Spis treści

1. Prolog

2. Wprowadzenie (szczerze i bez ogródek)

3. 1. Szybki kurs odporności

4. 2. Etapy kształtowania silnych i odpornych psychicznie dzieci

5. 3. Dajmy dzieciakom wycisk

Tytuł oryginalny: BUILDING RESILIENT KIDS

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Panczakiewicz
Redaktor prowadzący: Agata Paszkowska-Pogorzelska
Redakcja językowa: Joanna Kłos
Korekta: Agnieszka Dudek, Joanna Kłos
Redaktor techniczny: Witold Kuśmierczyk

Copyright © for this edition and translation by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2026
Copyright © Tim Curtis 2025
First published in 2025 by Pan Macmillan Australia Pty Ltd
The moral right of the author to be identified as the author of this work has been asserted.

Producent:
Dressler Dublin sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: sekretariat@dressler.com.pl

Dane do kontaktu:
Wydawnictwo Bellona
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2
e-mail: biuro@bellona.pl, www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: swiatksiazki.pl, ksiazki.pl, czytam.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-18788-7

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Dla Vicki, Ryana, Emily i Lucy – stawiając na pierwszym miejscu karierę, często pozostawiałem Was bez wsparcia i pozbawiałem wspomnień, na które wszyscy zasługujecie.

Mimo to zawsze okazywaliście mi bezwarunkową miłość i zrozumienie, choć z perspektywy czasu widzę, że mieliście pełne prawo mi ich odmówić.

Mam nadzieję, że udało mi się to Wam wynagrodzić.

Niektóre imiona osób występujących w tej książce zostały zmienione w celu ochrony ich tożsamości.

Informacje zawarte w tej książce nie zwalniają czytelnika z osobistej odpowiedzialności za własne zdrowie i bezpieczeństwo.

Zaleca się zasięgnięcie indywidualnej porady u lekarza lub innego specjalisty w zakresie ochrony zdrowia. Wydawcy, ich pracownicy, przedstawiciele i autorzy nie ponoszą odpowiedzialności za jakiekolwiek urazy lub szkody wynikłe z lektury bądź zastosowania informacji zawartych w tej książce.

Prolog

AFRYKA, rok 1930

Chłopiec zasłonił oczy przed ostrymi promieniami słońca. Dolina chroniła przed upałem, ale blask bijący od gładkich skał zmuszał go do mrużenia powiek. Jego małe stadko owiec i cieląt leniwie wędrowało przez zielone wzgórza, on zaś prowadził je w kierunku swego ulubionego miejsca – znajomego granitowego głazu. Wspiął się na niego z łatwością; chropowaty kamień drapał jego bose stopy. Nigdy nie miał butów, więc właściwie tego nie czuł.

Na szczycie głazu zatrzymał się i popatrzył w dół na błyszczące pasmo, wypolerowane przez niezliczone popołudnia spędzone na zjeżdżaniu po skale. Uśmiechnął się, ułożył na ziemi płaski kamień, usiadł na nim i ruszył w dół, a wiatr niósł echo jego śmiechu. Raz po raz wspinał się i zjeżdżał, aż rozbolały go nogi, a światło dnia zaczęło gasnąć w wieczornym mroku.

Zmierzch był sygnałem, że czas wracać. W oddali rozbłysły ogniska po drugiej stronie doliny – zbliżała się pora posiłku. Dziś wieczorem usiądzie może obok kuzyna Morrisa i wspólnie zjedzą jego ulubione danie – suszoną kukurydzę z fasolą. Prosty, ale sycący posiłek. Miał taką nadzieję.

Ze szczytu wzgórza widział niewielkie gospodarstwo swojego wuja, otoczone płotami, które budowali razem, by chronić uprawy kukurydzy. Wuj nie był naprawdę jego wujem, tylko zarządcą majątku, wyznaczonym, gdy ojciec chłopca zmarł niespodziewanie na gruźlicę. Chłopiec miał wtedy zaledwie dziewięć lat. Ojciec, szanowany przywódca, był oddany swojej społeczności. Chłopiec nosił w sercu wspomnienia o nim i często myślał o jego opowieściach, wysławiających odwagę przodków w wojnach niepodległościowych. Wyobrażał sobie, że kiedyś sam stanie do walki o wolność swojego ludu.

Schodził ze stoku i obracał w dłoniach dwa kije do walki – jeden do obrony, drugi do ataku. Ćwiczył Nguni razem z innymi pastuszkami. Na jego ramionach i ciele widać było siniaki – ślady wielogodzinnych potyczek, które uwielbiał. Przegrana z wcześniejszego dnia tylko wzmogła jego determinację. Jutro zażąda rewanżu.

Na skraju wioski jego marzenia przerwał urywany warkot silnika motoru. Zaciekawiony, ruszył w tamtą stronę. We wsi nie było motocykli, a o tej porze rzadko trafiali się przejezdni.

Biały mężczyzna siłował się z maszyną, otoczony gromadką miejscowych dzieci, które śmiały się z jego nieporadności.

Chłopiec upuścił kije i zrobił krok naprzód, po czym odezwał się po angielsku:

– Mogę pomóc?

Mężczyzna, zaskoczony, że bosy chłopiec zna jego język, uniósł wzrok.

– Jak masz na imię? – spytał.

– Nelson – odpowiedział chłopiec. Było to angielskie imię, które nadano mu w szkole zamiast lokalnego, xhosańskiego imienia Rolihlahla, oznaczającego w potocznym języku „tego, który sam ściąga na siebie kłopoty”.

Nelson pochylił się nad motocyklem. Rozmawiali dalej swobodnie po angielsku, ku zdumieniu gromadki otaczających ich dzieci. Żadne z nich nie znało angielskiego. Nelson nauczył się go samodzielnie i był jedynym chłopcem we wsi, który potrafił się porozumiewać w tym języku.

Kiedy silnik w końcu zawarczał pełnym głosem, mężczyzna wręczył chłopcu trzy pensy na znak wdzięczności. Nelson odwrócił się i dostrzegł na skraju tłumu dwie swoje siostry. Każdej z nich oddał po jednej monecie.

Ostatnią zacisnął mocno w dłoni. Tę zachowa na opłatę szkolną.

◆

Być może wskazówki ukryte w tej historii wystarczyły ci, by się domyślić, że owym chłopcem był sam Nelson Mandela. Urodzony w małej wiejskiej osadzie, dorastał w czasach głębokiej segregacji rasowej. Już w dzieciństwie wiele różniło go od rówieśników: utrata ojca, wychowanie w rodzinie zastępczej, praca pastuszka w ubogiej wiosce. Społeczność, w której dorastał, nie miała pojęcia o nowoczesności.

Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby pastuszek, ćwiczący się w walce na kije w tej biednej prowincji, nie osiągnął w życiu niczego szczególnego. Wiele czynników zdawało się przesądzać, że chłopiec ten nigdy nie zdoła wiele zdziałać. A jednak – mimo swojego pochodzenia, a może właśnie dzięki niemu – Mandela wyrósł na przywódcę i orędownika praw obywatelskich oraz równości, a wreszcie został prezydentem Republiki Południowej Afryki i jednym z najbardziej szanowanych przywódców świata.

Te wydarzenia z dzieciństwa wyróżniały Nelsona „Rolihlahla” Mandelę, lecz nie zdefiniowały jego charakteru. Jego niezwykła odporność ukształtowała się na gruncie niełatwego dzieciństwa. To właśnie wtedy wódz Jongintaba Dalindyebo, pełniący obowiązki regenta ludu Thembu, stał się dla niego jak ojciec i mentor. Zdecydował się poświęcić własny czas, by wychować i wykształcić młodego Nelsona, już od najmłodszych lat wprowadzając go w zasady przywództwa politycznego i dyplomacji.

Co ciekawe, „zjeżdżalnia” małego Mandeli wciąż istnieje – można ją zobaczyć na jednym z wielu skalistych wzniesień górujących nad doliną Qunu, gdzie dorastał przyszły przywódca i dokąd zawsze wracał, nigdy nie zapominając o swoich korzeniach ani o swojej społeczności.

To właśnie na tym skromnym fundamencie dojrzewała odporność Mandeli.

Umocniło ją później dwadzieścia siedem lat spędzonych w więzieniu. Ale to już rozdział z dorosłego życia – kolejny etap jego wytrwałej wędrówki.

Wprowadzenie
(szczerze i bez ogródek)

TIM – KOPALNIA ZŁOTA W ODLEGŁYM ZAKĄTKU ZACHODNIEJ AUSTRALII, ROK 2023

Klimatyzator w kącie buczał jednostajnie w czterdziestostopniowym upale. Drugi dzień warsztatów budowania umiejętności przywódczych dla górników okazał się zarówno owocny, jak i sympatyczny. Już na początku udało się przełamać lody, dzięki czemu zajęcia przebiegały w swobodnej, żywej atmosferze. Choć uczestnicy zajmowali stanowiska nadzorcze i kierownicze, niewielu z nich postrzegało siebie jako liderów. Nasz program miał im dostarczyć nie tylko wiedzy, narzędzi i struktur niezbędnych każdemu przywódcy, lecz także pomóc zmienić ich sposób myślenia. W dużej mierze chodziło właśnie o zmianę perspektywy – o to, jak postrzegają rzeczywistość.

I tak, przy akompaniamencie rytmicznie stukającego klimatyzatora, nasza niewielka grupa przystąpiła do ćwiczenia o nazwie „krzesła nastawienia”.

Ustawiłem trzy krzesła. Osoba siedząca na danym krześle miała przyjąć określony punkt widzenia na stojące przed nami wyzwanie. Wyjaśniłem zasady:

Krzesło 1 – jaki problem lub trudność w pracy wydaje ci się nie do pokonania?

