne określenie – Zlovenija, neologizm utworzony ze słów zlo – zło i Slovenija – Słowenia. Pisząc tę książkę, starałam się uniknąć obu tych skrajności i spojrzeć z możliwie różnych, także nieoczywistych perspektyw. Do niedawna Słowenia była krajem znanym nielicznym, dla Polaków stanowiła przede wszystkim krótki odcinek drogi wiodącej na chorwackie wybrzeże, czasem nawet mylono ją z nieodległą Słowacją. W ostatnich latach staje się coraz popularniejszym kierunkiem podróży, a mimo to nadal mówi się i pisze o niej niewiele. Artykuły w większości skierowane do turystów wybierających się na wakacje rzadko opisują coś więcej niż jezioro Bled czy odmieńca jaskiniowego (po słoweńsku človeška ribica – „ludzka rybka”), endemiczny gatunek płaza żyjącego w jaskinie Postojna. I choć niewątpliwie warto zobaczyć Bled i Postojnę, to przecież Słowenia ma do zaoferowania o wiele więcej.

Ta książka to zapis moich doświadczeń, mozaika ludzkich historii i szereg obserwacji z ostatnich lat, podróży, które rozpoczęłam jeszcze jako studentka slawistyki, i dłuższych pobytów. Starałam się nakreślić szczery portret Słowenii, jaką poznałam. Choć spędziłam tu sporo czasu, nadal pozostaje ona nieco tajemnicza, wielowymiarowa, ciekawi i intryguje. Czy ją rozumiem? Jak stwierdził jeden z najbardziej znanych słoweńskich pisarzy Drago Jančar, Słowenia to „naprawdę najbardziej skomplikowany zakątek Europy. Nawet my, którzy tu żyjemy, nie potrafimy go zrozumieć”[9]. Ale ja, niezrażona, wciąż próbuję.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wstęp. Niebyt

[1] M. Snoj, Slovenec, w: Slovenski etimološki slovar, https://fran.si/193/marko-snoj-slovenski-etimoloski-slovar/4291918/slovenski?FilteredDictionaryIds=193&View=1&Query=slovenec, data dostępu: 1.09.2022. Tłumaczenie autorki – tak jak wszystkie przekłady w tej książce – o ile nie zaznaczono inaczej.

[2] M. Velikonja, Masade duha, Razpotja sodobnih mitologij, Ljubljana 1996, s. 118–122.

[3] P. Štih, Nacionalizem kot zgodovinski nesporazum, w: Mit narodov – srednjeveški izvori Evrope, red. J. Patrick Geary, Ljubljana 2005, s. 231.

[4] Oficjalna strona słoweńskiego rządu, https://www.gov.si/podrocja/drzava-in-druzba/o-sloveniji/, data dostępu: 6.01.2023.

[5] J. Škofic, Besede za krompir v slovenskih in sosednjih hrvaških narečjih, „Hrvatski Dijalektološki Zbornik” 2008, nr 14, s. 79–103.

[6] Z. Šmitek, Kralj Matjaž in drugi ljudski junaki, w: Poetika in logika slovenskih mitov. Ključ kraljestva, Ljubljana 2012, s. 199–271.

[7] G. Ipavec, J. Gomilšek, Slovenec sem.

[8] Ansambel bratov Avsenik, Slovenija, odkod lepote tvoje.

[9] D. Jančar, Terra incognita, tłum. J. Pomorska, Warszawa 1993, s. 53.

[1*] Dawna nazwa określająca etnicznych mieszkańców terenów dzisiejszej Słowenii, pochodząca z języka prasłowiańskiego, najprawdopodobniej od wyrazu slvo.