Recenzenci

prof. dr hab. Piotr Cichoracki

dr Bogusław Tracz

Projekt graficzny serii

Tomasz Przedpełski

Redakcja

Piotr Ruciński

Korekta

Bruno Fritz, Joanna Misztal

Indeks osób

Joanna Pietruszewska

Zdjęcie na okładce

III powstanie śląskie – uzbrojony pododdział powstańczy w Rybniku, 1921 r. (NAC)

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej –

Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2026

Publikacja przygotowana przez Oddział IPN – KŚZpNP we Wrocławiu

ul. Sołtysowicka 21A, 51-168 Wrocław

oraz Delegaturę IPN – KŚZpNP w Opolu

ul. Augustyna Kośnego 62, 45-372 Opole

ISBN 978-83-8376-891-5

Zapraszamy

www.ipn.gov.pl

www.ksiegarniaipn.pl

Plik przygotował Jan Żaborowski

janzaborowski.com

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

Tomasz Gałwiaczek. Ziemia namysłowska w wybranych tekstach doby przedpowstaniowej XVIII–XX w. – podglebie historyczno-geograficzne pogranicza polsko-niemieckiego

Piotr Pałys. Polska konspiracja wojskowa w powiecie opolskim w latach 1919–1921 – struktury i udział w powstaniach śląskich

Ksawery Jasiak. Losy Stanisława Delingera – oficera polskiego wywiadu wojskowego i korpusu Straży Granicznej II RP

Grzegorz Bębnik. Grupa „Północ” w strukturach Samoobrony Górnego Śląska w 1921 r.

Piotr Stanek. Niemieckie formacje zbrojne w Lamsdorf (1919–1921)

Mariusz Patelski. Heinz Hauenstein i Policja Specjalna Samoobrony Górnośląskiej (Die Spezialpolizei des Oberschlesischen Selbstschutz). Przyczynek do zagadnienia mordów feme na Górnym Śląsku

Kamil Kęsik. Udział duchowieństwa pogranicza polsko-niemieckiego w powstaniach śląskich i plebiscycie po obu stronach rzek Liswarty i Prosny

Marek Białokur. Współczesne upamiętnienia bohatera batalii o polskość Śląska Opolskiego Wojciecha Korfantego

Janusz Oszytko. Ignacy Kowalczyk (1895–1979) – przyczynek do biografii

Maria Feliks. Wystawa w setną rocznicę III powstania śląskiego. Muzeum w Praszce, 11 maja – 30 września 2021 r.

Aneks

Tadeusz Pruchniewski. Prezentacja archiwalnych zdjęć z okresu plebiscytu i powstań śląskich 1919–1921

Noty o autorach

Wykaz skrótów

Indeks osób

Przypisy

Wstęp

Zagadnienie Śląska Opolskiego[1] przez długi czas pozostawało w historii Polski niejako w cieniu. Ten swoiście odrębny etnograficznie region, położony między Dolnym a Górnym Śląskiem, należy do obszarów pod względem badawczym niezmiernie interesujących. Łączy w sobie zarówno element autochtoniczny, zakorzeniony w miejscowej tradycji, jak i ludność napływową, która wniosła własną obyczajowość, odmienną tożsamość i kulturę (np. kresową).

W kontekście dziejów politycznych, społecznych i ekonomicznych, nade wszystko zaś kulturowych, Śląsk Opolski od wieków był związany z Polską[2]. W XIX w. kontakty Ślązaków z pobliską Małopolską (Galicją), pogranicznymi i centralnymi obszarami Królestwa Polskiego (Kongresówki) pomimo ograniczeń wynikających z represyjnego ustawodawstwa pruskiego nie należały do rzadkości. Podczas podróży, pielgrzymek[3] religijnych oraz kontaktów o charakterze ekonomicznym okazywano zainteresowanie tamtejszą historią i kulturą[4]. Podróżnicy znad Wisły, którzy w drodze do Europy Zachodniej odwiedzali opisywaną krainę, niejednokrotnie bywali zaskakiwani bliskością kulturową sztucznie rozdzielonych obszarów. Także w ten sposób tworzyły się relacje transgraniczne[5]. Często elementem, który wyróżniał napotkanego mieszkańca Opolszczyzny, była używana przez niego gwara śląska (nie stanowiła ona raczej przeszkody w komunikacji) oraz nieco odmienny wygląd[6]. Pewne różnice dotyczyły także obiektów mieszkalnych. Z czasem jednak sytuacja zaczęła się zmieniać. Nestor etnografii polskiej Oskar Kolberg, który wielokrotnie odwiedzał Śląsk, następująco pisał o tym procesie kulturowym: „Pamiętam, że za młodu nie słyszałem w Opolu jednego słowa niemieckiego, prócz w urzędzie, a dziś nie słychać tam mowy polskiej, chyba u ludu wiejskiego, bo nawet sługi i czeladź wstydzą się mówić po polsku. »Schlesische Zeitung« wykazała niedawno, że Śląsk Górny na 180 mil kwadratowych liczy tylko 200 tysięcy Niemców, a 650 tysięcy Polaków; przed trzydziestu laty nie znano tam innych Niemców, prócz urzędników i właścicieli dóbr, a nawet ci ostatni musieli mówić z ludem po polsku, bo ten po niemiecku nie rozumiał […]. A dziś? Dziś germanizacja z pomocą wszystkich środków rządowych spiesznie się szerzy; świeże postanowienia względem szkół dodają bodźca dla wszystkich, co nie chcą stawać z rządem w otwartym boju, a rządowi ajenci pod postacią księży starokatolickich i […] odszczepieńców katolickich i narodowych dokonywają dzieła wynarodowienia. Nie wszędzie od razu wyrzucają oni język polski, ale naprzód wiarę katolicką podkopują, umysły nakłaniają do obojętności w rzeczach narodowości, to jest języka, po czym dopiero robią z Wojciecha Alberta, z Jaśka Hansa i tak dalej [to] idzie”[7].

Problem postrzegania Śląska Opolskiego w kontekście przemian narodowościowych w całej rozciągłości odnosi się do przytoczonego wyżej cytatu. Zarówno Kolberg, jak i inni współcześni mu badacze oraz publicyści powoływali się na przykłady świadectw polskich na Śląsku Opolskim, czemu towarzyszył na ogół nostalgiczny ton. Dostrzegający w pełni zniuansowanie kwestii zmian kulturowych Roman Zmorski pisał na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1860 r.: „Były czasy, kiedy miedze naszego języka i ludu od strony Zachodu daleko, daleko sięgały poza dzisiejsze granice. Nie wspominając już owych różnoimiennych plemion słowiańskich, niegdyś dzisiejsze Niemcy aż po góry turyngskie i Harcu zamieszkujących, a z nami bliskiem pokrewieństwem języka i obyczajów połączonych, dwie wielkie krainy: Pomorze i Szląsk, dość długo pod panowaniem Piastów jedno z nami składały ciało… Dzisiaj Pomorze, z wyjątkiem zaledwie dojrzeć się dającej garstki Kaszubów, a Szląsk we dwu trzecich częściach, są czysto niemieckimi, nic nas już obchodzić niemogącymi prowincjami… […] To tu znajdują się najliczniej najstarożytniejsze świątynie, szczodrobliwością książąt naszych w pierwszych po nawróceniu wzniesione wiekach, mnóstwo dawnych warowni i grodów, częścią w ruinie, częścią cało dotąd stojących, w czasach gdy Szląsk polskim był jeszcze”[8].

Świadomość narodowa Ślązaków[9], która wzrastała proporcjonalnie do nacisku germanizacyjnego[10], objawiła się w pełni podczas walk o granice Rzeczypospolitej w latach 1918–1921[11], a postulaty delegacji polskiej na konferencję w Paryżu obejmowały również żądania przyłączenia do odradzającego się kraju Śląska Górnego i Średniego (tzn. Opolskiego)[12]. Sprzeciw Wielkiej Brytanii uniemożliwił realizację tych ambitnych postulatów. Dopiero po powstaniach, porażce plebiscytu w marcu 1921 r. oraz manewrach dyplomatycznych stronie polskiej udało się uzyskać w Radzie Ligi Narodów[13] zatwierdzony ostatecznie przez Konferencję Rady Ambasadorów kształt polskiej granicy południowo-zachodniej[14]. Wbrew wcześniejszym oczekiwaniom nie obejmowała ona swoim zasięgiem obszaru Śląska Opolskiego, na którym wciąż zamieszkiwała spora liczba ludności polskiej. Należy podkreślić, że powstania, których celem było przyłączenie historycznych ziem Śląska do Rzeczypospolitej, stanowiły zarazem narodowościową deklarację miejscowej ludności wobec kształtowania się granic odradzającego się państwa. Mimo że uczestnicy zrywów nie osiągnęli wszystkich zamierzonych celów, w ostatecznym rozrachunku ich walki niewątpliwie przyczyniły się do ożywienia i ugruntowania polskiej identyfikacji narodowej u sporej części mieszkańców Górnego – oraz Opolskiego – Śląska[15].