Krzesło 2 – jak mógłbyś zmienić swój sposób myślenia, by pokonać tę trudność?

Krzesło 3 – jakie rady ma dla ciebie reszta grupy?

Aby rozruszać uczestników, postanowiłem nieco się otworzyć i zaprezentować własny problem, który faktycznie wydawał mi się trudny do rozwiązania. Wyglądało to mniej więcej tak:

(Siadam na krześle 1): – Chciałbym napisać książkę o odporności psychicznej dzieci, ale boję się, że okaże się klapą. Jeśli napiszę ją sam, nie będę miał na kogo zwalić winy za porażkę. Nie jestem ani nauczycielem, ani psychologiem dziecięcym. Czuję się trochę jak oszust.

(Przechodzę na krzesło 2): – W sumie nie byłem też żadnym ekspertem w tej dziedzinie, gdy pisaliśmy Tarczę odporności, a jednak książka odniosła sukces.

(Przechodzę na krzesło 3): – Zapraszam grupę do udzielania rad.

Grupa górników zasypała mnie pytaniami, spostrzeżeniami i opiniami, które skutecznie osłabiły moje negatywne nastawienie.

„Czy nie pasjonuje cię temat odporności dzieci?”

„Czy nie jesteś ojcem – i czy to nie wystarczy?”

„Czy książka napisana przez kogoś, kto nie jest nauczycielem ani psychologiem, nie przedstawiłaby tego zagadnienia z nowej perspektywy?”

„Czy nie miałeś do czynienia z młodzieżą dobrze wychowaną i z tą gorzej wychowaną?”

„Czy nie uważasz, że twój model rezyliencji sprawdza się w każdym wieku?”

I tak dalej. Powtarzałem monotonnie: „tak”, „tak”, „tak”, „tak” i „tak”, co ostatecznie przesądziło o decyzji, że tę książkę napiszę.

◆

Jednak zanim przystąpisz do dalszej lektury, czuję się w obowiązku poinformować cię, kim nie jestem.

Nie jestem nauczycielem szkolnym.

Nie jestem psychologiem dziecięcym ani rozwojowym.

Nie jestem naukowcem.

Nie twierdzę nawet, że jestem wybitnym rodzicem.

Nie mam całej masy cech, które mogłyby uwiarygodnić mnie jako eksperta od wychowania odpornych psychicznie dzieci.

Pewnie jestem kimś podobnym do ciebie. Zwyczajnym dorosłym. Niemniej przyszedłem na świat w rodzinie wojskowej, co oznaczało brak możliwości nawiązania trwałych więzi społecznych przez ciągłe zmiany szkół, domów, dzielnic i klubów sportowych. Jedynym trwałym punktem w moim życiu był mój brat. Moje własne dzieciństwo, spędzone na boiskach do piłki nożnej i rampach do jazdy na deskorolce, dzieciństwo, w którym nie brakowało szkolnych sukcesów i porażek, wydawało mi się zupełnie zwyczajne.

Dziś jestem szczęśliwym mężem, byłym żołnierzem sił specjalnych, ojcem trójki dzieci. Ale szczerze mówiąc, przez większość czasu miałem tylko szczątkowe pojęcie o tym, jak ukierunkować wychowanie dzieci na zwiększanie ich odporności. Na dowód tych słów przedstawiam kilka opinii o moich umiejętnościach rodzicielskich:

„Tata jest tym wyluzowanym rodzicem – takim, który pozwala na wszystko. Jeśli zrobiłaś coś złego i nie chcesz, żeby ktoś na ciebie nakrzyczał – idź do taty, nie do mamy”.

– Lucy

„Tata był poza domem przez sporą część mojego dzieciństwa, ale zawsze bez problemu wracał do trybu »taty«, kiedy był w domu. Uwielbiałam, kiedy był z nami, a nienawidziłam, kiedy musiał wyjeżdżać”.

– Emily

[Brak opinii, mimo moich wielokrotnych próśb].

– Ryan

Cóż, nie ma się czym chwalić.

Niemniej powinienem też powiedzieć ci, kim jestem.

Pasjonuje mnie tematyka budowania odporności dzieci.

Jestem kochającym rodzicem i dobrym, serdecznym wujkiem.

Pracowałem z szesnastolatkami – zarówno w wojsku, jak i w różnych grupach marginalizowanych, w tym wśród dzieci rdzennych społeczności. Prowadziłem warsztaty szkolne i zespoły sportowe, zajmowałem się dzieciakami z uprzywilejowanych, jak i marginalizowanych rodzin, w każdym wieku.

Żyłem i pracowałem w warunkach najtrudniejszych środowisk na świecie i widziałem najgorsze rzeczy, do jakich zdolna jest ludzkość. W czasie wojny domowej w Afryce Zachodniej dziecięcy żołnierze grozili mi śmiercią – a potem widziałem ich w ośrodkach rehabilitacji, na nowo uczących się być dziećmi. Każdego wieczoru słucham niepokojących, ale też niewiarygodnie poruszających historii o odpornych dzieciach – dzięki mojej inspirującej żonie, która z ogromnym zaangażowaniem oddaje się pracy w systemie ochrony małoletnich.

Nie wyznaję żadnej filozofii, którą mógłbym głosić, nie publikuję artykułów naukowych ani nie kieruję żadną szkołą.

W trakcie pisania tej książki zasięgałem porad ekspertów z różnych dziedzin w sposób całkowicie niezależny, bez stronniczości, uprzedzeń czy ukrytych celów. Dowiesz się z niej, że naprawdę potrzeba całej wioski, by wychować odporne dzieci.

Rodzice i opiekunowie odgrywają ważną rolę, ale równie istotni w tym procesie są nauczyciele, ciocie, wujkowie, dziadkowie oraz trenerzy i mentorzy naszych dzieci. Wierzę też, że umiejętności wykorzystywane w elitarnych środowiskach można dostosować do każdego wieku i etapu rozwoju. Że możemy nauczyć dzieci myślenia typowego dla najlepszych zawodników, nawet gdy mają zaledwie metr wzrostu i domagają się soku z kartonika.

Jestem współautorem bestsellerowej książki Tarcza odporności.

I tak, wierzę, że odporność dzieli się na stopnie, a nie na rodzaje. Oznacza to, że każdy może ją nabyć i obdarzyć nią dzieci, które wychowuje i uczy.

Moje osobiste opinie o odporności psychicznej nie mają wielkiego znaczenia – dlatego, tak jak w przypadku Tarczy odporności, wszystko, co przeczytasz w tej książce, znajduje oparcie w nauce i rzetelności akademickiej. Techniki rozwijania zachowań i nawyków sprzyjających rezyliencji u dzieci mają udowodnioną skuteczność. Całość okrasiłem też szczyptą starożytnej filozofii – takiej, która przetrwała tysiące lat krytycznej analizy.

Miałem też przywilej zarządzać działaniami tysięcy mężczyzn i kobiet – w wojsku, organizacjach międzynarodowych i biznesie. Wielu z nich nie miało równego czy sprawiedliwego startu – niektórym natura i wychowanie rozdały wyjątkowo trudne karty, zupełnie jak Nelsonowi Mandeli. A jednak wielu z nich osiągnęło niezwykły sukces – mimo przeciwności losu, a może właśnie dzięki nim.

Jak powstała ta książka

Seminaria i warsztaty poświęcone treściom zaczerpniętym z książki Tarcza odporności rozbudziły nasze zainteresowanie tematem rezyliencji dzieci. Po wielu spotkaniach podchodzili do nas rodzice, opiekunowie, trenerzy i nauczyciele i prosili, abyśmy dali im poradnik kształtowania odporności dzieci. Nasza praca zaprowadziła nas także do dziesiątek szkół podstawowych, średnich i na wyższe uczelnie. Liczne dyskusje w środowisku akademickim ułatwiły nam poszukiwanie odpowiedzi na powracające jak bumerang pytanie: „Co możemy zrobić, aby zwiększyć odporność naszych dzieci?”.

Przemyśleliśmy tę kwestię rzetelnie.

Zasady rezyliencji mają zastosowanie zarówno do żołnierzy sił specjalnych, jak i do rodziców pozostających w domu. Wiemy też, że nasz model odporności psychicznej sprawdza się bez względu na wiek. Nasze badania pokazały, że wieloczynnikowa, dynamiczna i modyfikowalna metodologia tarczy odporności wpasowuje się w ramy rozwoju naszych dzieci – i wskazuje, jak powinniśmy je wychowywać, edukować, trenować i wspierać.

Wielu młodych ludzi świetnie orientuje się we współczesnych i przyszłych wyzwaniach i stosuje bardzo skuteczne techniki samorozwoju. Ale jak uprościć i usystematyzować tę wiedzę? Jak stworzyć zestaw narzędzi, które pozwolą nam kształtować odporność dzieci – niekoniecznie promowanych hasłem, że zwiększają odporność?

Dzieci szybciej uczą się języków w środowisku bogatym w mowę. Na tej samej zasadzie są w stanie skuteczniej rozwijać rezyliencję, gdy sprzyja temu otoczenie. Twoja postawa jako rodzica ma tu kluczowe znaczenie – tak samo jak wpływ osób, które wprowadzisz do życia dziecka, albo tych, które samo wybierze.

Dzieci szybko się uczą. Około ósmego roku życia większość z nich ma już utrwalony wzorzec reagowania na stres.

Wczesne wprowadzenie strategii kształtowania odporności – w formie adekwatnej do wieku – pomoże dziecku w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z nieuniknionymi trudnościami i uodporni je na stres, lęk i depresję[1]. Dlatego nie zwlekaj!

