Mojej matce

Wprowadzenie

Najbardziej znaną współczesną chińską „bajką” jest historia trzech sióstr z Szanghaju urodzonych w ostatnich latach XIX wieku. Pochodziły z zamożnej i wpływowej rodziny Soong, należącej do elity tego miasta. Państwo Soong byli żarliwymi chrześcijanami, matka trzech sióstr wywodziła się ze znamienitego chińskiego chrześcijańskiego klanu (klanu Xu, na którego cześć nazwano jedną z dzielnic Szanghaju), a ich ojciec jako nastolatek został pierwszym Chińczykiem nawróconym przez metodystów na amerykańskim Południu. Trzy córki – Ei-ling („Przyjazny Wiek”, urodzona w 1889 roku), Ching-ling („Wspaniały Wiek”, młodsza od niej o cztery lata) i May-ling („Piękny Wiek”, która przyszła na świat w 1898 roku) – wysłano w dzieciństwie do Stanów Zjednoczonych, by zdobyły tam wykształcenie, co w ówczesnych czasach zdarzało się niezwykle rzadko*. Gdy po latach wróciły do domu, władały angielskim lepiej niż chińskim. Były drobne, miały kwadratowe żuchwy i wedle tradycyjnych standardów nie odznaczały się szczególną urodą: ich twarze nie przypominały kształtem nasion melona, oczy – migdałów, a brwi – łukowatych pędów wierzby. Wszystkie jednak miały nieskazitelną cerę, delikatne rysy, poruszały się z wdziękiem i ubierały modnie. Siostry zwiedziły kawał świata; były inteligentne, myślące niezależnie i pewne siebie. Miały „klasę”.

Tym, co ostatecznie uczyniło z nich współczesne chińskie „księżniczki”, były jednak ich niezwykłe małżeństwa. Sun Yat-sen, pionier rewolucji republikańskiej, która w 1911 roku doprowadziła do obalenia monarchii, zakochał się najpierw w Ei-ling, a potem w Ching-ling. Suna, nazywanego „Ojcem (republikańskich) Chin”, otacza się czcią w całym chińskojęzycznym świecie. Ching-ling została jego żoną.

Sun Yat-sen umarł w 1925 roku. Jego następca Chiang Kai-shek zalecał się do May-ling, Młodszej Siostry, którą następnie poślubił. Później, w 1928 roku, Chiang utworzył rząd narodowy i kierował Chinami aż do 1949 roku, kiedy to komuniści wyparli go na Tajwan. Sprawował władzę przez dwadzieścia dwa lata, a Młodsza Siostra była wtedy pierwszą damą. W czasie II wojny światowej, gdy Chiang dowodził chińskim oporem przeciwko japońskiej inwazji, stała się jedną z najsławniejszych kobiet swoich czasów.

Ei-ling, zwana Starszą Siostrą, wyszła za H. H. Kunga. Dzięki koneksjom żony przez wiele lat piastował on stanowiska premiera i ministra finansów, co z kolei pomogło Ei-ling zostać jedną z najbogatszych kobiet w Chinach.

W czasach reżimu Chiang Kai-sheka rodzina Soong, w której na świat przyszli także trzej synowie, należała do elity; jedynym wyjątkiem była Ching-ling, wdowa po Sun Yat-senie, ponieważ dołączyła do komunistów. Czasami nazywano ją Czerwoną Siostrą. Rodzeństwo znalazło się zatem w dwóch wrogich obozach politycznych. Podczas wojny domowej, która wybuchła po II wojnie światowej, Czerwona Siostra robiła wszystko, co w jej mocy, by pomóc komunistom w walce z Chiangiem, mimo że oznaczało to ruinę jej rodziny. Po upadku reżimu Chianga i utworzeniu w 1949 roku Chińskiej Republiki Ludowej pod przywództwem Mao Tse-tunga Czerwona Siostra została wiceprzewodniczącą kraju.

Siostry były wyjątkowe nie tylko z powodu wpływowych małżonków. W chińskojęzycznym świecie ludzie uwielbiają o nich opowiadać, w tym także o ich życiu prywatnym. Szczególnie dobrze pamiętam dwie historie z czasów, gdy dorastałam w maoistowskich Chinach, czyli z lat pięćdziesiątych–siedemdziesiątych. Kraj znajdował się wtedy pod ścisłą totalitarną kontrolą i został zupełnie odizolowany. Jedna z historii dotyczyła madame Chiang – Młodszej Siostry – i codziennych kąpieli w mleku, których rzekomo zażywała, by zachować promienny wygląd. W tamtych czasach mleko, bardzo pożywne i cenione, było trudno dostępne, a dla przeciętnej rodziny wręcz nieosiągalne. Używanie go do kąpieli wydawało się bulwersującym dogadzaniem sobie. Pewien nauczyciel spróbował kiedyś obalić ten rozpowszechniony mit i mruknął do uczniów: „Naprawdę myślicie, że kąpiel w mleku byłaby przyjemna?”. Wkrótce dołączył do grona potępianych „prawicowców”.

Druga historia, która zrobiła na mnie duże wrażenie, dotyczyła Ching-ling, wiceprzewodniczącej purytańskich komunistycznych Chin, żyjącej z dowódcą swojej ochrony, mężczyzną młodszym od niej o ponad połowę. Mówiono, że gdy Ching-ling była stara i przykuta do wózka inwalidzkiego, ochroniarz kładł ją do łóżka i z niego wyjmował, wskutek czego połączyła ich fizyczna więź. Ludzie bez końca spekulowali, czy para wzięła ślub, oraz spierali się, czy taki związek jest akceptowalny. Chodziły słuchy, że partia zezwoliła na romans z uwagi na to, że Ching-ling owdowiała już dawno i potrzebowała mężczyzny. Dzięki przychylności partii mogła nawet zachować prestiżowe nazwisko Sun. Pamiętam tę historię szczególnie dobrze, ponieważ plotki o życiu seksualnym przywódców kraju należały do rzadkości. Nikt nie śmiał mielić ozorem o innych najwyższych urzędnikach.

Gdy po śmierci Mao w 1976 roku Chiny się otworzyły, zamieszkałam w Wielkiej Brytanii, gdzie dowiedziałam się znacznie więcej na temat trzech sióstr. W połowie lat osiemdziesiątych zlecono mi nawet napisanie krótkiej książki o Czerwonej Siostrze. Jednak choć poczyniłam pewne przygotowania i skleciłam około trzydziestu tysięcy słów, z jakiegoś tajemniczego powodu temat w ogóle mnie nie wciągnął. Nie próbowałam nawet dotrzeć do sedna skandalu z udziałem ochroniarza.

W 1991 roku wyszły Dzikie łabędzie. Trzy córki Chin, książka o życiu mojej babki, matki i moim. Następnie wraz z mężem, Jonem Hallidayem, zajęłam się pisaniem biografii Mao. Mao i jego cień zdominowali pierwszych dwadzieścia sześć lat mojego życia, toteż pragnęłam dowiedzieć się o nim czegoś więcej. Później zainteresowałam się cesarzową wdową Cixi, ostatnią wielką władczynią Chin (niekoronowaną, ponieważ kobietom nie wolno było sprawować władzy monarszej). Cixi, która z konkubiny o niskiej randze stała się politykiem, przez całe dekady rządziła imperium zza tronu i wprowadziła średniowieczny kraj w epokę współczesności. Obie te postaci fascynowały mnie i absorbowały przez dwadzieścia lat. Nie potrafiłam zdecydować, o kim powinnam napisać w następnej kolejności. Wprawdzie przyszły mi do głowy siostry Soong, lecz wtedy odrzuciłam ten pomysł. Po Dzikich łabędziach pisałam o wizjonerach, którzy zmienili bieg historii, a one się do nich nie zaliczały.

Na podstawie dostępnych informacji wszystkie siostry Soong z osobna wciąż jawiły mi się jako postaci z bajki, co dobrze podsumowywały przywoływane często słowa: „Były raz w Chinach trzy siostry. Jedna kochała pieniądze, druga władzę, a trzecia swój kraj”. Wydawało mi się, że w ich życiu nie było żadnych wewnętrznych konfliktów, dylematów moralnych ani trudnych decyzji – tego wszystkiego, co sprawia, że istoty ludzkie są prawdziwe i interesujące.

Pomyślałam, żeby zamiast tego napisać o Sun Yat-senie, ojcu republikańskich Chin. Żył w latach 1866–1925 i wspiął się na szczyt w okresie między rządami Cixi a panowaniem Mao. Podobnie jak oni był wizjonerem i swego rodzaju pomostem między nimi dwojgiem. Pod przywództwem Cixi Chiny zaczęły podróż ku demokracji parlamentarnej, dążąc do większej wolności i otwartości. Mimo to cztery dekady po jej śmierci w 1908 roku władzę objął Mao, który odizolował kraj i pogrążył go w totalitarnej tyranii. Co się wydarzyło w ciągu tych czterdziestu lat, gdy kluczową rolę odgrywał Sun Yat-sen? To pytanie nurtowało mnie od dawna. Wreszcie miałam szansę poznać odpowiedź.

Dla Chińczyków oraz ludzi spoza chińskojęzycznego świata, którzy o nim słyszeli, Sun jest kimś w rodzaju świętego. Czy jednak naprawdę taki był? Co konkretnie zrobił dla Chin – i co zrobił Chinom? Jakim był człowiekiem? Chciałam odpowiedzieć na te pytania i wiele innych.