W 2021 r., mimo pandemicznych obostrzeń, powstało wiele inicjatyw regionalnych o charakterze naukowym i kulturalnym, związanych z setną rocznicą III powstania śląskiego oraz plebiscytu. Fragment tego zjawiska stanowi również prezentowany tom studiów, który częściowo jest pokłosiem konferencji naukowej, zorganizowanej w Muzeum w Praszce. Tytuł Śląsk Opolski w dobie powstań 1919–1921 wydaje się w sposób dostateczny określać zamierzenia naukowe redaktorów publikacji. Jest ona – warto to podkreślić – wydawnictwem jubileuszowym, upamiętniającym setną rocznicę wybuchu III powstania. Tom z pewnością nie wyczerpuje podjętych zagadnień, jednak artykuły w nim zawarte bez wątpienia uzupełniają dotychczasową wiedzę o wspomnianym fragmencie przeszłości.

Książka ma układ chronologiczno-problemowy, najczęściej spotykany w tego typu opracowaniach, i składa się ze wstępu, ośmiu artykułów naukowych, dwóch komunikatów i aneksu. Pomieszczono w niej również materiał ikonograficzny w postaci fotografii. Na wybór konstrukcji pracy wpływ miało szerokie spektrum zainteresowań autorów zaprezentowanych tekstów.

Tom rozpoczyna praca autorstwa Tomasza Gałwiaczka, poświęcona opisom ziemi namysłowskiej w okresie przedpowstaniowym. Stanowi ona próbę nakreślenia obrazu fragmentu Śląska Opolskiego (w dzisiejszych granicach administracyjnych) w ujęciu mikrohistorycznym. Artykuł Piotra Pałysa otwiera tematykę dotyczącą stricte powstań śląskich w kontekście polskiej wojskowości. Przedstawiono w nim m.in. struktury polskiej konspiracji wojskowej w powiecie opolskim w latach 1919–1921 i jej udział w ówczesnych działaniach zbrojnych. Ksawery Jasiak zrekonstruował życiorys bohatera Polski Niepodległej mjr. Stanisława Delingera – członka Polskiej Organizacji Wojskowej, pierwszego kierownika Posterunku Wywiadowczego nr 4 w Praszce podczas powstania śląskiego (1919), oficera polskiego wywiadu wojskowego i Straży Granicznej (1920–1939). Grzegorz Bębnik poruszył zagadnienie mieszczące się w nurcie historii wojskowości Niemiec – opisał działania militarne północnego zgrupowania niemieckiej Samoobrony Górnego Śląska (Selbstschutz Oberschlesiens), dowodzonego przez ppłk. Karla Grütznera podczas III powstania śląskiego. Piotr Stanek w artykule pt. Niemieckie formacje zbrojne w Lamsdorf (1919–1921) przedstawił rolę, jaką w trakcie powstań śląskich i plebiscytu odgrywał kompleks wojskowy i obozowy Lamsdorf (dziś Łambinowice). Scharakteryzował jeden z ważniejszych garnizonów, służących wielu ówczesnym freikorpsom, które w nim stacjonowały, reorganizowały się i ćwiczyły, aby zostać wykorzystane m.in. przeciw powstańcom i działaczom śląskim. W kolejnym poświęconym wojskowości opracowaniu o charakterze specjalistycznym Mariusz Patelski przedstawił zarys działań Policji Specjalnej Samoobrony Górnośląskiej oraz innych tajnych organizacji, dowodzonych przez Karla Guida Hauensteina. W tekście opisano ponadto działania pacyfistów niemieckich, którzy starali się wyjaśnić tło ówczesnych wydarzeń, a także przebieg procesu szczecińskiego z 1928 r., podczas którego Hauenstein oficjalnie przyznał, że kierowane przez niego bojówki dokonały na Górnym Śląsku dwustu zabójstw. Artykuł pt. Udział duchowieństwa pogranicza polsko-niemieckiego w powstaniach śląskich i plebiscycie po obu stronach rzek Liswarty i Prosny, przygotowany przez ks. Kamila Kęsika, dotyczy historii duchowieństwa na pograniczu oraz relacji Kościół–polityka w warunkach wojennych. W tekście podjęto próbę przybliżenia stosunków sąsiedzkich pomiędzy Polakami a Niemcami w parafiach znajdujących się w strefie granicznej wzdłuż rzek Liswarty i Prosny (Wieruszów–Krzepice, Kluczbork–Bodzanowice) w okresie powstań śląskich i plebiscytu. Na pojmowanie patriotyzmu przez wiernych mieszkających na Śląsku duży wpływ wywierali stanowiący sporą grupę polskojęzyczni księża, którzy agitowali za przyłączeniem Śląska do Polski. Ostatnie zamieszczone w książce opracowanie naukowe dotyczy współczesnego kultywowania pamięci o bohaterze batalii o polskość Śląska Opolskiego – Wojciechu Korfantym. Marek Białokur w swym artykule zwrócił uwagę między innymi na to, że wspomniany polityk doczekał się w III Rzeczypospolitej wielu upamiętnień. Autor przedstawił także własną propozycję inicjatywy poświęconej Korfantemu.

Tom zamykają komunikaty Janusza Oszytki Ignacy Kowalczyk (1895–1979) – przyczynek do biografii oraz Marii Feliks Wystawa „W setną rocznicę III powstania śląskiego” w Muzeum w Praszce, 11 maja – 30 września 2021 roku, a także aneks, w którym zaprezentowano archiwalne zdjęcia z okresu plebiscytu i powstań, pochodzące ze zbiorów Tadeusza Pruchniewskiego z Opola.

Redaktorzy niniejszego tomu pragną wyrazić serdeczne podziękowanie dyrekcji i pracownikom Muzeum w Praszce, w którym odbyła się sesja naukowa „Śląsk Opolski w dobie Powstań 1919–1921”.

Podziękowania kierujemy także na ręce Autorów poszczególnych artykułów. Jeśli ideę godnego upamiętnienia wysiłku powstańczego z lat 1919–1921 udało się choć w części zrealizować, a wydanie okolicznościowej publikacji naukowej zainteresuje odbiorców, to cel organizatorów konferencji, a zarazem redaktorów niniejszego tomu, zostanie osiągnięty. Mamy nadzieję, że praca nad wydaniem tomu studiów pt. Śląsk Opolski w dobie powstań 1919–1921 przyczyni się do lepszego poznania dziejów regionu oraz pogranicza polsko-śląskiego.

Tomasz Gałwiaczek

Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich Oddział Dolnośląski

Ziemia namysłowska w wybranych tekstach doby przedpowstaniowej XVIII–XX w. – podglebie historyczno-geograficzne pogranicza polsko-niemieckiego

Nowożytne opisy, które charakteryzowały przestrzeń geograficzną, odznaczały się pewnymi stałymi elementami. Immanentną ich cechą był erudycyjny encyklopedyzm, który zrodził się w XVII w.[1] O ile w ówczesnych tekstach główny nacisk kładziono na aspekty historyczne omawianych zagadnień i nader często prezentowano je w kategoriach osobliwości, o tyle w XVIII w., niezależnie od nadal modnego ducha scientia curiosa[2], prace geograficzne zaczęły ewoluować. Ich autorzy coraz częściej zachowywali umiar i precyzję[3]. Przełom oświeceniowy sprawił, że w ówczesnej Europie z historii i geografii wyodrębniły się nowe dyscypliny naukowe, do których należały m.in. meteorologia, geologia, gleboznawstwo i geografia historyczna. Inne – np. kartografia – stopniowo doskonaliły swoje metody[4]. Dziedziny te umożliwiły poznawanie świata za pomocą wielu nowych narzędzi i wciąż wzrastającej wiedzy teoretycznej. W obrębie nauk stosowanych (m.in. fizyki, chemii, matematyki, medycyny) doszło do wielu odkryć, które pozwoliły erudytom oświeceniowym zyskać perspektywę na owe czasy nowatorską i rewolucyjną. Pomimo wielkiego przełomu, jaki nastąpił w osiemnastowiecznej nauce, na wiele kwestii nadal spoglądano jednak z perspektywy barokowej scientiam curiosum. Przez wiele dekad koegzystowała ona z opartymi na empirii i racjonalizmie metodami oświeceniowymi, nadal poruszając się w świecie pełnym mirabiliów[5]. W istocie przewrót umysłowy nie odpowiedział na wiele nurtujących pytań, a poznawanie świata uświadomiło uczonym, że nauka i wiedza stawiają przed nimi zadania, wobec których pozostają bezradni. Nie zmieniło to naturalnie pasji poznawczej, polegającej na badaniu przestrzeni otaczającej człowieka. Charakterystyczne dla prób opisania świata w omawianej epoce są teksty, które z jednej strony stanowią przykład erudycji barokowej, z drugiej zaś empiryzmu oświeceniowego[6].