Mam nadzieję, że lektura tej książki, a następnie wdrożenie zawartych w niej wskazówek pomoże ci kształtować silniejsze dzieci, które będą wzrastały w przyjaźniejszej szkole, lepszym sąsiedztwie i otwartej społeczności – co pozwoli im stać się życzliwymi, zaradnymi i wartościowymi młodymi dorosłymi, dobrze przystosowanymi do życia w społeczeństwie.

TIM – NARODZINY PIERWORODNEGO, 2001

Po powrocie z patrolu w dżungli zastałem lawinę wiadomości – niejasnych e-maili i nagrań na poczcie głosowej: „Proszę zadzwonić do domu”, „Proszę zadzwonić pod ten numer”. Co dziwne, żadna nie była od mojej żony, która została w Sydney, i w chwili, gdy wylatywałem na misję do Sierra Leone, była w dwunastym tygodniu ciąży. Ciąża była już o wiele bardziej zaawansowana, więc zareagowałem na te wiadomości ogromnym niepokojem. Zgodnie z planem miałem wrócić do Australii za trzy tygodnie, by uczestniczyć w narodzinach naszego pierwszego dziecka, teraz jednak wyobraźnia podsuwała mi z każdą chwilą coraz czarniejsze scenariusze.

Szybko rozstawiłem telefon satelitarny i zadzwoniłem pod numer z ostatniej wiadomości. Odezwała się obca kobieta.

– Dzień dobry, nazywam się Tim Curtis i powiedziano mi, żeby zadzwonić pod ten numer. Nie wiem nic więcej, ale…

Przerwała mi:

– Tak, tak, ale to nie jest właściwy numer. Musi pan zadzwonić pod TEN numer. – Podała mi kolejny, ośmiocyfrowy, który zapisałem w brudnym polowym notesie.

Czułem, że narasta we mnie lęk.

– Czy może mi pani powiedzieć, o co chodzi? Naprawdę się martwię… – wykrztusiłem.

– Wszystko w porządku – odparła uspokajająco. – Proszę tylko zadzwonić pod ten numer.

Zadzwoniłem. Odebrała moja żona. Po jej głosie poznałem, że jest skrajnie wyczerpana.

– Cześć, kochanie. Nasz maluch właśnie się urodził. Cztery i pół tygodnia przed terminem. Chyba nie mógł się doczekać.

Zalała mnie fala emocji. Ekscytacja. Ulga. I poczucie winy. Gigantyczny kac moralny. Nie było mnie przy niej. Nie wspierałem jej podczas porodu. Przez całą ciążę byłem gdzieś daleko.

Załamałem się, kiedy opowiadała, że podczas porannego spaceru poczuła się „dziwnie”, a sześć godzin później nasz syn był już na świecie. Od tamtej chwili minęły tymczasem siedemdziesiąt dwie godziny. Na łóżeczku wisiała kartka z napisem: „Dziecko Curtis”. Mieliśmy listę imion – dla chłopca i dla dziewczynki – ale zakładaliśmy dotąd, że mamy jeszcze tydzień, może dwa, na podjęcie decyzji. Omówiliśmy skróconą listę chłopięcych imion przez trzeszczący telefon satelitarny i wreszcie doszliśmy do porozumienia: nasz pierworodny został Ryanem Curtisem.

Dwa tygodnie później wylądowałem na lotnisku Sydney International. W hali przylotów czekała na mnie żona z nosidełkiem, w którym spał smacznie maleńki noworodek o wadze około trzech kilogramów. Spojrzałem na tę kruszynę i ogarnęło mnie uczucie przemożnej bezradności. Nigdy wcześniej nie czułem się tak nieprzygotowany do stojącego przede mną zadania. Dopiero co stałem na czele tysiąca stu żołnierzy i prorządowej milicji podczas działań operacyjnych na froncie afrykańskiej wojny domowej – a jednak to właśnie tutaj, teraz, stanąłem przed prawdziwym wyzwaniem. Jestem rodzicem? Ja? Przeczytałem wszystkie poradniki, jakie udało mi się zdobyć, i zaliczyłem pierwsze zajęcia w szkole rodzenia (głównie dlatego, że były obowiązkowe, a żona kazała mi iść). Teraz jednak nastąpiła konfrontacja z rzeczywistością.

Czułem, że nie mam żadnych umiejętności, które powinien posiadać dobry ojciec.

Wszyscy jesteśmy oszustami

Jestem ojcem tak długo, jak ty jesteś córką.

– Axel Foley w Gliniarzu z Beverly Hills: Axel F

Wszyscy czujemy się jak oszuści na początku naszej drogi jako rodzice, opiekunowie, nauczyciele, trenerzy czy mentorzy. Choć każde z nas było kiedyś dzieckiem, często towarzyszy nam wrażenie, że nie jesteśmy gotowi wychowywać dzieci – nie wspominając już o uczeniu ich odporności psychicznej. Natura odgrywa w życiu naszych dzieci rolę znacznie większą, niż czasem chcielibyśmy przyznać, i wiele ich cech – jak to delikatnie ująć? – bywa dość „osobliwych”, momentami wręcz sprzecznych z naszymi własnymi predyspozycjami. Od ich narodzin próbujemy ulepszać, korygować albo tonować to, co dała natura.

A te małe istoty wcale nam w tym nie pomagają. Rzadko będą podzielać naszą opinię – w wielu, jeśli nie w większości spraw. Dlatego przekazując ci narzędzia wspierające budowanie odporności twojego dziecka, pozwolę sobie na pewną sugestię: czasem warto trochę „oszukać”. W dobrym znaczeniu tego słowa. W końcu sprytne strategie są jak znalezione w trawie tylne wejście do twierdzy.

Wielu moich wskazówek i metod można użyć w sposób nienachalny, przedstawiając je dzieciom tak, że nawet nie zauważą, iż uczą się czegoś ważnego. To prawdziwe „rodzicielstwo sił specjalnych”.

UWAGA – ZADANIE

Do przemyślenia

Fakt, że doświadczasz syndromu oszusta, świadczy o twojej samoświadomości – i to jest bardzo dobra wiadomość. Gdybyś nie miał żadnego doświadczenia z dziećmi, a jednocześnie uważał się za eksperta, byłoby to doprawdy niepokojące.

Jak więc poradzić sobie z syndromem oszusta?

1. Vincent van Gogh powiedział kiedyś: „Jeśli usłyszysz wewnętrzny głos, który mówi: »Nie potrafisz malować«, to maluj – a głos ucichnie”. Innymi słowy: zacznij działać. Ucisz wewnętrznego krytyka czynem. To najlepszy sposób na budowanie odporności u dzieci.

2. „Twoje myśli to nie ty”. To mądre zdanie padło z ust mojego dobrego przyjaciela – byłego kierownika stacji polarnej, obecnie dyrektora ds. planowania operacyjnego Australijskiej Dywizji Antarktycznej, Robba Cliftona. Oddzielaj myśli od faktów. Zadaniem mózgu jest przede wszystkim utrzymać cię przy życiu – a to mu się nie uda, jeśli będziesz skupiać się wyłącznie na pozytywach. Daj sobie chwilę, zanim zareagujesz. Pamiętaj, że myśli są ulotne, często zabarwione emocjami lub wnioskami z wcześniejszych doświadczeń – i nie zawsze odzwierciedlają rzeczywistość. Kwestionuj je poprzez poszukiwanie dowodów. Zadaj sobie pytanie: „Na czym właściwie opiera się ta obawa?”. Możesz też skorzystać z techniki dr Dana Pronka i zapytać siebie: „Jeśli nie ja, to kto?”. Pomocna bywa także rozmowa z kimś, komu ufasz i kto spojrzy na sprawę z boku.

3. Traktuj swoje uczucia jak coś normalnego i stawiaj sobie realne oczekiwania. Mów głośno o swoich obawach – o rodzicielstwie, o budowaniu odporności u dziecka, o tym, co cię niepokoi. Rozmawiaj z partnerem lub partnerką, znajomymi i przyjaciółmi. W odpowiedzi najczęściej usłyszysz: „mam tak samo”. Może znajdziesz w ten sposób tę „wioskę”, której ci potrzeba.

Nikt nie rodzi się ekspertem. Wszyscy nieustannie się uczymy, dostosowujemy i podejmujemy próby. Nie ma ludzi doskonałych. Pamiętaj – nawet jeśli ktoś wygląda na osobę, która ma wszystko pod kontrolą, najprawdopodobniej błądzi tak samo jak ty.

Przestań więc porównywać się z innymi[2].

A jeśli wszystkie inne metody zawiodą, potraktuj tę książkę jak przewodnik po sprytnych wybiegach wychowawczych.

Nie ma za co!

Jak należy korzystać z tej książki

Zasadnicza część niniejszej książki opisuje kolejno warstwy odporności zgodnie z opartym na dowodach i recenzowanym naukowo modelem tarczy odporności psychicznej (the resilience shield)[3]. Pamiętaj, że odporność jest zróżnicowana pod względem stopnia, a nie rodzaju – dlatego każda warstwa ma znaczenie na każdym etapie rozwoju dziecka. Tam, gdzie to istotne, dodaję również spostrzeżenia dotyczące konkretnych grup wiekowych i płci. W aneksie (strona 359) znajdziesz zestaw narzędzi odporności w podziale na te właśnie kategorie wieku i płci. Przyjąłem taki podział, abyś mógł szybko i wygodnie wracać do książki na kolejnych etapach rozwoju swego dziecka.

