Spis treści

Karta redakcyjna

Od Wydawcy

Wstęp

CZĘŚĆ I. RECEPCJA MYŚLI LUDWIA EHRLICHA W NAUCE PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO

Roman Kwiecień | Ludwik Ehrlich a nauka prawa międzynarodowego, czyli znaczenie metody w myśleniu prawniczym

Marcin Kałduński | Doświadczenia Ludwika Ehrlicha jako sędziego międzynarodowego

Władysław Czapliński | Zagadnienia ogólne odpowiedzialności międzynarodowej w systemie prawa międzynarodowego (w nawiązaniu do poglądów Ludwika Ehrlicha)

Patrycja Grzebyk | Indywidualna odpowiedzialność za wojnę agresywną oraz zbrodnie wojenne w świetle ekspertyz Ludwika Ehrlicha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym

Karolina Wierczyńska | Suwerenność państwa w kontekście indywidualnej odpowiedzialności karnej w prawie międzynarodowym a koncepcja Ludwika Ehrlicha

Szymon Zaręba | Suwerenność i równość państw według Ludwika Ehrlicha a pojęcie suwerennej równości w praktyce ONZ

Rafał Tarnogórski | Odzyskanie niepodległości przez Polskę (ius postliminii) w ujęciu Ludwika Ehrlicha. Rekonstrukcja idei

Andrij Haczkewych | Teoria prawa międzynarodowego Ehrlicha: ab initio

CZĘŚĆ II. WPŁYW MYŚLI LUDWIKA EHRLICHA NA ROZWÓJ NAUKI O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH

Tomasz Pugacewicz | Koncepcja teoretyczna stosunków międzynarodowych w ujęciu Ludwika Ehrlicha z 1947 roku

Agnieszka Bieńczyk-Missala | Suwerenność w kontekście międzynarodowej ochrony praw człowieka. Od Ludwika Ehrlicha do współczesności

Dorota Heidrich | Zagadnienie przymusowych wysiedleń ludności w pracach Ludwika Ehrlicha a współcześnie obowiązujące normy prawa międzynarodowego

Andrzej Szeptycki | Znaczenie prawa międzynarodowego dla nowych państw niepodległych w świetle prac Ludwika Ehrlicha (kazus Ukrainy)

Roman Kuźniar | Refleksja na marginesie poglądów Ehrlicha na moralność w polityce

Adam Redzik | Ludwika Ehrlicha koncepcja kształcenia dyplomatów i jej realizacja – Studium Dyplomatyczne Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie

Marek Cichocki | Ludwik Ehrlich i początki liberalnego internacjonalizmu w Polsce

Agnieszka Bógdał-Brzezińska, Jan A. Wendt | Status międzynarodowy Wolnego Miasta Gdańska w świetle refleksji Ludwika Ehrlicha

Marek Kornat | Multilateralizm i bilateralizm. Ludwik Ehrlich i Julian Makowski o zagadnieniu zbiorowego bezpieczeństwa w dobie międzywojennej

CZĘŚĆ III. O LUDWIKU EHRLICHU

Adam Redzik | Ludwik Ehrlich (1889–1968) – zarys życiorysu

Michał Kowalski | Wielki nieobecny – Ludwik Ehrlich i Powrót do Lwowa Philippe’a Sandsa

Mój ojciec, jakim go pamiętam...
O Ludwiku Ehrlichu z Andrzejem Ehrlichem rozmawiają Patrycja Grzebyk i Rafał Tarnogórski

Tomasz Pugacewicz (oprac.) | Publikacje Ludwika Jakuba Ehrlicha (1889–1968)

Roman Kuźniar | Posłowie

CZĘŚĆ IV. ANEKS

Biogramy autorów książki

Zdjęcia

Przypisy

© Copyright by Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2020

Zdjęcia zamieszczone w książce pochodzą z archiwów prywatnych Andrzeja Ehrlicha oraz Adama Redzika.
Zdjęcia z konferencji we Lwowie i Sanoku: copyright by PISM

Redakcja tekstu

Maria Konopka-Wichrowska, Marta Przyłuska-Brzostek

Redakcja techniczna i projekt okładki

Dorota Dołęgowska

Wydawca

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych
ul. Warecka 1a, 00-034 Warszawa
tel. +48 22 556 80 00,
e-mail: publikacje@pism.pl
www.pism.pl

ISBN

978-83-66091-46-7

Konwersja

eLitera s.c.

OD WYDAWCY

Książka, którą czytelnik właśnie otrzymuje, honoruje aż trzy jubileusze.

Pierwsze wydarzenie, które chcieliśmy uczcić, związane jest bezpośrednio z bohaterem tytułowym tomu. Sto lat temu, w 1920 r., Ludwik Ehrlich, po ukończonej habilitacji, uzyskał prawo do prowadzenia wykładów na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie jako docent w Katedrze Prawa Narodów. W ten sposób rozpoczęła się kariera naukowa prawnika, zaliczanego do najwybitniejszych przedstawicieli polskiej nauki prawa międzynarodowego w XX w.

Drugim wydarzeniem, które pragnęliśmy uhonorować, było przypadające na 2018 r. stulecie odzyskania niepodległości przez Polskę. W maju 2018 r. we Lwowie i Sanoku miała miejsce udana i interesująca konferencja ku czci wspomnianego Ludwika Ehrlicha, zasłużonego także dla odradzającej się Rzeczypospolitej. Zorganizowana przez PISM wraz z Wydziałem Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wydziałem Stosunków Międzynarodowych Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki, konferencja stała się katalizatorem powstania niniejszego tomu.

Trzecim wydarzeniem, które chcieliśmy przypomnieć, był przypadający w 2019 r. jubileusz 20-lecia powołania pierwszego dyrektora PISM, prof. Ryszarda Stemplowskiego, który położył podwaliny pod obecny sukces Instytutu. PISM jest jedną z najważniejszych instytucji eksperckich zajmujących się polską polityką zagraniczną, instrumentem, za pomocą którego Polska uczestniczy w międzynarodowej opiniotwórczej debacie o przyszłości Europy i świata. Działalności prowadzonej przez Instytut przyświeca przekonanie, że proces podejmowania decyzji na arenie międzynarodowej powinien się opierać w jak największym stopniu na wiedzy płynącej z rzetelnych i wiarygodnych badań. PISM dąży do stworzenia możliwości dialogu i otwartej wymiany myśli na temat współczesnego świata oraz historii, która go ukształtowała.

Konferencje i spotkania organizowane przez PISM cieszą się popularnością i przyczyniają do rozwoju publicznego wymiaru polityki zagranicznej. Publikacje, których wydawcą jest Instytut, służą upowszechnianiu wiedzy z dziedziny stosunków międzynarodowych, prawa międzynarodowego oraz polityki zagranicznej. Mam nadzieję, że także niniejsza książka zainteresuje Czytelnika i przybliży zasłużoną dla Polski postać znakomitego prawnika. Zapraszam do lektury.

Sławomir Dębski

WSTĘP

I.

W stulecie niepodległości Polski, 17 maja 2019 r., prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda wygłosił przemówienie na forum Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych, podczas debaty wysokiego szczebla poświęconej „Wzmacnianiu i promowaniu prawa międzynarodowego w kontekście utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. Wystąpienie rozpoczął od zacytowania Pawła Włodkowica, rektora Akademii Krakowskiej z XV w.: „Gdzie mocniej działa siła niż miłość, tam szuka się tego, co stanowi własny interes. Wszelkie prawo, w tym prawo naturalne, potępia tych, którzy napadają na pragnących żyć w pokoju zgodnie z zasadą czyń drugiemu to, czego sam pragniesz”[1].

Odkrycie wkładu Pawła Włodkowica oraz Stanisława ze Skarbimierza w rozwój prawa międzynarodowego, w szczególności prawa wojny, zawdzięczamy Ludwikowi Ehrlichowi, który w latach 40. i 50. XX w. wydał szereg publikacji poświęconych ich dorobkowi[2].

