Wydawnictwo FORMA. Szczecin, Bezrzecze 2010-2012

Copyright © Artur Daniel Liskowacki, 2011-2012

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2011-2012

redakcja, projekt graficzny serii, projekt okładki, zdjęcie autora, zdjęcia na okładce i w książce, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Agata Borowicka, Anna Nowakowska

ISBN 978-83-63316-03-7

wydanie drugie (ebook)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

tel./fax 91 488 62 40, gsm 605 631 746

www.wforma.eu

e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

w serii kwadrat ukazały się:

„2008. Antologia współczesnych polskich opowiadań”

„2011. Antologia współczesnych polskich opowiadań”

Marcin Bałczewski „Malone”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”

Dariusz Muszer „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Paweł Orzeł „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”

Grzegorz Strumyk „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”

Leszek Szaruga „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Koncert muzyki dawnej”, Zgorszenie”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”

mojej Mamie

W parku, lektury

Wyniosłem krzesełko do parku. Mam ze sobą gazety, książki, butelkę wody, telefon, okulary do czytania, pudełeczko odświeżających cukierków, pulowerek na plecy, gdyby mocniej powiało. Niezbędniki inteligenta leniwca. Siedzę, czytam, patrzę w niebo, gwiazd szukam, przewodniczek łodzi. Dla zasady, bo słońce na razie wysoko. Lekki wiaterek dojrzewającego czerwca. Nigdzie drogi ni kurhanu. Czytam, siedzę. Wreszcie pora wstać, zabrać swoje zabawki; biją w gong na obiad. W nic nie biją, ale pora obiadowa. Zastanawiam się, czy nieść niezbędniki do pokoju; przecież i tak tu wrócę. Ale zostawić, rąbną. No to dźwigać na obiad? Cały ten majdan?

Wreszcie się decyduję i biorę ze sobą, co się da. Zostawiam tylko składane krzesełko, bo stare i ciężkie. A na jego wytartym, wysiedzianym materiale w paski – książki. Książek nikt nie ruszy.

Menażeria, Ińsko

Główna ulica, parterowe sklepiki w betonowym pawilonie. Szklane witryny przed którymi nikt się nie przechadza, a nawet nie przechodzi. W małych miasteczkach głównymi ulicami już się teraz nie przechodzi. Się przejeżdża. Ale witryny być muszą. Bo jak tu bez witryn w sklepie przy głównej ulicy?

W centralnej witrynie ekspozycja sklepu, jak się to określać zwykło – ogólnoprzemysłowego. W środku jakieś garnki na stosie, a i zeszyty, buty, kilka rowerów, węgiel do grilla, pasta do zębów.

Wychodzę na zewnątrz, aby się przejść wzdłuż witryny. W końcu po coś jest. I teraz widzę to, czego nie widziałem od środka.

Całą witrynę zajmują koty. Tylko koty. Wielkie, nienaturalnie wysokie kocie figurki. Drewniane, rzeźbione, a może tłoczone z jakiejś sztancy, pasiaste i czarne, rude i brązowe. Spiczastouche, wąskopyskie, wielkookie; różne, lecz wszystkie z takim samym, trochę okrutnym, a trochę uważnym, chłodnym spojrzeniem.

Kilkanaście kotów, wszystkie w tej samej pozycji; siedzą bokiem, jakby przyczajone na tylnych łapach, obrócone en face (en mordka?) w stronę patrzącego. W moją stronę.

Koty, prawie same koty. Prawie same.

Bo pomiędzy nimi, centralnie, wyżej jeszcze, wielki, chyba półtorametrowy krucyfiks. Z plastiku zdaje się, czy z innego, połyskującego tanio tworzywa. Brązowo-czarny. A na nim, całkowicie biały, Jezus Chrystus.

Ponad kotami rozpięty, ukrzyżowany. Otoczony ich czujną obecnością. Współbraci, świadków czy może raczej strażników? Patrzą na mnie, jakby sprawdzały, czy wiem.

Hrabia D.

Przy kolacji, skromniejszej niż zwykle, bo jest tylko jajecznica i trochę wędliny, jedna z pań, siedząca pośrodku sali wraz ze swą matką – zgrzybiałą już, czy raczej zeschłą na wiórek, żującą w milczeniu, ale zawsze do ostatniego kęsa – odwróciła się niespodzianie w moją stronę i rzekła:

– Jest pan bardzo podobny do hrabiego Dzieduszyckiego.

Nigdy z nią nie rozmawiałem, nie zamieniłem choćby słowa, poza paroma pozdrowieniami na spacerze w parku. Nie wiem kim jest. Ani kim nie jest. Na pewno nie Kim Novak (to dla starszych), ani Kim Cljisters (to dla młodszych). Ona wie o mnie więcej.

– Naprawdę? – pytam dość głupio, bo o jaką prawdę może tu chodzić.

– Bardzo – odpowiada z powagą, która jest tym bardziej krępująca, że słucha nas cała jadalnia. Z powagą nie mniejszą, chociaż może z uwagą tylko.

Próbuję się ratować.

– Ale, wie pani, teraz to trochę kłopotliwe podobieństwo.

Nie odwzajemnia mojego uśmiechu. Podobnie jak reszta jadalni. Może i jajecznica nie skłania do solidarnej wesołości. Nawet w towarzystwie wędliny.

Czekam na jakiś pomocny gest. Żart, komentarz, anegdotkę. Że Tunio, że agent, że serce złote. Nic. Tylko to podobieństwo wisi w powietrzu pałacowej jadalni w O. Bezradnie łykam zimną już jajecznicę. Klęska. Przemykam do wyjścia zanim mnie kto zaczepi.

U siebie, w łazience, staję przed lustrem. Gęba jak gęba. Na dodatek owłosiona, brodata na siwo. Jakiś internauta w opiniach pod moim redakcyjnym e-tekstem skwitował ją niedawno prostym słowem: niechluj. No to jak, niechluj i hrabia? Kto widział hrabiego D. z brodą? I jeszcze te okulary. Kto by kiedy widział hrabiego D. w okularach? Ja nie widziałem.

Może herb, myślę sobie. Faktycznie, wspólny mamy. I z okolic pochodzimy ponoć tych samych, a jakże. Może coś tam, hen. Między rodzinami naszymi, drzewiej, na Kresach. Ale żeby aż tak? Aż tak bardzo?

Nagle mnie olśniewa. I mrozi. Ile to ja mam lat, Jezus Maria?! No sporo, ale przecież. A on miał zawsze 96, albo coś koło tego.

Boże kochany, jak ja wyglądam?

Światło opowieści

Bardzo długo trwałem w przeświadczeniu, że to ono, światło padające na opowieść, ozłacające ją na chwilę swym blaskiem, ocala ją. A więc jest czymś więcej niż światłem stworzenia, bo i swoistą nieśmiertelnością. Kruchą, pełną bezradnych, ulotnych chwil. Niknącą w powietrzu, rozsypującą się w ciszy. Ale jednak nieśmiertelnością.

Od pewnego czasu towarzyszy mi myśl, że jest zupełnie na odwrót. Że właśnie zaczynając opowieść, wydobywając jej chwilę z mroku, na tę chwilę właśnie rozświetlając ją, stawiając w blasku słów – ale też obrazu, melodii – w błysku każdej narracji, każdego tworzywa – wydaje się ją ciemności, skazuje na rozpad, niebyt.

Kreacja stwarza zapomnienie. Jest pożywką dla robaków niepamięci. Żre materię opowieści do ostatniego włókna.

Dlatego trzeba opowiadać, opowiadać. Opowiadać.

Umarły Chujeba

Zdjęcie z pliku internetowych ciekawostek, śmiesznostek. Grób z nagrobnym kamieniem, a na nim, jak to na grobie, nazwisko. Antoni Chujeba. I daty – ramy – życia i śmierci. Nie pamiętam, niestety, jakie. A zdjęcia nie zachowałem w komputerowej pamięci. O ile mogę jednak wierzyć własnej, ta druga data była z międzywojnia.

Jak się żyło Chujebie między wojnami? Jak mu się umierało? I jak było potem, gdy ksiądz brał jego nazwisko w usta, jeśli to był ksiądz katolicki, powszechny, choć przed wojną na pewno nie tak powszechny, jak po.

Umarł Chujeba, człowiek prawy. Dobry mąż i ojciec (zwłaszcza ojciec, ale może i mąż).

No bo przecież chyba nie: Chuj z nim.

J. nie wierzy, że nagrobek jest prawdziwy. A więc zakłada, że nie było Chujeby Antoniego, ani jego żony, ani dzieci (ilu?), ani żadnej rzeczy, która jego jest. Uważa, że internet to przestrzeń wyjątkowo podatna na fikcję.

Ja uważam, że fikcja nie jest internetowi potrzebna, by stwarzać rzeczywistość. Bo rzeczywistość w nim jest, jak pestka w jabłku. Wydłubać, a czernieje nagle. Gorzka od słodyczy.

Dlatego jestem pewien, że Chujeba żył, był. Bo nie można go było wymyślić. A już na pewno nie w internecie.

Imię, które jest znakiem pamięci, runem na kamieniu, śladem na piachu choćby. Imię, z którego odpływają wszystkie złe, cierpkie soki, z którego uchodzą wszelkie trucizny. Zostaje totem, święty ryt, sznyt na skórze czasu. Święć się imię twoje.

W czyjej to opowieści, opowiedzianej słowami na papierze, była wspominka o grobie polskiego żołnierza, małej mogile gdzieś w Afryce? Nie pamiętam, ale pamiętam opowieść. Żołnierze Murzyni (czy jak napiszę, że tubylcy, będzie wiadomo że Murzyni?) mieli w niej kamrata, może oficera, a raczej podoficera, więc może to był podoficer Legii Cudzoziemskiej, lecz z jakiego cudzoziemskiego kraju, nie mieli pojęcia. Zapamiętali go więc ze słów, które chyba były mu najbliższe. I dali mu te słowa jako imię, imię i nazwisko.

Wypisali je na tabliczce, którą zatknęli na jego mogile. A na tę mogiłę trafił właśnie ten, który to opowiadał. I wierzę mu, że były tam te dwa słowa: Kurwa Dupa. Umarły Kurwa Dupa. I data śmierci. Już tylko śmierci.

Choć wątpliwość jest. Cień wątpliwości nad cieniem Kurwy Dupy. Czy może Dupy Kurwy? Że ten napis taki dokładny ci tubylcy zapisali, żadne tam, na przykład, Kuva Doopa. A po polsku prawie. Ale może ten, kto o tym opowiadał, też słyszał to od kogoś, kto o tym słyszał, więc nie widział, a powtórzył to, co było napisane inaczej, ale dało się właśnie tak odczytać?

Wierzę w imię, co nie kłamie, a nie kłamie tym bardziej, im bardziej boli. Albo kpi, dotyka. Ale jest. A im bardziej jest imieniem świata wokół, świata rzeczy, przyrody, tym bardziej własnym.

W pierwszym tomie Encyklopedii Polskiej wydanej przez Akademię Umiejętności w Krakowie w roku 1912, zatytułowanym Geografia fizyczna ziem polskich i charakterystyka fizyczna ludności, na stronie 440 wymieniona jest rzeka Dupa. Że to nie błąd zecera, nie żart ukryty między czcionkami poważnej pracy naukowej pełnej wykresów i liczb, potwierdza indeks rzeczowy na końcu książki. Bo tam też, czarno na białym: Dupa, rzeka.

Jak to musiało być, daleko, inaczej. Jak to musiało być daleko inaczej, na tej ziemi polskiej, fizycznie polskiej przecież, bo nie politycznie jeszcze, w tym roku 1912, na sześć lat przed niepodległością, że się tam ta ludność scharakteryzowana fizycznie – choć chyba bardziej ukraińska, zważywszy, że to rzeka na Podolu, wymieniona wśród rzek „właściwego Podola”, wraz ze Strypą, Baryzką, Dżurynem i Seretem z Gniezną, płynąca, jak i wspomniane wyżej, jarem („ale nie w całej długości”) – mogła zanurzyć po szyję w Dupie. Pławić konie w nurtach Dupy, ostrzegać innych przed Dupy zdradliwą głębią i wirami.

Chciałem kiedyś sprawdzić, porównać, jak się Dupa zwie teraz. Ale chyba jest za mała, bo na dużych mapach znaleźć było ją trudno. A potem przestałem szukać, by się nie rozczarować. I nie wiem, jak się teraz mówi na Dupę płynącą fizycznie przez ukraińską ziemię.

Dlatego wciąż mogę sobie wyobrażać, że mógł się tam kiedyś pojawić Chujeba, albo ojciec Chujeby. Chujeba nad brzegami Dupy. Niechby tak było. Tak, było.

Table of Contents

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Seria KWADRAT

Dedykacja

W parku, lektury

Menażeria, Ińsko

Hrabia D.

Światło opowieści

Umarły Chujeba