W opisach doświadczeń poszczególnych dzieci często zmieniam elementy nieistotne dla sedna historii – na przykład imię lub miejsce zamieszkania – aby zachować anonimowość moich bohaterów. Stosuję też prosty kod, który pozwala określić wiek dziecka w chwili opisywanego wydarzenia, tak by łatwiej było osadzić tę historię w odpowiednim kontekście. Przykładowo szesnastoletnia dziewczyna zostanie oznaczona jako „Angela, lat 16”.

To nie jest poradnik dla rodziców. Pamiętaj: potrzeba całej „wioski” ekspertów, aby wychować odporne, czyli silne psychicznie dzieci. Każdy z nich odegra swoją rolę na konkretnym etapie lub etapach rozwoju dziecka – niezależnie od tego, co nam się wydaje (lub co usiłujemy sobie wmówić). Moja specjalizacja w obszarze budowania odporności polega na przeglądaniu i porządkowaniu dostępnych materiałów naukowych oraz przekładaniu ich na praktyczne, użyteczne umiejętności, które mogę ci przekazać. Mam nadzieję, że podobnie jak w książce Tarcza odporności zdołam w prosty sposób ukazać funkcjonowanie „wioski” i te jej aspekty, które służą wzmacnianiu odporności dzieci – bez żargonu, frazesów czy uprzedzeń.

Wielki Mas Oyama, słynny mistrz karate urodzony w Korei, miał ponoć pewnego razu usłyszeć pytanie: „Jaki jest sekret bycia wielkim mistrzem sztuk walki?”. Zastanowił się przez chwilę i odparł: „Sekret? Sekret to… pot”.

Ta odpowiedź to także klucz do budowania odporności. Konsekwentny wysiłek i wytrwałość muszą być nieodłącznym elementem budowania odporności naszych dzieci. Wszystkie wielkie sukcesy wymagają pracy – a każde z naszych dzieci zasługuje przecież na to, by stać się naszym największym sukcesem. Za to zaś z pewnością warto przelać trochę potu – ich i naszego.

1

Szybki kurs odporności

Każdy, kto lata samolotem, zna tę zasadę z obowiązkowego instruktażu przed startem: „W razie spadku ciśnienia maski tlenowe wypadną automatycznie ze schowków podsufitowych. Jeśli podróżujesz z dzieckiem, najpierw musisz założyć maskę sobie, dopiero potem jemu”. Ta prosta reguła ma też zastosowanie do budowania rezyliencji. Jako dorośli musimy najpierw zadbać o własną odporność, jeśli chcemy być najlepszą wersją siebie dla naszych dzieci. Dbając o siebie, nie tylko chronimy własny dobrostan, lecz także dajemy dobry przykład – uczymy dzieci stawiać czoła trudnościom z mocą i spokojem. Nie da się nalać z pustego dzbana; naprawdę wspierać tych, którzy na nas liczą, możemy tylko wtedy, gdy sami mamy siłę.

UWAGA – ZADANIE

Sprawdź poziom swojej odporności na stronie www.resilienceshield.com/assess-your-resilience. Jeśli któraś z warstw wymaga wzmocnienia, obiecaj sobie, że nad nią popracujesz – dla własnego dobra oraz dla dobra swoich dzieci. A teraz czytaj dalej!

Choć definicja rezyliencji bywa przedmiotem sporów, nie ulega wątpliwości, że w grę wchodzą tu dwa istotne czynniki:

1. pojawia się taki lub inny czynnik stresogenny; oraz

2. osiągnięty wynik jest lepszy od oczekiwanego przy uwzględnieniu doświadczanych przeciwności losu[4].

Model tarczy odporności obejmuje sześć podstawowych warstw. Każdą z nich można wzmocnić dzięki wysiłkowi i konsekwencji – lub osłabić wskutek długotrwałego zaniedbania.

Warstwa wrodzona

Każdy człowiek – niezależnie od wieku – ma pewien podstawowy poziom odporności, która na co dzień chroni go przed stresem. Nawet najmłodsze dzieci mają już fundament odporności, który powstaje jeszcze przed ich narodzinami. Kształtowanie się tej warstwy wynika ze współdziałania genetyki oraz środowiska, w którym dziecko funkcjonuje od pierwszych chwil życia.

Warstwę wrodzoną można więc traktować jako rezultat tego, w jaki sposób wychowanie rozgrywa karty rozdane przez naturę.

Warstwa umysłu

Ludzki umysł, nawet bardzo młody, potrafi dokonywać rzeczy niezwykłych – choćby w jednej chwili zastąpić stan paniki całkowitym spokojem. Warstwa umysłu stanowi fundament odporności, nawet wtedy, gdy pozostałe warstwy ulegają osłabieniu. Wszystko, co może osiągnąć organizm twojego dziecka, jest kontrolowane przez umysł.

Warstwa umysłu obejmuje wszystko, co mieści się w kategoriach psychologii i duchowości. Medytacja, praktyki uważności, ćwiczenia oddechowe, dobra lektura, słuchanie muzyki czy tworzenie małych dzieł sztuki – wszystkie te działania wzmacniają psychiczny komponent odporności. To coś więcej niż tylko drugorzędny element pomocniczy. Powinniśmy zachęcać dzieci do świadomego poszukiwania i uprawiania ćwiczeń tego typu. Warto pomóc im wprowadzić zwyczaj codziennego, choćby krótkiego czasu przeznaczonego właśnie na pielęgnowanie tej niezwykle ważnej sfery.

Warstwa ciała

Zdrowie i sprawność fizyczna tworzą podstawową warstwę odporności. Warstwa ciała obejmuje trzy kluczowe obszary: sen, odżywianie i aktywność fizyczną. Wczesne kształtowanie dobrych nawyków i wiedzy jest tu absolutnie kluczowe. Co nie zaskakuje, dzieci często naśladują nasze przyzwyczajenia, dlatego tym bardziej warto być dla nich dobrym wzorem.

Najważniejsze elementy warstwy ciała to:

Sen. Z naszych badań wynika, że sen jest najważniejszym filarem dobrostanu fizycznego – a dla dzieci ma znaczenie szczególne[5]. Jego niedobór prowadzi do pogorszenia się pamięci i zdolności uczenia się[6], zaburzeń metabolizmu i odporności[7] oraz ogólnego spadku możliwości fizycznych i psychicznych.

Odżywianie. Dzieci potrzebują zbilansowanej diety opartej na naturalnych, nieprzetworzonych produktach. Trzeba też zadbać o prawidłowe odżywienie mikrobiomu jelitowego – to on wpływa na nastrój, odporność i ogólne funkcjonowanie organizmu. Dieta dziecka powinna dostarczać wszystkich niezbędnych składników odżywczych, ale bez nadmiernej kaloryczności.

Aktywność fizyczna. Brak ruchu jest jednym z największych problemów zdrowia publicznego współczesnych społeczeństw, tak samo groźnym dla zdrowia jak palenie tytoniu[8]. Jeśli dziecko nie znajdzie takiej formy ruchu, którą polubi i będzie wykonywać regularnie, będzie w dorosłości bardziej narażone na skrócenie życia i ryzyko chorób nowotworowych, sercowo-naczyniowych, udaru i cukrzycy typu 2.

Jaką aktywność wybrać? Taką, którą dziecko jest w stanie i ma ochotę wykonywać. Zajęcia sportowe odgrywają ważną rolę, ale równie cenne są zabawy na podwórku, jazda na rowerze, wspinaczka na drzewa czy ewolucje na deskorolce. Każda dawka ruchu – jakiegokolwiek ruchu – jest wielokrotnie lepsza niż jej brak. Ogromną wartość ma swobodna, nieograniczona strukturą aktywność, ponieważ rozwija jednocześnie wiele warstw odporności: kreatywność, koordynację, sprawność, umiejętność rozwiązywania problemów i kompetencje społeczne[9]. Zachęcajmy więc dzieci, by chodziły, biegały, skakały, unikały przeszkód i wspinały się – dzięki temu uczą się, jak działa ich ciało i jak może się wzmacniać dzięki regularnym ćwiczeniom.

Warstwa społecznościowa

Profesor Harvardu, psycholog społeczny David McClelland wykazał, że ludzie, z którymi najczęściej obcujemy jako dorośli, mają wpływ na aż 95% naszych sukcesów lub porażek[10]. Konsekwencje słabo rozwiniętej warstwy społecznościowej mogą być równie poważne jak nadwaga, nadciśnienie czy niski poziom aktywności fizycznej.

Media społecznościowe mogą wzmacniać tę warstwę, ale nie udźwigną całości pełnionych przez nią funkcji[11]. Odporność naszych dzieci nie wzrośnie wraz z liczbą obserwujących ani nie poprawi się po obejrzeniu setek rolek czy filmików. Traktujmy te platformy raczej jako sposób na odnajdywanie osób o podobnych zainteresowaniach lub utrzymywanie kontaktu z dalszą rodziną i znajomymi. Okazjonalne interakcje za pośrednictwem internetu muszą być uzupełniane kontaktem IRL[12].

Warstwa zawodowa

Ta warstwa dotyczy budowania kompetencji i pewności siebie w środowisku szkolnym, ale obejmuje też obszar obowiązków domowych i pracy dorywczej. Profesjonalne otoczenie dziecka (szkoła i ewentualna praca) może jego rezyliencję osłabiać – na przykład poprzez nadmiar obowiązków, presję czasu, sprawdziany, oceny, lęk o przyszłą ścieżkę kariery czy doświadczenia związane z nękaniem i przemocą rówieśniczą. Kluczem jest nauczenie dziecka, jak czerpać przyjemność z nauki i obowiązków poprzez obniżenie presji – zarówno tej realnej, jak i wyobrażonej.