Gdy zagłębiałam się w szczegóły życia Suna oraz ludzi z jego otoczenia, moją uwagę zwróciły złożone charaktery jego żony i szwagierek. Uświadomiłam sobie, że Sun – wytrawne zwierzę polityczne – z determinacją dążył do spełnienia swoich ambicji. Jako jego biografka z ulgą odkryłam, że jednak nie był święty. Śledzenie jego drogi do władzy, pełnej wzlotów i upadków, gangsterów i gangsterskich metod działania, takich jak wendeta i zabójstwa na zlecenie, przypominało lekturę thrillera. A odkrywanie, jak tworzył historię, dawało mi ogromną satysfakcję. Powoli poznawałam też barwne życie sióstr Soong, tylko częściowo związane z polityką, i coraz bardziej mnie ono fascynowało. Postanowiłam zatem, że to o nich napiszę następną książkę.

Gdy skupiłam uwagę na siostrach, otworzyły mi się oczy na to, jak niezwykłymi były postaciami. Ich życie obejmowało trzy stulecia (May-ling zmarła w 2003 roku w wieku stu pięciu lat), znajdowały się w centrum wydarzeń podczas stu lat wojen, gwałtownych rewolucji i dramatycznych przemian. Tło tego życia stanowiły huczne przyjęcia w Szanghaju i penthouse’y w Nowym Jorku, emigracyjne kwatery w Japonii oraz Berlinie i tajne miejsca spotkań w Moskwie, kompleksy budynków komunistycznej elity w Pekinie i korytarze władzy w demokratyzującym się Tajwanie. Siostry doświadczały nadziei, odwagi i namiętności, lecz także rozpaczy, strachu i zawodów miłosnych. Korzystały z bezgranicznego luksusu, przywilejów i chwały, lecz również nieustannie ryzykowały życie. Ching-ling poroniła, sama o włos uniknęła śmierci, a potem już nigdy nie mogła mieć dzieci. Cierpienie wywarło duży wpływ na jej postępowanie jako wiceprzewodniczącej komunistycznych Chin.

May-ling również poroniła i nie mogła już później zajść w ciążę. Chiang Kai-shek, jej mąż, którego kariera polityczna nabrała rozpędu, gdy zabił jednego z wrogów Suna, sam także był ścigany przez zabójców. Pewnej nocy dwaj z nich zbliżyli się nawet do jego małżeńskiego łóżka.

Ei-ling pomogła Młodszej Siostrze wypełnić pustkę bezdzietności, lecz sama musiała się zmagać z doznawanymi przez całe życie rozczarowaniami, między innymi ze swoją złą sławą: uważano ją za chciwą i podłą Starszą Siostrę, podczas gdy Czerwoną Siostrę traktowano jak nieskazitelną boginię, a Młodszą Siostrę jak wspaniałą międzynarodową gwiazdę. Relacjom trzech sióstr towarzyszyły wielkie emocje, i to nie tylko dlatego, że Ching-ling aktywnie dążyła do zrujnowania życia dwóm pozostałym. Chiang Kai-shek zabił mężczyznę, którego Czerwona Siostra pokochała po śmierci Suna – Deng Yan-da był charyzmatycznym urodzonym przywódcą, utworzył Trzecią Partię jako alternatywę dla komunistów i Kuomintangu.

Współczesna historia Chin pozostaje w ścisłym związku z osobistymi traumatycznymi doświadczeniami sióstr Soong. Pisząc o tych kobietach – oraz o chińskich gigantach: Sun Yat-senie i Chiang Kai-sheku – korzystałam z nieocenionego dostępu do licznych materiałów. Opublikowano i udostępniono bowiem ich obszerną korespondencję, zapiski i pamiętniki, w tym także te przechowywane w Chinach. Na Tajwanie, gdzie obecnie panuje demokracja, archiwa otworzyły swe podwoje. Liczne materiały można znaleźć także w Londynie, gdzie Sun zainicjował swoje „porwanie”, rozpoczynając dzięki niemu karierę. W Stanach Zjednoczonych, z którymi rodzina sióstr miała rozmaite powiązania, różne instytucje i biblioteki przechowują zbiory dokumentów będące wręcz skarbnicami wiedzy. Ich najcenniejszym i dość niedawnym nabytkiem jest dziennik Chiang Kai-sheka, pisany codziennie przez pięćdziesiąt siedem lat, niezwykle osobisty, zawierający wiele rewelacji na temat małżeństwa z May-ling.

Historia sióstr Soong zaczęła się wraz z przemianą Chin z monarchii w republikę. Człowiekiem, który odegrał w tym procesie historycznym największą rolę, był Sun Yat-sen. To właśnie jego rewolucja republikańska ukształtowała życie tych kobiet.

* Na prośbę autorki imiona i nazwiska sióstr zostały zapisane w sposób utrwalony w anglojęzycznym świecie kulturowym, a nie w hanyu pinyin, czyli oficjalnej transkrypcji języka chińskiego. Pozostałe imiona i nazwiska chińskie występujące w tej książce w większości także zachowują brzmienie zgodne z oryginałem, czyli z angielską transkrypcją sinologiczną Wade’a i Gilesa (przyp. tłum.).

Część pierwsza

Droga do republiki (1866–1911)

1

Początki Ojca Chin

4 lipca 1894 roku Hawaje ogłosiły się republiką po tym, jak rok wcześniej odsunięto od władzy królową Lili‘uokalani. To wydarzenie na Oceanie Spokojnym, w miejscu oddalonym o blisko dziesięć tysięcy kilometrów od chińskich wybrzeży, przyniosło skutki, jakich nikt nie mógłby przewidzieć: pomogło ukształtować współczesne Chiny. Sun Yat-sen, dwudziestosiedmioletni chiński radykał, przybył na ten archipelag i wkroczył do świata, w którym słowo „republika” było na ustach wszystkich. Rojaliści knuli, jak przywrócić rządy Lili‘uokalani, republikańskie oddziały szykowały się zaś, by ich rozgromić. Panowała gorączkowa atmosfera. Młodemu człowiekowi, który obmyślał spisek przeciwko monarsze własnego kraju, przyszło do głowy, że Chiny także mogłyby stać się republiką.

Była to nowatorska koncepcja. Jedynym systemem politycznym, jaki znali Chińczycy, wciąż pozostawała monarchia. W tamtym okresie państwem rządziła dynastia mandżurska. Mandżurowie nie byli rodowitymi Chińczykami, podbili ten kraj w połowie XVII wieku. Ponieważ stanowili najwyżej jeden procent populacji, rdzenni Chińczycy Han uważali ich za obcych mniejszościowych władców i regularnie stawiali im opór. Do takich buntowników zaliczał się Sun. On i jemu podobni wzywali zazwyczaj do przywrócenia rządów dynastii przedmandżurskiej, czyli dynastii Ming (1368–1644). Z taką perspektywą wiązały się jednak pewne problemy. Z upływem czasu dynastia Ming zaczęła bowiem przypominać stare zbutwiałe drzewo i ostatecznie została wyrwana z korzeniami podczas chłopskiego powstania, a Mandżurowie wykorzystali panujący wówczas chaos i dokonali inwazji, przypieczętowując koniec dynastii. Ludzie niechętnie podchodzili do powrotu dynastii Ming. Nikt nie miał określonych planów na przyszłość. Dzięki wydarzeniom na Hawajach Sun Yat-sen zyskał jasną i postępową wizję Chin: republikę. Tego roku w listopadzie utworzył w skąpanym w słońcu Honolulu organizację polityczną zwaną Xing-zhong-hui (Związek Odrodzenia Chin). Spotkanie założycielskie odbyło się w domu pochodzącego z Chin dyrektora miejscowego banku, w piętrowym drewnianym budynku z olbrzymimi werandami, osłoniętym ażurami i tropikalnymi zaroślami. Każdy z ponad dwudziestu uczestników kładł lewą dłoń na Biblii, w stylu hawajskim, prawą rękę unosił i czytał na głos napisaną przez Suna przysięgę: „Wyprzeć Mandżurów […] i utworzyć republikę”[1].

Połączenie tych dwóch celów okazało się genialnym posunięciem. Republikanizm zyskał dzięki temu powszechne poparcie. Niespełna dwie dekady później, w 1911 roku, dynastia mandżurska została obalona i Chiny stały się republiką, a Suna nazywano jej ojcem.

Idea republiki prędzej czy później dotarłaby także do innych Chińczyków. Dzięki Hawajom Sun Yat-sen zainteresował się nią jednak pierwszy. Jego ambicja oraz trudy, jakie gotów był znosić, by osiągnąć swoje cele, okazały się zatem istotne podczas wyznaczania kursu republikańskich Chin.

Sun Yat-sen, niski, śniady mężczyzna o harmonijnych i przyjemnych dla oka rysach twarzy, urodził się na południowym wybrzeżu Chin, niedaleko Hongkongu i Makau, kolonii należących odpowiednio do Wielkiej Brytanii i Portugalii. Stolicą rodzinnej prowincji był Kanton leżący sto kilometrów na północ od nadmorskiej wioski Suna. Wioska ta, otulona niskimi zalesionymi wzgórzami, nosiła malowniczą nazwę Cuiheng (Szmaragdowa pomyślność). Dominująca na tym terenie piaszczysta glina nie nadawała się jednak do uprawy, a mieszkańcy żyli w skrajnym ubóstwie[2]. Sun Yat-sen przyszedł na świat 12 listopada 1866 roku w lepiance liczącej mniej więcej dziesięć metrów na cztery, którą dzielił z rodzicami, czyli panem i panią Sun, z babką ze strony ojca, dwunastoletnim bratem i trzyletnią siostrą. Gdy podrósł i potrzebował więcej miejsca do spania, tak jak inne starsze dzieci musiał nocować u krewnych. Rodzina jadła bataty i rzadko kosztowała wyżej cenionego ryżu. Mężczyźni zwykle chodzili boso. Z nadzieją, że ich nowo narodzone dziecko będzie miało więcej szczęścia w życiu, państwo Sun dali mu na imię Di-xiang, co znaczy „Podobny do Boga Północy”, patrona regionu.