Zadanie objęcia opisem cząstki rzeczywistości podjęli także autorzy niewielkiej grupy publikacji, skoncentrowanych na ziemi namysłowskiej i zawierających poświęcone jej relacje, sformułowane do początku XX w. Na potrzeby niniejszego szkicu przesunięto cezurę chronologiczną, nie wykraczając jednak poza ramy przyjęte w tytule. Należy dodać, że kluczową kategorią dla tak postawionego zagadnienia jest epoka przedpowstaniowa, trwająca od schyłku XVIII w. do początku XX w. Uzasadnieniem wyboru wskazanego przedziału chronologicznego jest chęć objęcia narracją okresu od przełomu oświeceniowego do końca I wojny światowej i kształtowania się systemu wersalskiego w Europie, w tym walki o granice II Rzeczypospolitej. Ziemia namysłowska w tym czasie nie była obszarem szczególnie znaczącym, pozornie nie wyróżniała się wśród innych obszarów przyszłego pogranicza polsko-niemieckiego (śląsko-wielkopolskiego). O jej wyjątkowości stanowiło jednak kilka elementów: historyczna przynależność do Dolnego Śląska – choć w latach późniejszych administracyjnie weszła w skład Śląska Opolskiego – oraz duży odsetek ludności polskiej (Ślązaków), na co dzień posługującej się gwarą śląską. Ziemia namysłowska graniczyła z obszarami objętymi działaniami powstań śląskich. Mieszkańcy jej wschodniego skrawka, gminy Domaszowice, uczestniczyli w plebiscycie z marca 1921 r., ostatecznie jednak nie znalazła się ona w granicach II RP. Można zaryzykować stwierdzenie, że ziemia namysłowska, która w przyszłości weszła w skład Śląska Opolskiego, przechowywała także tradycje księstwa wrocławskiego (Dolnego Śląska).

Choć opisy ziemi namysłowskiej w analizowanym w artykule okresie trudno uznać za szczególnie bogate, to z pewnością zasługują na uwagę. Do cenniejszych opracowań traktujących o wspomnianej krainie zaliczają się m.in. Wstęp do opisania Śląska Friedricha Alberta Zimmermanna z 1795 r., encyklopedyczny spis nazw miejscowości Alphabetisch, statistisch, topographische Uebersicht Johanna Georga Knie z 1845 r.[7], Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Verzeichnis der Kunstdenkmäler[8] autorstwa Hansa Lutscha oraz Schlesiens Kirchorte[9]. Analiza treści tych prac pozwoli zyskać wyobrażenie, jak w ciągu prawie dwóch stuleci postrzegano ziemię namysłowską. Należy przy tym ponownie podkreślić, że jakkolwiek współcześnie wchodzi ona w skład województwa opolskiego, to jednak historycznie była związana z Dolnym Śląskiem. Dopiero reformy administracyjne z 1950 i 1999 r. włączyły ten obszar w skład województwa opolskiego (wyjątkiem jest gmina Pokój, historycznie związana z Górnym Śląskiem).

Opracowaniem opisującym ziemię namysłowską w sposób najbardziej wszechstronny jest z pewnością dzieło Zimmermanna. Ten wrocławski poborca podatkowy okazał się skrupulatnym kronikarzem, który przekazał wiele cennych informacji na temat osiemnastowiecznego Śląska. W swoim wielotomowym dziele zawarł niemal całą dostępną wiedzę na temat tejże prowincji. Choć kolejne pokolenia historyków krytykowały tendencyjność jego metody (zwłaszcza w odniesieniu do spraw narodowościowych)[10], to jednak, z uwagi na walor dokumentacyjny, dzieło Zimmermanna wydaje się nie do przecenienia[11]. Opis ziemi namysłowskiej rozpoczął od jej położenia geograficznego. Zwrócił uwagę na granicę językową, sugerując, że większa część ludności powiatów namysłowskiego i sycowskiego posługuje się językiem polskim[12]. Pisał: „ziemia namysłowska stanowiła obszar położony w centralnej części Dolnego Śląska i wchodziła w skład księstwa wrocławskiego”[13]. Graniczyła od wschodu i północy z księstwem brzeskim (także z terenami dóbr sycowskich), od południa z księstwem opolskim, od zachodu natomiast z księstwem oleśnickim. Zajmowała powierzchnię dziewięciu mil kw., tzn. ok. 70 km kw., które były zamieszkane przez 19 925 osoby, w tym 225 Żydów. Na jedną milę kw. statystycznie przypadało 2214 mieszkańców[14].

Następnie Zimmermann scharakteryzował gospodarkę regionu. Zaznaczył, że gleby należą do przeciętnie urodzajnych, w wielu miejscach są słabe, niekiedy piaszczyste. Jego zdaniem zbiory rzadko przekraczały 4,5 ziarna z jednego kłosa. Miejscowa ludność rolnicza siała głównie żyto, jęczmień, zielony groch, ziemniaki oraz len. Uprawa tej ostatniej rośliny miała przynosić spore zyski. Według wrocławskiego autora w czasie, gdy powstawała książka, na terenie powiatu znajdowało się 89 956 drzew owocowych, z czego 1487 stanowiły morwy. Na opisywanym terenie zarejstrował on także 42 wielkie i małe uprawy leśne oraz 48 większych i mniejszych stawów. Do głównych rzek należały: Stobrawa, która wypływała z terenu powiatu kluczborskiego i wyznaczała granice pomiędzy powiatami opolskim oraz namysłowskim, a swoje wody odprowadzała do Odry; Widawa, która płynęła z powiatu sycowskiego i w niewielkiej części przepływała przez obszar powiatu namysłowskiego i docierała do powiatu oleśnickiego; Schwarz Wasser (Czarna Woda), która wypływała z Sondberg (Piaskowego Wzgórza), przecinała majątek Minkowskie, a następnie kierowała się w stronę ziemi brzeskiej. Po ogólnych opisach, charakteryzujących granice ziemi namysłowskiej, autor przeszedł do bardziej szczegółowego omówienia kwestii gospodarczych. Zauważał, że hodowane na ziemi namysłowskiej konie i bydło są średniej wielkości, przy czym w niektórych wsiach, jak np. Altstadt (obecnie część Namysłowa) i Deutschmarchwitz (Smarchowice Małe), były dorodniejsze. Ziemia namysłowska dostarczała najlepszej na Śląsku wełny owczej. Liczbę zwierząt hodowlanych w powiecie szacowano na 2928 koni, 506 źrebiąt, 2125 wołów, 35 766 owiec i 3452 świń. W 1170 barciach hodowano także pszczoły.

Obszar powiatu obejmował dwa miasta – Namysłów oraz Rychtal – i 69 wsi. W okolicach wiosek naliczono również 11 kolonii lub nowo powstających miejscowości. Ponadto Zimmermann odnotował istnienie 90 folwarków, trzech kościołów ewangelickich, 25 kościołów katolickich (w tym 11 parafialnych), jednej synagogi, 40 szkół, w tym jednej szkoły żydowskiej, czterech szpitali. Powiat zamieszkiwało 566 gospodarzy, 1189 zagrodników i 159 komorników. Należy dodać, że na tym terenie znajdowało się również siedem tartaków, 29 młynów wodnych, 22 wiatraki, 11 cegielni oraz 2584 stanowiska przeciwpożarowe. Dobra i majątki szlacheckie w powiecie stanowiły: Reichen (Rychnów), Gramschutz (Gręboszów), Minkowskie, Bankwitz (Bąkowice), Jacobsdorf (Jakubowice) i Giesdorf (Kamienna)[15].