Możemy również uczyć dzieci technik, które pomagają skupiać uwagę i utrzymywać ją przez dłuższy czas. Warto przy tym pamiętać o bardzo ważnym rozróżnieniu: czym innym jest aktywne skupienie, a czym innym dzielenie uwagi. To drugie pojawia się wtedy, gdy dziecko szybko przeskakuje między zadaniami – a taki nawyk utrudnia wykształcenie solidnej warstwy zawodowej.

Warstwa adaptacyjna

Ugruntowana warstwa adaptacyjna pozwala dzieciom wykorzystywać nabyte umiejętności, wiedzę, postawy i cechy charakteru w nowych, nieprzewidywalnych sytuacjach. Życie potrafi nas zaskoczyć, a przełomowe wydarzenia mogą pojawić się w najmniej spodziewanym momencie – i dzieci muszą to rozumieć. Warstwa adaptacyjna stanowi ochronę przed tym, co nieznane i niemożliwe do przewidzenia – to ona ma sprawić, że nasze dzieci poradzą sobie nawet podczas apokalipsy zombie!

Dziecko może wzmacniać tę warstwę dzięki nowym, niecodziennym aktywnościom i poważnym wyzwaniom. Kiedy zapisuje się na bieg uliczny, towarzyszy ci podczas nocnej wędrówki z plecakiem albo dołącza do klubu dyskusyjnego, uczy się stawiać czoła temu, co nieznane, i radzić sobie w sytuacjach trudnych do przewidzenia, które są nieodłączną częścią naszego złożonego świata.

Każda z warstw nieustannie konkuruje z pozostałymi o nasz czas i energię, dlatego musimy stale dostosowywać i modyfikować poziom skupienia na każdej z nich, by utrzymać je w równowadze.

Przez wiele lat sam miałem z tym problem – traktowałem pracę priorytetowo i brałem na siebie kolejne projekty, przekonany, że pomoże mi to rozwinąć karierę. Wmawiałem sobie nawet, że będzie to najlepsze także dla mojej rodziny. Na krótką metę strategia ta rzeczywiście przynosiła wymierne efekty; długoterminowo płaciłem za to czasem poświęconym moim najbliższym oraz własnym zdrowiem. Koncentracja na jednym celu może się sprawdzić, jeśli trwa krótko – ale pozostałe warstwy padają jej ofiarą, a odporność zaczyna się osłabiać.

Jeśli chcesz zadebiutować w maratonie, oczywiście musisz postawić na aktywność fizyczną, sen i odpowiednie odżywianie (warstwa ciała) kosztem mniejszego zaangażowania w warstwę społecznościową, a może nawet zawodową. Jednak kiedy dobiegniesz do mety, przychodzi moment, by ponownie przywrócić równowagę.

W budowaniu odporności kluczowa jest umiejętność łączenia wielu sfer – słowem: warto być człowiekiem wszechstronnym.

2

Etapy kształtowania silnych i odpornych psychicznie dzieci

TIM – KOSZARY SAS, SWANBOURNE, 1980

Drzwi rudery uchyliły się na tyle, byśmy zobaczyli w progu zamaskowanego mężczyznę. Stał na tle ciemnego korytarza i przywoływał nas gestem, my jednak kryliśmy się przy huśtawce na skraju osiedlowego placu zabaw. Od tajemniczej postaci dzieliło nas zaledwie czterdzieści metrów cichej ślepej uliczki. Wymieniliśmy przestraszone spojrzenia. W końcu wysłaliśmy na zwiady najmłodszego z naszej paczki – mojego brata Simona.

Simon ruszył przed siebie bez wahania, choć rozgrzany upałem asfalt z pewnością parzył go w bose stopy. Wpatrywaliśmy się w niego jak zahipnotyzowani; jedynym dźwiękiem było skrzypienie huśtawki. Drzwi uchyliły się szerzej, gdy podchodził. W progu majaczyła masywna sylwetka mężczyzny w czarnej kominiarce – wyglądał jak wcielenie czystego zła.

– Łooł… – mruknął Matthew, zwisając stopami kilka centymetrów nad ziemią. – Ale ma wielgachny karabin.

Terrorysta odezwał się do Simona niskim, przytłumionym głosem; nie byliśmy w stanie rozróżnić słów. Simon zatrzymał się, odwrócił i krzyknął:

– Pyta, gdzie są żołnierze!

Spojrzeliśmy w lewo. Faktycznie – pod budynkiem pobliskiego przedszkola przemieszczała się grupa uzbrojonych żołnierzy SAS, skulonych, z gotową do strzału bronią, skierowaną na przeciwległą ścianę domu. Nie dostrzegli naszej czwórki albo zwyczajnie nas zignorowali.

Terroryści nie widzieli ich.

Napięcie wisiało w powietrzu. Zbiliśmy się w ciasną gromadkę na krótką naradę. Decyzja była jednogłośna.

– Są tam! Pod przedszkolem! – wrzasnął Mark, wskazując ręką nadbiegających żołnierzy.

Drzwi wejściowe zatrzasnęły się natychmiast. Z wnętrza domu dobiegł rumor – terroryści zmieniali pozycje. Zasłony drgnęły.

Patrzyliśmy z zapartym tchem, jak żołnierze SAS wyłaniają się zza przedszkola i podkradają do niskiego, azbestowego płotu otaczającego kryjówkę terrorystów. Przekraczali go mozolnie, osłaniając się nawzajem lufami. Od domu dzieliło ich z tego miejsca zaledwie pięć metrów. Nagle ciszę rozerwał głośny terkot: tratatatatatatata. Seria z karabinu maszynowego powaliła żołnierzy SAS. Rzucali czerwone i zielone granaty dymne, próbując ukryć się na odsłoniętym podjeździe. Bezskutecznie. „Zabici” i „ranni” żołnierze leżeli na ulicy i w ogródku. To była istna rzeź.

Ups.

Podniosłem mój jednobiegowy rower Speedwell, wskoczyłem na siodełko i ruszyłem.

– Ale to było genialne! – rzuciłem, gdy uciekaliśmy z miejsca akcji.

– No, ekstra! – przytaknął Mark. – Chodźmy na basen.

Kolorowe „terkotki” przyczepione do szprych wybijały rytm, gdy triumfalnie odjeżdżaliśmy w siną dal.

◆

Nie wszystkie dzieci chodzą do podstawówki na terenie bazy sił specjalnych i bywają wciągane w pozorowaną współpracę z wrogiem podczas ćwiczeń SAS. Wczesne lata rozwoju niewątpliwie nas kształtują – mimo to fakt, że nasza paczka stanęła po stronie „terrorystów”, wcale nie musiał oznaczać, że wyrosną z nas czarne charaktery. Nasza biologia i neurologia są plastyczne – podlegają wpływom takich czynników jak wychowanie, rozwój, adaptacja kulturowa i suma doświadczeń. Każde dziecko to unikatowy produkt natury i wychowania. Na to pierwsze mamy niewielki (choć nie zerowy) wpływ; to drugie zależy od nas w ogromnym stopniu.

Gdy tamtego dnia jeździliśmy po koszarach SAS, boso, bez koszulek i czapek, dysponowaliśmy pełną swobodą podejmowania decyzji – dobrych i złych. Nie wiedzieliśmy, czym zajmują się nasi rodzice, ale znaliśmy zasady: wracać do domu przed zmrokiem i zero telewizji w ciągu dnia. Reszta zależała od nas.

Być może coś w tej historii zabrzmiało ci znajomo. Odkrywanie, próbowanie, działanie, przeżywanie przygód. Budowanie relacji z nowymi sąsiadami – pukanie do kolejnych drzwi. Pytanie „Czy macie dzieci?”, które dawało początek wspólnym zabawom, meczom piłki nożnej, kosza czy krykieta. A te małe sprzeczki, czasem kończące się przepychanką, izolacją albo awanturą? Po nich – niemal zawsze – godziliśmy się po swojemu, bez konieczności interwencji dorosłych. Tak uczyliśmy się rozwiązywania konfliktów, negocjacji i kontroli nad trudnymi emocjami.

Nie twierdzę, że nasze dorastanie w latach 80. i 90. XX wieku było idealne. Wielu z nas doświadczało trudności, wyzwań, nawet traumy. Były to jednak czasy, kiedy wiele rzeczy trzeba było robić samemu. Samodzielnie wymyślać zabawy. Tworzyć własny świat z tego, co było pod ręką. Wrócimy do tego wątku, gdy będziemy mówić o tym, co się zmieniło – i jak nadal możemy wspierać dzieci w budowaniu relacji, umiejętności i kompetencji ważnych dla ich odporności.

Podzielimy też odporność na segmenty według grup wiekowych, co pozwoli nadać ramy temu poradnikowi. Dzięki nim łatwo wrócisz do zestawu narzędzi i technik, które w danym momencie pasują do wieku i etapu rozwojowego twojego dziecka.

Segmentacja odporności

Po co ten podział? Cóż, choć wydaje ci się, że masz jedno dziecko, to szybko odkryjesz, że tak naprawdę jest ich… co najmniej czworo, wszystkie w jednym ciele. Czynniki stresogenne, których doświadcza twoje dziecko, jak i jego zapotrzebowanie na odporność, zmieniają się diametralnie wraz z wiekiem. Dlatego musimy zachować elastyczność i dostosować się do etapu rozwoju naszych dzieci.