W wieku czterech lat przyszły obrazoburca po raz pierwszy wyraził sprzeciw wobec pielęgnowanych tradycji[3]. Nastąpiło to, gdy matka wzięła się do obwiązywania stóp jego siostry Miao-xi, mającej wówczas około siedmiu lat. Wiązanie stóp kobiet należących do Chińczyków Han praktykowano od tysiąca lat. Wymagało ono złamania czterech mniejszych palców u każdej stopy dziewczynki oraz podwinięcia ich pod podeszwę, by stopa nabrała kształtu płatka lilii. Następnie stopy obwiązywano ciasno długimi kawałkami materiału, by uniemożliwić zrośnięcie się złamanych kości i wzrost. Dziewczynki ze wsi zazwyczaj poddawano tej torturze później niż te z klasy wyższej, którym obwiązywano stopy już w wieku dwóch albo trzech lat, by pozostały maleńkie. Wieśniaczki musiały pracować, więc ich stopy mogły urosnąć do większych rozmiarów. Gdy matka Suna, która także miała obwiązywane stopy i wciąż cierpiała z tego powodu, zaczęła okaleczać córkę, Sun zobaczył, jak jego siostra miota się rozpaczliwie, ściskając coś w dłoniach, by złagodzić potworny ból, i zaczął błagać matkę, by przestała. Pani Sun rozpłakała się i powiedziała mu, że jeśli jego siostra nie będzie miała stóp w kształcie płatków lilii, gdy dorośnie, ludzie zaczną ją traktować jak wyrzutka, „niechińską kobietę”, i będą mieli pretensje do jej rodziny. Sun nie dawał jednak za wygraną i ostatecznie matka ustąpiła – tylko po to, by później zaprowadzić córkę do wioskowego specjalisty od wiązania stóp.

Gdy Sun Yat-sen miał pięć lat, jego siedemnastoletni brat Ah Mi wyruszył w czterdziestodniową podróż na Hawaje, by szukać lepszego zarobku. Hawaje, będące wówczas niezależnym królestwem pod ogromnym wpływem Stanów Zjednoczonych, chciały rozwinąć rolnictwo i z radością witały u siebie chińskich rolników. Ah Mi ciężko pracował, najpierw jako parobek, a potem na własny rachunek. Dobrze zarabiał i znaczną część pieniędzy posyłał rodzicom. Dzięki temu warunki życia jego rodziny bardzo się poprawiły. Zbudowano nowy dom. Sun poszedł do wiejskiej szkoły w wieku dziewięciu lat. Uczenia się na pamięć klasycznych dzieł Konfucjusza nie znosił jednak prawie równie mocno jak pracy w polu. Później powiedział przyjaciołom, że odkąd umiał myśleć samodzielnie, obsesyjnie chciał uciec od życia, jakie tam wiódł[4]. W końcu w 1879 roku brat przysłał po niego i Sun wyruszył na Hawaje. Dwunastolatek zakochał się w nich już w chwili, gdy tam dotarł. Port w Honolulu ze wspaniałymi budynkami w europejskim stylu wydał mu się „cudownym domem”[5]. Czyste i zadbane ulice były rajem w porównaniu z jego brudną i zapuszczoną wioską.

Ah Mi chciał, by Sun pomagał mu w pracy. Gdy jednak okazało się, że Sun nie ma takiego zamiaru, brat zapisał go do szkół w Honolulu: najpierw do ‘Iolani College otwartego przez misjonarzy z Kościoła anglikańskiego dla miejscowych chłopców i imigrantów[6]. Program nauczania wzorowano tam na angielskiej prywatnej szkole ponadpodstawowej, a grono pedagogiczne tworzyli głównie Anglosasi. Sunowi dobrze szło i gdy trzy lata później, w 1882 roku, kończył naukę w tej placówce, osiągnął drugi wynik w teście z gramatyki języka angielskiego. Dumny Ah Mi wydał duże przyjęcie, by to uczcić. W nagrodę Sun Yat-sen dostał książkę o kulturze i historii Chin. W szkole nie chciano, by uczniowie zapomnieli o swoich korzeniach. Nie próbowano tam robić z Suna Anglika. Chłopiec wciąż nosił charakterystyczną fryzurę, obowiązkową dla wszystkich chińskich mężczyzn za panowania Mandżurów: długi warkocz z tyłu głowy. Sun uwielbiał szkołę: mundurek, dyscyplinę, a zwłaszcza musztrę wojskową – maszerowanie tam i z powrotem sprawiało mu niebywałą przyjemność.

Następnie podjął naukę w najwyższej instytucji edukacyjnej na archipelagu, czyli w szkole amerykańskich misjonarzy Oahu College w Honolulu. (Najsłynniejszym absolwentem tej szkoły, znanej obecnie pod nazwą Punahou School, jest Barack Obama, który ukończył ją prawie sto lat później, w 1979 roku). Czesne było wysokie: jeden srebrny dolar tygodniowo, czyli cena kozy ważącej ponad czterdzieści pięć kilogramów. Było to niemałe obciążenie dla Ah Mi, którego życie nie rozpieszczało. Właśnie kupił ziemię na wyspie Maui i zamierzał uprawiać tam trzcinę cukrową. Jego plantacja znajdowała się jednak w górach, mniej więcej tysiąc dwieście metrów nad poziomem morza, niemal w chmurach. Teren był stromy i skalisty, nieliczne kępy chwastów trzymały się kurczowo ziemi, która ulegała silnej erozji. Uprawa trzciny cukrowej okazała się niemożliwa, teren nie nadawał się nawet do wypasu bydła czy owiec. Tylko kozy potrafiły tam przetrwać, toteż właśnie one stanowiły najważniejszy kapitał Ah Mi, który poświęcił się dla brata.

Leżące u podnóża gór Oahu wydawało się Sunowi rajem. Stały tam rezydencje z kamienia, w których odbywały się lekcje, można było spacerować alejami obsadzonymi palmami kokosowymi i bawić się na zadbanych trawnikach. Znajdowała się tam porośnięta paprociami fontanna, przy której codziennie w czasie długiej przerwy uczennice gawędziły i śmiały się, jedząc lancz. Ładne, pewne siebie młode Amerykanki tryskały energią. W szkole uczyły przeważnie młode kobiety, a na jej czele stały dyrektorka oraz jej zastępczyni. Do tej drugiej dość otwarcie zalecał się jeden z nauczycieli.

Wszystko to było zupełnym przeciwieństwem kantońskiej rodzinnej wioski Suna i mieszkających w niej kobiet. Zmiana wywarła ogromny wpływ na szesnastolatka. Potem Sun przez całe życie pożądał takich kobiet jak te z jego dawnej szkoły, co odróżniało go od wielu chińskich mężczyzn, którzy woleli bardziej tradycyjne żony: posłuszne i skromne.

Być może to właśnie towarzystwo młodych kobiet wyznających chrześcijaństwo (zresztą podobnie jak jego koledzy) rozbudziło w Sunie chęć wstąpienia do Kościoła i dołączenia do ich społeczności. Gdy jednak podzielił się tym pragnieniem z bratem, Ah Mi okazał niezadowolenie. Uważał Boga Północy za świętość. Po zaciekłych kłótniach Ah Mi kupił upartemu bratu bilet powrotny do Chin, nie zważając na to, że przepadnie mu zapłacone z góry czesne.

Po czteroletniej nieobecności realia rodzinnej miejscowości wydały się Sunowi jeszcze trudniejsze do zniesienia. Zaraz po przyjeździe latem 1883 roku zapragnął znowu wyjechać. Szybko znalazł odpowiedni sposób. Najważniejszym miejscem w wiosce była świątynia, w której siedział Bóg Północy, pokryty grubą warstwą farby i ozłocony posąg z gliny. Bóg trzymał miecz i skierowanym ku niebu kciukiem wskazywał bożą moc. Po jego obu stronach stały mniejsze, drugorzędne posągi kobiece: boginie morza i płodności. Oddawanie czci Bogu Północy było dla ludzi z tego regionu stylem życia.

Pewnego dnia Sun skrzyknął kolegów i powiedział im, że zamierza „wytrzebić trochę zabobonów, ograbiając samego boga”[7]. Luke Chan, jeden z chłopaków, wspominał później, że pomysł Suna nimi wstrząsnął, lecz jednocześnie ich podekscytował. Poszli do świątyni w środku dnia, gdy nikogo tam nie było. Wewnątrz zastali jedynie strażnika drzemiącego pod ścianą. Sun postawił Luke’a i drugiego kolegę na czatach, a sam wszedł do środka razem z Lu, chłopakiem o artystycznych aspiracjach, tęsknym spojrzeniu i ekspresyjnych, pełnych ustach. Lu posunął się jedynie do zdrapania odrobiny farby z policzków jednej z bogiń, za to Sun niespiesznie otworzył scyzoryk i uciął Bogu Północy kciuk wskazujący niebo. Gdy reszta kolegów weszła i zobaczyła ucięty kciuk, ogarnęło ich przerażenie. Później Luke napisał, że jak na chłopskiego syna z małej wioski był to „straszliwy czyn”.

Strażnik świątyni obudził się i podniósł alarm. Inni chłopcy uciekli do domu, lecz Sun nonszalancko pokazał się mężczyźnie i pozwolił, by ten uznał go za prowodyra. W Cuihengu zapanowały niedowierzanie i konsternacja. Wściekli starsi ludzie krytykowali Da-chenga za to, co zrobił jego syn, i oznajmili mu, że trzeba wygnać Sun Yat-sena z wioski, ponieważ w przeciwnym razie Bóg Północy nie da się udobruchać i może sprowadzić na nich wszystkich katastrofę. Oszołomiony ojciec usiłował przepraszać i musiał sięgnąć głęboko do kieszeni, by zapłacić za naprawę posągu, a Sun wkrótce opuścił dom rodzinny.