Tego samego dnia, gdy Polska jako wybieralny (niestały) członek Rady Bezpieczeństwa przypomniała o polskim wykładzie prawa wojennego, we Lwowie zaczynała się konferencja poświęcona Ludwikowi Ehrlichowi, w której uczestniczyli prawnicy oraz badacze stosunków międzynarodowych.

Pomysł zorganizowania konferencji o jednym z ojców polskiej nauki prawa międzynarodowego i polskiej nauki o stosunkach międzynarodowych wypłynął od prof. Romana Kuźniara – kierownika wówczas Zakładu a obecnie Katedry Studiów Strategicznych i Bezpieczeństwa Międzynarodowego Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Prof. Kuźniar znalazł godnego partnera do zrealizowania tego przedsięwzięcia w osobie dra Sławomira Dębskiego – dyrektora Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych.

Konferencja, a przynajmniej jej część, musiała odbyć się we Lwowie, na Uniwersytecie im. Iwana Franki, bo przecież właśnie tam, gdy jeszcze uniwersytet ten nosił imię Jana Kazimierza, Ludwik Ehrlich spędził znaczącą część swojego życia naukowego. To tam pierwsze kroki w dziedzinie prawa międzynarodowego stawiali wybitni internacjonaliści, jak Rafał Lemkin, Hersch Lauterpacht czy Emil S. Rappaport, Ludwig (Louis) Sohn oraz Karol (Charles) Aleksandrowicz.

Druga część konferencji miała miejsce w Polsce, w Sanoku (w Muzeum Budownictwa Ludowego), blisko Falejówki – majątku L. Ehrlicha, w którym lubił spędzać czas wraz z rodziną. W konferencji wzięli udział specjaliści z zakresu prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych, aby pokazać, jak te dwie dziedziny nauki splotły się w życiu badawczym Ludwika Ehrlicha, oraz aby spróbować poszukać odpowiedzi na pytanie o współczesną recepcję jego dorobku.

II.

Dyskusje podczas konferencji okazały się owocne, uprawdopodobniły hipotezę, że myśl Ehrlichowska nie przestała inspirować kolejnych pokoleń badaczy prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych.

Ludwik Ehrlich jako profesor kształtował poglądy swoich następców, jako autor znanego podręcznika z zakresu prawa międzynarodowego systematyzował wiedzę studentów. Miało to miejsce w latach 30., 40. i 50. ubiegłego wieku, okresie przedzielonym cezurą wojenną i zmianą ustroju. Co z jego dorobku jest nadal aktualne? Jeśli coś aktualne pozostało – to dlaczego? Czy współcześnie powinniśmy traktować prace L. Ehrlicha tylko jako część doktryny, a jego samego – jako twórcę o znaczeniu historycznym? Jakie elementy jego dorobku mogą być potraktowane utylitarnie i przydać się dla opisu świata współczesnego (jakie spełniają kryterium aktualności)? Wyciągnięcie tego rodzaju wniosków pozostawiamy czytelnikom, którzy zechcą wyrobić sobie zdanie w toku lektury.

Niniejszy tom z pewnością nie stanowi kompletnej analizy twórczości L. Ehrlicha, ani nie przedstawia całościowej jego biografii. Wyczerpujące omówienie dorobku naukowego oraz życiorysu zdecydowanie wymaga dalszych badań, a książka, którą oddajemy w ręce czytelników, jest jedynie zamknięciem wstępnego etapu poszukiwań, pierwszym przybliżeniem, ale bynajmniej nie ostatnim słowem w dyskusji o spuściźnie uczonego ze Lwowa i Krakowa.

Zamysłem redaktorów było ukazanie dwóch pól badawczych, na których Ludwik Ehrlich był aktywny zawodowo – prawa międzynarodowego oraz nauki o stosunkach międzynarodowych.

W tak nakreślonym szkicu dominuje postać Ehrlicha-prawnika (co nie dziwi, biorąc pod uwagę bibliografię jego dzieł), lecz Ehrlich-badacz stosunków międzynarodowych jest także wyraźnie widoczny. Dlatego też czytelnik odnajdzie wspomniane dwie perspektywy badawcze w artykułach przygotowanych przez autorów niniejszej pozycji. Podział tematyczny tomu ma zatem charakter umowny, a do zaproponowanej przez redaktorów klasyfikacji tekstów można odnieść mutatis mutandis Ehrlichowską teorię sprzecznych prądów: artykuły zawierają bowiem komponenty kilku podejść badawczych.