W tym celu warto rzucić okiem na cztery etapy rozwoju według Jeana Piageta[13]. Piaget, renomowany szwajcarski psycholog, uważał, że dzieci aktywnie uczestniczą we własnym procesie uczenia się – eksperymentują, testują[14], budują i modyfikują swoje przekonania oraz umiejętności[15]. Zauważył, że dzieci przechodzą przez kolejne stadia rozwojowe, które są wypadkową ich wrodzonych możliwości (tego, co dała im natura) oraz środowiska, w którym dorastają (w tym obszarze niezwykle ważną rolę odgrywa wychowanie)[16].

Piaget twierdził, że dzieci kształtują nowe pojęcia i wiedzę na podstawie tego, co już znają, oraz na bazie wcześniej ukształtowanych schematów[17] – czyli modeli mentalnych. Oto cztery etapy rozwoju według Piageta:

1. Stadium sensomotoryczne (0–2 lata).
Faza przedjęzykowa – dzieci poznają świat poprzez zmysły: patrzenie, słuchanie, smakowanie, dotykanie. Dużo energii wkładają w zrozumienie własnego ciała i koordynację ruchów.

2. Stadium przedoperacyjne (2–5 lat).
Dzieci zaczynają używać słów i gestów do komunikowania się, ale nadal mają trudności z myśleniem logicznym.

3. Stadium operacji konkretnych (5–11 lat).
Dzieci zaczynają myśleć bardziej logicznie, potrafią stosować podstawowe zasady, ale ich opinie i schematy są wciąż dość sztywne. A rodzic – jak wiadomo – „nic nie rozumie” i „nigdy tego nie przeżył!”.

4. Stadium operacji formalnych (12+ lat).
Dzieci zaczynają myśleć abstrakcyjnie, teoretycznie, rozwijają planowanie i krytyczne rozumowanie – choć zarazem często nie chce im się zwlec z kanapy. Piaget wierzył, że kolejność tych etapów jest stała, choć tempo rozwoju może się różnić w zależności od czynników genetycznych, środowiskowych, jak i doświadczeń dziecka. Do czynników, które mogą wpłynąć na szybkość rozwoju określonych umiejętności poznawczych, należy także płeć, podobnie jak socjalizacja i oczekiwania kulturowe. W dalszej części książki omówimy to zagadnienie, które, nawiasem mówiąc, zrodziło we mnie dwie refleksje: Dlaczego mój syn bywa tak gapowaty? I skąd u córki bierze się zdolność do manipulowania innymi?

Praca Piageta pomoże nam zrozumieć, jakie techniki odporności warto stosować na poszczególnych etapach i jak tworzyć schematy odporności dostosowane do wieku. Nie zapominaj, że odporność określa się stopniem, a nie rodzajem – dlatego narzędzia muszą być dopasowane do aktualnego etapu rozwoju.

Warto też wspomnieć tutaj o przełomowej koncepcji psychologa Lwa Wygotskiego z początku XX wieku[18]. Wygotski uważał, że kluczową rolę w uczeniu się odgrywa interakcja społeczna i kultura. Podkreślał znaczenie naśladowania, współpracy i uczenia się pod okiem bardziej doświadczonych osób. Koncepcja, którą uważał za najważniejszą – strefa najbliższego rozwoju – głosi, że istnieje różnica między tym, co dziecko potrafi zrobić samodzielnie, a tym, co jest w stanie osiągnąć z pomocą kompetentnych dorosłych lub rówieśników. Innymi słowy, naprawdę potrzeba całej wioski, by wychować dziecko. (Pamiętaj jednak o innym starym powiedzeniu: każda wioska ma swojego głupka. Rób, co możesz, by żaden z nich nie trafił do „wioski” twojego dziecka!).

O mózgu

Rozwój ludzkiego mózgu to złożony i dynamiczny proces, który rozpoczyna się jeszcze przed narodzinami i trwa aż do dorosłości. W okresie prenatalnym i w pierwszych latach życia mózg dziecka rozwija się w zawrotnym tempie, rośnie i dojrzewa, jednocześnie zaś jest niezwykle delikatny i wrażliwy. Przykładowo w pierwszych latach życia dzieci mają bardzo ograniczony dostęp do neokorteksu – racjonalnej i logicznej części mózgu odpowiedzialnej za podejmowanie decyzji. Oznacza to, że ich mózg gadzi (w tym ciało migdałowate w układzie limbicznym, które steruje reakcjami walki, ucieczki i zastygnięcia) może uruchamiać się w sytuacjach, które obiektywnie nie stanowią zagrożenia. Jednak w danym momencie dzieci – a właściwie ich ciało migdałowate – mogą odbierać takie wydarzenia jako groźne, ponieważ nie dysponują jeszcze pełnym zestawem mechanizmów kontroli poznawczej. Aktywacja ciała migdałowatego może objawiać się napadami złości, zastyganiem w bezruchu, utratą pamięci lub niezdolnością do logicznego myślenia, nawet podczas najprostszej, logicznej rozmowy. To po prostu wynik niedojrzałości ich mózgu. I tu ważna uwaga: choć dzieci mogą rosnąć szybko i wyglądać jak dorośli, ich mózgi nie osiągną pełnej dojrzałości aż do około 25. roku życia. Dotyczy to obu płci, choć poszczególne obszary mózgu dojrzewają u nich w różnym tempie.

Warto też pamiętać, że kiedy dziecko denerwuje się, złości lub przeżywa frustrację, w jego mózgu zachodzą zmiany chemiczne działające jak pierwotny psychologiczny środek znieczulający. Przynoszą one ulgę w sytuacji, gdy dziecko nie zna jeszcze innych sposobów regulowania emocji.

Teraz już wiesz, dlaczego znana dziewiętnastoletnia gwiazda sportu, wyglądająca na w pełni dorosłą, bywa zdolna do podejmowania głupich, nielogicznych i irracjonalnych decyzji. Wciąż ma mózg dziecka. Dlatego warto uzbroić się w cierpliwość, życzliwość i wyrozumiałość.

Prześledźmy teraz poszczególne etapy rozwoju mózgu.

Mózg płodu

Jednym z kluczowych okresów rozwoju mózgu jest czas od poczęcia do narodzin. W tym czasie kształtują się podstawowe struktury i układy, które będą wspierać przyszłe uczenie się i rozwój dziecka. Do końca drugiego trymestru wszystkie główne struktury mózgu są już uformowane. To niezwykle ważny etap, co tłumaczy, dlaczego nawyki matki w ciąży są tak ważne – powinna unikać alkoholu, narkotyków, palenia, jak również wapowania, oraz dbać o odpowiednie odżywianie[19].

Mózgi dzieci w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym

Po narodzinach mózg dziecka rośnie i dojrzewa w imponującym tempie. W pierwszym roku życia potraja objętość i staje się bardziej złożony. Na tym etapie jest niezwykle aktywny i nieustannie tworzy nowe połączenia – synapsy – między neuronami, w fazie nazywanej intensywną synaptogenezą. Jest to kluczowe dla rozwoju zdolności poznawczych, sensorycznych i motorycznych.

W pierwszych latach życia mózg jest bardzo chłonny i podatny na bodźce. To wyjątkowo ważny okres, dlatego dzieci powinny mieć dostęp do różnorodnych środowisk oferujących bogactwo doświadczeń językowych, muzycznych, artystycznych i ruchowych.

Rozwijające się mózgi niemowląt i nieco starszych brzdąców są ukierunkowane na interakcje typu „akcja-reakcja” (ang. serve and return). Zachodzą one wtedy, gdy dziecko otrzymuje od opiekunów systematyczną informację zwrotną w odpowiedzi na swoje działania i reakcje. Takie powtarzalne interakcje budują ścieżki neuronalne. Jeśli kiedykolwiek bawiłeś się z maluchem w „akuku”, wiesz, że nawet wielokrotnie powtarzana czynność nieodmiennie go bawi. Rytmiczna interakcja pomaga rozwijać umiejętność planowania, monitorowania i regulowania zachowania. Uczy rozumienia i dostosowywania się do interakcji oraz zmieniających się okoliczności, a w efekcie – radzenia sobie z wyzwaniami.

Mózgi przednastolatków (tweens)

Rozwijający się mózg dąży do zwiększania własnej efektywności. We wczesnym wieku szkolnym zaczyna redukować zbędne połączenia i wzmacniać te, które są najczęściej wykorzystywane. Proces ten, zwany przycinaniem synaptycznym, optymalizuje działanie mózgu i poprawia kluczowe umiejętności poznawcze: koncentrację, rozwiązywanie problemów i pamięć operacyjną. Obejmuje on połączenia odpowiedzialne za umiejętności lub wiedzę, które przestają być istotne lub przestały być wykorzystywane – na przykład wczesną znajomość języka obcego zdobytą podczas pobytu za granicą lub pewne wzorce ruchowe typowe dla wieku niemowlęcego i poniemowlęcego.

Jeśli dostrzegasz u swojego starszaka pierwsze oznaki dojrzewania, na przykład większą zdolność logicznego myślenia, jest to efekt procesu mielinizacji – odkładania się wokół neuronów tłuszczów i białek, które tworzą izolującą warstwę mielinową. Odgrywa ona istotną rolę dla zdrowia i funkcjonowania komórek nerwowych. Mielinizacja w obrębie neokorteksu jest ważnym elementem dojrzewania i kluczowym składnikiem rozwoju poznawczego starszaków[20]. Wspiera rozwój funkcji wykonawczych (mózgowego „oprogramowania”, o którym więcej powiemy w rozdziale 5) i osłabia impulsywność. W rezultacie poprawia także samodyscyplinę.

