Redakcja: Jacek Świąder

Korekta: Halina Wójcicka

Projekt okładki i ilustracje: Marta Frej

Opracowanie graficzne, skład i łamanie: Maciej Trzebiecki

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Karolina Mikulicz

Copyright © by Agora SA 2019

Copyright © by Grażyna Plebanek 2019

Copyright © by Marta Frej 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2019

ISBN: 978-83-268-2892-8 (EPUB), 978-83-268-2893-5 (MOBI)

Wydanie I

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Wstęp

1. AGE-OTORI. Pofryzjerski smut – japońskie

2. AMAE. Prośba o miłość – japońskie

3. BACKPFEIFENGESICHT. Szczera jak zwierzę – niemieckie

4. BOKETTO. Moc gapienia się – japońskie

5. CAFUNÉ. Pogłaszcz mnie – brazylijskie

6. DESENRASCANÇO. Wielka improwizacja – portugalskie

7. FERNWEH. Zew włóczykijostwa – niemieckie

8. FIRGUN. Odtrutka na zazdrość – hebrajskie

9. GIGIL. Nieodparta słodycz – filipińskie

10. ICHI-GO ICHI-E. Na całość – japońskie

11. IKIGAI. Pozwolenie na kwitnienie – japońskie

12. IKTSUARPOK. Ssanie czekania – inuickie

13. ILUNGA. Nie podskakuj – bantu

14. JAYUS. Zbrójmy się – indonezyjskie

15. KOI NO YOKAN. Przedsionek miłości – japońskie

16. KOYAANISQUATSI. Schyłek tyranozaura – z języka Indian Hopi

17. LAGOM. Średniak i już – szwedzkie

18. L’ESPRIT DE L’ESCALIER. Z opóźnionym zapłonem – francuskie

19. LUTALICA. Skoki z szufladki – serbsko-chorwackie

20. MAMIHLAPINATAPAI. W sieci chęci – południowoamerykańskie

21. MERAKI. Wełna miłości – greckie

22. MOKITA. Zmowa milczenia – z Wysp Trobrianda

23. NUNCHI. Widzisz mnie? – koreańskie

24. OSTRANENIE. Zostań koniem – rosyjskie

25. PÍCARO. Chodź, łajdaku! – hiszpańskie

26. QUERENCIA. Bycze miejsce – hiszpańskie

27. RETROUVAILLES. Odnalezieni – francuskie

28. SISU. Siła z trzewi – fińskie

29. SGIOMALAIREACHD. Posiłek przerywany – gaelickie szkockie

30. SMULTRONSTÄLLET. Poziomkowe miejsce – szwedzkie

31. SOBREMESA. Słodko być razem – hiszpańskie

32. SPANNUNGSBOGEN. Energia cięciwy – niemieckie

33. TARTLE. A imię jego... jakie? – szkockie

34. TITTA PÅ MIG. Patrz na mnie! – szwedzkie

35. TSUNDOKU. Nienasycenie – japońskie

36. TORSCHLUSSPANIK. Gejtowa panika – niemieckie

37. UBUNTU. Ja, czyli my – bantu

38. USTULATION. Płoniemy – łacińskie

39. WABI-SABI. Siła niedoskonałości – japońskie

40. YUPUTKA. Sierść się jeży – nikaraguańskie

Podziękowania

Przypisy

Słowa na szczęście opisują stany, które łatwo przeoczyć. Efemeryczne, chimeryczne, nienazwane. Takie, które nie dadzą się wprzęgnąć do czynności zwanej „zarządzaniem emocjami”.

Przyznaję, że kiedy trafiłam na ten termin, przeraziłam się. „Zarządzanie” to słowo bliskie „efektywności”, „wynikom” i „słupkom”, obowiązkowo rosnącym. Podobno można zmieniać własne emocje, na przykład świadomie kontrolując mimikę.

A więc do tego doszliśmy, żeby manipulować tym, co mamy najbardziej ulotnego, kruchego, swojego – stanami duszy. I tu stawiam weto: wara słupkom od mojej twarzy. Im bardziej ulotne emocje, tym cenniejsze. Chcę je przeżywać bez myślenia, że mogą mi pomóc osiągnąć lepsze wyniki. Chcę je przeżywać. Kropka.

Urzeka mnie delikatność chwil, które ledwo zauważamy. Ba, ledwo je nazywamy. A nienazwane może umknąć, zostać uznane za nieistniejące. Szkoda by było. Nazywam te ulotne stany, żeby nas nawiedzały, nachodziły, nie bały się do nas podejść i rozgościć się w duszy. Żeby miały do nas dostęp, choć bywają nieśmiałe. Swoją jasną, czasem melancholijną energią ubarwiają nasz codzienny, pragmatyczny bieg.

Napisałam ten słownik, żeby było na czym się oprzeć. Delikatna to konstrukcja, utkana ze słów, które przywiozłam z innych kultur, wyłuskałam z innych języków. Wplotłam w rodzimą wełnę, gościnną, bo te stany znamy, tylko czasem potrzebujemy wielu słów, żeby je opisać. A tu przychodzą w jednym, czasem straszliwie trudnym do wymówienia wyrazie. Ale to też jest stan, przekroczenie – ta próba wskoczenia w gaelicki, zmierzenia się z japońskim, liźnięcia hiszpańskiego.

Stany tu opisane kojarzą mi się z rezerwatem ptaków. Potrzebujemy czasu, żeby je dostrzec, wolnej chwili, żeby się nimi zachwycić, docenić ich barwność, urok, zawartą w nich obietnicę. Wolności? Bo te stany, jak ptaki, są dzikie. Nie znają ręki coacha, nie udomowił ich psychoterapeuta, nikt ich nie zatrzasnął w klatce użyteczności. Nie ma co ich brać pod but. Wystarczy się w nie zapatrzyć. Wystarczy (z) nimi być.