Niejednoznaczność to cecha wielkich ludzi, złożonych charakterów. Redaktorom niniejszego tomu przyświecała idea zapoczątkowania badań nad dorobkiem Ludwika Ehrlicha i jednocześnie ukazania jego samego jako człowieka, prawnika i badacza stosunków międzynarodowych.

III.

Z powodów przedstawionych powyżej, niniejsza pozycja składa się z klasycznych tekstów poświęconych dorobkowi L. Ehrlicha, ale także z takich, dla których jego myśl była jedynie pretekstem do skonfrontowania idei ze współczesnymi wyzwaniami. Zgodnie z zainteresowaniami badawczymi L. Ehrlicha książka podzielona jest na część skupiającą się na zagadnieniach prawnych oraz na część poświęconą stosunkom międzynarodowym. Podział ten nie jest jednak rozłączny, gdyż obie dziedziny przeplatają się i wpływają na siebie.

W niniejszym tomie znajdą więc czytelnicy teksty poświęcone metodologii prawniczej stosowanej przez L. Ehrlicha (Roman Kwiecień), jego poglądom dotyczącym odpowiedzialności, wygłaszanym nie tylko w poświęconych temu monografiach (Władysław Czapliński), ale także przy okazji pełnienia roli sędziego Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej (Marcin Kałduński), czy eksperta przed Najwyższym Trybunałem Narodowym (Patrycja Grzebyk). Szereg badaczy podjęło trud skonfrontowania Ehrlichowskiej definicji suwerenności (Szymon Zaręba, Karolina Wierczyńska, Agnieszka Bieńczyk-Missala) oraz podmiotowości (Andrij Haczkewych, Rafał Tarnogórski) ze współczesnymi wyzwaniami. Nie zabrakło oczywiście rozdziałów poświęconych roli L. Ehrlicha w rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych (Tomasz Pugacewicz), kształceniu dyplomatów (Adam Redzik), znaczeniu etyki w stosunkach międzynarodowych (Roman Kuźniar), jak i samego prawa międzynarodowego (Andrzej Szeptycki). Podjęto również badania nad Ehrlichowską myślą na temat bezpieczeństwa i porządku światowego (Marek Kornat, Marek Cichocki) oraz nad zagadnieniami, które musiały być bliskie L. Ehrlichowi, jak problem wysiedleń (Dorota Heidrich) czy status Wolnego Miasta Gdańska (Agnieszka Bógdał-Brzezińska, Jan A. Wendt). Całość jest uzupełniona o eseje biograficzne (Adam Redzik, Michał Kowalski) oraz przeprowadzony przez redaktorów wywiad z Andrzejem Ehrlichem, synem Ludwika. Niezwykle cennym dodatkiem jest również bibliografia dzieł L. Ehrlicha przygotowana przez Tomasza Pugacewicza oraz zdjęcia rodziny Profesora i uczestników wspomnianej konferencji.

Mamy nadzieję, że niniejszy tom przyczyni się do przypomnienia dorobku Ludwika Ehrlicha i zwrócenia uwagi, jak ważny jest dialog pomiędzy prawnikami międzynarodowcami i badaczami stosunków międzynarodowych, gdyż tylko on gwarantuje odpowiednią perspektywę badawczą i wysoką jakość badań.

Patrycja Grzebyk oraz Rafał Tarnogórski

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

Wstęp

[1] S/PV.8262. 17 maja 2018 r.

[2] Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1949, t. 50, nr 2; Prawo narodów i zagadnienia międzynarodowe w piśmiennictwie polskim od XV do XVIII wieku, „Rocznik Prawa Międzynarodowego” 1949; Potrzeba i plan nowego wydania pism Pawła Włodkowica, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1951, t. 52, nr 6; Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, PWN, Warszawa 1954; Polski wykład prawa wojny XV wieku. Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955.