Mózgi nastolatków

W okresie dojrzewania kora przedczołowa – odpowiedzialna za myślenie wyższego rzędu, rozumowanie i podejmowanie decyzji – przechodzi głębokie zmiany. Można ją porównać do dyrektora szkoły: logicznego, spokojnego i zrównoważonego. To ona pozwala nam kierować się rozsądkiem. Kora przedczołowa dojrzewa jako ostatnia i osiąga pełnię funkcjonalności dopiero w wieku dwudziestu kilku lat. Zanim to nastąpi, nastolatki są bardziej narażone na podejmowanie ryzykownych zachowań, w tym eksperymentowanie z narkotykami czy alkoholem.

Warto też wiedzieć, że układ limbiczny – ośrodek reakcji emocjonalnych – rozwija się kilka lat wcześniej niż kora przedczołowa. Przetwarza on doświadczenia emocjonalne i społeczne, co sprawia, że nastolatki są w stanie ocenić, które zachowania zasługują na nagrodę lub karę.

Dorastaniu towarzyszą również znaczne zmiany w funkcjonowaniu osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), która tworzy hormonalną pętlę sprzężenia zwrotnego, odpowiedzialną za reakcję na stres. Zmiany te wzmacniają reakcje hormonalne wywołane stresem[21]. Hormony okresu dojrzewania oddziałują także bezpośrednio na ciało migdałowate – bodźce stają się bardziej natarczywe, a reakcje – gwałtowniejsze. W efekcie, gdy kora przedczołowa dopiero dojrzewa, zmiany hormonalne mogą dodatkowo utrudniać regulację emocji, kontrolę impulsów i podejmowanie rozsądnych decyzji. Innymi słowy: spodziewaj się wybuchów[22]. Wrócimy do tego w rozdziale 3.

Świetna książka Davida Gillespiego Teen Brain (Nastoletni mózg) szczegółowo opisuje naukowe podstawy rozwoju mózgu młodego człowieka[23]. Mózg ten ma unikalne cechy i procesy, które wpływają na zachowanie, decyzje i dobrostan.

Często próbujemy oceniać reakcje nastolatków z punktu widzenia własnych, w pełni rozwiniętych, racjonalnych schematów, ale warto być cierpliwym – ich mózgi wciąż dojrzewają.

Neurolożka i terapeutka dr Mari Swingle zauważyła ujemną korelację między stanem podwyższonego pobudzenia u nastolatków a podzielnością uwagi, niezbędną do wykonywania więcej niż jednego zadania jednocześnie. Dotyczy to nawet prostych sytuacji, takich jak odrabianie pracy domowej przy muzyce. Prowadzone przez nią badania pokazują, że wielozadaniowość spowalnia rozwój kory czołowej. Zwraca uwagę, że „podzielna uwaga wymagana przy jednoczesnej realizacji wielu zadań hamuje rozwój umiejętności oceny i zdolności do dostrzegania szerszego kontekstu”. Dlatego musimy uczyć dzieci koncentracji – to kluczowy element ich warstwy zawodowej. Musimy wręcz chronić je przed rozpraszaniem się!

Neuroplastyczność, czyli zdolność mózgu do zmiany i adaptacji, jest u nastolatków większa niż u dorosłych. Dzięki temu szybciej reagują na pozytywne warunki do nauki, ale są też bardziej podatne na uzależnienia, depresję i inne negatywne bodźce. To między innymi dlatego tak ważne jest pozytywne otoczenie, które umożliwi im naukę, rozwój i ekspresję własnej tożsamości.

Ponadto brak snu może znacząco zaburzać funkcjonowanie poznawcze i dobrostan nastolatków. Mają one typowy dla swojego wieku przesunięty rytm dobowy: kładą się późno i chciałyby wstawać później, co trudno pogodzić z godzinami rozpoczynania zajęć szkolnych.

Aktywność fizyczna i zdrowa dieta są równie istotne. Regularny ruch sprzyja powstawaniu nowych komórek nerwowych i poprawia funkcjonowanie kory przedczołowej. Omówimy to szczegółowo w kontekście warstwy ciała.

Stałe korzystanie z technologii przez nastolatki (i młodsze dzieci) może zakłócać rozwój mózgu, prowadząc do nadmiernej stymulacji i ograniczając kontakt bezpośredni, co osłabia warstwę społecznościową. Badania wiążą nadmierne używanie mediów społecznościowych ze wzrostem częstości występowania zaburzeń lękowych, depresji oraz pogorszeniem jakości snu. Więcej o tym w rozdziale poświęconym warstwie społecznościowej.

Wniosek? Musimy rozumieć ograniczenia mózgu nastolatka i okazywać cierpliwość wobec jego impulsywności i sposobu podejmowania decyzji.

UWAGA – ZADANIE

Zestaw narzędzi odporności dopasowany do wieku i płci znajdziesz w aneksie (strona 289). Możesz korzystać z niego równolegle podczas lektury tej książki, aby na bieżąco wdrażać pomysły i ćwiczenia wzmacniające rezyliencję twojego dziecka w każdej warstwie.

3

Dajmy dzieciakom wycisk

Analiza czynników ryzyka

Zanim zaczniemy się zastanawiać, jak dać naszym dzieciom „wycisk” (w pozytywnym sensie tego słowa), warto przyjrzeć się znanym czynnikom ryzyka, które mogą hamować rozwój i utrudniać budowanie odporności. Zwróć uwagę na zwrot „mogą utrudniać” – używam go, ponieważ same w sobie czynniki te nie przesądzają, że nasze dzieci nie mogą stać się odpornymi, rezolutnymi istotami.

Badamy słuch i wzrok naszych dzieci. Szczepimy je i chronimy przed wszelkimi fizycznymi zagrożeniami. Dlaczego więc nie sprawdzamy czynników zagrażających rozwojowi odporności? To pozwoliłoby nam interweniować bezzwłocznie, co ma kluczowe znaczenie. Świadomość istniejących czynników ryzyka jest niezbędna tobie (i twojej „wiosce”), by zapewnić dziecku skuteczne, indywidualne wsparcie i pomóc mu pokonać każdą przeszkodę przy wykorzystaniu dostępnej w danym momencie wiedzy i zasobów. Dzięki temu nasze dzieci będą w największym stopniu zdolne do pokonywania trudności i radzenia sobie z zagrożeniami nieustępliwie niczym karaluchy – choć, miejmy nadzieję, z dużo większym wdziękiem.

Biopsychospołeczny[24] model ekologiczny[25] to kompleksowe rozumienie zdrowia oraz zachowania z uwzględnieniem interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych w szerokim kontekście środowiskowym[26]. Model integruje czynniki biologiczne (genetykę i fizjologię), psychologiczne (myśli i emocje), społeczne (dynamikę rodzinną i wpływy kulturowe), kulturowe (np. dyskryminację, której mogą doświadczać), środowiskowe (jak stabilność i warunki mieszkaniowe) oraz ekonomiczne (ubóstwo lub trudna sytuacja finansowa), tworząc całościowy obraz zagrożeń, które mogą utrudniać naszym dzieciom wszechstronny rozwój[27].

Model ten kładzie nacisk na fakt, że zdrowie naszych dzieci nie jest wyłącznie efektem ich genetyki czy biologii – kształtuje je złożona sieć interakcji na wielu poziomach środowiskowych[28]. Obejmuje to zarówno stany psychiczne, jak i relacje interpersonalne w obrębie wszystkich struktur społecznych.

1. Biologiczne czynniki ryzyka

W warstwie wrodzonej tarczy odporności mogą istnieć cechy genetyczne predysponujące dziecko do chorób. Kontakt z toksynami w życiu płodowym oraz działanie szkodliwych substancji spożywanych przez matkę w ciąży mogą dodatkowo wpływać na stan dziecka w chwili jego narodzin. Obciążenie chorobami przewlekłymi może obniżać odporność fizyczną (warstwa ciała) i wpływać na dobrostan psychiczny (warstwa umysłu)[29]. Ryzyka związane z rozwojem fizjologicznym mogą nasilać się również w okresie dorastania – na przykład z powodu trudności związanych z dojrzewaniem lub lękiem o wygląd[30].

Badania prenatalne i testy genetyczne odgrywają kluczową rolę w wykrywaniu potencjalnych problemów zdrowotnych. Przesiewowe badanie krwi noworodka (tzw. test z pięty), wykonywane w pierwszych dniach życia, pozwala wykryć wiele schorzeń, które – wcześnie zdiagnozowane – można skutecznie leczyć. Wczesna identyfikacja zagrożeń umożliwia szybszą interwencję, dając dziecku najlepsze szanse na zdrowy rozwój.

2. Psychologiczne czynniki ryzyka

Nieleczone zaburzenia psychiczne rodziców mogą prowadzić do chaosu w życiu domowym i ograniczać ich dostępność emocjonalną, co zaburza rozwój dziecka i jego poczucie bezpieczeństwa. Dodatkowo zaburzenia psychiczne wieku dziecięcego – depresja, lęk, ADHD – mogą utrudniać radzenie sobie z przeciwnościami losu.

Przemoc emocjonalna (psychiczna) jest najczęstszą formą przemocy wobec dzieci[31]. Występuje wtedy, gdy dorosły celowo i wielokrotnie wywołuje u dziecka cierpienie emocjonalne. Obejmuje to zmuszanie do poniżających zachowań, wzbudzanie lęku, odrzucanie lub mówienie dziecku, że jest bezwartościowe, niechciane lub nielubiane. Niemowlęta i brzdące doświadczające przemocy emocjonalnej mogą nie nawiązywać bliskiej więzi z opiekunem, wydawać się czujne, lękliwe, niepewne albo zachowywać się agresywnie wobec innych dzieci lub zwierząt. Dzieci tuż przed wkroczeniem w wiek nastoletni i nastolatki mogą używać nieadekwatnego do ich wieku języka, przejawiać wybuchowe reakcje, izolować się i doświadczać trudności społecznych. Zachowania te świadczą o głębokiej krzywdzie wyrządzonej im przez przemoc psychiczną, która znacząco wpływa na ich dobrostan[32]. Zaburzenia psychiczne rodziców mogą również utrudniać im budowanie więzi z dzieckiem, co z kolei zwiększa ryzyko zaniedbania lub dopuszczenia się przemocy emocjonalnej[33].