Wrócił do domu latem i już jesienią wyjechał do Hongkongu. Ta brytyjska kolonia, początkowo skupisko małych rybackich wiosek u podnóża łagodnych wzgórz, przeobraziła się w spektakularną metropolię. Jej wybrzeże kojarzyło się Sunowi z Honolulu, lecz było efektowniejsze. Sprytny buntownik od razu skierował kroki ku prowadzonej przez Kościół anglikański Diocesan Boys’ School and Orphanage. Wiedział, że znajdzie tam schronienie – i właśnie tak się stało: zamieszkał w domu parafialnym, nad salami, w których prowadzono lekcje.

Jego rodzice, zabiegający o pojednanie, zaproponowali, by ożenił się z córką przyjaciela z sąsiedniej wioski. Podobnie jak wielu ludzi myśleli, że małżeństwo i wychowywanie dzieci sprawią, że ich syn się ustatkuje i zacznie zachowywać odpowiedzialnie. Sun zgodził się i w następnym roku pojechał do domu, by poślubić kobietę wybraną przez matkę i ojca. Wcześniej jednak zapisał się do Central School w Hongkongu, co prawdopodobnie było warunkiem, który postawił rodzicom[8].

Siedemnastoletni pan młody zawarł aranżowane małżeństwo, które w zasadzie było mu bardzo na rękę. Mu-zhen, jego żona, młodsza od niego o rok, okazała się spokojna, umiała czytać i pisać, a do tego była piękna. Miała łagodne usposobienie i nie należała do osób lubiących urządzać sceny. Po ślubie została w domu, by kołysząc się na obwiązanych stopach, opiekować się rodzicami Suna i gospodarstwem, a on wyjechał już dwa tygodnie po ceremonii. Potem wpadał do domu rzadko i prowadził odrębne życie, miewając kolejne kochanki.

W 1884 roku, niedługo po zawarciu małżeństwa, Sun ochrzcił się w Hongkongu. Ceremonię poprowadził doktor Charles R. Hager, amerykański misjonarz mieszkający piętro nad Sunem. Podczas chrztu Sun zmienił imię na Yat-sen, co oznacza „codziennie nowy, codziennie odnowiony”[9]. Sun tak naprawdę nie wierzył w Boga[10] i jego przyjaciele zauważyli, że rzadko chodził do kościoła. (Później wręcz drwił z wiary). Chrześcijańskie misje dały mu jednak szansę zerwania z dawnym życiem i oferowały wstęp do wartościowej społeczności. Gdy Ah Mi, zdenerwowany chrztem brata, na krótko przestał opłacać jego czesne, Kościół przyszedł Sunowi na ratunek i zaproponował mu miejsce w anglo-amerykańskiej misjonarskiej szkole medycznej w Kantonie, na kontynencie po drugiej stronie morza, nad Rzeką Perłową.

Kanton był labiryntem niewybrukowanych wąskich uliczek, na których przepychali się piesi, a palankiny* kołysały się, czasami poprzedzane krzykaczami mającymi za zadanie zapewnić im przejazd. O miejsce konkurowały tam także rzędy handlarzy oferujących niekiedy węże i koty w charakterze produktów spożywczych. Brudny Kanton, pełen spoconych i śmierdzących tłumów, nie był miejscem, w którym Sun chciał żyć. Wkrótce pogodził się z Ah Mi, wrócił do Hongkongu i zapisał się do nowo otwartego Hong Kong College of Medicine for Chinese[11]. Ah Mi łatwo dał się namówić na finansowanie dążenia brata do wielce rozsądnej kariery medycznej. Kilka miesięcy później zmarł ich ojciec. Pogrążony w smutku Ah Mi, czując, że powinien dbać o młodszego brata, podwoił kwotę przysyłanych pieniędzy. Sun mógł bardzo wygodnie żyć pięć lat w ukochanym mieście.

Ukończył naukę latem 1892 roku, lecz nie mógł znaleźć pracy. W Hongkongu nie uznawano jego dyplomu: w pierwszych latach istnienia szkoły jej program nauczania nie spełniał brytyjskich standardów[12]. W sąsiedniej portugalskiej kolonii Makau także nie chciano uznać jego kompetencji. Sun wytrzymał tam rok, a potem musiał się przenieść do Kantonu, gdzie jego wykształcenie nie stanowiło problemu. Wciąż jednak nie chciał mieszkać ani pracować w tym mieście. Właśnie wtedy, gdy przepadły wszystkie jego nadzieje na karierę lekarską w którymś z wybranych miast, nawet jeśli żywił te nadzieje bez większego przekonania, Sun Yat-sen został pełnoetatowym rewolucjonistą.

Zagraniczne doświadczenia Suna sprawiły, że zaczął gardzić własnym krajem, a winą za wszystkie problemy obarczał rządy Mandżurów. Przez kilka lat rozmawiał z przyjaciółmi o podobnych poglądach o swojej nienawiści do tej dynastii. Narzekali na długie warkocze ciągnące się w dół pleców i mieli Mandżurom za złe, że ci dokonali kiedyś podboju Chin. Przy herbacie i makaronie marzyli o obaleniu mandżurskich władców. Wśród tych przyjaciół byli Lu, który przed laty towarzyszył Sunowi w bezczeszczeniu posągów bogów czczonych w wiosce, oraz jego nowa bratnia dusza, Cheng, przewodniczący działającego w Kantonie tajnego stowarzyszenia zwanego triadą. Ci dwaj młodzi mężczyźni nie mogliby bardziej różnić się od siebie wyglądem: Lu miał łagodną twarz, podczas gdy Cheng bardzo przypominał gangstera o mrocznym spojrzeniu, mocno opadających powiekach i zaciśniętych zębach schowanych za wykrzywionymi ustami. Wszyscy trzej mogli sprawiać wrażenie nikomu nieznanej zgrai, lecz mieli wielkie ambicje: pragnęli – ni mniej, ni więcej – położyć kres dynastii mandżurskiej i sami rządzić Chinami. Nie zniechęcało ich to, że musieli się zmierzyć z potężnym państwem.

Aspiracje i śmiałość tych młodych mężczyzn nie były niczym niezwykłym. Chiny miały długą tradycję rebelii wzniecanych przez zwykłych ludzi, którym potem udawało się zasiąść na tronie. Powstanie tajpingów – największe chłopskie powstanie w historii tego kraju – zaczęło się w regionie, z którego pochodził Sun. Przywódca buntu Hong Xiu-quan przyszedł na świat w wiosce położonej niedaleko wioski Suna i poprowadził swoją armię prawie do Pekinu, okupował olbrzymie połacie Chin i o mało nie obalił Mandżurów. Stworzył nawet własne państwo. Po poniesieniu klęski, tuż przed narodzinami Suna, żołnierze Honga rozproszyli się i jeden z nich wrócił do domu w wiosce Suna. Stary żołnierz siadywał pod olbrzymim fikusem i opowiadał historie o toczonych dawniej bitwach. Mały Sun był nimi zauroczony. Wyrażał podziw dla przywódcy powstania tajpingów i żałował, że Hongowi się nie udało. Gdy powiedziano mu w żartach, że powinien być „drugim Hongiem”[13], wziął to sobie do serca i uznał, że rzeczywiście mógłby nim zostać.

Niebawem Sun dostrzegł swoją szansę. W 1894 roku Japonia wypowiedziała Chinom wojnę i rok później odniosła spektakularne zwycięstwo. W tym czasie imperium rządził dwudziestotrzyletni cesarz Guangxu, słabeusz zupełnie niezdolny do prowadzenia pierwszej wojny Chin w epoce nowoczesności**. Natłok złych wieści wywoływał uśmiech na twarzy Suna. „Nie wolno nam przegapić szansy, jaka trafia się raz w życiu” – powiedział do przyjaciół. Powstał plan. Mieli wzniecić bunt w Kantonie i przystąpić do okupacji miasta. Po tym „powstaniu kantońskim” zamierzali podporządkować sobie inne części Chin. Cheng, przywódca triady, wysunął propozycję, dzięki której całe przedsięwzięcie wydawało się możliwe: mogli wykorzystać do walki takich gangsterów jak jego „bracia” ze stowarzyszenia. W kraju działało wiele olbrzymich gangów, a część ich członków można było nająć. Sun poczuł, że pojawia się prawdziwa szansa.

Tak ogromne przedsięwzięcie okazało się jednak niezwykle kosztowne. Wymagało wielkich sum pieniędzy, by opłacić zarówno gangsterów, jak i broń. W poszukiwaniu funduszy Sun w 1894 roku ponownie wybrał się na Hawaje – a tam znalazł inspirację do działań w przyszłości, już po obaleniu Mandżurów: wprowadzenie republiki.

Mieszkający na Hawajach Chińczycy ofiarowywali tysiące dolarów amerykańskich. Sun zamierzał wyruszyć do Ameryki po więcej. Wtedy otrzymał list od przyjaciela z Szanghaju. Został wezwany, by natychmiast wrócić i rozpocząć rewolucję. Chiny ponosiły druzgocące klęski z rąk Japończyków, a mandżurski reżim okazywał się zupełnie niekompetentny i stracił poparcie. Sun natychmiast wyruszył w drogę.