Aha, i najważniejsze – bawmy się nimi! Jako wychowanka antropologa kultury, niezrównanego profesora Rocha Sulimy, mam wielką słabość do przyglądania się sprawom drobnym, pozornie nieważnym. Tę skłonność przejawiam zresztą od dzieciństwa i pewnie dlatego na moim podwórku na warszawskich Stegnach byłam niezła w robieniu tak zwanych widoczków. Pod szkła z butelek rozbitych beztrosko przez osiedlowych pijaków podkładałyśmy z dziewczynami kwiaty, kawałki błyszczącej folii, kamyki, dropsy. Tak powstawały dzieła, które wydawały nam się równie cenne jak te, które tworzył Picasso. Gdyby miały trwalszą konstrukcję, może kupowano by je za równie astronomiczne sumy. Ale widoczki były nietrwałe, taka ich uroda. Nie dało się i nie da się ich sprzedać. Całe szczęście.

Ta książka to moje widoczki. Pisarki, Włóczykijki (Włóczykij ma żeńską formę, od teraz), która podróżuje po krajach, kulturach i językach. Którą nosi, jak wielu z nas.

Zapraszam do wspólnej zabawy słowami. Niech to, co nietrwałe, trwa w nas.

{ Pofryzjerski smut }

– japońskie –

ge-otori nie ma nic wspólnego z wiekiem, choć angielskie słowo age stoi tu jak byk i straszy. Wszechobecne na kosmetykach, które mają nam pomóc przestać być tym, kim jesteśmy naprawdę, tu znalazło się przypadkiem. Ageotori to japoński zwrot. Nie ma w nim paniki związanej z przemijającym czasem, jest za to inny rodzaj stresu, dobrze wszystkim znany.

Age-otori to wrażenie, jakiego doznajemy po wizycie u fryzjera, gdy okazuje się, że wyglądamy gorzej, niż zanim zasiadłyśmy w fotelu. Nie znam osoby, która by przez coś takiego nie przeszła i nie opłakała swojego godnego pożałowania stanu. To rodzaj paniki, spleenu czy smętku na widok własnej twarzy okolonej źle układającymi się kosmykami. Lub na widok ich bolesnego braku. Pofryzjerski smut? Może to jest właściwe spolszczenie age-otori.

Mistrzami we wpędzaniu ludzi w ostre age-otori byli fryzjerzy aktywni w czasach socjalizmu. Jak gdyby przed 1989 rokiem nie dało się ostrzyc i uczesać człowieka tak, jak o to prosił. Obcokrajowca w tych siermiężnych czasach rozpoznawało się po fryzurze – dobrej. I po stanie uzębienia. To ostatnie w naszej części Europy bywało bowiem wypadkową zaawansowanej próchnicy z modą na złoto w szczęce, słowem: pałac Trumpa w ruinie.

Hasło „pójść do fryzjera” w tamtych czasach kojarzyło się ze szlochem. Pamiętam, jak moja mama, właścicielka ślicznych włosów, wracała od fryzjerki opłotkami, tak żeby nikt jej nie widział. Kiedy jej klucz zgrzytał w zamku, domownicy udostępniali pospiesznie drogę do łazienki. Mama wpadała tam, wsadzała głowę pod kran i zmywała polakierowaną konstrukcję. Gdy wychodziła z łazienki po dwóch godzinach, przypominała już siebie.

Fatalne strzyżenie trzeba było tuszować. Właścicielom kręconych włosów było łatwiej, ale w przypadku moich, azjatycko prostych, oszustwa nie wchodziły w rachubę. Dlatego po kilku paroksyzmach age-otori w trudnym wieku nastoletnim, odmówiłam chodzenia do socjalistycznych partaczy. Zapuściłam włosy, a podcinał mi je mój chłopak.

Traf chciał, że ten felieton piszę akurat po powrocie od fryzjera. Z nim age-otori się nie zdarza, bo Moussa słucha, co do niego mówię. Co więcej – wprowadza to w czyn. Kiedyś wyjechał na dwa miesiące, a ja poszłam podciąć włosy do jego kolegi. Po strzyżeniu mało typa nie zabiłam. Na szczęście mam wyjście awaryjne – polską odpowiedniczkę Moussy. Ewa strzyże mnie już tak długo, że niebawem powinnyśmy obchodzić srebrne gody.

Niektórzy są wierni fryzjerom, inni skaczą od jednego do drugiego, otwarci na niespodzianki. Bo z fryzjerem jest się w związku, stałym bądź krótkotrwałym. Jeśli jednak pewnego dnia – bez względu na staż relacji – poczujemy, że na widok własnego odbicia we fryzjerskim lustrze zbiera nam się na płacz, to znak, że czas zerwać. Bo nie ma nic gorszego niż wstawanie z fotela z głową wciśniętą w ramiona, płacenie trzęsącymi się rękoma i unikanie swojego odbicia w szybach wystawowych. Fryzjerowi trzeba ufać jak ginekologowi. Na szczęście w tym zawodzie nie ma „klauzul sumienia”, w innym przypadku mogłybyśmy nagle wylądować ostrzyżone na pazia.

Fryzjera można kochać. Za co kocham Moussę? Za to, że zrównał ceny strzyżenia kobiet i mężczyzn. Wszędzie to my płacimy więcej – czy to nie dyskryminacja? Moussa namawia do ograniczenia używania produktów do włosów, bo szkodzą środowisku. Nie zajmuje się też farbowaniem włosów. Dzięki niemu i jego starszym klientkom przekonałam się, że dobrze podcięte szpakowate czy białe włosy są piękne.

[...]