Niska samoocena może także obniżać pewność siebie dziecka w wielu obszarach. Niektóre dzieci nie znają też skutecznych strategii reagowania na stres, przez co ich reakcje stają się nieefektywne lub wręcz dysfunkcyjne[34].

3. Społeczne czynniki ryzyka

Dzieci wychowywane w rodzinach obciążonych dysfunkcjami, konfliktami, rozwodem, separacją lub brakiem wsparcia są bardziej narażone na ryzyko[35]. Brak troskliwych rodziców, krewnych, mentorów lub wspierających nauczycieli pozbawia je zasobów potrzebnych do budowania odporności. Częste zmiany opiekunów i niestabilne środowisko domowe zakłócają tworzenie więzi i poczucia zaufania. Niespójne, nieprzewidywalne lub surowe metody wychowawcze mogą osłabiać poczucie bezpieczeństwa[36]. Przewlekły stres i trauma – narażenie na zaniedbanie, normalizację nadużywania substancji psychoaktywnych, przemoc fizyczną, emocjonalną czy seksualną – mają długotrwałe skutki. U dzieci, które były świadkami przemocy domowej, to doświadczenie rodzi lęk i poczucie braku stabilizacji.

Odrzucenie przez rówieśników może powodować długotrwałe trudności w kontaktach społecznych[37]. Nieprzyjazne środowisko szkolne – przemoc rówieśnicza, problemy z nauką – może prowadzić do niskiej samooceny i poczucia beznadziei[38]. Brak wspierających nauczycieli czy rówieśników może dodatkowo nasilić te problemy. Wrogie lub niesprzyjające środowisko szkolne wzmacnia poczucie izolacji i stresu. W okresie dorastania i dojrzewania dzieci mogą zmagać się z zachwianiem rozwoju moralnego lub zaburzeniami rozwoju społecznego, sprzyjającymi zachowaniom antyspołecznym: korzystaniu z używek, paleniu, wapowaniu, rozwiązłości oraz innym zachowaniom ryzykownym[39].

4. Kulturowe czynniki ryzyka

Strukturalna dyskryminacja społeczna jest efektem rasizmu, uprzedzeń ze względu na płeć, orientację seksualną, wiek, wyznanie czy pochodzenie etniczne. Wykorzenienie kulturowe – stres towarzyszący zetknięciu z nowym środowiskiem w wyniku znaczących zmian, takich jak przeprowadzka do innego regionu lub kraju – oraz brak dostępu do usług dostosowanych do danego kontekstu kulturowego również mogą utrudniać rozwijanie odporności[40].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Masten, Ann S., Barnes, Andrew J. 2018. ‘Resilience in Children: Developmental Perspectives’. Children 7: 98. https://doi.org/10.3390/children5070098. [wróć]

2. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w rozdziale poświęconym syndromowi oszusta w książce Tarcza odporności. [wróć]

3. Notebaert, Liesbeth, Razak, H.A., Masschelein, S. 2022. ‘An Empirical Evaluation of The Resilience Shield Model’. BMC Psychology 10 (1): 181. [wróć]

4. To definicja preferowana przez autorów modelu tarczy odporności, sformułowana przez dr Lies Notebaert, profesor nadzwyczajną w Szkole Nauk Psychologicznych oraz dyrektorkę Centrum Badań nad Emocjami na Uniwersytecie Australii Zachodniej. [wróć]

5. Notebaert, L., et al., ibidem. Wickham, S.-R., N.A. Amarasekara, A. Bartonicek, T.S. Conner 2020. ‘The big three health behaviors and mental health and well-being among young adults: A cross-sectional investigation of sleep, exercise, and diet’. Frontiers in Psychology 11: 579205. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.579205. [wróć]

6. lhola, Paula, P. Polo-Kantola. 2007. ‘Sleep Deprivation: Impact on Cognitive Performance’. Neuropsychiatric Disease and Treatment 3 (5): 553–567. [wróć]

7. Suni, Eric, Kim Truong. 2023. ‘How Sleep Affects Immunity’. Sleep Foundation. Dostęp: 15.08.2023. www.sleepfoundation.org. [wróć]

8. King, A. 2012. ‘Health Risks of Physical Inactivity Similar to Smoking’. Nature Reviews Cardiology 9: 492. [wróć]

9. Mader, Jackie. 2022. ‘Want Resilient and Well-Adjusted Kids? Let Them Play’. Hechinger Report, 14.11. Clay, Rebecca A. 2023. ‘The Many Wondrous Benefits of Unstructured Play’. American Psychological Association, 26.09. [wróć]

10. Hardy, D. 2010. The Compound Effect: Jumpstart your income, your life, your success. Vanguard Press. [wróć]

11. Lomanowska, A.M., M.J. Guitton 2016. ‘Online intimacy and well-being in the digital age’. Internet Interventions 4: 138–144. [wróć]

12. In real life – „w świecie rzeczywistym” w slangu naszych dzieci. [wróć]

13. Piaget, Jean. 1972. The Psychology of the Child. Basic Books. [wróć]

14. Chapman, Siobhan, Christopher Routledge (red.). 2005. Key Thinkers in Linguistics and the Philosophy of Language. Oxford University Press. [wróć]

15. Przy okazji był małym spryciarzem – pierwszą pracę naukową opublikował w wieku jedenastu lat (ja na tym etapie zajmowałem się udzielaniem pomocy „terrorystom”!). [wróć]

16. Piaget, Jean. 2005. The Psychology of Intelligence. London: Routledge. [wróć]

17. Piaget, Jean. 1972. The Psychology of the Child. Basic Books. [wróć]

18. Kozulin, Alex, Boris Gindis, Suzanne M. Miller, Vladimir S. Ageyev (red.). 2003. Vygotsky’s Educational Theory in Cultural Context. Cambridge University Press. [wróć]

19. Naik, Vishal D., Jehoon Lee, Guoyao Wu, Shannon Washburn, Jayanth Ramadoss. 2022. ‘Effects of Nutrition and Gestational Alcohol Consumption on Fetal Growth and Development’. Nutrition Reviews 80 (6): 1568–1579. [wróć]

20. Williamson, J.M., D.A. Lyons. 2018. ‘Myelin Dynamics Throughout Life: An Ever-Changing Landscape?’ Frontiers in Cellular Neuroscience 12: 424. https://doi.org/10.3389/fncel.2018.00424. Current Directions in Psychological Science 22 (2): 140–145. [wróć]

21. Romeo, R.D., ibidem. [wróć]

22. Gillespie, D. 2020. Teen Brain: A User’s Guide. Sydney: Macmillan Australia. [wróć]

23. Swingle, Mari. 2019. i-Minds: How and Why Constant Connectivity Is Rewiring Our Brains and What to Do About It (wyd. 2). London: Routledge. [wróć]

24. Model opracowany przez George’a Engela w latach 70., szeroko cytowany w literaturze medycznej i psychologicznej. [wróć]

25. Teoria Uriego Bronfenbrennera, podkreślająca wpływ systemów środowiskowych na rozwój człowieka. [wróć]

26. Luthar, S.S. 2006. ‘Resilience in Development: A Synthesis of Research Across Five Decades’. W: Developmental Psychopathology: Risk, Disorder, and Adaptation 2: 740–741. [wróć]

27. Masten, Ann S., M.G.J. Reed, 2002. ‘Resilience in Development’. W: Handbook of Positive Psychology, red. C.R. Snyder, S.J. Lopez, s. 75. Oxford University Press. [wróć]

28. Rutter, M. 1985. ‘Resilience in the Face of Adversity: Protective Factors and Resistance to Psychiatric Disorder’. The British Journal of Psychiatry 147 (6): 599. [wróć]

29. Luthar, S.S. 2006, op. cit., s. 741; także: American Psychological Association. [wróć]

30. American Psychological Association. 2002. Developing Adolescents: A Reference for Professionals. Washington, DC. [wróć]

31. Rizvi, Iram, Najam N. 2014. ‘Parental Psychological Abuse Toward Children and Mental Health Problems in Adolescence’. Pakistani Journal of Medical Sciences 30 (2): 256–260. [wróć]

32. National Society for the Prevention of Cruelty to Children. ‘What Is Child Abuse? Types of Abuse: Emotional Abuse’. https://www.nspcc.org.uk/what-is-child-abuse/types-of-abuse/emotional-abuse/. [wróć]

33. https://learning.nspcc.org.uk/children-and-families-at-risk/parental-mental-health-problems?utm_source=chatgpt.com. [wróć]

34. Rutter, M. 1985, op. cit., s. 601. [wróć]

35. Luthar, S.S. 2006, op. cit., s. 742. [wróć]

36. Masten, Ann S., M.G.J. Reed. 2002, op. cit., s. 77. [wróć]

37. Rutter, M. 1985, op. cit., s. 602. [wróć]

38. Luthar, S.S. 2006, op. cit., s. 743; także: National Child Traumatic Stress Network. [wróć]

39. American Psychological Association. 2002. Developing Adolescents: A Reference for Professionals. Washington, DC. [wróć]

40. Rutter, M. 1985, op. cit., s. 603. [wróć]