Człowiekiem, który napisał ten list i pomógł wzniecić rewolucję republikańską, był Soong Charlie, trzydziestotrzylatek, niegdyś kaznodzieja amerykańskiego Kościoła Metodystycznego Południa, a następnie zamożny człowiek interesu mieszkający w Szanghaju. Poznał Suna na początku roku, gdy ten przybył do miasta z krótką wizytą. Przedstawił ich sobie Lu, który po zbezczeszczeniu posągów bogów czczonych w wiosce przeniósł się do Szanghaju. Wszyscy trzej rozmawiali o polityce do późnej nocy. Charlie podzielał niechęć Suna do Mandżurów i podziwiał go za gotowość do działania, ponieważ większość ludzi ograniczała się do narzekania. Choć Sun był wtedy jeszcze nieznany, już emanował powściągliwą, a mimo to silną wiarą w to, co robił, i w to, że mu się powiedzie. Ta niezmącona pewność siebie przyciągała do niego dość licznych zwolenników w rodzaju Charliego, którzy hojnie go sponsorowali[14].

Charlie był ojcem trzech sióstr Soong. Najstarsza, Ei-ling, miała wtedy pięć lat, a najmłodsza May-ling jeszcze się nie urodziła. Środkowa córka, Ching-ling, która ostatecznie została żoną Suna – mimo wściekłego sprzeciwu Charliego – była zaledwie jednorocznym oseskiem.

Na początku 1895 roku, gdy za radą Soong Charliego wrócili z Hawajów, Sun Yat-sen i jego przyjaciele zaczęli przygotowywać powstanie. Yeung, dyrektor biura w Hongkongu, dołączył do nich wraz ze swoją organizacją zwaną klubem książki. Zazwyczaj paradował w trzyczęściowym garniturze z ekstrawagancką poszetką i mógł się pochwalić dobrymi koneksjami w kolonialnej społeczności ludzi interesu. Przyniósł ze sobą potencjalne wsparcie ze strony lokalnych gazet, zarówno angielskich, jak i chińskich, oraz obiecał, że zamiast gangsterów zrekrutuje najsłabiej opłacanych robotników zwanych kulisami. Klub książki miał znacznie więcej członków, niż Sun kolegów, i wielu z nich podchodziło do Suna nieufnie[15]. Jeden napisał w swoim dzienniku 5 maja 1895 roku: „Sun Yat-sen sprawia wrażenie impulsywnego i lekkomyślnego gościa. Byłby skłonny zaryzykować życie, by zdobyć »nazwisko«”. A 23 czerwca: „Sun chciałby, żeby wszyscy go słuchali. To niemożliwe”. Ktoś inny stwierdził: „Nie chcę mieć z Sunem nic wspólnego”.

Gdy zatem obie grupy spotkały się, by wybrać „przewodniczącego” swojego nowego reżimu, w głosowaniu wygrał Yeung. Sun wpadł we wściekłość: powstanie było jego pomysłem, więc to on powinien zostać przewodniczącym. Cheng, przywódca triady, też był zły i powiedział do Suna: „Pozwól, że ja się zajmę Yeungiem. Pozbędę się go. Wystarczy, że go zabiję”[16]. Ktoś inny przestrzegł jednak: „Jeśli go zabijesz, wytoczą ci w Hongkongu sprawę o morderstwo i nie będziemy mogli przeprowadzić rewolucji”. Sun zgodził się, by do chwili opanowania Kantonu przewodniczącym pozostawał Yeung. Krwawa walka o władzę zaczęła się jeszcze przed wybuchem rewolucji republikańskiej. Żadnych wątpliwości nie pozostawiały też od początku jasno określone ambicje Suna, za które był gotów przelać krew: chciał zostać przywódcą Chin.

Na razie towarzysze odsunęli na bok dzielące ich różnice i wyznaczyli datę wybuchu powstania na dziewiąty dzień dziewiątego miesiąca księżycowego, tradycyjnie będący dniem odwiedzania grobów przodków. Wiele rodzin miało groby w Kantonie i tego dnia zapewne ściągnęłaby tam masa ludzi, co mogłoby posłużyć za przykrywkę buntownikom chcącym się dostać do miasta.

Rząd w Pekinie został ostrzeżony o spisku przez urzędników z krajów, w których Sun potajemnie gromadził fundusze i kupował broń u Chińczyków mieszkających za granicą. Zawiadomiono gubernatora Kantonu, którego zresztą ostrzegli także jego informatorzy. Nie aresztował on Suna, lecz zwiększył ogólną ochronę i polecił, by dyskretnie, acz uważnie go obserwować.

Sun wyczuł niebezpieczeństwo. Do tego w ostatniej chwili pojawiły się komplikacje: kulisi zwerbowani przez Yeunga w Hongkongu nie zdołali dotrzeć na czas i Yeung poprosił o przesunięcie powstania o dwa dni. Sun postanowił zrezygnować z całej operacji. Rankiem w dniu planowanego wybuchu powstania odwołał je, a Cheng zapłacił zebranym gangsterom i kazał im się rozejść. Wieczorem Cheng uciekł promem do Hongkongu. Sun miał przeczucie, że port jest obserwowany przez żołnierzy, i wybrał inną trasę[17].

Wieczorem zaprzyjaźniony z Sunem miejscowy pastor urządził wielki bankiet z okazji ślubu syna. Wybór na taką uroczystość dnia tradycyjnie zarezerwowanego dla święta zmarłych był czymś niezwykłym, ponieważ Chińczycy uznaliby go za złowróżbny. Możliwe, że duchowny wydał przyjęcie, by Sun mógł się ukryć. Sun przyszedł na bankiet, po czym wtopił się w tłum i wymknął nad Rzekę Perłową. Tam czekała na niego mała łódź. Zabrała go w dół rzeki, płynąc dopływami nieznanymi nawet przewoźnikowi. Sterował Sun: najwyraźniej wcześniej opracował trasę. Najpierw skierował się do Makau, gdzie przyczaił się na parę dni, a następnie zjawił się ponownie w Hongkongu. Nie chciał zasłynąć jako ten, który pierwszy wziął nogi za pas.

Jego przyjaciela Lu nie było przy nim, gdy postanowił odwołać powstanie, okazało się, że nie zdążył uciec. Aresztowano go i ścięto. Stracono także kilku prowodyrów z Hongkongu, gdy razem ze swoimi rekrutami zjawili się w Kantonie. Aresztowano wielu kulisów. Suna dawno już wtedy nie było w mieście. Gazety w Hongkongu gromiły go za porzucenie towarzyszy na pastwę losu[18]. Prawdopodobnie nie mógłby im pomóc, nie narażając się na niebezpieczeństwo. Mimo to dobrze zaplanowana ucieczka pokazała, że jest przebiegłym człowiekiem o wyjątkowo rozwiniętym instynkcie samozachowawczym.

Po powrocie do Hongkongu Sun zwrócił się o radę do doktora Jamesa Cantliego, swojego nauczyciela ze szkoły medycznej, z którym połączyła go przyjaźń[19]. Doktor, energiczny entuzjasta nauczania oraz sfrustrowany radykał o duszy awanturnika, miał życzliwe spojrzenie i typowo wiktoriańską gęstą brodę. Zdecydowanie sprzeciwiał się panowaniu Mandżurów w Chinach, a w swojej ojczyźnie żarliwie popierał szkocki nacjonalizm. Tak opisał go jeden z przyjaciół: „Najbardziej charakterystyczną ze wszystkich jego niezwykłych cech był jego pełnokrwisty nacjonalizm”. Podczas studiów medycznych w Londynie Cantlie miał zwyczaj nosić na co dzień kilt, co w tamtych czasach było czymś niespotykanym. Uratował życie swemu uczniowi i pomógł mu rozpocząć karierę polityczną.

Cantlie, pełen zrozumienia, skierował Suna do prawnika, który doradził rewolucjoniście, by niezwłocznie opuścił wyspę. Pekin domagał się ekstradycji spiskowców. Sun (podobnie jak Cheng) wyruszył z Hongkongu pierwszym parowcem do Japonii. Szybko odkrył, że japoński rząd też rozważa jego ekstradycję, więc musiał wydostać się i stamtąd. Chcąc zmienić wygląd, obciął warkocz (którego i tak nie lubił), zapuścił wąsy i ubrał się w zachodni garnitur. Wyglądając jak nowoczesny Japończyk, wyruszył na Hawaje.

Tymczasem rozesłano za nim list gończy. Za pojmanie go oferowano tysiąc srebrnych dolarów. Właśnie w takich okolicznościach Sun zaczął życie emigranta politycznego.

Na Hawajach Sun próbował zebrać dostatecznie dużo pieniędzy, by podjąć następną próbę. Tym razem jednak okazał się wyjątkowo nieskuteczny. Ludzie albo czuli odrazę do brutalności jego działań, albo się bali, że będą z nim kojarzeni. Gdy zaczynał mówić, zatykali uszy i uciekali. Sun był jednak odporny na wstyd, a do tego nie zrażał się niebezpieczeństwem. Po prostu sięgnął wzrokiem dalej i w czerwcu 1896 roku wyruszył do Ameryki. Podróżując z Zachodniego Wybrzeża na Wschodnie, szukał chińskich społeczności i głosił w nich rewolucję, a potem prosił o datki. Jednak gdziekolwiek się znalazł, czy to w San Francisco, czy w Nowym Jorku, unikał chińskich dzielnic. Jak miał później powiedzieć, rodacy traktowali go „jak jadowitego węża albo śmiercionośnego skorpiona”[20]. Tylko kilkoro chrześcijan zechciało z nim porozmawiać. Po bezowocnych miesiącach popłynął przez Atlantyk do Wielkiej Brytanii.