Ciekawe uwagi dotyczą ludności. Zimmermann stwierdzał mianowicie, że „dwie trzecie mieszkańców posługuje się językiem polskim [tzn. gwarą śląską – T.G.], jednakże język ten był bardzo kiepski i dla Polaków niemalże niezrozumiały”. Zaznaczył, że religią panującą na prowincji – np. we wsiach Buchelsdorf (Bukowa Śląska), Haugendorf (Igłowice), Gross Butschke (właśc. Gross Butschkau – Buczek Wielki) – był katolicyzm. W pozostałych miejscowościach żyli także protestanci. Żydzi, których naliczył 175, zamieszkiwali natomiast głównie miasta. W odniesieniu do sfery mentalnej mieszkańców opisywanych terenów Zimmermann zauważył, że „ludzie tutejsi są na ogół poczciwego usposobienia, a nawet odznaczają się serdecznością. Jest osobliwym zwyczajem, że we wsiach graniczących z powiatem kluczborskim w czasie obchodzonych uroczystości weselnych zaprasza się okolicznych sąsiadów. W niektórych wsiach przywiązanie do bydła jest tak wielkie, że w okresie zimowym gospodarze zabierają je do izb mieszkalnych swoich domów”[16].

Ważnym elementem narracji we Wstępie do opisania Śląska była zaprezentowana w niej wiedza o osobliwościach, stanowiąca relikt erudycji barokowej. Przykładem tego zjawiska może być przedstawiona przez Zimmermanna opowieść o kościele w Smogorzowie. Autor zauważył, że „znajduje się [tam] kościół, który jest jedną z pierwszych świątyń chrześcijańskich ufundowanych na Śląsku. Jest to budowla masywna, wykonana z drewna i słomy, która w tym miejscu znajduje się już od ponad 800 lat”[17]. Zaznaczył także, że na terenie powiatu w miejscowości Minkowskie „znajduje się grób słynnego pruskiego generała kawalerii Friedricha Wilhelma von Seydlitza”[18].

Następnie Zimmermann przeszedł do informacji dotyczących władz powiatu namysłowskiego. Stwierdził, że „na jego czele stoi landrat, którym [obecnie jest] pan Christian Sylwiusz z Ziębic, poza tym [w skład rady] wchodzą marszałek, dwóch deputowanych powiatowych, lekarz powiatowy [Kreisphysicus] oraz radca podatkowy”[19].

Warto w tym miejscu dodać, że w literaturze sporo miejsca poświęcono stolicy powiatu – Namysłowowi. Carl Wilhelm Liebich w wydanej w 1862 r. Kronice Namysłowa… przedstawił np. wywód etymologiczny nazwy miejscowości[20]. Według tradycji jej źródłem miało być książęce zawołanie: „Na moi slowo”, co miały potwierdzać najstarsze formy pisowni: „Namoislow, Namslow, Namislow, Namislowa”. Informuje o tym nie tylko autor Kroniki…, lecz także szesnastowieczny duchowny, erudyta i geograf Marcin Kromer[21].

Jak zauważał Zimmermann, który opierał się na starych przekazach, „Namysłów jest jednym z najstarszych miast na Śląsku”. Autor przedstawił szczegółowy opis miejscowości i jej mieszkańców, pominął natomiast kontekst historyczny, co charakteryzuje również inne tego typu opracowania. „Miasto ma wydłużony kształt ze wschodu na zachód. Leży nad rzeką Widawą opływającą jego północną część”. W dalszej części zawarł zachwyty nad położeniem Namysłowa, otoczonego „pięknymi łąkami, wzgórzami […], żyznymi polami” oraz ostępami leśnymi. Zimmermann wspominał, że na jednym ze wzgórz znajduje się źródło, a na tzw. przedmieściu niemieckim pracuje młyn o kole poruszanym przez strumień, którego woda nasycona jest solami mineralnymi.

Liczbę domów w mieście szacował na 330, z czego 115 miało znajdować się na przedmieściach. Namysłów bez uwzględnienia załogi wojskowej, co zostało wyraźnie zaznaczone, liczył 2500 mieszkańców. Zdaniem autora Wstępu do opisania Śląska na uwagę zasługuje fakt, że w czasie pokoju miasto jest siedzibą garnizonu, w którym stacjononuje batalion fizylierów pruskich[22]. Pisał on: „Domy znajdujące się na rynku i przy głównych ulicach należą do solidnych budowli, są ozdobione rzeźbami i sięgają wysokości dwóch pięter. Od czasu trzeciej wojny śląskiej (1756–1763) 54 domy zostały pokryte dachówką i przez mieszkańców miasta są uważane za odremontowane. Król Fryderyk Wilhelm II przekazał 3500 reńskich talarów na przebudowę stanowiących niebezpieczeństwo drewnianych kominów i dzięki Kamerze Królewskiej z Wrocławia oraz jej dyrektorowi i syndykowi wzbudził ducha [do] uporządkowania miasta wśród jego mieszkańców. Przed wjazdem do miasta w oczy rzuca się widok 30 stodół oraz 5 rozpadających się ruder. Do miasta wiodą dwie bramy [Krakowska, zwana także Polską, oraz Wrocławska]. Miasto otacza podwójna linia murów miejskich[23], pomiędzy którymi rosną rozmaite gatunki drzew i krzewów. Tam też ćwiczą swoje umiejętności członkowie bractwa kurkowego”[24]. Jak zauważa dalej Zimmermann, „ratusz jest stary, wznosi się on pośrodku rynku, który należy do najbardziej malowniczych na Śląsku. Do budynku władz miasta przylega wieża, na której umieszczono zegar dobrej roboty [gute Uhr]. Na parterze mieści się Królewski Urząd Akcyzowy. Składa się on z dwóch przylegających do siebie budynków. W jednym z nich mieści się również areszt. Inne piętra i izby zajmują urzędnicy miejscy. Na potrzeby obrad Rady Miejskiej przeznacza się jedną z sal, zaś z innych godnych uwagi obiektów należy wymienić znajdującą się nieopodal wagę miejską oraz pompy wodne służące do gaszenia pożarów”[25]. Na marginesie warto dodać, że w bliskiej odległości od wieży ratuszowej stała szubienica, którą można dostrzec na ilustracji zachowanej w Topographii Silesiae… Fryderyka Bernarda Wernhera[26].

Sporo miejsca Zimmermann poświęcił świątyniom namysłowskim. Opis rozpoczął od kościoła ewangelickiego, który jego zdaniem był „solidną, nowo wzniesioną budowlą”. Podkreślił, że „znajdują się w nim piękne organy oraz wielki ołtarz”. Dodał także, że „we wszystkie niedziele kazania są wygłaszane przez pastorów polskiego oraz niemieckiego”. Do parafii należały następujące – polskie oraz niemieckie – miejscowości: Deutsch Marschwitz (Smarchowice Małe), Krickau (Krzyków), Obischau (Objazda), Jauchendorf (Józefków), Altstadt (Michalice, Stare Miasto – dziś część Namysłowa), Reichen (Rychnów), Strehlitz (Strzelce), Steinersdorf (Siemysłów), Gram(b)schütz (Gręboszów), Simmelwitz (Ziemiełowice), Lanckau (Łączany), Polnisch Marschwitz (Smarchowice Śląskie), Ellguth (Ligota), Damnig (Dębnik), Wilkau (Wilków), Giesdorf (Kamienna). Przy kościele mieściła się szkoła, której rektorem był urzędujący pastor[27].

W podobnym tonie opisał Kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła. W jego ocenie był to „wielki i srogi gmach”, w którym znajdowało się sześć kaplic i 19 ołtarzy. Sklepienie wznosiło się na ośmiu filarach. Na wieży kościoła zostało zawieszonych pięć dzwonów, ważących łącznie 90 cetnarów, tj. ponad 450 kg. Największy z nich osiągał wagę 50 cetnarów (ok. 250 kg). Przy kościele znajdowała się szkoła parafialna, w której lekcji udzielali rektor, kantor i organista. Podobnie jak ksiądz, otrzymywali oni uposażenie od Kościoła i państwa. Patronat nad świątynią sprawował miejscowy magistrat.