Pekin obserwował jego poczynania. Poselstwo chińskie w Londynie wynajęło Agencję Detektywistyczną Slatera, by go śledziła[21]. 1 października Henry Slater, jej dyrektor, złożył pierwszy raport: „Zgodnie z poleceniami wysłaliśmy jednego ze swoich przedstawicieli do Liverpoolu w celu poddania obserwacji niejakiego Sin Wuna [imię i nazwisko Suna], który przybył na pokładzie SS Majestic należącego do White Star Company, i pragnę zawiadomić, że wczoraj o dwunastej w południe Chińczyk odpowiadający rysopisowi zszedł na ląd na Prince’s Landing Stage w Liverpoolu”.

Dalej agencja detektywistyczna zdawała bardzo szczegółowe sprawozdanie z podróży Suna do Londynu: wspominano o pociągu, na który nie zdążył, o pociągu, do którego wsiadł, oraz o tym, jak odebrał bagaż z przechowalni na dworcu St Pancras, po czym „udał się taksówką nr 12616” do hotelu.

Następnego dnia Sun odwiedził doktora Cantliego przy Devonshire Street 46 w centrum Londynu. Cantlie wrócił z Hongkongu w lutym tego samego roku. Później doktor zeznał przed brytyjskimi władzami, że przed wyjazdem zjawił się u niego przyjaciel Suna: „Powiedział, że Sun chce się ze mną zobaczyć i że aktualnie przebywa w Honolulu”[22]. Cantlie wyruszył do domu bardzo okrężną drogą, zahaczając o Hawaje, by spotkać się z byłym uczniem. Doktor rzeczywiście był jego bratnią duszą.

Cantlie pomógł Sunowi znaleźć kwaterę w Holbornie. Podczas pobytu w Londynie Sun często gościł u niego w domu. Nie znał w tym mieście nikogo oprócz doktora i jego żony – a poza tym miał niewiele do roboty. Detektywi tak opisali jego typowy dzień: „Poszedł na Oxford Street, gdzie oglądał witryny sklepów […], a potem wszedł do siedziby Express Dairy Co. w Holbornie, gdzie zjadł lancz, by następnie o 13.45 wrócić do No. 8 Gray’s Inn Place. Wyszedł stamtąd o 18.45 i poszedł do restauracji w Holbornie, gdzie spędził trzy kwadranse, a następnie o 20.30 znowu udał się do No. 8 Gray’s Inn Place i później już go nie widziano”.

Po tygodniu agencja doniosła: „Codziennie wznawiano obserwację, lecz nie zauważono niczego ważnego. Dżentelmen jedynie spaceruje głównymi ulicami i się rozgląda”. Poselstwo chińskie poprosiło agencję, by zwrócono szczególną uwagę na odwiedzających Suna Chińczyków. Slater poinformował: „Nie zauważono, by obiekt spotykał się z rodakami”. Po kilku kolejnych dniach detektywi przestali go obserwować.

Zbliżała się rocznica odwołanego powstania kantońskiego. Jeśli Sun nie chciał, by jego przedsięwzięcie popadło w zapomnienie, musiał coś zrobić. Wpadł na pewien pomysł. Poselstwo chińskie mieściło się przy Portland Place 49 i za każdym razem przechodził obok jego drzwi, gdy wysiadał z autobusu na Oxford Circus, kierując się w stronę domu doktora Cantliego. Oba budynki dzielił zaledwie trzyminutowy spacer. Z powodu tego niezwykłego zbiegu okoliczności pewnego dnia doktor Cantlie powiedział do swojego byłego ucznia: „Cóż, widzę, że nie zamierzasz odwiedzić chińskiego poselstwa”[23]. Wedle późniejszych zeznań doktora Sun w odpowiedzi „roześmiał się” i odrzekł: „Raczej nie”. Pani Cantlie poradziła mu: „Lepiej tam nie idź. Odeślą cię do Chin i zostaniesz stracony”.

Wszyscy zaśmiewali się z takiego pomysłu, lecz Sun zaczął główkować. Mógł pójść do poselstwa, teoretycznie będącego terytorium Chin, i sprowokować jakiś incydent, na przykład doprowadzić do kłótni, a nawet do bójki z urzędnikami, po której wyrzucono by go na londyńską ulicę. Uznał, że to najgorsze, co mogłoby go tam spotkać. Mógł urządzić tam scenę i zwrócić na siebie uwagę. Może nawet napisano by o tym w gazetach. Oczywiście pomysł był ryzykowny, lecz Sunowi trudno byłoby zarzucić brak zuchwałości. Jego życie składało się z podejmowania skalkulowanego ryzyka. Zrobił pewne rozeznanie i doszedł do wniosku: „To przecież Anglia. Chiński dyplomata nie może mnie potraktować jak przestępcy. Nawet gdyby mnie zamknęli, nie mogą mi nic zrobić. Chiński dyplomata nie ma tu władzy sądowniczej, a Chiny i Wielka Brytania nie mają podpisanej umowy o ekstradycji”[24]. Wydawało mu się nieprawdopodobne, by zdołano go przemycić z centrum Londynu do Chin, i wykluczył taką możliwość. Odrzucił też pomysł, że mogliby go zamordować w poselstwie. Chińskim władzom znacznie łatwiej byłoby wynająć zabójcę, który załatwiłby go w jakimś bliżej nieokreślonym pokoju hotelowym. Poselstwo zaś mieściło się w miejskiej rezydencji przy ulicy w centrum Londynu i zatrudniano w nim głównie miejscowych Brytyjczyków, między innymi gospodynię, kamerdynera, lokaja i portiera. Trudno było od nich oczekiwać, że wezmą udział w morderstwie. Co więcej, poselstwem chińskim kierował wówczas Szkot sir Halliday Macartney, ponieważ chiński dyplomata Gong był chory. Sun uyzskał informacje na ten temat od doktora Cantliego. Doktor wiedział, jaką funkcję pełni jego rodak – wiedział nawet, gdzie mieszka sir Halliday.

To, że siedzibą poselstwa chińskiego zawiadował wówczas Brytyjczyk, dodawało Sunowi otuchy, gdy rozważał wejście do środka. Halliday z pewnością znał brytyjskie przepisy i nie mógłby przecież śmiertelnie go zranić.

Sun zasięgnął opinii doktora Patricka Mansona, pierwszego dziekana jego college’u w Hongkongu. Ten wysokiej klasy naukowiec, dzięki swoim osiągnięciom nazywany „ojcem medycyny tropikalnej”, nie pochwalał działań Suna w Kantonie i kazał mu „zaprzestać takich rzeczy”[25]. Manson oświadczył później brytyjskim władzom: „Gdy Sun wspomniał o udaniu się do poselstwa chińskiego w Londynie, odradziłem mu to. Powiedział, że skorzysta z mojej rady i tam nie pójdzie”.

W sobotę 10 października 1896 roku, mniej więcej w pierwszą rocznicę swojego nieudanego powstania w Kantonie, Sun wszedł jednak do budynku poselstwa i spytał, czy są tam inni kantończycy. Rozmawiał z nim Tang, tłumacz z Kantonu. Uzgodnili, że Sun przyjdzie następnego dnia i wybiorą się razem do portu na spotkanie z kantońskimi kupcami. Po wyjściu Suna Tang przemyślał ich rozmowę i nabrał przekonania, że jego rozmówcą był nie kto inny jak Sun Yat-sen, człowiek najbardziej poszukiwany przez mandżurskie władze. Doniósł o tym dyplomacie Gongowi.

Sun nie zaprzątał sobie głowy Gongiem. Biurokrata ten miał jednak wielkie ambicje, choć nie szły one w parze z dużą inteligencją. Mimo słabego stanu zdrowia (kilka miesięcy później zmarł) na myśl o możliwej nagrodzie za schwytanie wroga tronu zajął się sprawą ze skwapliwością i wszystkie decyzje podejmował osobiście. Wydał rozkaz uwięzienia Suna i poinformował Pekin telegraficznie, że ponieważ Sun jest poszukiwanym przestępcą, a poselstwo to terytorium Chin, „należy go oczywiście pojmać”.

W niedzielę rano sir Halliday polecił służbie, w tym angielskiemu portierowi George’owi Cole’owi, opróżnić i wysprzątać pokój na trzecim piętrze z tyłu budynku, gdzie zamierzał uwięzić Suna[26]. Gdy Sun się zjawił, Tang udał, że chce go oprowadzić po siedzibie poselstwa, a kiedy pokazał mu to pomieszczenie, sir Halliday wepchnął gościa do środka. Następnie Szkot, odznaczający się okazałym wzrostem, oznajmił „mikremu” przybyszowi (bo tak opisywali go później londyńscy dziennikarze), iż wie, że zgodnie z chińskim prawem jest on groźnym przestępcą. „Skoro już się pan tu znalazł, proszę zostać do jutra i zaczekać, aż dostaniemy odpowiedź” z Pekinu. Następnie sir Halliday wyszedł z pokoju i zamknął drzwi, rozkazując Cole’owi „dopilnować, by ten człowiek nie uciekł”. Cole na zmianę z innymi członkami służby pełnił wartę przy drzwiach.

Sun nie przewidział takiego obrotu sprawy. Chciał, by go wyrzucono, a nie zamknięto w środku. Gdy usłyszał, jak Tang nakazuje Cole’owi zamontowanie dodatkowej zasuwy w drzwiach, a potem rozległy się odgłosy świadczące o wykonywaniu tego polecenia, obawy Suna wzrosły. Tej nocy niewiele spał.

Dyplomata Gong zatelegrafował do Pekinu, donosząc z zadowoleniem, że Sun został zatrzymany, i pytając, co ma robić dalej. Przywykł do tego, że po prostu wypełniał polecenia. Pekin nie wiedział jednak, co począć. Wcześniej Wielka Brytania odmówiła aresztowania i ekstradycji Suna. Chińskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych poprosiło Gonga, by sam podjął decyzję: „Jak proponuje Pan dostarczyć go do Kantonu w taki sposób, by Anglia nie mogła tego zablokować i by dotarł do celu? Prosimy, by przed podjęciem jakichkolwiek działań zasięgnął Pan rady prawników i opracował plan”. Pekin był wyraźnie zaniepokojony rozwojem wypadków, a nawet poirytowany postawą dyplomaty: „Mamy wielką nadzieję, że zachowa Pan daleko idącą ostrożność i przygotuje się na każdy scenariusz”.

Gong musiał zwrócić się o radę do sir Hallidaya. Szkot skontaktował się z przyjacielem, który prowadził przedsiębiorstwo transportowe o nazwie Glen Line of Steamers, by wybadać możliwość wyczarterowania statku i przetransportowania „szaleńca” przez ocean. Przedsiębiorstwo zażądało siedmiu tysięcy funtów za statek towarowy o masie dwóch tysięcy ton. Gong zatelegrafował do Pekinu z prośbą o zezwolenie, zaznaczając, że jeśli władze odrzucą tę możliwość, będzie musiał wypuścić Suna. Chińskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie odpowiedziało. Najwyraźniej uznało, że przemycenie Suna z centrum Londynu z powrotem do Chin jest niewykonalne. Nie chciało jednak rezygnować z planu, ponieważ byłoby to równoznaczne z wydaniem rozkazu wypuszczenia zakładnika. Wolało nie ponosić za to odpowiedzialności. Pekin milczał.

Nie uzyskawszy zgody na zapłacenie siedmiu tysięcy funtów, Gong nie mógł skorzystać z usług Glen Line. Nie uwolnił jednak Suna. On też wolał nie ponosić odpowiedzialności za taką decyzję. Sun pozostał zatem w pomieszczeniu, które de facto było jego więzieniem.

Siedząc w celi, Sun przedsięwziął środki ostrożności na wypadek otrucia. Przydała mu się wiedza medyczna. Żywił się chlebem, butelkowanym mlekiem i surowymi jajkami. Pewnego dnia zjawił się tłumacz Tang i powiedział mu o planie z udziałem Glen Line. Sun naprawdę się wystraszył. Prosił Tanga, żeby „ubłagał” dyplomatę, a za jego pośrednictwem tron, by darowano mu życie, i obiecywał, że nigdy więcej nie weźmie udziału w żadnym buncie.

Sunowi zależało przede wszystkim na przekazaniu wiadomości doktorowi Cantliemu. Dał George’owi Cole’owi kilka liścików, prosząc, by ten zaniósł je doktorowi, i obiecując wysoką nagrodę. Cole przekazał je sir Hallidayowi, który stwierdził, że Sun jest „szaleńcem”. Przeczuwając, że jego wiadomości nie dotarły do celu, Sun powiedział Cole’owi, że chce odetchnąć świeżym powietrzem, więc ten otworzył okno w pomieszczeniu. Było ono jednak zakratowane i Sun nie mógł się wydostać. Zdołał tylko wsunąć rękę w między pręty i rzucić na dach sąsiedniego budynku liścik obciążony monetami. Zauważył to chiński służący. Cole wspiął się na dach, zabrał liścik i – podobnie jak poprzednie – zaniósł go do sir Hallidaya. Szkot polecił służącemu zabić okno deskami.

W końcu Sun zdołał przekonać Cole’a, że nie jest szaleńcem, lecz raczej kimś w rodzaju przywódcy partii opozycyjnej. „A ponieważ jestem przywódcą tej partii, uwięzili mnie tutaj. Chcą zakneblować mi usta, wsadzić mnie na pokład jakiegoś statku i wysłać do Chin”. Te słowa poruszyły portiera. Poradził się pani Howe, gospodyni, czy powinien pomóc Sunowi. Howe odpowiedziała: „Na twoim miejscu, George, pomogłabym mu”. Zanim Cole zaniósł wiadomości Suna doktorowi Cantliemu, ta współczująca kobieta sama przystąpiła do działania. Napisała anonimowo list i wsunęła go pod drzwi doktora. Brzmiał następująco: „Od ubiegłej niedzieli w poselstwie chińskim jest więziony Pański przyjaciel. Zamierzają wysłać go do Chin, gdzie z pewnością zostanie powieszony. To bardzo przykra sytuacja dla tego nieszczęśnika i jeśli ktoś natychmiast czegoś nie zrobi, niechybnie go stąd zabiorą […]. Nie ośmielam się podać swojego nazwiska, ale to wszystko prawda, więc niech Pan uwierzy”.

Gdy doktor Cantlie usłyszał dzwonek do drzwi i znalazł list, było już po jedenastej wieczór w sobotę 17 października. Suna przetrzymywano od tygodnia. Doktor natychmiast rozpoczął kampanię na rzecz jego uratowania. Poszedł prosto do domu sir Hallidaya, lecz nikogo tam nie zastał. Następnie pojechał dwukółką do komisariatu policji w Marylebone, a potem do Scotland Yardu. Trudno mu było kogokolwiek przekonać, że mówi prawdę. Inspektor pełniący dyżur w Scotland Yardzie uznał go za pijaka albo szaleńca i kazał mu wracać do domu. Doktor Cantlie spędził resztę nocy na ulicy przed siedzibą poselstwa, w razie gdyby podjęto próbę wywiezienia Suna po cichu.

Pani Cantlie napisała w pamiętniku: „[Niedziela] była dniem nadziei i obaw. Hamish [doktor Cantlie] udał się najpierw do sędziego A. […], potem do pana H. […], lecz żaden z nich nie zobowiązał się pomóc Sun Yat Senowi. Wróciłam z kościoła, a Hamish poszedł porozmawiać z Mansonem i sprawdzić, czy uda mu się znaleźć sir Hallidaya MacCartneya [sic!]. Manson stanął po naszej stronie i był wściekły na poselstwo. Zjawił się jakiś człowiek [Cole], który okazał się strażnikiem Suna przynoszącym dwie wizytówki z błaganiem o ratunek”.

Na odwrocie jednej z tych karteczek Sun napisał: „Zostałem porwany w poselstwie chińskim w niedzielę i chcą mnie przemycić z Anglii do Chin, żeby zabić. Błagam, ratuj mnie, szybko!”. Słowa te zostały najpierw napisane ołówkiem, a następnie poprawione piórem. Z przodu, nad swoim wydrukowanym imieniem i nazwiskiem, „Dr Y. S. Sun”, Sun napisał nazwisko i adres doktora Cantliego, a niżej dodał: „Zajmij się, proszę, posłańcem w moim imieniu, jest bardzo biedny i pomagając mi, stracą [sic!] pracę”.

Na drugiej wizytówce znajdowała się bardziej nagląca prośba, napisana tylko piórem: „Statek już wyczartowany [sic!] przez poselstwo chińskie, żeby zabrać mnie do Chin, i przez całą drogę będę zamknięty, bez kontaktu z kimkolwiek. O, biada mi!”.

Cantlie poszedł z tymi wizytówkami i z doktorem Mansonem ponownie do Scotland Yardu, a następnie do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Urzędnik w ministerstwie natychmiast zajął się sprawą. Doktorzy skierowali się do poselstwa, by poinformować, że brytyjskie władze już wiedzą o całym zajściu. Poselstwo wyczuło, że gra dobiegła końca. Gong wysłał do Pekinu pilny telegram, pytając, czy powinien uwolnić Suna, zanim zaczną się kłopoty z brytyjskim rządem. Tym razem także nie otrzymał odpowiedzi. Wciąż nikt nie chciał być tą osobą, która wyda rozkaz wypuszczenia więźnia. Sun zatem dalej siedział w zamknięciu.

Podczas gdy mandaryni chowali głowę w piasek, marząc, by problemy się skończyły, trwała ożywiona korespondencja między brytyjskim Ministerstwem Spraw Zagranicznych, Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Scotland Yardem oraz lordem Salisburym, będącym zarówno ministrem spraw zagranicznych, jak i premierem. Za jego zgodą rozstawiono przed poselstwem policjantów gotowych rzucić się na każdego, kto mógłby podjąć próbę przemycenia Suna z budynku. Wydano rozkaz obserwowania wszystkich statków płynących do Chin. Tymczasem przesłuchano Cole’a. A dwaj bardzo szanowani doktorzy, Cantlie i Manson, złożyli pod przysięgą oświadczenia. Na podstawie przekazanych przez nich informacji w czwartek 22 października, jedenaście dni po zatrzymaniu Suna, lord Salisbury napisał do poselstwa chińskiego: „W opinii rządu Jej Królewskiej Mości przetrzymywanie tego mężczyzny wbrew jego woli w poselstwie chińskim jest naruszeniem angielskiego prawa, nieuzasadnionym i nadużywającym dyplomatycznego przywileju przyznanego przedstawicielowi obcego kraju. Mam zatem zaszczyt żądać bezzwłocznego wypuszczenia Sun Yat Sena”.

Do Ministerstwa Spraw Zagranicznych wezwano sir Hallidaya, by wysłuchał żądania lorda Salisbury’ego. Halliday podporządkował się, organizując przekazanie Suna w siedzibie poselstwa o 16.30 następnego dnia. O tej porze 23 października nadkomisarz F. Jarvis i urzędnik Ministerstwa Spraw Zagranicznych przybyli do poselstwa po Suna w towarzystwie uradowanego doktora Cantliego***.