Znacznie krócej kronikarz wrocławski opisał kolejny obiekt sakralny – Klasztor oo. franciszkanów. W jego murach zamieszkiwało 32 braci zakonnych, a obok wznosił się kościół z siedmioma ołtarzami. Innym wartym wzmianki budynkiem była komturia rycerzy zakonu teutońskiego, która znajdowała się w obrębie miejskich obwarowań, lecz stanowiła wyodrębniony kwartał, nienależący do miasta. W czasach Zimmermanna miała być to „stara, masywna budowla”, w której rezydował komtur – baron von Rettwitz. „Ludność żydowska ma swoją własną bożnicę”[28] – pisał dalej autor, jej lokalizacji jednak nie podał. Z innych obiektów użyteczności publicznej, które miały zasługiwać na uwagę, należy wymienić jeszcze dom bractwa kurkowego, którego siedziba mieściła się przed Bramą Krakowską[29], i przytułek dla ubogich, wymieniony w dokumencie biskupa wrocławskiego Wacława z 20 grudnia 1384 r. „w mieście Namysłów dla biednych” (łac. „in oppido Namslaw pro pauperibus”)[30]. We Wstępie do opisania Śląska jest także mowa o szpitalu dla trędowatych (leprozorium), wspomnianym w dokumencie z 14 grudnia 1333 r. Ponadto w mieście miały swoją siedzibę następujące urzędy i instytucje publiczne: urząd podatkowy (Das Accisamt), komora celna (Das Zollamt), urząd powiatowy (Das Kreisamt), siedziba rachmistrza powiatowego (Der Kreiscalculator), urząd pocztowy (Das Postamt), siedziba starosty zamkowego (Der Schlosshauptmann), urząd radcy prawnego (Justitiarius). Ordynował także lekarz miejski i powiatowy (Der Kreis und Stadtphysicus).

W omawianym opisie Namysłowa obszernie zareprezentowano rzemiosło miejskie. W owym czasie w mieście funkcjonowała apteka, a ponadto swoje usługi oferowało m.in.: dwóch cyrulików, dziewiętnastu piekarzy, siedmiu bednarzy, jeden piwowar, jeden introligator, jeden rusznikarz, jeden tokarz, dwóch farbiarzy, jeden rybak, aż dziewiętnastu rzeźników, dwóch białoskórników (rękawiczników), dwóch garbarzy, jeden szklarz, dwóch kapeluszników (mogli oni wykonać rocznie ok. 700 kapeluszy), siedmiu kuśnierzy (ich cech funkcjonował od 1588 r.), jeden żelaźnik, jeden kotlarz, 34 tkaczy (zrzeszenie powstało w 1573 r.), jeden malarz, trzech murarzy, jeden nożycznik, dwóch młynarzy (jeden prowadził młyn w obrębie miasta, a drugi na przedmieściu), dwóch koszykarzy, jeden perukarz, dwóch piernikarzy, pięciu kołodziejów i stelmachów (cech powstał w 1591 r.), czterech paskarzy (organizacja zawodowa działała od 1606 r.), dwóch rymarzy, czterech ślusarzy, czterech kowali (cech istniał od 1579 r.), sześciu krawców (ich zrzeszenie funkcjonowało od 1616 r.), jeden kominiarz, 38 szewców (cech powstał w 1588 r.), dwóch mydlarzy, trzech powroźników (ich organizacja zawodowa funkcjonowała w mieście od 1589 r.), dwóch pończoszników, sześciu stolarzy (zrzeszenie działało od 1615 r.), pięciu garncarzy (cech powołany w 1579 r.) oraz 29 sukienników (zrzeszonych w organizacji cechowej, czynnej od 1713 r.), przygotowujących rocznie 900 sztuk sukna. Poza tym w Namysłowie pracowali: jeden zegarmistrz, trzech cieśli, jeden cynownik oraz jeden ceglarz[31]. W tamtym czasie okolice miasta słynęły z wyrobu tabaki. W latach 1792–1793 jej roczna produkcja osiągnęła wielkość 1461 miar. Należy przypuszczać, że dużą część tej używki eksportowano. Roczna konsumpcja żywności przez mieszkańców przedstawiała się następująco: spożywano m.in. 900 korców pszenicy[32], 5480 korców żyta, 203 korce jęczmienia, 2500 korców owsa, 1500 korców słodu, 78 wołów, 974 świnie, 1482 cieląt oraz 1540 owiec. W 1795 r. Namysłów liczył 2567 mieszkańców, z czego 2034 mieszkało w mieście, a 533 na przedmieściach. Rocznie uzyskiwano 1538 kamieni (beli) wełny miary wrocławskiej[33], z czego 1200 pozostawało na Śląsku, a 306 przeznaczano na eksport do Polski.

Zimmermann sporo miejsca poświęcił także drugiemu z miast leżących na obszarze powiatu – Rychtalowi. Pisał, że jest to pozbawiona murów miejskich miejscowość należąca do biskupów wrocławskich, położona przy granicy pruskiej. Wskutek pożaru, jaki wybuchł w mieście 13 sierpnia 1782 r., spłonął dom parafialny, pięć budynków publicznych, 86 domów mieszkalnych oraz 13 stodół. Wśród godnych uwagi obiektów w Rychtalu autor wymienił: kościół parafialny, szkołę z folwarkiem, pięć budynków publicznych, 116 kamienic mieszczańskich, z których cztery należały do sędziów (sądu biskupiego). Domów wzniesionych z cegły było 85, natomiast 23 wybudowano z drewna. Łączna liczba mieszkańców wynosiła 930 osób, w tym pięć osób narodowości żydowskiej[34]. W mieście stacjonował szwadron huzarów pruskich, a roczny dochód kasy miejskiej wynosił 640 talarów reńskich.

Znacznie bardziej lakoniczny opis Namysłowa i okolic wyszedł spod ręki Bronisława Chlebowskiego, który w wydanym w 1885 r. Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego… zamieścił notę dotyczącą ówczesnego wyglądu Namysłowa[35]. Autor skonstatował, że główną gałęzią tutejszego przemysłu było szewstwo[36]. W 1843 r. miasto, w którym znajdowało się wówczas 300 budynków mieszkalnych, liczyło 3785 mieszkańców: 2562 ewangelików, 1049 katolików i 174 wyznawców religii mojżeszowej. Chlebowski podkreślał, że większa część miejscowej ludności była polskojęzyczna. W 1880 r. Namysłów zamieszkiwało 5767 osób, a populacja powiatu, który obejmował 10,5 mil kw., wynosiła wówczas 37 293 osób. W 1869 r. na terenie dekanatu namysłowskiego żyło 22 392 ewangelików, 11 141 katolików oraz 604 wyznawców judaizmu. Autor Słownika wspominał także, że teren obszar powiatu porastały obfite w zwierzynę, rozległe lasy. Dominowały gleby piaszczyste, a popularną uprawą był len. Chlebowski potwierdził też wcześniejsze enuncjacje Zimmermanna o dużym znaczeniu gospodarczym hodowli owiec[37].

Ostatnim z wybranych tu tekstów na temat Namysłowa jest lakoniczna nota znajdująca się w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda z 1901 r. Z hasła dowiadujemy się, że Namysłów to miasto powiatowe w pruskiej rejencji wrocławskiej, położone nad rzeką Wojdą (Widawą), które ma w swoim murach starożytny zamek, kilka kościołów i liczy 6200 mieszkańców[38].

Były to jednak już zupełnie inne czasy, a uczonym z przełomu XIX i XX w., spoglądającym chłodnym okiem na rzeczywistość, daleko było do erudycyjnego rozmachu Zimmermanna oraz jemu podobnych kronikarzy. Po konfrontacji wspomnianych wyżej opisów – naturalnie w mocno zredukowanej formie – można zauważyć tendencję osiemnastowiecznego pisarza do skrupulatnych, wyczerpujących deskrypcji zarówno miasta, jego mieszkańców, zabudowy, najbliższej okolicy, jak i osobliwości. Autor Wstępu do opisania Śląska był niewątpliwie dzieckiem swojej epoki, lecz jego postawę cechuje wszechstronność, a tekst zaskakuje nowatorstwem ujęcia. Interesujące przy tym, że w polskich opracowaniach geograficznych z XVIII w., np. w pracach Franciszka Siarczyńskiego, Władysława Łubieńskiego czy innych geografów polskich, brakuje informacji na temat ziemi namysłowskiej. Odmiennie przedstawia się tekst piszącego znacznie później Bronisława Chlebowskiego, ale w jego nocie na temat Namysłowa trudno znaleźć ślady szczególnej fascynacji prowincjonalnym miastem i jego okolicą. Badacz reprezentował nowego ducha nauki, wyrażającego się np. w stosowaniu metody opisowej, w której odbijały się tendencje charakterystyczne dla XIX w.

Przy podjęciu próby opisu ziemi namysłowskiej od schyłku XVIII do początków XX w. odwołano się do praktyki badawczej, którą współczesna nauka określa mianem mikrohistorii. Pozwala ona zbadać procesy zachodzące na obszarach prowincji, powiatu, gminy czy parafii. Należy zauważyć, że wykorzystanie metody indukcyjnej zastosowanej w powyższym wypadku staje się zarazem odbiciem procesów o charakterze globalnym. Jak stwierdził niegdyś Fernand Braudel: „przez pryzmat ziarnka ryżu można dziś dostrzegać problemy świata”. Trudno o bardziej trafną, a zarazem lapidarną konstatację.

Streszczenie

Specyfika ziemi namysłowskiej – zarówno w przeszłości, jak i obecnie – polega na tym, że historycznie związana jest ona z Dolnym Śląskiem, administracyjnie zaś przynależy do województwa opolskiego. W jej nowożytnych opisach kładziono nacisk przede wszystkim na charakterystykę obszaru, opisy ludności, kwestie gospodarcze, stan obiektów użyteczności publicznej oraz osobliwości. Historycy i geografowie, którzy w XVIII–XIX w. dostrzegali pograniczny charakter ziemi namysłowskiej, zwracali uwagę na złożone kwestie etniczne i językowe. Jeden z kronikarzy osiemnastowiecznych informował, że przez obszar powiatu namysłowskiego przebiega granica językowa. W późniejszym czasie – w marcu 1921 r. – miało to zapewne istotny wpływ na decyzję o objęciu części powiatu plebiscytem. Wspomniane opisy, przy zachowaniu krytycyzmu właściwego dla lektury materiałów źródłowych, pozwalają zapoznać się ze specyfiką omawianego obszaru w szczególnym kontekście historycznym, jakim było kształtowanie się polskich granic w latach 1918–1921. Należy pamiętać, że problemy dotyczące granicy śląskiej ze względów politycznych oraz militarnych należały do najbardziej nabrzmiałych, z tego powodu ich rozstrzygnięcie było trudne. Niniejszy szkic przedstawia obraz istotnej części Śląska – ziemi namysłowskiej – w okresie od XVIII do początku XX w.

Słowa kluczowe

geografia historyczna, historia kultury, powstania śląskie, Śląsk, ziemia namysłowska

The Namysłów Land in selected texts from the pre-uprising period of the 18th–20th centuries – the historical and geographical subsoil of the Polish-German borderland

Abstract

Modern descriptions of the Namysłów Land in the pre-uprising period put great emphasis on the characteristics of the area, descriptions of the population, the problem of economic issues, the condition of public facilities and the so-called „curiosities”. The Namysłów Land was and still is a phenomenon in comparison with Silesia, because it is historically associated with Lower Silesia, and on the other hand, it administratively belongs to the Opolskie Voivodeship. Ethnic and linguistic complexities were already noticed by modern historians and geographers, who in the 18th and 19th centuries noticed its borderland nature. Through the area of the Namysłów poviat ran e.g. language border, which was reported by one of the eighteenth-century chroniclers, and which later probably had a significant impact on including part of the county in a plebiscite in March 1921. Such descriptions, taking into account the criticism of the source material, bring us closer to getting acquainted with the specificity of the area in question in such a special context which was the shaping of Polish borders in the years 1918–1921. It should be remembered that the Silesian border was one of the most swollen and full of complex political and military decisions. Thus, the Namysłów land, along with the attempt to paint its image in this sketch, is part of the attempt to show the image of Silesia in the pre-uprising period of the 18th and 20th centuries.

Keywords

historical geography, history of culture, Namysłów Land, Silesia, Silesian Uprisings

Bibliografia

Źródła drukowane

Aelurius G., Glaciographia oder Glätzische Chronica das ist grundliche historische Beschreibung der berühmten und vornamen Stadt ja ganzen Graffschafft Glatz nach allen vornamen Stücken, Leipzig 1625.

Chmielowski B., Nowe Ateny albo akademia wszelkiej sciencyi pełna na różne tytuły jak na classes podzielona mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, cz. 1–2, Lwów 1745–1746.

Chronik der Stadt Namslau von Begründung derselben bis auf die neuste Zeit. Nach einer im Namslauer Stadt-Archiv befindlichen Chronik bearbeitet von W. Liebich, Namslau 1862.

Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg[ierung] Bezirks Breslau in amtlichen auftrage bearbeitet von H. Lutsch, Breslau 1889.

Gwagnin A., Kronika Sarmacji Europejskiej, w której się zamyka Królestwo Polskie ze wszystkiemi państwy, księstwy i prowinacjami swemi, tudzież też Wielkie Księstwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Żmudzkie, Inflanckie, Moskiewskie i część Tatarów, Kraków 1611.

Haur J.K., Skład albo skarbiec, zbiór znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, Kraków 1693.

Henelius N., Nicolai Henelii ab Hennefeld, Sac[ri] Caes[arii] Majest[atis] Consiliari & Syndici olim Wratislaviensis, Silesiographia renovata necessariis scholis, observationibus et indice aucta, Wratislaviae–Lipsiae 1704.

Knie J.G., Alphabetisch, statistisch, topographische uebersicht der Dörfer, flecken, städte und andern orte der königl[ische], Preus[ische] Provinz Schlesien; nebst beigefügter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei königlichen Regierungen, den darin enthaltenen Fürstenthumern und Kreisen, mit Angabe des Flächeninhaltes, der mittlern Erhebung über die Meeresfläche, der Bewohner, Gebäude, des Viehstandes, Breslau 1845.

Kowalski P., Theatrum świata wszystkiego o poćciwy gospodarz. O wizji świata pewnego siedemnastowiecznego pisarza ziemiańskiego, Kraków 2000.

Landeskunde der Provinz Schlesien, red. J. Partsch, Breslau 1918.

Lucae F., Schlesiens curiose Denckwürdigkeiten oder volkommene Chronica von Ober und Nieder Schlesien, welche in sieben haupt Theilen vorstellet Alle Fürstenthümer und Herrschafften mit ihren Ober Regenten, Landes, Fürsten, Hofhaltungen, Stam Registern, Werwandschafften, Herren und Adelischen Geschlechtern, Titulin, Wappen, Beschaffenheiten, Grenzen, Religionen, Schulen, Fruchtbarkeiten, Ströhmen, Bergen, Manieren, Gewerben, und Maximen der alten und heutigen Inwohner, Frankfurt am Main 1689.

Neuling H., Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, Breslau 1902.

[Niemcewicz J.U.], Podróż do Wielkopolski i Śląska w roku 1821 z niewydanych dotąd rękopisów Juliana Ursyna Niemcewicza, Poznań 1873.

S. Orgelbranda encyklopedia powszechna z ilustracjami i mapami, t. 10: od Marraast do Nyx, Warszawa 1901.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1885.

Staszic S., O ziemorodztwie Karapatów i innych gór i równin Polski, Warszawa 1815.

Wernher F.B., Topographia oder prodromus delineati Silesiae Ducatus, das ist praesentatio und beschreibung der Städte, Flecken, Clöster, Ritter Gur und adelischen haüsern, kirchen, herrschafften etc., das Herzogtum Schesiens, Wratislaviae 1755.

Zimmermann F.A., Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Brieg 1795.

Opracowania

Badyna P., Model człowieka w polskim piśmiennictwie parenetycznym XVIII wieku (do 1773 r.), Warszawa 2004.

Bieńkowski T., Dobrzycki J., Staropolski świat nauki. Uczeni i szkoły wobec osiągnięć nowożytnych nauk przyrodniczych, Warszawa 1998.

Bieńkowski T., Polscy przedstawiciele scientia curiosa, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1987.

Czechowicz B., „Querendo episcopos”. Ryczyńskie aspekty sporu o Wrocław u schyłku XIV wieku [w:] „800 lat historii Oławy”. Studia i materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w Oławie 12–13 marca 2009 r., red. T. Gałwiaczek, Wrocław 2010.

Gałwiaczek T., Opisy Wiązowa w literaturze historycznej i geograficznej XVIII–XIX wieku [w:] Ziemia oławska od średniowiecza do współczesności, red. T. Gałwiaczek, Toruń 2013.

Pater M., Sprawy polskie na ziemi oławskiej w XIX wieku [w:] Studia z dziejów Oławy, red. K. Matwijowski, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia LII” 1985, nr 829.

Podraza A., Haur Jakub Kazimierz (1632–1709), autor książek rolniczych [w:] Polski słownik biograficzny, z. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków 1960–1961.

Szafulski A., Generał Friedrich Wilhelm von Seydlitz, Kawalerzysta, dziedzic minkowski, dowódca 8. Regimentu Kirasjerów Pruskich w Oławie [w:] Ziemia oławska od średniowiecza do współczesności, red. T. Gałwiaczek, Toruń 2013.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

Wstęp

1. [1] W latach 1816–1945 był to obszar pruskiej rejencji opolskiej, a od 1871 r. niemieckiej jednostki administracyjnej funkcjonującej na Górnym Śląsku. Od marca 1945 r. tereny te weszły w skład Ziem Odzyskanych powojennej Polski. Od połowy lipca 1945 r. należały do woj. śląskiego, a od czerwca 1950 r. do utworzonego w wyniku reformy administracyjnej woj. opolskiego. Nazwa Śląsk Opolski pojawiła się dopiero po podziale Górnego Śląska między Polskę a Niemcy w 1922 r. Upowszechnił ją Stanisław Wasylewski w 1937 r. Napisał on, że jest to niejednoznaczne określenie regionu administracyjnego, którego głównym miastem jest historyczna stolica Górnego Śląska – Opole (S. Wasylewski, Na Śląsku Opolskim, Katowice 1937; zob.: M. Fic, Podział administracyjny. Województwo śląsko-dąbrowskie czy województwo śląskie [w:] Województwo śląskie 1945–1950, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007, s. 88–102; W. Lesiuk, Historyczne uwarunkowania odrębności regionalnej Opolszczyzny [w:] Śląsk Opolski, region i jego struktura, red. S. Malarski, Opole 1992, s. 67–88; B. Linek, Górny Śląsk – Horni Slezsko – Oberschlesien. Próba osadzenia terytorium w czasoprzestrzeni kulturowej [w:] Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX–XX wieku, red. B. Linek, A. Michalczyk, Opole 2015, s. 379–383; K. Piwarski, Historia Śląska w zarysie, Katowice 1977).

2. [2] Por. Wiadomości o języku polskim w Szląsku i polskich Szlązakach przez J.S. Bandtkie, „Mrówka Poznańska” 1821, nr 3–4.

3. [3] J. Górecki, Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1869–1914, „Studia Theologica Varsaviensia” 1997, nr 2, s. 303–324.

4. [4] Wrocławia i Dolnego Śląska opisy krajoznawcze z XIX wieku, wybór, wstęp i oprac. T. Gałwiaczek, Wrocław 2014.

5. [5] „Mały strumyk, Zimne Wody zwany, od niepamiętnych wieków dzielił Polskę od Śląska. Póki dobra wiara mieszkała na ziemi, dosyć było strumienia tego; później najpotężniejsze twierdze przeciw pysze i chciwości dostateczną nie były warownią. Gdyby nie miały przykomórek, pięć utkwionych w ziemię dzid i kilku kozaków, którym paszport musiałem [okazać], nie byłbym wiedział, że to granica. Wszystko na drugiej stronie, takie jak u nas; taż sama mowa, strój, obyczaje, położenie kraju, wszystko świadczy, że Polska i Śląsk jednym narodem, jedną były krainą. Mimo przez tyle wieków trwających usiłowań Niemców, została mowa polska, szczególnie w pospólstwie, taką, jaka była za Piastów. I któż ją utrzymał? Nie szlachta zapewne, tak łatwo przekształcająca się gwoli rozkazom i wzorom tych, od których łaski spływają, nie niższa płeć, nawet męska, wędrująca, służąca w wojsku, ucząca się rzemiosł u obcych, utrzymała ją, lecz płeć żeńska, przeznaczona żyć na tych zagrodach domowych, na których pradziadowie jej żyli, chwaląca Boga w tych modlitwach, w tych pieniach, w których go oni od tylu wieków chwalili, przy pieśniach w tym języku kołysząca niemowlęta swoje, w tej mowie udzielająca im pierwszych pieszczot i tkliwych serca macierzyńskich uczuć. Tak jest, narody poniżone, zwojowane, winny są jedynie kobietom, że z niepodległością swoją nie straciły i tej jedynej, różniącej naród od narodu cechy, to jest mowy ojczystej. Zachował je lud śląski zupełnie przynajmniej po prawym brzegu Odry, w miastach atoli przemaga już język niemiecki i wiara luterska” (J.U. Niemcewicz, Podróż do Wielkopolski i Śląska w roku 1821 z niewydanych dotąd rękopisów Juliana Ursyna Niemcewicza, Poznań 1847, s. 46–47).

6. [6] Por. J. Fritz, Ubiory włościan szląskich, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, nr 251, s. 264–266.

7. [7] O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 43, Wrocław–Poznań 1965, s. 149–150.

8. [8] „Tygodnik Ilustrowany” 1860, nr 45, b.p.

9. [9] Chodzi o polskojęzycznych mieszkańców Górnego Śląska o różnej tożsamości narodowej i przynależności politycznej.

10. [10] Por. M. Pater, Sprawy polskie na ziemi oławskiej w XIX wieku [w:] Studia z dziejów Oławy, red. K. Matwijowski, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia LII” 1985, nr 829, s. 83–126.

11. [11] Por. R. Gelles, Ruch polski na Śląsku Środkowym i we Wrocławiu w 1919 r. w świetle memoriału niemieckiego agenta, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1971, nr 3, s. 473–480.

12. [12] Por. H. Zieliński, Miejsce i rola Śląska w Europie Środkowej w XIX i XX w. Próba syntetycznego spojrzenia, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1971, nr 4, s. 612–627.

13. [13] Rada Ligi Narodów 12 października 1921 r. w Genewie dokonała ostatecznego podziału Górnego Śląska między Polskę a Niemcy. Rada zdecydowała się przyznać Polsce mniejszą, lecz najbardziej uprzemysłowioną część spornego obszaru (Ostateczna decyzja w sprawie Górnego Śląska, „Gazeta Warszawska”, 21 X 1921, s. 1; „Kocynder” 1921, nr 17; Podział Śląska Górnego, „Czas” (krakowski), 14 X 1921, s. 1; „Gazeta Warszawska”, 19 X 1921, s. 1; Rozstrzygnięcie w sprawie górnośląskiej, „Gwiazdka Cieszyńska” 1921, nr 77, s. 1; „Gazeta Warszawska”, 13 X 1921, s. 5).

14. [14] Rada Ambasadorów – międzynarodowy organ wykonawczy kończącego I wojnę światową traktatu wersalskiego, działający w latach 1920–1935. Wśród zadań Rady znalazły się m.in. sprawy podziału Górnego Śląska pomiędzy Niemcy a Polskę po plebiscycie i III powstaniu śląskim (Conference of Ambassadors [w:] Encyclopedia of the United Nations and international agreements, red. E.J. Osmańczyk, A. Mango, New York – London 2003, s. 434; D. Kisielewicz, Historyczne uwarunkowania odrębności regionu Śląska Opolskiego, „Pogranicze. Polish Borderlands Studies” 2015, nr 1, s. 8–9).

15. [15] Zob. np.: Encyklopedia powstań śląskich, red. F. Hawranek et al., Opole 1982; Słownik powstań śląskich 1919–1921, t. 1: I powstanie śląskie, sierpień 1919, red. M. Fic, R. Kaczmarek, Katowice 2019, s. 493–508; Słownik powstań śląskich 1919–1921, t. 2: II powstanie śląskie, sierpień 1920, red. M. Fic, R. Kaczmarek, Katowice 2020, s. 475–486; Słownik powstań śląskich 1919–1921, t. 3: III powstanie śląskie, maj – lipiec 1921, red. M. Fic, R. Kaczmarek, Katowice 2021, s. 639–654; E. Wyglenda, Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich. Wybór, Opole 1979, s. 7–37.

Tomasz Gałwiaczek. Ziemia namysłowska w wybranych tekstach doby przedpowstaniowej XVIII–XX w. – podglebie historyczno-geograficzne pogranicza polsko-niemieckiego

1. [1] Zob. np.: A. Gwagnin, Kronika Sarmacji Europejskiej, w której się zamyka Królestwo Polskie ze wszystkiemi państwy, księstwy i prowinacjami swemi, tudzież też Wielkie Księstwo Litewskie, Ruskie, Pruskie, Żmudzkie, Inflanckie, Moskiewskie i część Tatarów, Kraków 1611; J.K. Haur, Skład albo skarbiec, zbiór znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, Kraków 1693; A. Podraza, Haur Jakub Kazimierz (1632–1709), autor książek rolniczych [w:] Polski słownik biograficzny, z. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków 1960–1961, s. 311; P. Kowalski, Theatrum świata wszystkiego o poćciwy gospodarz. O wizji świata pewnego siedemnastowiecznego pisarza ziemiańskiego, Kraków 2000.

2. [2] Zob. T. Bieńkowski, J. Dobrzycki, Staropolski świat nauki. Uczeni i szkoły wobec osiągnięć nowożytnych nauk przyrodniczych, Warszawa 1998.

3. [3] P. Badyna, Model człowieka w polskim piśmiennictwie parenetycznym XVIII wieku (do r. 1773 r.), Warszawa 2004.

4. [4] S. Staszic, O ziemorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski, Warszawa 1815; [J.U. Niemcewicz], Podróż do Wielkopolski i Śląska w roku 1821 z niewydanych dotąd rękopisów Juliana Ursyna Niemcewicza, Poznań 1873, s. 69.

5. [5] B. Chmielowski, Nowe Ateny albo akademia wszelkiej sciencyi pełna na różne tytuły jak na classes podzielona mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, cz. 1–2, Lwów 1745–1746; T. Bieńkowski, Polscy przedstawiciele scientia curiosa, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1987, nr 30, s. 5–18.

6. [6] Por. np. T. Gałwiaczek, Opisy Wiązowa w literaturze historycznej i geograficznej XVIII–XIX wieku [w:] Ziemia oławska od średniowiecza do współczesności, red. T. Gałwiaczek, Toruń 2013, s. 77–84.

7. [7] J.G. Knie, Alphabetisch, statistisch, topographische uebersicht der Dörfer, flecken, städte und andern orte der königl[ische], Preus[ische] Provinz Schlesien; nebst beigefügter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei königlichen Regierungen, den darin enthaltenen Fürstenthumern und Kreisen, mit Angabe des Flächeninhaltes, der mittlern Erhebung über die Meeresfläche, der Bewohner, Gebäude, des Viehstandes, Breslau 1845, s. 877–878.

8. [8] H. Lutsch, Verzeichnis der Kunstdenkmäler Provinz Schlesien. Die Landkreise des Reg[ierung]-Bezirk Breslau in amtlichen bearbeitet von Hans Lutsch, Breslau 1889.

9. [9] H. Neuling, Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen Namens des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, Breslau 1902, s. 198–199.

10. [10] Zob. np. M. Pater, Sprawy polskie na ziemi oławskiej w XIX wieku [w:] Studia z dziejów Oławy, red. K. Matwijowski, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia LII” 1985, nr 829, s. 83 i n.

11. [11] Zob. np.: G. Aelurius, Glaciographia oder Glätzische Chronica das ist grundliche historische Beschreibung der berühmten und vornamen Stadt ja ganzen Graffschafft Glatz nach allen vornamen Stücken, Leipzig 1625; F. Lucae, Schlesiens curiose Denckwürdigkeiten oder volkommene Chronica von Ober und Nieder Schlesien, welche in sieben haupt Theilen vorstellet Alle Fürstenthümer und Herrschafften mit ihren Ober Regenten, Landes, Fürsten, Hofhaltungen, Stam Registern, Werwandschafften, Herren und Adelischen Geschlechtern, Titulin, Wappen, Beschaffenheiten, Grenzen, Religionen, Schulen, Fruchtbarkeiten, Ströhmen, Bergen, Manieren, Gewerben, und Maximen der alten und heutigen Inwohner, Frankfurt am Main 1689; Nicolai Henelii ab Hennefeld, Sac[ri] Caes[arii] Majest[atis] Consiliari & Syndici olim Wratislaviensis, Silesiographia renovata necessariis scholis, observationibus et indice aucta, Wratislaviae–Lipsiae 1704; F.B. Wernher, Topographia oder prodromus delineati Silesiae Ducatus das ist praesentatio und Beschreibung der Städte, Flecken, Klöster, Schlösser, Ritter sitz und adelischen Hausern, Gärten, Kirchen, dorffschfaften, Wratislaviae 1755, rkps.

12. [12] „Granica językowa przebiega w przybliżeniu wzdłuż linii od Krotoszyna do Opawy. Przecina Odrę w połowie drogi między Opolem a Brzegiem i przypisuje większość powiatów Syców i Namysłów do obszaru polskojęzycznego”. (Landeskunde der Provinz Schlesien, red. J. Partsch, Breslau 1918, s. 28).

13. [13] Friedrich Albert Zimmermann podaje, że „leży ona na terenie Księstwa Brzeskiego, ale właściwie przynależna jest Księstwu Wrocławskiemu” (F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, t. 12, Brieg 1795, s. 8).

14. [14] Ibidem.

15. [15] Ibidem, s. 9–10.

16. [16] Ibidem, s. 8.

17. [17] Por. B. Czechowicz, „Querendo episcopos”. Ryczyńskie aspekty sporu o Wrocław u schyłku XIV wieku [w:] „800 lat historii Oławy”. Studia i materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w Oławie 12–13 marca 2009 r., red. T. Gałwiaczek, Wrocław 2010, s. 18 i n.

18. [18] Ibidem; por. też A. Szafulski, Gen. Friedrich Wilhelm von Seydlitz, Kawalerzysta, dziedzic minkowski, dowódca 8. Regimentu Kirasjerów Pruskich w Oławie [w:] Ziemia oławska..., s. 65–76. O istniejącym grobowcu generała wspomina także Hans Lutsch: „Grobowiec gen. von Seydlitz (zm. 1773) stoi w parku hrabiego von Wartenselbena pod dębami i lipami. Składa się z wyrzeźbionego w całości w piaskowcu naturalnej wielkości lwa, który spoczywa obok urny na eliptycznej podstawie z cegły i tynku, z szarą marmurową tablicą inskrypcyjną. Pomnik otoczony jest metrowej wysokości filarami połączonymi łańcuchami. Pod podstawą znajduje się komora grobowa. Główne części pomnika były pierwotnie wykonane z czarnego marmuru. Po zniszczeniu przez Francuzów w 1806 r. został odbudowany w obecnej formie w latach pięćdziesiątych XIX wieku przez hr. Aleksandra Wartenselbena” (Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg[ierung] Bezirks Breslau in amtlichen auftrage bearbeitet von H. Lutsch, Breslau 1889, s. 500–501).

19. [19] F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung…, s. 13.

20. [20] Chronik der Stadt Namslau von Begründung derselben bis auf die neuste Zeit. Nach einer im Namslauer Stadt-Archiv befindlichen Chronik bearbeitet von W. Liebich, Namslau 1862, s. 18–19.

21. [21] Zob. też F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung…, s. 13.

22. [22] Ibidem, s. 18.

23. [23] W tym miejscu autor ma zapewne na myśli obwarowania średniowieczne oraz fortyfikacyjny system bastionowy okalający miasto.

24. [24] F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung…, s. 18.

25. [25] Ibidem, s. 19.

26. [26] F.B. Wernher, Topographia oder prodromus delineati Silesiae Ducatus, das ist praesentatio und beschreibung der Städte, Flecken, Clöster, Ritter Gur und adelischen haüsern, kirchen, herrschafften etc., das Herzogtum Schesiens, Wratislaviae 1755, s. 583.

27. [27] F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung…, s. 19–20.

28. [28] Ibidem, s. 20–21.

29. [29] Oprócz wspomnianych już wcześniej bram Wrocławskiej i Krakowskiej funkcjonowała również „Brama [furta] Wodna” (J.G. Knie, Alphabetisch, statistisch…, s. 877).

30. [30] H. Neuling, Schlesiens Kirchorte…, s. 199. Przy szpitalu była wzmiankowana Kaplica pw. Ducha św. i św. Jerzego w XV w.

31. [31] F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung…, s. 25–26.

32. [32] 1 korzec (wrocławski) = ok. 74 litry.

33. [33] 1 kamień = 24 funty.

34. [34] F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung…, s. 28–29.

35. [35] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1885, s. 894–895.

36. [36] Ibidem, s. 894.

37. [37] Ibidem.

38. [38] Namysłów [w:] S. Orgelbranda encyklopedia powszechna z ilustracjami i mapami, t. 10: od Marraast do Nyx, Warszawa 1901, s. 400.

Spis treści

1. Okładka

2. Karta tytułowa

3. Karta redakcyjna

4. Spis treści

5. Wstęp

6. Tomasz Gałwiaczek. Ziemia namysłowska w wybranych tekstach doby przedpowstaniowej XVIII–XX w. – podglebie historyczno-geograficzne pogranicza polsko-niemieckiego

7. Przypisy

Punkty orientacyjne

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

5. Meritum publikacji

6. Przypisy