Sun, gdy prowadzono go po schodach w stronę przyjaciela, był „w dobrym zdrowiu i […] doskonałym humorze”. Później z zadowoleniem odkrył, że interesuje się nim tłum dziennikarzy. Doktor Cantlie zawiadomił bowiem prasę. Przed poselstwem zebrało się mnóstwo ludzi, między innymi fotoreporterów, rysowników i oburzonych gapiów, a wszyscy zasypywali Suna pytaniami. W późniejszych dniach gazety w tak odległych miejscach jak Stany Zjednoczone i Australia, nie wspominając o tych w Japonii, Hongkongu i Szanghaju, rozpisywały się o nim bardzo szczegółowo, a w nagłówkach umieszczano przykuwające uwagę słowo „porwanie”.

Sir Halliday napisał do „Timesa”, by wyjaśnić, że Sun wszedł do poselstwa z własnej nieprzymuszonej woli. Niczego to jednak nie zmieniło. Jak zauważył lord Salisbury, dla Brytyjczyków liczyło się to, że „gdy już znalazł się w środku […], został tam uwięziony”. Sun z kolei zdecydowanie zaprzeczał temu, że trafił do budynku z własnej inicjatywy, i twierdził, że nie miał pojęcia, iż znajduje się tam siedziba poselstwa. Starannie dobierał słowa, oświadczając, że został „zaczepiony […] i zmuszony, by wejść do środka”[27]. Podczas późniejszego śledztwa przeprowadzonego przez brytyjski rząd Sun był jeszcze ostrożniejszy i podkreślał, że „nie użyto prawdziwej przemocy; wszystko odbyło się w przyjazny sposób”[28]. Brutalne porwanie wymagałoby przeprowadzenia dochodzenia kryminalnego, a w takim wypadku musiałby opisać całe zajście pod przysięgą i prawda mogłaby wyjść na jaw.

Nie musiał jednak być aż tak powściągliwy, gdy z ogromną pomocą doktora Cantliego szybko pisał książkę o chwytliwym tytule Kidnapped in London [Porwany w Londynie]. Natychmiast stała się bestsellerem i przetłumaczono ją na kilka języków. Sun zdobył sławę, choć jego nazwisko wywoływało ambiwalentne reakcje. Brytyjska opinia publiczna, początkowo życzliwa wobec ofiary, wkrótce ochłonęła. Ludzie czuli niechęć do brutalnych rewolucji. Znajomi państwa Cantlie drwiąco mówili o Sunie: „ten wasz kłopotliwy przyjaciel”[29]. W końcu nie miał on już chyba w Europie żadnych sojuszników oprócz doktora Cantliego i jego żony.

Dla Suna liczyło się jednak to, że jego historia dotarła do chińskich radykałów i że stał się wśród nich sławny. Zabiegali o kontakt z nim i chętnie go u siebie gościli. Gdy w lipcu 1897 roku wreszcie opuścił Londyn, kierując się na Daleki Wschód przez Kanadę, śledzący go prywatni detektywi zauważyli, że ma napięty grafik, a gdy przemawia do słuchaczy z Chin, „uważnie go obserwują i słuchają”. Ludzie otwierali też dla niego swoje portfele. W Vancouver mógł się przenieść do kabiny pierwszej klasy, pokrywając różnicę w cenie wynoszącą sto dolarów kanadyjskich, a do tego był „odziany w elegancki garnitur, w którym wcześniej go nie widywano”. Od tej pory, jak powiedział swojemu przyjacielowi z dzieciństwa Luke’owi Chanowi, śmiejąc się z wyraźnym zadowoleniem, gdziekolwiek się pokazywał, dostawał to, czego chciał[30]. Luke zauważył: „Była to prawda […], mógł przemierzyć cały świat, nie mając przy sobie niczego oprócz swojego nazwiska. Zawsze znajdowały się jakiś transport, dom i jedzenie do jego dyspozycji, a także środki finansowe, jeśli o nie poprosił […], w razie potrzeby nawet samochody i łodzie”. Narażenie się na porwanie w Londynie uczyniło z Suna jedynego chińskiego rewolucjonistę o międzynarodowej sławie.

Zdobywszy sławę, Sun Yat-sen szukał bazy niedaleko Chin, w której mógłby wzniecać na odległość następne rewolty. Japonia, choć niegdyś groziła spiskowcowi deportacją, teraz pozwoliła mu zostać, a dodatkowo pokrywała koszty jego utrzymania i zapewniła mu policyjną ochronę.

W 1900 roku na północy Chin spustoszenie siało chłopskie powstanie rozpętane przez ksenofobiczne i antychrześcijańskie stowarzyszenie znane jako bokserzy. Uznając działania podjęte przez mandżurski rząd w celu stłumienia buntu za niewystarczające, sprzymierzona armia ośmiu mocarstw, w tym Japonii, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, dokonała inwazji na Pekin. Dwór został wyparty ze stolicy i uciekł na emigrację do Xi’anu, starożytnej stolicy w północno-zachodniej części Chin. Przez moment przyszłość mandżurskiego tronu wyglądała niepewnie. Sun zaproponował japońskiemu rządowi, że zmobilizuje gangsterów, by zajęli część południowych prowincji, i utworzy „republikę” pod patronatem Japonii. Zasugerował, że na początek zorganizuje rewoltę triady na południowo-wschodnim wybrzeżu oddzielonym morzem od Tajwanu, który od wojny w latach 1894–1895 znajdował się pod japońską okupacją[31]. Japonia mogłaby wykorzystać „niepokoje” jako pretekst, by dokonać z Tajwanu inwazji na kontynentalne Chiny.

Po długim zastanowieniu Tokio odrzuciło ten plan. Sun zdecydował jednak, że postawi Japończyków przed faktem dokonanym: kazał Chengowi, swojemu przyjacielowi i przywódcy triady, przeprowadzić rewoltę na wybrzeżu, a sam wyruszył na Tajwan, gdzie japoński gubernator aż palił się do inwazji. Na początku października Cheng wraz z kilkoma setkami mężczyzn zaczął powstanie na południowo-wschodnim wybrzeżu. Parli w stronę Amoy (Xiamen), dużego portu. Tokio jednak zdecydowanie zabroniło gubernatorowi Tajwanu podejmowania jakichkolwiek działań, wskutek czego nie mógł przysłać oddziałów ani amunicji. Rewolta upadła. Tajwan wydalił Suna. (Kilka miesięcy później Cheng niespodziewanie zmarł w Hongkongu po spożyciu posiłku. Koroner orzekł, że doszło do zawału, lecz mimo to wielu ludzi podejrzewało, że mężczyzna został otruty).

Sun wrócił do Japonii, gdzie jednak nie czuł się już mile widziany. Próbował znaleźć inną, przyjaźniejszą bazę niedaleko Chin, lecz raz po raz napotykał przeszkody[32]. Tajlandia, brytyjski Hongkong i francuski Wietnam mu odmówiły. Zagraniczne rządy wolały współpracować z cesarzową wdową Cixi, która sprawowała władzę w tym okresie[33]

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

2

Soong Charlie: metodystyczny kaznodzieja i w głębi duszy rewolucjonista

Dostępne w wersji pełnej.

Część druga

Dostępne w wersji pełnej.

3

Ei-ling: „Wielce bystra młoda dama”

Dostępne w wersji pełnej.

4

Chiny obierają kurs na demokrację

Dostępne w wersji pełnej.

5

Małżeństwa Ei-ling i Ching-ling

Dostępne w wersji pełnej.

6

Zostać madame Sun

Dostępne w wersji pełnej.

7

„Pragnę iść za przykładem mojego przyjaciela Lenina”

Dostępne w wersji pełnej.

Część trzecia

Dostępne w wersji pełnej.

8

Damy z Szanghaju

Dostępne w wersji pełnej.

9

May-ling poznaje generalissimusa

Dostępne w wersji pełnej.

10

Żona dyktatora otoczonego przez wrogów

Dostępne w wersji pełnej.

11

Ching-ling na emigracji: Moskwa, Berlin, Szanghaj

Dostępne w wersji pełnej.

12

Drużyna męża i żony

Dostępne w wersji pełnej.

13

Wyrywanie syna Chianga ze szponów Stalina

Dostępne w wersji pełnej.

14

„Niewiasta zatroszczy się o męża”

Dostępne w wersji pełnej.

Część czwarta

Dostępne w wersji pełnej.

15

Odwaga i korupcja

Dostępne w wersji pełnej.

16

Frustracja Czerwonej Siostry

Dostępne w wersji pełnej.

17

Triumf i niedola Młodszej Siostry

Dostępne w wersji pełnej.

18

Upadek reżimu Chianga

Dostępne w wersji pełnej.

Część piąta

Dostępne w wersji pełnej.

19

„Dość cackania się”. Kariera wiceprzewodniczącej Chińskiej Republiki Ludowej

Dostępne w wersji pełnej.

20

„Niczego nie żałuję”

Dostępne w wersji pełnej.

21

Okres tajwański

Dostępne w wersji pełnej.

22

Wątek hollywoodzki

Dostępne w wersji pełnej.

23

New York, New York

Dostępne w wersji pełnej.

24

W obliczu nowych czasów

Dostępne w wersji pełnej.

Wykorzystane archiwa

Dostępne w wersji pełnej.

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej.

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej.

Spis treści:

Dostępne w wersji pełnej.

Tytuł oryginału

BIG SISTER, LITTLE SISTER, RED SISTER: Three Women at the Heart of 20th Century China

Copyright © Globalflair Ltd, 2019

Copyright © for the translation by Anna Gralak

Projekt okładki

Zuzanna Weremiuk

Fotografia na okładce

© AKG / BE&W

Grafika na okładce

© art4you / Shutterstock

Redaktor nabywający

Anna Steć

Redaktor prowadzący

Joanna Bernatowicz

Opracowanie tekstu

d2d.pl

ISBN 978-83-240-7629-1

Wydanie II

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek