OSTATNIA POWIEŚĆ CYKLU Z LONDYŃSKIM PRAWNIKIEM Z EPOKI TUDORÓW PO RAZ PIERWSZY WYDANA W POLSCE!

MATTHEW SHARDLAKE W NIEZWYKŁEJ DLA NIEGO ROLI RZECZNIKA REBELIANTÓW!

Emocjonująca intryga kryminalna, szokujące wydarzenia historyczne i galeria barwnych postaci ze wszystkich warstw społecznych szesnastowiecznej Anglii.

Lato 1549 roku. Dwa lata po śmierci Henryka VIII Anglia pogrąża się w chaosie. Władzę w imieniu jedenastoletniego króla Edwarda VI sprawuje jego wuj, książę Somerset. Bezkompromisowa walka radykalnych protestantów z wyznawcami starej religii, przedłużająca się wojna ze Szkocją, w której Anglicy ponoszą klęski, i kolejne nieurodzajne lata wywołują coraz większe niezadowolenie w kraju.

Tymczasem Matthew Shardlake świadczy usługi prawnicze młodszej córce Henryka VIII, lady Elżbiecie. Po niebezpiecznych przygodach, które przytrafiły mu się w przeszłości, nie ma nic przeciwko rutynowej pracy dla prominentnej klientki.

Ale zadanie, które otrzymuje teraz, nie ma nic wspólnego z rutyną. W Norfolk doszło do makabrycznego zabójstwa żony dalekiego krewnego ściętej Anny Boleyn. Lady Elżbieta, wiedząc, że nazwisko rodowe jej matki wciąż jest okryte niesławą, nie chce, by zawisł nad nim cień kolejnego skandalu. Zleca więc zaufanemu prawnikowi przeprowadzenie śledztwa.

Aby zbadać sprawę, Shardlake udaje się do Norfolk, nie mając pojęcia, że zmierza do miejsca, gdzie wkrótce rozegra się krwawa jatka.

Serial Shardlake na platformie streamingowej Disney+!

C.J. Sansom (ur. 1952 r.), współczesny brytyjski pisarz. Ukończył University of Birmingham, gdzie obronił pracę doktorską z historii. Do 2003 roku pracował jako adwokat, potem poświęcił się całkowicie karierze literackiej. Sławę przyniósł mu przełożony na kilkadziesiąt języków cykl siedmiu kryminałów historycznych z Matthew Shardlakiem, których akcja toczy się w okresie rządów dynastii Tudorów. W jego skład weszły m.in. Komisarz, Alchemik, Rebelia i Księga Objawienia. Wszystkie zdobyły międzynarodową popularność. C.J. Sansom był wielokrotnie nominowany do prestiżowej nagrody Ellis Peters Historical Dagger, przyznawanej przez Stowarzyszenie Autorów Powieści Kryminalnych CWA, i otrzymał ją za Alchemika. Powieść szpiegowską Papierowe imperium – z akcją osadzoną w rzeczywistości, w której Wielka Brytania sprzymierza się z Hitlerem – wyróżniono nagrodą Sidewise przyznawaną za literaturę przedstawiającą historię alternatywną.

W roku 2022 C.J. Sansom otrzymał najbardziej prestiżową nagrodę dla autorów kryminałów: Diamond Dagger.

Tego autora

PAPIEROWE IMPERIUM

Matthew Shardlake

KOMISARZ

ALCHEMIK

REBELIA

KSIĘGA OBJAWIENIA

INWAZJA

LAMENTACJE

SERCE ANGLII

Tytuł oryginału:

TOMBLAND

Copyright © C.J. Sansom 2018

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o. 2024

Polish translation copyright © Lech Z. Żołędziowski 2024

Redakcja: Marzena Wasilewska

Korekta: Dorota Jakubowska

Zdjęcie na okładce © George Plunkett

Opracowanie graficzne okładki: PLUS 2 Witold Kuśmierczyk

ISBN 978-83-8361-330-7

Wydawca

Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o.

Hlonda 2A/25, 02-972 Warszawa

wydawnictwoalbatros.com

Facebook.com/WydawnictwoAlbatros | Instagram.com/wydawnictwoalbatros

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Konwersja do formatu EPUB oraz MOBI

Jan Żaborowski

woblink.com

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Od autora

Prolog

Część pierwsza. LONDYN

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Część druga. NORWICH

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

Rozdział czternasty

Rozdział piętnasty

Rozdział szesnasty

Rozdział siedemnasty

Rozdział osiemnasty

Rozdział dziewiętnasty

Rozdział dwudziesty

Rozdział dwudziesty pierwszy

Rozdział dwudziesty drugi

Rozdział dwudziesty trzeci

Rozdział dwudziesty czwarty

Rozdział dwudziesty piąty

Rozdział dwudziesty szósty

Rozdział dwudziesty siódmy

Rozdział dwudziesty ósmy

Rozdział dwudziesty dziewiąty

Rozdział trzydziesty

Część trzecia. WYMONDHAM

Rozdział trzydziesty pierwszy

Rozdział trzydziesty drugi

Rozdział trzydziesty trzeci

Rozdział trzydziesty czwarty

Rozdział trzydziesty piąty

Rozdział trzydziesty szósty

Rozdział trzydziesty siódmy

Rozdział trzydziesty ósmy

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Rozdział czterdziesty

Rozdział czterdziesty pierwszy

Rozdział czterdziesty drugi

Część czwarta. MOUSEHOLD HEATH

Rozdział czterdziesty trzeci

Rozdział czterdziesty czwarty

Rozdział czterdziesty piąty

Rozdział czterdziesty szósty

Rozdział czterdziesty siódmy

Rozdział czterdziesty ósmy

Rozdział czterdziesty dziewiąty

Rozdział pięćdziesiąty

Rozdział pięćdziesiąty pierwszy

Rozdział pięćdziesiąty drugi

Rozdział pięćdziesiąty trzeci

Część piąta. WOLNOŚĆ DLA PRZYWIĄZANYCH DO ZIEMI

Rozdział pięćdziesiąty czwarty

Rozdział pięćdziesiąty piąty

Rozdział pięćdziesiąty szósty

Rozdział pięćdziesiąty siódmy

Rozdział pięćdziesiąty ósmy

Rozdział pięćdziesiąty dziewiąty

Rozdział sześćdziesiąty

Rozdział sześćdziesiąty pierwszy

Rozdział sześćdziesiąty drugi

Rozdział sześćdziesiąty trzeci

Rozdział sześćdziesiąty czwarty

Rozdział sześćdziesiąty piąty

Rozdział sześćdziesiąty szósty

Rozdział sześćdziesiąty siódmy

Rozdział sześćdziesiąty ósmy

Rozdział sześćdziesiąty dziewiąty

Rozdział siedemdziesiąty

Rozdział siedemdziesiąty pierwszy

Rozdział siedemdziesiąty drugi

Część szósta. DUSSINDALE

Rozdział siedemdziesiąty trzeci

Rozdział siedemdziesiąty czwarty

Rozdział siedemdziesiąty piąty

Rozdział siedemdziesiąty szósty

Rozdział siedemdziesiąty siódmy

Rozdział siedemdziesiąty ósmy

Rozdział siedemdziesiąty dziewiąty

Rozdział osiemdziesiąty

Rozdział osiemdziesiąty pierwszy

Rozdział osiemdziesiąty drugi

Rozdział osiemdziesiąty trzeci

Rozdział osiemdziesiąty czwarty

Rozdział osiemdziesiąty piąty

Rozdział osiemdziesiąty szósty

Epilog

Podziękowania

Esej historyczny

Przypisy końcowe

Bibliografia

Od autora

Szczegóły wstrząsających Anglią wydarzeń w czasach rebelii z roku 1549 są zaskakująco słabo znane. Fabuła Serca Anglii jest oparta na faktach historycznych, a wielki obóz na Mousehold Heath naprawdę istniał.

Choć niektóre wątki, na przykład historia więźniów opisana w części szóstej czy incydent w rozdziale 75, mogą się wydawać zbyt nieprawdopodobne, wydarzyły się naprawdę.

Więcej szczegółów w Eseju historycznym.

Postąpiłem słusznie, pozostając w obozie Ketta, i mam o nim jak najlepsze zdanie. Kett wierzy, że dla takich jak ja zaświta nowy dzień.

Ralph Claxton, urzędnik parafii w Norfolk, który za te słowa był prześladowany, 1550

Prolog

Styczeń 1549

Siedziałem w swej kancelarii w Lincoln’s Inn, gdy przybiegł posłaniec od sir Thomasa Parry’ego z poleceniem, bym jak najszybciej się u niego stawił. Ciekaw byłem, o co może chodzić. Parry prowadził księgi lady Elżbiety i był zarządcą jej majątku; pracowałem dla niego od chwili, gdy po śmierci króla Henryka VIII przed dwoma laty królowa Katarzyna Parr poleciła mnie Elżbiecie. Stary król zostawił obu córkom fortunę po trzy tysiące funtów rocznie z zaleceniem, by wykorzystały ją na zakup posiadłości ziemskich. Lord protektor Somerset postanowił dać lady Marii pierwszeństwo wyboru spośród posiadłości dostępnych na rynku. Choć jej konserwatyzm religijny zupełnie nie przystawał do protestanckiego radykalizmu Somerseta, to jako starsza córka króla Henryka była następczynią tronu, w razie gdyby coś się stało młodemu królowi Edwardowi. Dobrobyt lady Marii leżał też na sercu jej kuzynowi Karolowi, imperatorowi Świętego Cesarstwa Rzymskiego, z którym Somerset chciał być w dobrych stosunkach. Maria była więc już nieźle ustawiona; większość jej dóbr leżała w Norfolk. Parry zaczynał się zatem troszczyć o zakupienie posiadłości ziemskich dla Elżbiety, głównie w hrabstwie Hertford. Zapewne natknął się na jakiś smaczny kąsek w postaci dawnych ziem poklasztornych i chciał, bym szybko się tym zajął.

Pomyślałem, jak wiele zawdzięczam szlachetnej królowej Katarzynie Parr. Z wielkim smutkiem przyjąłem wiadomość, że krótko po śmierci Henryka poślubiła Thomasa Seymoura, brata lorda protektora, czarującego, przystojnego, pozbawionego skrupułów i chorobliwie ambitnego mężczyznę. Lady Elżbieta początkowo mieszkała z nimi, ale w maju zeszłego roku opuściła dom w atmosferze ponurych podejrzeń, że Seymour zaczął się dobierać do czternastoletniej wówczas młódki. A potem, we wrześniu tego roku, w wyniku komplikacji przy porodzie dziecka Seymoura, Katarzyna Parr zmarła. Jej śmierć była dla wszystkich ogromnym szokiem, a mnie wciąż trudno było się z nią pogodzić.

Uprzedziłem mojego sekretarza, Johna Skelly’ego, że może mnie dłużej nie być, i wyruszyłem do biura Parry’ego na tyłach Knightrider Street. Nie był prawnikiem, nie mógł więc urzędować w Lincoln’s Inn. Dzień był ponury i mroźny, na ulicach leżały zwały brudnego śniegu. Przeciskając się przez tłum zagonionych londyńczyków, pilnowałem, by się nie poślizgnąć. Zaskoczyło mnie, jak wielu żebraków chronionych przed zimnem jedynie strzępami łachmanów siedzi w kucki w załomach murów.

Jedną z wielu zmian, jakie nastąpiły w ciągu ostatnich dwóch lat, była pogłębiająca się nędza biedaków. Henryk powierzył rządy krajem nominowanej Tajnej Radzie do czasu, aż król Edward – obecnie jedenastoletni – osiągnie odpowiedni wiek, Rada szybko jednak przekazała władzę wujowi młodego króla, Edwardowi Seymourowi, który stał się księciem Somerset i zaczął rządzić, jakby sam był monarchą. Być może po sześćdziesięciu latach twardych, autorytarnych rządów Henryka VII i Henryka VIII ludzie nie wyobrażali już sobie innego typu władcy.

Po pięciu latach wojen z Francją i Szkocją Henryk VIII zostawił królestwo w stanie pokoju, który był mu naprawdę potrzebny. Wojny zrujnowały kraj, który płacił za swoje podboje gwałtownym spadkiem wartości pieniądza i zastąpieniem srebra miedzią. Kupcy nie chcieli przyjmować nowych monet i ceny w ciągu ostatnich dziesięciu lat niemal się podwoiły. Miało to katastrofalne skutki dla ludzi uboższych, ponieważ zarobki pozostawały niezmienione.

Mimo to protektor Somerset wkrótce rozpoczął wojnę ze Szkocją w nadziei, że rosnąca liczba szkockich protestantów stanie po jego stronie i dojdzie do małżeństwa sześcioletniej Marii, królowej Szkotów, z królem Edwardem, co doprowadzi do zjednoczenia obu królestw. Zbudował na równinach Szkocji, aż po rzekę Tay, wiele fortów w nowym włoskim stylu i uważał je za nie do zdobycia. Lecz Szkoci stawiali wszędzie zacięty opór i naprędce zbudowane forty zaczęły jeden po drugim padać. Marię wywieziono do sojuszniczej Francji i ta zrewanżowała się Szkotom wysłaniem swoich oddziałów. Choć wojna okazała się prawdziwą katastrofą, protektor nie chciał uznać się za pokonanego i podobno obmyślał kolejną kampanię, podczas gdy jego żołnierze masowo dezerterowali z powodu braku żołdu.

Wrzuciłem monetę do czapki kolejnego żebraka, dygoczącego z zimna pod murem. Starzec nie miał jednej nogi i był zapewne weteranem wojennym. Protektor mówił głośno o swojej trosce o biednych i winę za stan gospodarki zrzucał na bezprawne grodzenie wiejskich majątków przez właścicieli ziemi i wypędzanie z nich dzierżawców, by robić miejsce dla bardziej opłacalnych hodowli owiec. W ubiegłym roku doprowadziło to w hrabstwie Hertford do wybuchu rebelii; uśmierzono ją dopiero obietnicą podjęcia odpowiednich działań.

Schodziłem po pochyłości ku wspaniałej wieży katedry Świętego Pawła, która rysowała się ostro na tle zimnego bladoniebieskiego nieba. Przypomniałem sobie, jak przy rozbiórce przepierzenia między chórem a nawą doszło do wypadku, w którym zginęło dwóch robotników, co fanatycy religijni od razu uznali za karę boską. Krajem wstrząsały konwulsje wielkich przemian religijnych, znacznie gwałtowniejszych niż za panowania Henryka VIII. Pod rządami protektora do głosu coraz mocniej dochodzili protestanccy radykałowie. Ze ścian kościołów usuwano obrazy świętych, zamalowywano ścienne malowidła, zakazywano modłów za zmarłych, a wnoszone datki trafiały do skarbu Korony. Wkrótce miał powstać nowy modlitewnik po angielsku, mówiło się też, że przemiana podczas mszy opłatka i wina w krew i ciało Chrystusa zostanie zastąpiona komunią upamiętniającą Jego ofiarę, co jeszcze trzy lata wcześniej uważano za herezję i karano spaleniem na stosie. Przebiegł mnie dreszcz na wspomnienie egzekucji Anny Askew w Smithfield, do której oglądania mnie zmuszono.

Wkroczyłem na Knightrider Street, dotarłem do budynku, w którym urzędował Parry, i przed wejściem oskrobałem buty ze śniegu. Ku mojemu zaskoczeniu pomieszczenie recepcyjne okazało się puste, wszedłem więc głębiej i zapukałem do drzwi gabinetu. Ze środka ktoś zawołał, że mam wejść. Kiedy to zrobiłem, aż mnie cofnęło ze zdumienia. W fotelu za wielkim biurkiem siedział nie korpulentny sir Thomas Parry, ale chudy, siwy człowiek w czarnej jedwabnej szacie ze złotym łańcuchem lorda kanclerza Anglii. Miałem przed sobą lorda Richarda Richa, mojego odwiecznego wroga. Z niemal takim samym zdumieniem rozpoznałem w stojącej za nim brodatej postaci Williama Cecila, z którym współpracowałem przed trzema laty jako doradcą Katarzyny Parr. Od tamtej pory bardzo awansował. Niespełna trzydziestoletni, był teraz jednym z najważniejszych sekretarzy protektora i cieszył się ogromną władzą. Kiedy pracowałem z nim dla Katarzyny Parr, uważałem go za przyjaciela, ale już wówczas wiedziałem, że osobistą karierę i wiarę w protestantyzm stawia wyżej niż cokolwiek innego. I oto spotykałem go w towarzystwie Richa. Przyjrzałem mu się. Stał z wlepionymi we mnie wyłupiastymi szarymi oczami i – jak Rich – w milczeniu mi się przyglądał.

Kompletnie zaskoczony, zamrugałem nerwowo.

– A gdzie sir Thomas Parry? – spytałem.

– W Tower – odparł Rich głosem lodowatym jak pogoda za oknami.

Zatkało mnie, a on dodał posępnym, oskarżycielskim tonem, nie spuszczając ze mnie wzroku:

– Podobnie jak pierwsza dama dworu lady Elżbiety, Kat Ashley, oraz cała banda oskarżonych o zdradzieckie spiskowanie z lordem Thomasem Seymourem. Sama lady Elżbieta jest obecnie przesłuchiwana w Hatfield przez sir Roberta Tyrwhita.

Serce podeszło mi do gardła i wsparłem się drżącą ręką o oparcie krzesła.

– O jaką zdradę oskarża się Seymoura? – spytałem.

Lord kanclerz uśmiechnął się i zwrócił do Cecila:

– Widzisz, panie sekretarzu, jaki jest układny, gdy wszystko się wydało?

Cecil nadal nie spuszczał ze mnie wzroku. Rich pochylił się nad wielkim biurkiem Parry’ego, zetknął końce długich palców i pełnym pogardy tonem powiedział:

– Pytasz, o jaką zdradę? Lepiej spytaj, o jaką nie jest oskarżony. O spiskowanie z piratami, od których jako lord admirał miał uwolnić nasze morza, a tymczasem postanowił dzielić się z nimi łupami. O nakłonienie pryncypała mennicy w Bristolu, by przekazał mu całą produkcję monet. O zbrojenie swojego zamku w Sudeley we wszelaką broń. O spisek mający na celu porwanie króla i ogłoszenie się protektorem w miejsce brata. I wreszcie o spiskowanie z Thomasem Parrym i Kat Ashley w celu poślubienia lady Elżbiety bez zgody Rady. Czy to ci wystarczy, panie Shardlake? Może później sam dorzucisz coś więcej do tej listy, ale na razie interesuje nas, co wiesz o planach Thomasa Seymoura w kwestii poślubienia lady Elżbiety. Kat Ashley już zeznała, że rozmawiali o tym ślubie, a sir Parry przyznał, że omawiał z Seymourem jej zakupy ziemi.

Spojrzałem na Cecila, a ten mruknął ponurym tonem:

– To wszystko prawda.

– Nic mi o tym nie wiadomo – oświadczyłem.

– W służbie u sir Parry’ego – mówił dalej Rich, jakby w ogóle mnie nie usłyszał – zajmujesz się transakcjami dotyczącymi posiadłości ziemskich lady Elżbiety. Parry musiał z tobą uzgadniać odpowiedzi na pytania Seymoura. Mów, co w tej sprawie zostało powiedziane. – Na biurku przed nim leżał arkusz czystego papieru. Rich zanurzył pióro w kałamarzu i zawiesił nad papierem.

– Nic – odrzekłem, zgodnie z prawdą. – Sir Thomas Parry nigdy mi nie relacjonował jakichkolwiek rozmów z Seymourem, a tym bardziej nie wspominał o jego planach małżeństwa z Elżbietą. Jak by to w ogóle mogło być? – dodałem, czując przypływ odwagi. – Wiadomo przecież, że od zawsze gardziłem Thomasem Seymourem, po którym można się było spodziewać nieprawdopodobnych słów. – Znów spojrzałem na Cecila i tym razem skwitował moje słowa ledwie dostrzegalnym skinieniem głowy.

– Ale królową, zmarłą żoną Thomasa Seymoura, jakoś nie gardziłeś – prychnął Rich. – Wiem, jak bliskie relacje miałeś z Katarzyną Parr. To dzięki niej dostałeś obecne stanowisko. O czym pisaliście do siebie z Katarzyną w sprawie lady Elżbiety?

– O niczym. Nigdy ze sobą nie korespondowaliśmy i ani razu nie spotkaliśmy się po objęciu przeze mnie stanowiska w służbie lady Elżbiety.

Lord kanclerz zaśmiał się ironicznie.

– Myślisz, że w to uwierzę? Byłeś zaufanym doradcą Katarzyny.

– Po śmierci starego króla już nie. Wkrótce potem poślubiła Seymoura.

– Naprawdę sądzisz, że ci uwierzę? – spytał Rich tonem świętego oburzenia, jakim się szermuje na sali sądowej. – Skoro wiem o twojej bliskiej komitywie z Katarzyną i służbie dla Elżbiety? Spodziewasz się, że uwierzę, że Katarzyna nic ci nie mówiła o tym, co się dzieje między Elżbietą i Seymourem? O jego zalotach do Elżbiety w czasie, gdy żona nosiła w łonie jego dziecko?

Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Przysięgam, że do dziś nic nie wiedziałem o tych plotkach.

– To żadne plotki – rzucił Rich. – Kat Ashley śpiewa niczym jeden z ptaszków królowej Katarzyny. Usta jej się nie zamykają na temat zalotów Seymoura.

– Nic mi o tym nie wiadomo.

– Parry też tak twierdził. – Rich uśmiechnął się zjadliwie. – Ale zmienił zdanie, gdy mu pokazano narzędzia w Tower.

Narastające we mnie rozgoryczenie i złość pomogły mi przewalczyć strach.

– Też widziałem te narzędzia, lordzie Rich, i to dzięki tobie. Ale nie dam się usidlić. Jeśli Thomas Seymour okazał się takim głupcem, jak twierdzisz, to niech go spotka to, na co zasłużył. Mówisz o rozmowach z Parrym i Kat Ashley, ale nie wspomniałeś o żadnych ustaleniach w kwestii ślubu bez zgody Rady. I lady Elżbieta zapewne też nic nie powiedziała, bo nie omieszkałbyś o tym wspomnieć. Więc powtarzam: nic mi o tym nie wiadomo.

Na bladą twarz Richa wystąpiły rumieńce, co świadczyło o ogarniającej go złości. Stojący za jego plecami Cecil wyciągnął rękę z dłonią ku dołowi i wolno ją opuścił. Ostrzegał mnie w ten sposób, bym tonował słowa.

Rich widział, że patrzę na Cecila, ale nie dostrzegł jego gestu.

– Sekretarz Cecil jest tu po to, by przeszukać biuro Parry’ego. Przejrzy wszystkie jego dokumenty. Możesz mu w tym pomóc. – Rich zawiesił głos. – Ale zanim do tego dojdzie: czy jest tu coś, na co chciałbyś zwrócić naszą uwagę? Pomaganie nam z własnej woli może w przyszłości przemówić na twoją korzyść.

– O niczym takim nie wiem.

Rich znów uśmiechnął się zjadliwie.

– Może później przeszukamy też twoją kancelarię i cały dom.

– Do tego będzie potrzebny nakaz, lordzie Rich – przypomniał mu cicho Cecil.

Skrzywił się.

– Żaden problem. Jestem lordem kanclerzem.

– Zatem proszę, nie czekajcie na wydanie nakazu – wtrąciłem spokojnym głosem. – Przeszukajcie wszystko, co chcecie. Nie chcę nijak opóźniać waszego śledztwa. – Dopiero w tym momencie zdałem sobie sprawę, że Rich próbował na chybił trafił zarzucić sieć w nadziei, że coś się w nią złowi.

Rzucił ze złością pióro, obryzgując biurko Parry’ego kroplami inkaustu.

– Dokonamy przeszukania, a ty złożysz zeznanie.

– Wedle życzenia, lordzie kanclerzu.

Zacisnął wąskie wargi i wstał z fotela.

– Czekają na mnie w Tower – oznajmił. – Seymour będzie ponownie przesłuchany. – Spojrzał z ukosa na Cecila. – Dokładnie przeszukaj biura Parry’ego. Inni moi ludzie przeszukują jego dom. Kancelarię Shardlake’a zostawimy na później.

– Tak, lordzie kanclerzu. – Cecil skłonił głowę, ja zrobiłem to samo.

Rich obrzucił mnie wściekłym spojrzeniem i szybkim krokiem ruszył do wyjścia, szeleszcząc jedwabną szatą. Zamknął za sobą z hukiem drzwi; był znany z częstych napadów złości. Zostaliśmy sami z Cecilem. Przez chwilę obaj milczeliśmy, czekając, aż trzasną drzwi wyjściowe.

– Naprawdę nic nie wiesz w tej sprawie? – spytał cicho Cecil.

– Nic, przysięgam.

– Tak też myślałem. Parry dobrze wie, kiedy należy zachować dyskrecję. – Uśmiechnął się blado. – Rich jest jednym z prowadzących śledztwo. Kiedy pojawiło się twoje nazwisko, uparł się, że chce cię osobiście przesłuchać. Lord protektor polecił mi towarzyszyć mu i dopilnować, żeby… go zbytnio nie poniosło.

– Dziękuję.

Twarz mu sposępniała.

– Spisek Seymoura to bardzo poważna sprawa – powiedział. – I jeśli lady Elżbieta rzeczywiście zgodziła się go poślubić bez pozwolenia Rady… a Rada nigdy nie udzieliłaby takiego pozwolenia… to mamy do czynienia ze zdradą stanu.

– Ale jeśli lady Elżbieta nie wyraziła zgody na ślub z Seymourem, to jest niewinna. To samo dotyczy Parry’ego i Kat Ashley.

– Prawda. – Cecil nieco opuścił ramiona. – Myślę, że Parry’emu i Kat Ashley można tylko zarzucić bezmyślną paplaninę, a Elżbiecie nawet tego nie.

Zawahałem się.

– Zatem to prawda, że Seymour zalecał się do lady Elżbiety? – spytałem.

Twarz mu spochmurniała, usta wykrzywiły się z odrazą.

– Jeśli wierzyć Ashley, obawiam się, że tak właśnie było. Według niej Katarzyna odesłała lady Elżbietę ze swojego domu po tym, jak zobaczyła, że ta obściskuje się z jej mężem.

– Nigdy bym nie pomyślał, że lady Elżbieta może być tak… nierozważna. – Pokręciłem głową.

– Młode dziewczęta łatwo ulegają emocjom. – Cecil westchnął. – A Thomas Seymour roztacza szatański urok.

– Czy w tych innych sprawach są przeciwko niemu jakieś dowody?

– Niepodważalne. Wkrótce trafią do publicznej wiadomości. Zamierzał przejąć kontrolę nad królem Edwardem. Nie sądzę, by cokolwiek mogło Seymoura uratować. Protektor będzie musiał zarządzić egzekucję własnego brata. To straszne.

– Tak. Biedna królowa Katarzyna. Biedna lady Elżbieta.

– Ale nie mówisz: „biedny Thomas Seymour”.

– Tak jak powiedziałem Richowi: jeśli jest winien, niech go spotka to, na co zasłużył.

– Czyli topór.

Przez chwilę obaj milczeliśmy. Potem zatarł szczupłe dłonie.

– Mógłbyś pójść i przywołać służbę Parry’ego? – poprosił. – Rich ich stąd odesłał i pewnie wszyscy kryją się gdzieś po kątach. Strasznie tu zimno. Każ im przyjść i niech rozpalą ogień, jeśli mamy tu siedzieć nad papierami Parry’ego.

Czułem się dziwnie i niezręcznie, grzebiąc w papierach mojego pracodawcy. Sir Thomas Parry i ja nie byliśmy przyjaciółmi, ale żywiłem do niego szacunek. Na szczęście nic nie znaleźliśmy. Po wszystkim, gdy już zakładaliśmy peleryny do wyjścia, Cecil nagle znieruchomiał, spojrzał w stronę okna i zamyślił się. We wpadających przez okno promieniach zimowego słońca wirowały poruszone przez nas pyłki kurzu.

– Panie Shardlake – odezwał się cicho. – Nie sądzę, by lady Elżbiecie groziło niebezpieczeństwo, ale nigdy nie cieszyła się względami protektora, a ten skandal tylko wzmoże jego podejrzliwość. Protektor nie należy do… – przerwał i westchnął ciężko – ludzi nadmiernie ufnych, a zdrada własnego brata jeszcze bardziej go w tym utwierdzi. Gdy spotkasz się z sir Parrym, powiedz mu, by ostrzegł lady Elżbietę. Niech uważa, żeby znów nie padł na nią cień skandalu.

– Dziękuję, panie sekretarzu, tak zrobię. – Po czym ze zdziwieniem dodałem: – Dlaczego chcesz jej pomagać?

Skłonił głowę i wyciągnął przed siebie ręce, dłońmi do góry.

– Król Edward ma dwie siostry. Marię, która jest wrogiem prawdziwej religii, i Elżbietę będącą jej orędowniczką. Obecnie z powodów politycznych lady Maria cieszy się względami protektora, być może jednak kiedyś, gdy Elżbieta dorośnie, uda się przywrócić równowagę.

Część pierwsza
LONDYN

Rozdział pierwszy

Czerwiec 1549

Przez całą drogę do Hatfield padało; duże krople skapywały z naszych czapek i wsiąkały w końską uprząż, czyniąc ją ciężką i oślizgłą w dotyku. Od czasu do czasu smagały nas z boku podmuchy zimnego wiatru, jakby wciąż jeszcze mroźna zima i zimna wiosna nie chciały wypuścić tej krainy ze swego władania, choć był już początek czerwca.

Wyjechaliśmy tego ponurego ranka z Londynu w sześciu: ja, mój młody asystent Nicholas i czterech osiłków przysłanych przez Parry’ego, wszyscy z mieczami i nożami przy pasach. Ich przywódca, Fowberry, milczkowaty drab w średnim wieku, przybył do Lincoln’s Inn poprzedniego ranka i wręczył mi list od swego chlebodawcy, w którym ten nakazywał mi stawić się u lady Elżbiety w pałacu Hatfield w sprawie niecierpiącej zwłoki i wymagającej dyskrecji. Miałem się z nim zabrać, przenocować w zajeździe pod miastem i następnego ranka złożyć wizytę Parry’emu i lady Elżbiecie. Parry napisał, że wysyła Fowberry’ego i jego ludzi na wszelki wypadek, by po majowych zamieszkach mogli strzec nas w drodze. List był bardzo zwięzły jak na takiego gadułę jak Parry, zastanawiałem się więc, co to może oznaczać. Kupno i sprzedaż majątków ziemskich dla lady Elżbiety, czym od dwóch lat zajmowałem się na jego polecenie, czasami wymagały dyskrecji, ale rzadko bywały aż tak pilne.

Po drodze niewiele rozmawialiśmy, bo pogoda nie skłaniała do konwersacji. Nicholas jechał obok mnie, kuląc wysokie kościste ciało nad końskim karkiem. Po drugiej stronie miałem Fowberry’ego, a za sobą jego trzech ludzi. Ruch na trakcie odbywał się głównie w odwrotnym kierunku. Do Londynu ciągnęły wozy z towarami i nielicznymi podróżnymi. Tylko raz przygalopował z tyłu posłaniec w jaskrawej królewskiej liberii i dwaj towarzyszący mu zbrojni, którzy dmąc w trąby i machając rękami, kazali nam zjechać na bok i zostawić wolny przejazd. Przemknęli obok, obrzucając nas grudkami błota. Nicholas zwrócił się do mnie twarzą; raz po raz przymykał oczy, bo zalewały mu je krople deszczu skapujące z rudych strąków na czole.

– Ciekawe, co to było – powiedział. – Może znów nowe rozporządzenie protektora Somerseta.

– Niewykluczone – rzuciłem. – Tylko ciekawe, w jakiej sprawie.

– Może tym razem nakazał, że ślepcy mają widzieć, a ryby fruwać.

Roześmiałem się, ale jadący po mojej drugiej ręce Fowberry obrzucił go krzywym spojrzeniem.

Zapadł wieczór i niebo pociemniało.

– Chyba już niedaleko do zajazdu – zwróciłem się do Fowberry’ego.

– Tak, panie. Musimy być już blisko – odparł głębokim, śpiewnym tonem. Tak jak Parry i wielu innych w służbie Elżbiety, Fowberry był Walijczykiem. Siedział twardo na koniu, ignorując pogodę, po wojskowemu wyprostowany. Być może jak inni jego krajanie walczył we francuskich wojnach.

Obdarzyłem go uśmiechem.

– Twój chlebodawca miał dobry pomysł, żebyśmy dzisiejszą noc spędzili w zajeździe. Inaczej musiałbym stanąć przed lady Elżbietą przemoknięty jak utopiony szczur i cały ubłocony.

– Tak, panie, a to nie byłoby właściwe. – Jego kamienna twarz pozostawała całkowicie pozbawiona wyrazu. Miałem nadzieję, że zagadując, uda mi się go nakłonić do wyjawienia szczegółów naszej eskapady, ale jeśli cokolwiek wiedział, nie dawał tego po sobie poznać.

Nicholas powstrzymał swojego konia i wyciągnął rękę w prawo, gdzie w oddali, za polem jęczmienia, błyskało jakieś światełko.

– Panie Fowberry, spójrzcie tam! – zawołał. – Czy to nie ten zajazd?

Fowberry zatrzymał się i dał znak swoim ludziom, by zrobili to samo. Przetarł oczy z deszczu i wbił je w gęstniejący mrok.

– Jeszcze nie – orzekł. – Zostało nam około mili. – Wychylił się do przodu i wytężył wzrok. – A to, co widać, to ogień. To nie światło z okna. Chyba pali się w zagajniku za polem.

Jeden z jego ludzi położył dłoń na rękojeści miecza.

– Może to znowu obozowisko zbuntowanego chłopstwa – powiedział.

– Słyszałem, że w hrabstwach Hamp i Sussex znów wybuchły zamieszki – dodał cicho Fowberry.

Pokręciłem głową.

– Zbyt mały ogień jak na obozowisko – oceniłem. – To pewnie jacyś bezpańscy włóczędzy.

– Może wypatrują samotnych jeźdźców, żeby ich obrabować. – Fowberry splunął na ziemię. – Zgodnie z nowym prawem uchwalonym przez parlament protektor powinien kazać takich łajdaków napiętnować i oddać w niewolę. – Skinął głową. – Ostrzeżemy właściciela zajazdu. Powinien powiadomić konstabla, żeby przysłali straż z miasta. Zgadza się pan ze mną, panie Shardlake?

Zawahałem się, ale Nicholas rzucił mi ostrzegawcze spojrzenie. Znał moje poglądy na obecne zamieszki, lecz nie był to właściwy moment na wszczynanie sprzeczki.

– Jak uważasz, Fowberry. Tylko że ci ludzie mogą tam przebywać w czystych zamiarach.

– Czasy są niebezpieczne i lepiej zachować ostrożność. Poza tym jesteśmy blisko pałacu Hatfield, a nie chcemy zamieszek w pobliżu naszej pani.

Kiwnąłem głową, szarpnęliśmy uzdami zmęczonych koni i ruszyliśmy stępa przed siebie. Ktokolwiek tam siedzi przy ognisku, ma przed sobą trudną noc, pomyślałem.

Zajazd tuż pod Hatfield sprawiał wrażenie schludnego i czystego. Zsiedliśmy z koni na dziedzińcu i przejęło je dwóch stajennych. Ludzie Fowberry’ego ruszyli za nimi, zostawiając z nami swego dowódcę. Byłem sztywny i obolały po podróży, bolał mnie kręgosłup, jak to ostatnio coraz częściej mi się zdarzało po długiej jeździe konnej, ale starzejący się, czterdziestosiedmioletni garbus nie może liczyć na nic lepszego. Z zajazdu wyszedł służący, zarzucił na ramię nasze sakwojaże i poprowadził nas do dużego starego budynku. Wnętrze rozświetlały liczne świece, bo na dworze zrobiło się już całkiem ciemno. Wyłożony kamiennymi płytami przedsionek prowadził do dużej sali, z której gromada gości – zamożnych kupców, sądząc po wyglądzie – z zaciekawieniem nam się przyglądała. Pulchny, łysy mężczyzna w fartuchu nałożonym na obcisły dublet przerwał rozmowę z jednym z gości i ruszył ku nam.

– Pan Fowberry! – wykrzyknął, skłaniając głowę w powitalnym geście. – Uprzedzono nas, że mamy się ciebie spodziewać. A ty, panie, jesteś zapewne tym jurystą, który przybywa na naradę z sir Parrym. – Jego rozbiegane małe oczka przewiercały nas na wylot.

– Jestem komisarzem. Matthew Shardlake z korporacji Lincoln’s Inn. A to mój asystent, pan Overton.

Właściciel zajazdu radośnie pokiwał głową i przeniósł wzrok na Fowberry’ego.

– Miło mi cię gościć, panie. – Nachylił się ku niemu i cicho dodał: – Byłbym wielce zobowiązany, gdyby sir Parry zechciał zapłacić należność za twoich gości w złocie. Srebro tak bardzo straciło na wartości… – Pokręcił głową.

– W pałacu zawsze płacimy złotem – rzucił z dumą Fowberry.

Właściciel ponownie skłonił głowę.

– Jesteśmy zawsze zaszczyceni, mogąc służyć pałacowi – powiedział i po chwili dodał: – Od dłuższego czasu nie widzieliśmy cię tu, panie. Mam nadzieję, że u lady Elżbiety wszystko w porządku.

Fowberry lekko się uśmiechnął.

– W jak najlepszym, dobry człowieku.

– I mam nadzieję, że się wykaraskała z niedawnych kłopotów. – Obrzucił nas obu czujnym spojrzeniem jak kruk, który sprawdza, co uda mu się wydziobać. Na sali za jego plecami nagle zapadła cisza.

– Nie omawiam z obcymi spraw domu, któremu służę, dobry człowieku – oświadczył stanowczym tonem Fowberry.

Gospodarz cofnął się o krok.

– Oczywiście, panie. Miałem na myśli tylko to, że interesy z pałacem Hatfield jakby trochę… osłabły.

– Osłabną jeszcze bardziej, jeśli będziesz próbował pchać nos w nie swoje sprawy – ostrzegł go obcesowo Fowberry. – Ale mam dla ciebie coś, co należy do twoich spraw. Milę na południe stąd widzieliśmy na polu płonące ognisko obozowe. W lewo od traktu. Przydałoby się powiadomić konstabla.

– To pewnie tylko paru ludzi siedzących przy ognisku – pospieszyłem z wyjaśnieniem.

Ale właściciel zajazdu wyglądał na przejętego tą wiadomością.

– Zaraz wyślę umyślnego.

– Zrób to – rzucił Fowberry. – A teraz… Jesteśmy wszyscy przemoknięci do nitki. Potrzebne nam ciepłe pokoje i ręczniki. I przynieś panom coś do jedzenia.

– Zechcecie zjeść tutaj? – Gospodarz pokazał ręką salę. – Dobre towarzystwo i w kominku buzuje ogień, co w taką pogodę…

– Zjemy u siebie w pokoju, dziękuję – wtrąciłem, nie pozwalając mu dokończyć.

Sir Parry zamówił oddzielne pokoje dla mnie i Nicholasa, nie bacząc na koszty. Mógł sobie na to pozwolić, lady Elżbieta była bowiem jedną z najbogatszych osób w kraju. W pokoju buzował już ogień i wnętrze tonęło w blasku świec. Zdjąłem przemoknięte ubranie i rozwiesiłem przed ogniem do wyschnięcia. Mój sakwojaż już czekał, wyjąłem więc z niego togę i ostrożnie rozłożyłem na łożu.

Przyniesiono jedzenie: potrawkę z jagnięciny, chleb z boczkiem i serem oraz dzban piwa. Niezbyt wykwintne, ale smaczne. Wkrótce potem rozległo się pukanie i do pokoju wszedł Nicholas, schylając głowę w drzwiach. On też już się przebrał i wysuszył jasnorude loki. Miał na sobie zielony dublet przewiązany srebrzystym sznurem i zakończony przy szyi modnym wysokim kołnierzem, spod którego wystawał rąbek koszuli.

– Siadaj, chłopcze – powiedziałem.

– Dziękuję, panie.

Zabraliśmy się z apetytem do jedzenia. Zaspokoiwszy pierwszy głód, Nicholas sięgnął do sakiewki, wyjął z niej srebrną monetę i położył na stole.

– Dostałem ją wczoraj w Londynie – oznajmił. – To najnowszy szyling.

Wziąłem do ręki lśniącą nowością monetę, ozdobioną głową naszego jedenastoletniego króla z surowym wyrazem twarzy. Napis po łacinie umieszczony na obrzeżu głosił: Edward VI z bożej łaski. Zważyłem monetę w dłoni.

– Cięższa od bitej na początku roku – stwierdziłem. – Ale pewnie ma więcej miedzi.

– Też tak sądzę. Na litość boską, czy protektor Somerset ma nas wszystkich za durniów, że tak ogałaca kraj ze srebra? Wszystkie te kombinacje tylko jeszcze bardziej nadymają ceny. Piwo zdrożało o kolejne ćwierć pensa.

– Musi skądś brać srebro na opłacenie szkockiej kampanii – powiedziałem z przekąsem. – Same nowe podatki uchwalane przez parlament nie wystarczą. – Pokręciłem głową. – Gdy zmarł stary król, myślałem, że skończy się topienie pieniędzy w niemożliwych do wygrania wojnach, a tymczasem jest jeszcze gorzej.

Nicholas odchrząknął.

– Myślisz, panie, że zostaliśmy już pobici?

– Na to wygląda.

– To by była ogromna hańba dla Anglii.

Przyjrzałem się nowej monecie.

– Jeszcze nigdy nie widziałem, żeby ceny rosły tak szybko jak w tym roku. Jeśli się jest biednym robotnikiem… – Pokręciłem głową ze smutkiem. – Do tego jeszcze chciwi właściciele ziemscy podnoszą czynsze i grodzą swoje ziemie…

– A cóż innego im zostało? Dla nich ceny też rosną. Wiem, że mój ojciec z trudem wychodził na swoje, i właśnie dlatego musiałem… – Nicholas przerwał, wzruszył ramionami i zmarszczył usiane piegami czoło.

Spojrzałem na niego. Trzy lata wcześniej jako dwudziestojednolatek został przez rodziców z hrabstwa Lincoln wydziedziczony za to, że odmówił poślubienia kobiety, którą dla niego wybrali, a której nie kochał. Wiedziałem, że gorycz spowodowana odrzuceniem wciąż go gnębi, choć wydawał się całkiem ukontentowany rolą mojego asystenta i cieszył się na czekające go wkrótce powołanie do stanu prawniczego. Pracował ciężko i wydajnie, ale nie podchodził do prawa z takim zaangażowaniem jak ja w jego wieku i trwonił dużo czasu na hulanki w towarzystwie innych młodych paniczów – bo kultywował swoje szlacheckie pochodzenie – w rozlicznych karczmach i zapewne burdelach Londynu. Czasami myślałem, że przydałaby mu się żona. Choć nie był przystojny w konwencjonalnym sensie tego słowa, był atrakcyjnym młodzieńcem, któremu nie brakowało pewności siebie. Brakowało mu natomiast pieniędzy, bo utrzymywał się jedynie z ograniczonych zarobków, a stan sakiewki liczył się na małżeńskim rynku. Ostatnio zalecał się do córki kolegi prawnika, Beatrice Kenzy. Spotkałem ją kilka razy i specjalnie nie polubiłem.

– Czy to możliwe, że jutro zobaczę lady Elżbietę? – zapytał, zmieniając temat.

– Raczej nie. Sam rzadko ją widuję.

– Przywiozłeś mnie tu ze sobą, panie, bo jej status wymaga, byś miał ze sobą służącego – zauważył z uśmiechem.

– Wiesz przecież, że tak wypada, choć mogą też pojawić się jakieś dokumenty do przepisania. Pamiętaj, że dostępu do lady Elżbiety strzegą sir Parry i jej damy dworu.

Nicholas wychylił się do przodu i jego zielone oczy rozbłysły żywym zainteresowaniem.

– Jaka ona jest? – spytał.

– Nie widziałem jej od ośmiu miesięcy – odparłem. – Od czasu, gdy pojechałem złożyć kondolencje po… po śmierci królowej Katarzyny. – Lekko się zaciąłem na tych słowach, przełknąłem ślinę i ciągnąłem: – Lady Elżbieta ma piętnaście lat, ale sprawia wrażenie dorosłej kobiety. Nigdy nie zaznała beztroskiego dzieciństwa. – Uśmiechnąłem się smutno. – Jest niezwykle rozgarnięta, szybko myśli i potrafi boleśnie ranić słowami.

Nicholas zawahał się.

– A ta sprawa… Myślisz, panie, że to może mieć związek z tym, co się wydarzyło w styczniu… z jej kłopotami?

– Nie – odparłem bez zastanowienia. – Skandal związany z Thomasem Seymourem odszedł w niepamięć wraz z tym przeklętym łajdakiem. To wiem na pewno. – Przyjrzałem mu się uważnie. – Pamiętaj, że protektor przyznał publicznie, że lady Elżbieta nie była zamieszana w żaden spisek z zamiarem poślubienia Seymoura. To wszystko, co ci mogę w tej sprawie powiedzieć, Nicholas. Obowiązuje mnie dyskrecja zawodowa.

– Oczywiście. Tylko że…

– Tylko że każdy, od właściciela tego zajazdu zaczynając, a na prawnikach w Lincoln’s Inn kończąc, chciałby znać szczegóły.

– Nie, panie. – Spojrzał na mnie niepewnie. – Tylko tak pomyślałem, że skoro ta sprawa, w której nas wezwano, jest taka pilna i poufna, to może być jakoś związana z tamtymi wydarzeniami. Że być może…

– Że być może ma podtekst polityczny – wtrąciłem. – Nie, jestem pewny, że nie. I przepraszam, że tak na ciebie warknąłem, ale wiem, jak wielu próbuje mnie podpytywać, wiedząc, że pracuję dla Parry’ego. – Pokręciłem głową. – Czasami lepiej jest wiedzieć mniej niż więcej. Oto, chłopcze, bezpłatna rada starego jurysty.

Później, gdy Nicholas wrócił do swojego pokoju, podszedłem do okna i je otworzyłem. Deszcz przestał już padać, choć w nocnej ciszy nadal słychać było kapanie wody. Półksiężyc na niebie rzucał blady srebrzysty blask na rozciągające się wokół pola. Ludzie już zaczynali przebąkiwać o marnych zbiorach w tym roku, pierwszych takich od czterech lat. Ciekawe, co się będzie działo, jeśli na dodatek zabraknie ziarna.

Odwróciłem się od okna. Przed położeniem się spać powinienem jeszcze poćwiczyć, zgodnie z zaleceniami mojego przyjaciela, medyka Guya, ale byłem zbyt zmęczony. Martwiłem się o Guya. Od miesiąca chorował i nękała go gorączka, na którą nic nie pomagało, a dla mężczyzny po sześćdziesiątce to poważna sprawa. Zamierzałem go odwiedzić zaraz po powrocie do Londynu. Szczerze mówiąc, bałem się, że umiera. Ostatnio odeszło tak wielu przyjaciół, nie tylko królowa Katarzyna. Właściwie odszedł też Jack Barak, mój dawny asystent i przyjaciel, którego ostatnio widywałem rzadko i potajemnie, ponieważ jego żona Tamasin – niegdyś także moja przyjaciółka – nie wybaczyła mi wciągnięcia go trzy lata temu w aferę, w której stracił rękę i z której ledwo uszedł z życiem. Ich synek George, teraz już czteroletni, jest moim chrześniakiem, ale Tamasin nie chce mnie już widzieć w ich domu. Nawet nigdy nie zobaczyłem ich urodzonej później córki. Dawny służący Timothy opuścił mnie, by zostać terminatorem w rzemiośle. Służąca Josephine wyszła za mąż i wyniosła się do Norfolk; z jej ostatniego listu wynikało, że oboje z mężem mają kłopoty. Wysłałem jej trochę pieniędzy i poprosiłem, by mnie informowała, jak jej się wiedzie. Wiedziałem, że jest w ciąży, nie odezwała się jednak więcej i to mnie martwiło.

Usiadłem na łożu i pomyślałem, że nachodzi mnie melancholia. A potem nagle zdałem sobie sprawę, skąd się bierze. Wszystko dlatego, że jestem sam jak palec. Traktowałem Timothy’ego i Josephine niemal jak własne dzieci, których nie miałem, i to było głupie, strasznie głupie. Poza tym zaczynała mnie nużyć praca. Wieczne siedzenie w papierach, przenoszenie własności ziemi, negocjacje w sprawie kupna posiadłości i dworów, często kończące się niczym. Byłem dużo szczęśliwszy w czasach, gdy reprezentowałem biedaków przed Sądem Próśb. Cieszyłem się, że wciągnę Nicholasa w tego typu sprawy, bo liczyłem, że uda mi się w ten sposób zwalczyć w nim niektóre wielkopańskie przesądy. Lecz dwa lata temu, gdy Rich został lordem kanclerzem, dano mi do zrozumienia, że moje usługi będą bardziej przydatne w innej dziedzinie.

Ze smutkiem pokręciłem głową.

Szykując się już do łóżka, przypomniałem sobie znów ten straszny dzień w styczniu. Elżbieta uwolniła się od stawianych jej zarzutów, podobnie jak służący jej ludzie; Parry’emu pozwolono powrócić do domu Elżbiety, choć Kat Ashley nadal trzymano od niej z dala. W marcu Thomas Seymour stracił życie pod toporem. Egzekucja rodzonego brata protektora za zdradę wywołała liczne plotki i osłabiła jego pozycję. Od tamtej pory nie widziałem więcej Richa. Moja kancelaria rzeczywiście została przeszukana przez jego ludzi, zapewne bardziej po to, by mnie upokorzyć, niż w nadziei na znalezienie czegokolwiek. Gdy zjawili się sługusi Richa, musiałem poinformować Nicholasa i Skelly’ego, co się dzieje, bo akurat obaj byli na miejscu. Zauważyłem wtedy strach malujący się na twarzy Nicholasa i szybko zrozumiałem dlaczego. Miał w pamięci, jak przed trzema laty w związku ze spiskiem przeciwko Katarzynie Parr zostałem wciągnięty do brutalnego świata dworskich intryg. Został wtedy wraz ze mną wplątany w jego tryby, choć był tylko młodym chłopcem z prowincji. Obaj byliśmy świadkami wielu okropieństw.

Dojrzałem swoje odbicie w szybie okna. W świetle świec widać było głębokie zmarszczki na mej twarzy, a także coraz większą wypukłość garbatych pleców. Włosy miałem nadal gęste, ale już zupełnie siwe. Od pewnego czasu rzadko się modliłem, ale tym razem ukląkłem i poprosiłem Boga, by miał w opiece mojego chorego przyjaciela Guya, Josephine z jej nieznanymi mi bliżej kłopotami, lady Elżbietę i tych obcych nieszczęśników na polu, na których Fowberry nasłał straże z Hatfield.

Rozdział drugi

Następnego dnia wstaliśmy wcześnie rano i po śniadaniu odbyliśmy z Fowberrym i jego ludźmi krótką przejażdżkę do pałacu Hatfield. Zrobiło się cieplej, wiał lekki wiaterek, wysoko po niebie płynęły białe pierzaste chmury. Nicholas miał na sobie krótką czarną opończę, a ja pod peleryną z kapturem ciemną jedwabną togę z futrzanym kołnierzem, a na głowie białą prawniczą czapkę. Mój koń Genesis dał się z trudem namówić do opuszczenia stajni i pomyślałem, że jest już za stary na takie długie eskapady.

Pałac Hatfield był nowoczesny i przestronny; zbudowano go z jasnoczerwonej cegły wokół centralnego dziedzińca, a na zewnątrz ciągnął się park otoczony wysokim murem. Ten pałac był teraz główną rezydencją Elżbiety i mieścił jej blisko stupięćdziesięcioosobowy dwór. Przed wejściem powitała nas kobieta w średnim wieku z okrągłą, pucułowatą twarzą, bystrymi oczami i zaciętą miną bez śladu uśmiechu. Była w czarnej sukni i staromodnym szpiczastym czepcu; przy pasie zwisał jej ogromny pęk kluczy. Zetknąłem się już wcześniej z Blanche apHarry, Walijką jak Thomas Parry, która służyła Elżbiecie od jej wczesnego dzieciństwa. Zarządzała dworem i kontrolowała dostęp do swej pani. Zsiedliśmy z koni i złożyliśmy ukłon. Kiwnęła głową i machnięciem ręki odprawiła Fowberry’ego i jego ludzi. Gdy ci ruszyli z końmi do stajni, przyjrzała się bacznie Nicholasowi, który trzymał pod pachą teczkę z kartkami papieru do robienia notatek, po czym zwróciła się ku mnie i blado uśmiechnęła.

– Niech cię Bóg chroni o poranku, panie komisarzu Shardlake. Pewnie mocno zmokliście wczoraj w podróży.

– Owszem, tak było, pani, ale dotarliśmy szczęśliwie.

– To dobrze. – Kiwnęła głową. – Sir Parry was teraz oczekuje. Lady Elżbieta przyjmie was później.

Poprowadziła nas do wnętrza budynku. Było ozdobione kobiercami i elegancko umeblowane, ale wystrój wydawał się dość oszczędny i mocno się różnił od bardzo kolorowych i nieco krzykliwych ozdób w pałacach starego króla. Służba nosiła czernie i brązy, w surowym stylu wyznawców protestantyzmu.

Weszliśmy w znany mi dobrze korytarz i zatrzymaliśmy się pod drzwiami gabinetu Parry’ego.

– Jak wam potwierdzi sir Parry, wiem, w jakiej sprawie pragnie z wami rozmawiać – powiedziała cicho Blanche apHarry. – Nikt poza nami tego nie wie i nic… – ponownie zmierzyła wzrokiem Nicholasa – absolutnie nic nie może wyjść poza mury tego gabinetu.

Nicholas kiwnął głową na znak, że rozumie, i kobieta zastukała do drzwi. Z wewnątrz dobiegło wypowiedziane głębokim głosem Parry’ego „Wejść”.

Gdy ja i mój asystent znaleźliśmy się w środku, zamknęła od zewnątrz drzwi i usłyszeliśmy brzęk kluczy, szczęknięcie zamka oraz jej oddalające się kroki.

Thomas Parry był postawnym mężczyzną nieco po czterdziestce, ale jego niegdyś atletyczne ciało mocno się zaokrągliło; na rumianej twarzy zwracały uwagę przenikliwe niebieskie oczka i wydatny nos. Miał modnie krótko przystrzyżone czarne włosy. Zarządca Elżbiety, jej człowiek od finansów. Jak wielu dworskich oficjeli, zjadł zęby na pracy dla Thomasa Cromwella, pomagając mu kilkanaście lat wcześniej pacyfikować klasztory.

Wyszedł zza biurka i zbliżył się do nas, jak zwykle bezpośredni i mile uśmiechnięty.

– Dzień dobry, Matthew. Przepraszam, że tak nagle cię wezwałem. Sprytnie postąpiłeś, że wziąłeś ze sobą coś do przebrania po takiej ulewie. Bóg raczy wiedzieć, co przy takiej pogodzie będzie ze zbiorami. Jęczmień już jest parę tygodni opóźniony.

– O tym samym myślałem wczoraj, panie.

– Fowberry powiedział mi, że zauważyliście jakichś ludzi obozujących niedaleko stąd. Okazali się gromadą bezpańskich włóczęgów. Bezrobotni szewcy z Northampton, którzy po likwidacji warsztatu postanowili wyruszyć do Londynu, tak przynajmniej twierdzą. Byli jednak uzbrojeni w pałki i noże, więc sam już nie wiem. W każdym razie konstabl Hatfield i jego straż przegnali ich z naszej parafii.

– Rozumiem.

– Ach, nie rób tak żałosnej miny, Matthew. Wiem, że wy, zwolennicy Wspólnoty, chcielibyście obdarować złotem wszystkich żebraków świata. – Puścił oko do Nicholasa.

– A przynajmniej dać im pracę – rzuciłem.

– Gdyby wszyscy mieli pracę, płace poszłyby do góry, ceny jeszcze bardziej i co by wtedy było z nami? – Uśmiechnął się jak człowiek interesu, który ma do czynienia z prawnikiem idealistą.

Patrząc na jego pulchne oblicze, przypomniałem sobie słowa Richa wypowiedziane o nim w styczniu: gdy mu pokazano narzędzia w Tower, ochoczo wyśpiewał wszystko, co wiedział o Thomasie Seymourze. Ale kto na jego miejscu nie zacząłby mówić? I nic z tego, co powiedział, nie rzuciło cienia na Elżbietę. Był przebiegły, ale lojalny.

Popatrzył na Nicholasa, który już wcześniej towarzyszył mi podczas wizyt w londyńskim biurze Parry’ego.

– A jak tam z tobą, chłopcze? Czytujesz te wszystkie pamflety i utyskiwania na chciwych bogaczy?

– Nie, panie – odparł mój asystent. – Uważam, że takie rozważania stanowią zagrożenie dla właściwego porządku społecznego.

– Mądry chłopak. – Parry pokiwał głową z aprobatą. – Jak daleko doszedłeś w swojej nauce? Wezwano cię już do adwokatury?

– Liczę, że niedługo to nastąpi. Późno zacząłem naukę.

– No cóż, wydaje mi się, że zawsze sumiennie wypełniałeś swoje obowiązki. – Wyraz jego twarzy nagle się zmienił i tak jak pani Blanche, przewiercił Nicholasa badawczym spojrzeniem. – Czy można ci zaufać w poufnych sprawach? Powierzyć wiedzę o gorszących i drastycznych wydarzeniach, które stanowiłyby gratkę dla rozplotkowanych prawników?

– Gorszących, panie? – powtórzył Nicholas, wytrzeszczając oczy.

Tego się najwyraźniej nie spodziewał. Ja zresztą też nie. Ale Parry to potwierdził:

– I to tak bardzo, jak możesz sobie wyobrazić.

– Nigdy nie zawiodłem zaufania klienta, panie – powiedział Nicholas.

Parry przeniósł wzrok na mnie i twardym jak stal tonem spytał:

– Czy można mu we wszystkim zaufać, Matthew? Bo mamy do czynienia z niecodzienną sprawą.

– Dzieliłem już z Overtonem różne tajemnice. W czasach, gdy pozostawałem w służbie świętej pamięci królowej.

Parry pokiwał głową i z dobrodusznym uśmiechem klepnął Nicholasa w ramię.

– Wolałem się upewnić – rzucił. Usiadł za biurkiem i dał nam znak ręką, byśmy zajęli miejsca przed nim. – Zatem zaczynajmy, bo nie mamy zbyt dużo czasu. – Przesunął w stronę Nicholasa kałamarz z inkaustem. – Notuj, Overton, ale tylko nazwiska i miejsca. I trzymaj notatki w bezpiecznym miejscu. To, co wam teraz wyjawię, znane jest jeszcze tylko pani Blanche i lady Elżbiecie, która osobiście prosiła, by to śledztwo powierzyć tobie, Matthew. – Zmarszczył czoło, jakby nie był przekonany do słuszności tej decyzji. – Później sama z tobą porozmawia, ale nie przytaczaj jej drastycznych szczegółów. Musieliśmy o wszystkim jej powiedzieć i omal nie zwymiotowała.

Popatrzyliśmy na siebie z Nicholasem. Niewątpliwie nie chodziło o sprawę dotyczącą zakupu nieruchomości.

– Czy któryś z was był w Norfolk? – spytał Parry.

– Nie, panie – odparł Nicholas. – Pochodzę z hrabstwa Lincoln, ale z tej części nad Trentem.

– A ja nigdy tam nie byłem – oznajmiłem. – Choć muszę przyznać, że w czasach, gdy reprezentowałem biedaków przed Sądem Próśb, miewałem wielu klientów z tego hrabstwa.

– Ach, no tak. – Parry uśmiechnął się ironicznie. – Znasz zatem powiedzenie: „W Norfolk tak knują, że ludzie to kupują”. Słyszałem, że tamtejsi prostaczkowie najczęściej w kraju się procesują. Wciąż pozywają właścicieli ziemskich o wysokość dzierżawy i grodzenie ziemi. Jak brzmi to drugie powiedzenie? „Każdy mieszkaniec Norfolk wozi na swym pługu tytuł do użytkowania ziemi”.

– Niewątpliwie ci ludzie dobrze znają swoje prawa. I są gotowi szukać pomocy w Sądzie Próśb w sytuacjach, gdy prawo zwyczajowe im tego nie zapewnia.

– Wygrałeś wiele spraw w imieniu tych gnębionych biedaków z Norfolk?

– Kilka. Mimo niejasności prawnych i wybiegów stosowanych przez właścicieli ziemskich.

– No cóż… – Parry odchrząknął. – W tej sprawie mamy do czynienia z ziemiańską szlachtą i na twoim miejscu nie chwaliłbym się sukcesami w Sądzie Próśb.

– Norfolska szlachta ma opinię równie kłótliwej jak tamtejsi ludzie z gminu – zauważyłem. – I to zarówno wobec dzierżawców, jak i przedstawicieli swojego stanu. Zwłaszcza od czasu, gdy król Henryk Ósmy pogonił Howardów i pozbawił ich ziemi. Kiedyś byli tam udzielnymi panami.

Parry pokiwał głową.

– Wiem. Stary książę Norfolk utrzymywał swoisty porządek, a teraz od lat siedzi w Tower z wyrokiem za zdradę, wydumaną przez zmarłego króla. Protektor nie ma odwagi zarządzić egzekucji i czeka, aż książę sam umrze. A ten z czystego uporu nie umiera, choć skończył już siedemdziesiąt pięć lat. – Parsknął śmiechem i uniósł brwi. – Jak ci wiadomo, jego posiadłości zostały w większości sprzedane lady Marii, która skupuje włości w Anglii Wschodniej. W Kenninghall, dawnym pałacu księcia Norfolk, zrobiła swoją rezydencję i o ile wiem, obecnie tam przebywa.

– Natomiast lady Elżbieta próbuje gromadzić włości w Norfolk, prawda? – wtrąciłem.

– Wiem, że kilka planowanych transakcji nie wyszło – odezwał się Nicholas. – Zdziwiło mnie zainteresowanie lady Elżbiety nieruchomościami w tym hrabstwie.

– Ród Boleynów wywodzi się z Norfolk – przypomniałem mu.

– Myślałem, że ich rodowym gniazdem jest Hever w Kent – rzekł Nicholas.

Parry pokręcił głową.

– Wywodzą się z norfolskiej szlachty – sprostował. – Zastanawiam się, czy Maria nie wpycha się tam na złość siostrze. Wystarczająco gorąco jej nienawidzi. Wierzy, że Elżbieta nie jest córką Henryka. Że spłodził ją kochanek Anny Boleyn, Mark Smeaton. Pentwyr o cachu.

Nicholas spojrzał na niego pytająco.

– Kupa gówna – przetłumaczył Parry.

– Nigdy o tym nie słyszałem – rzuciłem zdziwiony.

Uśmiechnął się kwaśno.

– No cóż, mam paru… powiedzmy, obserwatorów w rezydencji Marii w Kenninghall, tak jak ona ma zapewne paru swoich tutaj. – Wychylił się i splótł pulchne dłonie. – To jeden z powodów, dla których tak nalegam na zachowanie dyskrecji. Wiem, że lady Maria była bardzo zawiedziona, gdy w styczniu nie postawiono Elżbiety w stan oskarżenia. – Zmarszczył czoło i znów pokręcił głową. – Obecność Marii w Kenninghall komplikuje wszystko. Sprawa nie jest powszechnie znana, ale gdy w Norfolk rozpoczną się sesje Sądu Objazdowego w sprawach o nieruchomości, wszyscy się dowiedzą. – Wlepił we mnie wzrok. – Rzecz dotyczy Boleynów. Dalekich krewnych, niemniej członków rodziny lady Elżbiety. Dlatego sprawa jest tak delikatna.

– A także, jak wspomniałeś, panie, gorsząca… – wtrąciłem.

Parry wyprostował się w fotelu.

– Boleynowie od niepamiętnych czasów należeli do drobnej norfolskiej szlachty – rzekł cicho. – Mieszkali w swych majątkach, pobierali opłaty dzierżawne i od czasu do czasu co bystrzejszych potomków wysyłali do Londynu, by tam robili karierę. Tak jak pradziadka Anny Boleyn. Ale nie zaliczali się do arystokracji aż do chwili, gdy Henryk Ósmy zagiął parol na matkę lady Elżbiety. Gdy potem Anna Boleyn i jej najbliższa rodzina popadli w niełaskę, norfolscy Boleynowie pozostali prowincjonalnymi właścicielami ziemskimi. Nie wadzili nikomu, choć ich rodowe nazwisko zostało obciążone złą sławą.

– I nadal jest – dorzuciłem. Trzynaście lat po egzekucji Anny Boleyn niektórzy religijni tradycjonaliści wciąż krzywili się na wzmiankę o niej. Byłem świadkiem jej egzekucji i teraz na moment wróciłem myślami do tamtego szarego wiosennego poranka, milczącego tłumu gapiów, świstu miecza przecinającego powietrze i krwi tryskającej z odciętej głowy królowej. Opanowałem dreszcz odrazy.

– Lady Elżbieta jest teraz bogata – ciągnął Parry – i czasami nachodzą ją ludzie proszący o łaskę. Powołują się na to, że są jej ubogimi krewnymi z Norfolk, którym się nie powiodło.

– Tak się zwykle dzieje, gdy ludzie dochodzą do dużych pieniędzy i prowadzą wielkie domy z liczną służbą.

– Właśnie. Pani Blanche i ja zawsze staraliśmy się eliminować natrętów. Czasami lady Elżbieta wyrażała chęć spotkania z jakimś tak zwanym krewnym, ale zawsze byliśmy temu przeciwni. Nawet teraz lepiej jest unikać wszelkich kontaktów z Boleynami. – Parry uniósł krzaczaste brwi. – Szczerze powiedziawszy, zwykle jej nawet nie mówimy, gdy zjawia się ktoś powołujący się na dalekie pokrewieństwo. – Roześmiał się chrapliwie. – Zdarza się, że Elżbieta dowiaduje się od służby, że kogoś odesłaliśmy, i wtedy pani Blanche zostaje ostro skarcona, a w moją stronę leci kałamarz, jeśli mi się poszczęści, lub przycisk do papieru, jeśli nie. – Potarł policzek, jakby na wspomnienie takiego zdarzenia. – Zawsze potem sprawdzam takich ludzi i niemal za każdym razem okazują się oszustami. Adwokat, który mnie reprezentuje, Aymeric Copuldyke, zatrudnia człowieka z Norfolk, niejakiego Toby’ego Lockswooda.

– Zeszłego lata poznałem go w twoim biurze, panie. Złożył ci wizytę i wtedy zamieniliśmy parę słów. – Pamiętałem niskiego grubasa, który obficie się pocił w letnim upale.

– Toby Lockswood jest przydatniejszy od swego pryncypała – parsknął Parry. – Będziesz musiał porozmawiać z oboma po powrocie do Londynu.

– Brak bliskiej rodziny musi się dawać we znaki lady Elżbiecie – wtrącił cicho Nicholas.

Spojrzałem na niego. Kto jak kto, ale on mógł coś na ten temat powiedzieć.

– W przypadku lady Elżbiety utrzymywanie dystansu do krewnych z rodziny Boleynów jest sprawą polityczną – powiedział ostro Parry, po czym łagodniejszym tonem dodał: – Wiem od pani Blanche, że lady Elżbieta nosi na szyi medalion z wizerunkiem matki. Jakiś oszust mógłby chcieć wykorzystać jej rodzinną lojalność i doprowadzić do następnego skandalu. – Parry westchnął głęboko, a ja zdałem sobie sprawę, że coś go naprawdę gnębi. – Miesiąc temu, dokładnie czwartego maja, pani Blanche powiadomiła mnie, że w pomieszczeniach dla służby zjawiła się pewna kobieta. Oświadczyła, że jest powinowatą lady Elżbiety i od śmierci męża żyje w nędzy, bo właściciel ziemi wymówił jej dzierżawę. Normalnie pani Blanche od razu by ją wyrzuciła, ale z pewnych względów uznała za słuszne zaproponować, byśmy oboje z nią porozmawiali.

– Z jakich względów? – spytałem.

– Po pierwsze, kobieta miała około pięćdziesięciu lat, podczas gdy typowe oszustki są z reguły dużo młodsze. Przetykane siwizną blond włosy miała krótko przycięte, niewątpliwie z powodu wszy. I choć była w łachmanach, mówiła w dystyngowany sposób, a nie gwarą z Norfolk, co świadczyło o jej pochodzeniu z wyższych sfer. Dlatego pani Blanche postanowiła przyprowadzić ją do mnie. – Parry pokręcił głową. – Boże, ależ ona żałośnie wyglądała. Sprawiała wrażenie zagłodzonej, miała wynędzniałą twarz ze śladami zimna i głodu, suknię z taniej zgrzebnej materii, a pod czepcem zlepione brudem włosy.

– Kobieta z wyższych sfer miałaby na sobie suknię z lepszego materiału, nawet jeśli znoszoną – wtrącił Nicholas.

– Słuszna uwaga – przyznał Parry. – Ale mówiła z budzącym zaufanie akcentem. I sprawiała wrażenie sponiewieranej, a także zdesperowanej. Powiedziała, że jest jej przykro, że zawraca nam głowę, bo jest tylko daleką powinowatą, poprzez małżeństwo, lecz nie ma się do kogo zwrócić o pomoc. Przychodzący tu oszuści zwykle z podziwem lub co najmniej ciekawością rozglądają się po domu, ona jednak jakby nic nie widziała. Poprosiłem, by usiadła i opowiedziała swoją historię. Zrobiła to i jej opowieść zabrzmiała całkiem przekonująco. – Zamilkł na chwilę, a potem dodał ponuro: – Początkowo. Powiedziała, że nazywa się Edith Boleyn i do śmierci męża w listopadzie ubiegłego roku była panią sporego gospodarstwa pod Blickling, piętnaście mil na północ od Norwich. Rodzina Anny Boleyn rzeczywiście stamtąd się wywodzi, choć w Norfolk są też inni Boleynowie. Gdy spytałem o to gospodarstwo, odparła, że było duże i zasobne, ale dzierżawa wygasła wraz ze śmiercią męża, a właściciel ziemi odmówił jej przedłużenia. Postanowił oddać tę ziemię pod hodowlę owiec i dał Edith Boleyn trzy miesiące na wyprowadzkę. – Uśmiechnął się szyderczo. – Czyli zrobił dokładnie to, przeciw czemu protestują twoi przyjaciele ze Wspólnoty, choć takie kłopoty mogą dotykać zarówno bogatych, jak i ubogich dzierżawców.

– Nie miała dzieci ani żadnych krewnych?

– Powiedziała, że nie mieli dzieci, a jej rodzice już nie żyją. – Po nalanej twarzy Parry’ego przemknął ślad współczucia. Choć był twardym człowiekiem interesu, najwyraźniej los tej kobiety poruszył w nim czulszą strunę. – Gdybym wtedy wiedział… – dodał cicho i popadł w nietypową dla niego zadumę.

– Wyjaśniła, jak jej świętej pamięci mąż był spokrewniony z lady Elżbietą?

Parry skinął głową.

– Powiedziała, że on i Anna Boleyn mieli wspólnego prapradziadka. Miała w głowie całe drzewo genealogiczne i narysowała je na kawałku papieru, cofając się aż do Geoffreya Boleyna, tego, który w latach dwudziestych ubiegłego wieku przybył do Londynu i został tam burmistrzem. Pisanie najwyraźniej sprawiało jej ból, palce miała powykrzywiane, a stawy mocno obrzmiałe. Mimo to pismo miała ładne, co dowodziło, że odebrała należyte wykształcenie. Zauważyłem brak obrączki na palcu i nawet ją o to spytałem. Odparła, że palce tak jej spuchły, że musiała dać ją przeciąć, bo boleśnie wrzynała się w ciało. Zaczynałem jej wierzyć. – Parry znów uniósł krzaczaste brwi i głos mu stwardniał. – Potem jednak poprosiłem o więcej szczegółów i jej opowieść zaczęła się gmatwać.

– Jak?

– Gdy spytałem o nazwisko właściciela ziemskiego, który pozbawił ją gospodarstwa, a także o szczegóły dzierżawy, nazwę najbliższego miasta oraz nazwiska miejscowych rodzin, zaczęła zmyślać. Miała dobrze przećwiczone odpowiedzi, ale nie wzięła pod uwagę tego, że dzięki własnemu doświadczeniu oraz adwokatowi Copuldyke’owi posiadłem dość szczegółową wiedzę na temat Norfolk. Gdy podałem w wątpliwość szczegóły, zaczęła się plątać. Ja i pani Blanche nie spuszczaliśmy z niej wzroku, kobieta uświadomiła więc sobie, że popadła w tarapaty. W końcu wybuchnęła, że jej mąż naprawdę jest krewnym lady Elżbiety, a ona tylko prosi o choćby najskromniejsze miejsce pracy w pałacu: pokojówki, dziewki kuchennej, czegokolwiek, co lady Elżbieta zechce jej przydzielić. Poczerwieniała na twarzy, a ja zauważyłem, że jej palce są nie tylko opuchnięte, ale także usiane odciskami. Widać było, że ciężka praca fizyczna nie jest jej obca. – Wzruszył masywnymi ramionami. – Ale przyłapawszy ją na kłamstwach, nie mogliśmy postąpić inaczej, musieliśmy odprawić ją z kwitkiem. Pomyślałem wtedy, że nawet jeśli kłamie, to jest kobietą z wyższych sfer, której się nie powiodło, i że w dzisiejszych czasach może się to przytrafić każdemu, co oczywiście nie usprawiedliwia kłamstw. Kazałem jej się wynosić.

– I zrobiła to?

– Spodziewałem się, że wybuchnie płaczem i zacznie błagać, ale nie. Skuliła się na krześle i zapadła w sobie. Poprosiłem panią Blanche, by ją wyprowadziła. Gdy już ruszyły do drzwi, sięgnąłem do sakiewki, by dać tej nieszczęśnicy kilka monet, ale pani Blanche pokręciła głową. I miała rację. Nie wolno nagradzać kłamców. Kobieta wyszła z domu, tak jak weszła, tylnymi drzwiami. – Przerwał i spojrzał na mnie. – Jak się miało okazać, choć Edith Boleyn kłamała w kwestii pewnych szczegółów, to jej powinowactwo z lady Elżbietą okazało się prawdą. I właśnie dlatego, Matthew, mamy kłopot.

– Kłopot z jej winy? – spytałem.

Parry się skrzywił.

– Jeśli bycie ofiarą niesłychanie brutalnego morderstwa można uznać za winę…

– Czyli chodzi o morderstwo, a ja mam zająć się śledztwem? – powiedziałem cicho.

Spojrzał mi prosto w oczy.

– Tak.

Ludzie na wysokich stanowiskach już się do mnie zwracali z takimi prośbami i zazwyczaj strach ściskał mi wtedy serce. Ale w gabinecie Parry’ego w pałacu Hatfield nieoczekiwanie poczułem coś na kształt emocji. Zerknąłem z ukosa na Nicholasa. On też był wyraźnie zaintrygowany.

– Co się z nią stało?

Parry otworzył szufladę w biurku, wyjął kartonową teczkę, a z niej arkusz papieru. Było to spisane zeznanie świadka do sprawy sądowej. Przeniósł na nie wzrok.

– Jak już powiedziałem, Edith Boleyn, bo tak rzeczywiście się nazywała, zjawiła się tu czwartego maja. Jedenaście dni później, rankiem piętnastego maja, pastuch Adrian Kempsley wyszedł ze swojej chaty w parafii Brikewell, na południe od Norwich, by dopilnować stada owiec swojego pana, Leonarda Witheringtona. Ten ma hodowlę owiec i zdarza mu się wkraczać z nią na ziemię gminną. Nie cieszy się przez to popularnością wśród dzierżawców, a także u sąsiada, jak on właściciela ziemskiego.

Pokiwałem ze zrozumieniem głową.

– Jak już wspominałem, norfolscy właściciele ziemscy kłócą się bez przerwy, jeśli nie ze swoimi dzierżawcami, to między sobą – wtrąciłem.

– Kiedy przed kilkunastu laty opactwa podupadły – ciągnął Parry – obaj, Witherington i jego sąsiad, kupili duże kawałki ziemi poklasztornej. Najwyraźniej stare akty własności nie były zbyt precyzyjne w kwestii granic i niedawno Witherington wystąpił z roszczeniem w sprawie sporej części ziemi sąsiada. – Przerwał na chwilę. – A ten sąsiad nazywa się John Boleyn, jest mężem Edith Boleyn i wbrew temu, co nam powiedziała, wcale nie umarł. Choć niewykluczone, że przed upływem miesiąca zawiśnie na szubienicy w Norwich.

Nicholas wytrzeszczył oczy.

– Jej mąż żyje! – wykrztusił. – To dlaczego tu przyszła?

Parry uniósł rękę.

– Cierpliwości, młody człowieku. Według zeznania Adriana Kempsleya owce Witheringtona były trzymane na łące opadającej lekko ku strumieniowi, który wyznacza granicę między ziemią Witheringtona i Johna Boleyna. Choć, jak wspomniałem, granica ta jest kwestionowana i stanowi przedmiot sporu.

– Dochodziło do wielu takich sporów w kwestii zakupionych ziem poklasztornych – zauważyłem. – Ich akty własności pochodzą często sprzed kilkuset lat, a mapy są nieczytelne lub niedokładne.

– Właśnie – potwierdził Parry. – Jak wiesz, wiosną mocno padało, strumień bardzo wezbrał i brzegi stały się bagniste. Kempsley zauważył, że z wody wystaje coś białego, i w porannej mgle uznał, że któraś z jego owiec wpadła do wody. Podszedł bliżej i wtedy przeżył szok. – Zawiesił głos. – Uprzedzam, że dalszy ciąg jest mocno gorszący i drastyczny. Tym, co dojrzał Kempsley, nie była owca, tylko nagie ciało Edith Boleyn. Zostało wrzucone głową do strumienia, przez co górna połowa ciała tkwiła w wodzie i dennym mule, a dolna wystawała nad powierzchnię. Nogi były rozłożone na boki, przez co jej części intymne były wystawione na widok publiczny.

Zapadła chwila ciszy.

– Ktoś musiał strasznie jej nienawidzić, by zrobić coś takiego – odezwałem się w końcu cicho. – Co było przyczyną śmierci?

– Nie ma co do tego wątpliwości – odparł Parry. – Dostała czymś bardzo ciężkim w głowę. Kempsley zeznał, że gdy wyciągnęli jej ciało z wody, czaszka rozpadła się na kawałki. Musiano wrzucić ją do strumienia poprzedniego wieczoru. Natomiast według prawa Edith Boleyn nie żyła już od dwóch lat.

Nicholas robił notatki na kartce rozłożonej na drewnianej podstawce na kolanach; teraz jednak ręka mu drgnęła i pióro szurnęło po papierze, zostawiając kleksy.

– Co?

Parry roześmiał się ponuro.

– Też tak zareagowałem, gdy Copuldyke mi o tym powiedział. – Wyjął z teczki drugą kartkę z zeznaniem. – Według Johna Boleyna jego żona Edith, matka ich dwóch synów, po prostu zniknęła pewnego dnia w tysiąc pięćset czterdziestym roku, dziewięć lat temu. Przyznał, że ich małżeństwo należało do nieudanych, ale i tak jej zniknięcie go zaskoczyło. Odeszła pewnego zimowego dnia tak, jak stała, niczego nie zabierając. John Boleyn pytał o nią jej rodzinę, Edith miała ją bowiem wbrew temu, co nam powiedziała. Rozpytywał także służbę i sąsiadów, ale nikt nic nie wiedział i nie potrafił wyjaśnić jej zniknięcia. Nigdy więcej jej nie widziano. Dwa lata temu, siedem lat po zniknięciu, John Boleyn wystąpił do koronera z wnioskiem o oficjalne uznanie jej za zmarłą. Dokument został wydany i w zeszłym roku John poślubił swoją obecną żonę, z którą zresztą ku zgorszeniu lokalnej społeczności żył już od kilku lat pod jednym dachem.

– Gdy któreś z małżonków znika bez śladu, sądy zwykle bardzo skrupulatnie badają okoliczności takich wniosków – powiedziałem w zadumie.

– Tym razem też tak było. Miejscowy koroner jest podobno bardzo drobiazgowym urzędnikiem. Upewnił się, że nikt z sąsiedztwa nie widział Edith ani nie słyszał o niej niczego od dnia zniknięcia. W ramach prowadzonego śledztwa zajęto się też kwestią jej stanu umysłu. Wszyscy zgodnie stwierdzili, że była dziwną i niesympatyczną kobietą. Według Johna Boleyna zdarzało się, że nagle przestawała jeść i przeraźliwie chudła. Kiedy tu była, rzeczywiście wyglądała na zagłodzoną, uznałem jednak, że nie ma pieniędzy i po drodze nic nie jadła.

– I od dziewięciu lat nikt jej nie widział?

– Nikt. Wygląda na to, że John Boleyn romansował ze swoją obecną żoną jeszcze przed odejściem Edith i jakaś plotkara doniosła jej o tym niedługo przed jej zniknięciem. Zeznał, że bezpośrednio przed tym jego żona miała napady melancholii i odmawiała jedzenia. – Parry zaczerpnął głęboko powietrza. – Koroner w końcu uznał, że musiała popełnić samobójstwo. Że być może rzuciła się do rzeki, a ta zaniosła jej ciało do morza i dlatego jej nie znaleziono.

– Ale jeśli John Boleyn miał romans z inną kobietą już dziewięć lat temu, a żona się o tym dowiedziała i zaczęła mu grozić, mogłoby go to skłonić do pozbycia się jej już wtedy – zauważyłem.

Parry pokiwał głową.

– Tak też podejrzewano w tysiąc pięćset czterdziestym roku. Ale nie było na to żadnych dowodów i nie znaleziono ciała. John Boleyn odczekał rok, nim jego kochanka – Parry zajrzał do zeznania – Isabella Heath się wprowadziła, potem już jednak całkiem otwarcie żyli jako para. Była służebną dziewką w karczmie, dasz wiarę? Okoliczna szlachta była oburzona i szeptano po kątach, że tylko po Boleynach można się spodziewać takiego postępowania. I cały czas spekulowano na temat jego udziału w pozbyciu się żony. Nawiasem mówiąc, kiedy ostatnio doszło do ostrego konfliktu z jego sąsiadem Witheringtonem o ziemię, nie obyło się bez rękoczynów. Krążą też plotki, że Boleyn popadł w tarapaty finansowe. Jest właścicielem kilku majątków, ale ostatnio kupił drogi dom w Londynie.

– Czyli żona wcale nie umarła, tylko od niego odeszła? – skwitował Nicholas.

– Na to wygląda. – Parry rozłożył szeroko ręce. – Musiała gdzieś te dziewięć lat spędzić, ale Bóg raczy wiedzieć gdzie. Wiemy tylko tyle, że niecałe dwa tygodnie od wizyty w tym pałacu stała się ofiarą potwornego morderstwa.

– Dowiedziałeś się o tym od adwokata? Od Copuldyke’a? – spytałem.

– A on usłyszał o tym od Lockswooda, swojego człowieka w Norwich. Wiedział, że po wizycie tej kobiety w Hatfield rozpytywałem o nią, i uznał, że powinienem o tym wiedzieć.

– Johna Boleyna aresztowano?

– Tak. Edith zidentyfikował jej ojciec i następnego dnia aresztowano jej męża.

– Szybko – zauważył Nicholas.

– W śledztwie w sprawie morderstwa jest tak, że jeśli w ciągu paru dni nie znajdzie się sprawcy lub przynajmniej prawdopodobnego podejrzanego, jest mała szansa, że w ogóle się go dopadnie – wyjaśniłem swojemu asystentowi, po czym zwróciłem się do Parry’ego: – Na jakiej podstawie go aresztowali?

– Mieli mocne dowody. W pobliżu ciała nad strumieniem znaleziono odciski stóp w dużych buciorach z zelówkami podbitymi ćwiekami. John Boleyn jest rosłym mężczyzną, a gdy zarządzono przeszukanie jego domu, parę takich ubłoconych buciorów znaleziono w stajni, w której trzyma tak narowistego konia, że nikt poza nim nie ma odwagi się do niego zbliżyć. Obok butów leżał ciężki młotek ze śladami krwi i włosów.

Nicholas popatrzył na mnie z niedowierzaniem.

– Ktoś mógł te rzeczy podrzucić, by skierować podejrzenie na Boleyna – wtrącił.

Parry wyciągnął z teczki kolejny papier.

– Koroner twierdzi, że jedyne klucze do tej stajni mieli chłopak stajenny, który jest półgłówkiem, i Boleyn. Ale gdy sprawa trafi przed Sąd Objazdowy w Norwich, Boleyn oczywiście nie przyzna się do winy. Stanie się to jeszcze w tym miesiącu, bo tura objazdowa już się rozpoczęła.

– Tak – potwierdziłem. – Słyszałem, że niektórzy sędziowie pragnęli przesunąć sesje letnie na później z powodu zamieszek, ale lord kanclerz Rich nie chciał o tym słyszeć. Sędziowie mają jak zwykle wyruszyć w trasę i okazać w ten sposób swą siłę.

– Barak uczestniczy w turze? – spytał Nicholas.

– Tak, i tym razem zahaczy o Norfolk. W zeszłym roku odbył turę po hrabstwach wokół Londynu.

– Kto to jest Barak? – zainteresował się Parry.

– Mój były asystent. Pracuje teraz dla radców prawnych i dodatkowo pomaga sędziom Sądu Objazdowego. W czasie tej tury będą zapewne sądzić sprawy w hrabstwie Buckingham po drodze do Anglii Wschodniej.

– Sesje Sądu Objazdowego w Norwich zaczynają się osiemnastego czerwca – powiedział Parry. – To za niecałe dwa tygodnie. Czy ten Barak może być dla nas przydatny?

– Być może będzie mógł nam pomóc w zdobyciu informacji – odparłem ostrożnie. – Pracował u mnie wiele lat i jest w pełni godny zaufania.

– Zatem zgadzam się, byś go wtajemniczył w naszą sprawę – rzekł Parry po chwili zastanowienia. – Ale nie mów mu nic o wizycie Edith Boleyn w Hatfield.

– Oczywiście. Jest przecież możliwe, że Boleyn zostanie uznany za niewinnego. Jeśli jego zaginiona żona zjawia się nagle w domu po dziewięciu latach nieobecności, a on ma już drugą żonę, to mogłoby to stanowić motyw do pozbycia się pierwszej. Tylko że zrobiłby to po cichu i dyskretnie. Ostentacyjne wystawienie jej ciała na widok publiczny i dostarczenie dowodu na to, że dzień wcześniej jeszcze żyła, automatycznie prowadzi do unieważnienia jego drugiego małżeństwo i do śledztwa, w którym zostaje głównym podejrzanym. Dlaczego ktoś rozsądny miałby zrobić coś takiego?

Parry wzruszył ramionami.

– Może Edith nagłym zjawieniem się w domu wprawiła go w taką wściekłość i wywołała w nim taką nienawiść, że chwilowo stracił rozsądek. Ale zgadzam się, bardziej zakrawa to na kogoś, kto chciał wrobić Boleyna. Jak już mówiłem, ten człowiek nie cieszy się zbytnią popularnością wśród miejscowych, a nie muszę ci tłumaczyć, jakie to ma znaczenie przy procesach z udziałem ławy przysięgłych.

– A co z rodziną? – spytałem. – Z jego nową żoną? Czy z małżeństwa z Edith są jakieś dzieci?

– Z tego, co wiem, jego nowa żona siedzi w domu i nigdzie się nie rusza. John Boleyn miał z Edith dwóch synów bliźniaków, którzy dobiegają teraz dwudziestki. – Parry zmarszczył czoło. – Norfolskie władze są pewne, że Boleyn zostanie uznany za winnego i jego dobra przejdą na własność króla. Tamtejszy feudariusz i sekwestrator już zaczynają węszyć wokół nich. Boleyn jest na tyle bogaty, by jego majątek budził zainteresowanie królewskich urzędników. Już ustaliłem, że Copuldyke zostanie oficjalnie wpisany jako obrońca Boleyna i będzie trzymał ich na wodzy, przypominając wszystkim, że sprawa jest w toku i Boleyn jest niewinny do chwili uznania go za winnego, a jego rodzinę należy zostawić w spokoju do czasu, aż zostanie skazany.

– W rzeczy samej.

– Ludźmi odpowiedzialnymi za włości królewskie w Norfolk są Henry Mynne, który odpowiada za przejmowanie majątków bezdziedzicznych, i lady Maria. Oboje delegują swoje uprawnienia na miejscowych urzędników. Zarządcą wielu włości Marii w Norfolk jest Richard Southwell, natomiast sekwestratorem Mynne’a w tej części Norfolk jest niejaki John Flowerdew. Obaj są okropni. Może zetknąłeś się z Flowerdewem? Jest komisarzem i zajmuje się głównie sekwestrowaniem nieruchomości w Norfolk. I robi to bardzo skutecznie.

– Nie, nigdy się nie spotkaliśmy.

– Co do Southwella, to sługus lady Marii. – Zmarszczył czoło. – Tak, ta przeklęta sprawa zahacza też o nią. Nie zdziwiłbym się, gdyby to ona napuściła Southwella na Boleyna.

– Oskarżenie Boleyna o morderstwo ma walor publiczny. Z tego, co powiedziałeś, wynika, że w Norwich już się o tym plotkuje.

– Owszem. Ale to nic w porównaniu ze skandalem, jaki wybuchnie, gdy zostanie uznany za winnego i zawiśnie na szubienicy. Rodowe nazwisko, odrażające szczegóły zbrodni… Pamfleciści będą mieć używanie. Będą sprzedawać swoje wypociny od Londynu aż po Northumberland. – Głos Parry’ego aż zadudnił złością. – Rozpacz mnie ogarnia, kiedy patrzę na to, co spływa z pras drukarskich. Ludzie od Wspólnoty czepiają się bogatych, kalwiniści grożą ogniem piekielnym i Apokalipsą, dzikie przepowiednie i skandale, podgryzanie i oszczerstwa. Wolałbym, żeby nigdy nie wynaleziono tej przeklętej prasy drukarskiej.

Zapadła cisza. Przerwał ją Nicholas.

– Myślisz, panie, że John Boleyn jest winny? – zwrócił się do Parry’ego.

Ten spiorunował go wzrokiem.

– Na litość boską, chłopcze, skąd mogę to wiedzieć? Nie mam pojęcia. Wiem tylko, że człowiek Copuldyke’a, Lockswood, odwiedził go w lochu w zamku w Norwich i stwierdził, że ma się tragicznie.

Zajrzałem mu w oczy.

– Jesteś pewny, panie, że nikt nie wie o wizycie Edith Boleyn w pałacu? Poza tobą i panią Blanche?

– Absolutnie. Dla służby była tylko jeszcze jedną żebraczką, która przyszła po jałmużnę. Nikt poza nami nie zna jej nazwiska. I nikt nie może go poznać – dodał z naciskiem. – Lady Elżbieta nie może być w to zamieszana.

– Dlaczego zatem wysyłasz nas do Norfolk? – spytałem.

Parry westchnął ciężko.

– Nigdzie was nie wysyłam. Ale musiałem powiedzieć lady Elżbiecie o morderstwie, bo i tak by to do niej dotarło, gdy dojdzie do procesu. Od razu stwierdziła, że musimy powiadomić władze o wizycie Edith Boleyn w pałacu, bo może pozwoli to prześledzić jej wcześniejsze ruchy i na tej podstawie da się ustalić, co się z nią działo przez ostatnie dziewięć lat.

– Lady Elżbieta ma rację – zauważyłem cicho. – Ściśle mówiąc, gdyby wyszło na jaw, że ona lub ty, panie, wiedzieliście o wizycie Edith Boleyn w pałacu tak krótko przed jej śmiercią i nic o tym nie powiedzieliście, mogłoby to zostać uznane za zatajanie dowodów w sprawie o morderstwo.

Parry wlepił we mnie wzrok.

– Przekonałem lady Elżbietę, że Edith jako jej bardzo daleka powinowata nic nas nie obchodzi, a zamieszanie w sprawę morderstwa, zwłaszcza po skandalu z Seymourem, jest ostatnią rzeczą, jakiej jej teraz potrzeba. Pani Blanche poparła moje stanowisko. Bogu dzięki, lady Elżbieta w głębi serca jest realistką, więc ostatecznie się zgodziła, by nikomu nic nie mówić i zostawić sprawę wymiarowi sprawiedliwości. – Wychylił się do przodu i powiedział wolno i z naciskiem: – Poza tymi czterema ścianami Edith Boleyn nigdy w pałacu nie było. Nie zapominajcie o tym.

– Oczywiście. – Z ulgą pomyślałem, że przed obowiązkiem wyjawienia informacji przekazanych mi przez Parry’ego chroni mnie jako prawnika w służbie Elżbiety tajemnica zawodowa.

– Ale lady Elżbieta postawiła dwa warunki. – Parry pokręcił głową. – Po pierwsze, jej prawny pełnomocnik winien udać się do Norfolk i przeprowadzić na miejscu dyskretne dochodzenie w celu ustalenia prawdy. Stanowi to tylko przejaw jej zrozumiałego zainteresowania, czy Johna Boleyna spotka sprawiedliwość. Lady Elżbieta życzy sobie, żebyś to ty, zważywszy na twoje doświadczenie w takich sprawach, odegrał rolę jej prawnego pełnomocnika.

Zapadła cisza.

– Jako że jest to sprawa kryminalna, Boleynowi nie przysługuje prawny obrońca – powiedziałem po chwili zastanowienia. – Ciąży na nim zarzut pozbawiony uzasadnionych wątpliwości, a w takim przypadku prawo uznaje, iż fakty powinny być na tyle oczywiste, że obrońca jest zbyteczny. To oczywiście nonsens, ale takie jest prawo.

– Zupełny nonsens – potwierdził Nicholas. – Gdy natknąłem się na ten przepis, studiując prawo, byłem zaszokowany.

Parry popatrzył na nas.

– A ja dziękuję za niego Bogu, bo inaczej lady Elżbieta chciałaby, żebyś wystąpił przed sądem jako obrońca Johna Boleyna. Tymczasem dzięki temu prawu przeprowadzisz tylko, jak uzgodniliśmy, dyskretne dochodzenie i powiadomisz władze o wszelkich istotnych szczegółach, jakie uda ci się ustalić. Sugerowałem, że mógłby to zrobić Copuldyke ze swoimi ludźmi, ale lady Elżbieta uparła się na ciebie.

– A jeśli znajdę dowody na winę Johna Boleyna?

– Wtedy prawo będzie musiało zadziałać. – Parry przymrużył oczy. – Byłoby wszystkim na rękę, Matthew, gdybyś nie znalazł żadnych istotnych dowodów za ani przeciw. Nie chcemy wyjść na takich, co niepotrzebnie kołyszą łodzią.

Puściłem jego słowa mimo uszu.

– Mówiłeś, panie, o dwóch warunkach, które postawiła lady Elżbieta – przypomniałem mu.

– Tak, i nadal próbuję ją od tego odwieść. Wciąż mam nadzieję, że do tego nie dojdzie. – Pokiwał ze smutkiem głową. – Ale cóż, muszę ci to przekazać. Jeśli znajdziesz dowody niewinności Boleyna, a ława przysięgłych mimo to go skaże, Elżbieta będzie chciała sfinansować wniosek o królewskie ułaskawienie.

Zaczerpnąłem głęboko powietrza. Król miał prawo ułaskawić nawet skazanego mordercę. Gdy bardzo bogaci ludzie byli skazywani za najcięższe zbrodnie, często dochodziło do smarowania dłoni oficjeli królewskich, nie wyłączając samego króla. Ale obecnie, z uwagi na młody wiek Edwarda, w praktyce oznaczałoby to podjęcie decyzji o ułaskawieniu przez protektora Somerseta, z którym Elżbieta miała napięte stosunki.

– Rozumiem, panie, dlaczego wolałbyś uniknąć takiego biegu wypadków – przyznałem.

– Lady Elżbieta sądzi, że jeśli prośba o ułaskawienie wyjdzie od niej, sam król zechce się w to włączyć. Ale Edward nie ruszy nawet palcem. Owszem, lubi siostrę, lecz nic ponadto. Nie widuje się z nią prawie wcale i jest kompletnie uzależniony od Seymourów. Rodu, który, jak pamiętasz, zajął miejsce Boleynów. Jak już mówiłem, lady Elżbieta potrafi być realistką, ale gdy sprawa dotyczy jej matki, zwykle serce przejmuje władzę nad głową. Pamiętaj, że ona ma dopiero piętnaście lat. I pomóż mi pogrzebać tę sprawę, Matthew. Dla jej dobra. Niech Boleyn zostanie uznany za winnego lub niewinnego i niech zdecydują o tym fakty oraz miejscowa polityka. Nie chcę jednak wniosku o ułaskawienie.

– Rozumiem. Powiedziałeś, panie, że twój adwokat, Copuldyke, i jego człowiek pomogą mi na miejscu w zbieraniu informacji…

– Tak. Obaj przebywają teraz w Londynie, więc będziesz mógł porozmawiać z nimi po powrocie. Będziesz oficjalnie wysłannikiem Copuldyke’a, a jego człowiek będzie ci towarzyszył do Norfolk. Zabierz ze sobą asystenta – wskazał głową Nicholasa – ale zachowaj ostrożność w kontaktach ze swoim przyjacielem Barakiem. Działaj z Norwich. Do włości Boleyna jest stamtąd nie więcej niż kilkanaście mil.

Zrobiłem w głowie szybkie obliczenie. Był szósty czerwca, musiałem jeszcze wrócić do Londynu, porozumieć się z Copuldykiem i Lockswoodem i zorganizować wyjazd do Norfolk, do którego podróż zajmie trzy lub cztery dni. Irytujące było to, że muszę wracać do Londynu, skoro Hatfield leżało po drodze z Londynu do Norfolk.

– Minie tydzień, nim tam dotrę – zwróciłem się do Parry’ego. – A to znaczy, że zostanie mi tylko kilka dni do rozpoczęcia sesji Sądu Objazdowego.

Przechylił głowę.

– Da się zrobić tylko tyle, ile się da – mruknął obojętnie. Ciekawe, czy świadomie zwlekał z powiadomieniem Elżbiety o zamordowaniu Edith Boleyn po to, bym miał jak najmniej czasu na wyszukanie kłopotliwych dowodów.

– Mógłbym dostać kopie wszystkich dokumentów, jakie posiadasz w tej sprawie? Zaoszczędzi mi to trudu wyciągania ich z sądu w Norwich.

– Oczywiście. Twój asystent może przepisać całą dokumentację w czasie, gdy będziesz u lady Elżbiety. Zapewne już na ciebie czeka. Poproszę panią Blanche, by cię do niej zaprowadziła. – Potrząsnął dzwonkiem leżącym na biurku. Wszedł służący i został wysłany po panią Blanche. – Na korytarzu jest ławka. Usiądź i na nią poczekaj. Twój asystent pójdzie do pokoju i tam mu przyniosą dokumenty do przepisania. – Parry wstał zza biurka, podszedł do mnie i uścisnął mi rękę, z napięciem wpatrując mi się w oczy. – Pamiętaj, Matthew, że lady Elżbieta jest bardzo młoda i uczy się wrażliwości i ostrożności w twardej szkole życia, mimo to nie zawsze dostrzega, co jest dla niej najlepsze. Nie daj się ponieść tej sprawie. Rozmawiaj z ludźmi tak dyskretnie, jak to możliwe. Uczestnicz w procesie. Informuj mnie o rozwoju wypadków. Ale zbytnio się nie wysilaj.

Rozdział trzeci

Znaleźliśmy ławkę, o której mówił Parry. Stała pod oknem wychodzącym na pięknie zaprojektowany ogród; na klombach kwitło jeszcze trochę żonkili, choć jak na nie było już właściwie po sezonie.

– Żonkile to symbol Walii, prawda? – spytał Nicholas. – Niewątpliwie ich widok jest miły sercu sir Parry’ego.

– Myślę, że każda pociecha była mu ostatnio bardzo potrzebna – odparłem cicho, zerkając ukradkiem na kręcącą się służbę. – Najpierw zdrada Seymoura, teraz to morderstwo.

– Mamy się tylko upewnić, że wszystko jest, jak należy, prawda?

– Wolałby w ogóle nie musieć się tym zajmować. I rozumiem sir Parry’ego.

– Czy sprawiedliwości nie powinno stać się zadość?

– Oczywiście – zapewniłem go. – Ale obaj wiemy, że może być różnie.

– Lady Elżbieta chce, byśmy zrobili wszystko, co w naszej mocy.

Przyjrzałem mu się.

– Niezbyt polubiłeś sir Parry’ego, co?

– Za bardzo politykuje.

– Jest lojalny, a ja zawsze to szanowałem. Mimo młodego wieku to Elżbieta tu teraz rządzi. Musi jej słuchać, ale także ją ochraniać.

– A co będzie, jeśli pojedziemy do Norfolk i okaże się, że John Boleyn jest niewinny?

– Powiadomimy o tym władze. Ale spokojnie, nie wybiegajmy zbytnio w przyszłość. Na razie znamy tylko zarys sprawy.

– Niezły przeskok od zajmowania się handlem nieruchomościami, prawda?

– Na pewno. – Uśmiechnąłem się. – Widzę, że cię to wciągnęło.

– Przyjemnie będzie wyrwać się z Londynu na jakiś czas.

– Ja też ostatnio czuję się tam zmęczony. – Westchnąłem. – I przyznaję, że sprawa wygląda intrygująco. Nie powinna nam w niczym zagrażać. Tak mi się przynajmniej wydaje. – Przez chwilę z drżeniem serca myślałem o dramatycznych wydarzeniach, jakie przeżyłem zadając się z możnymi tego królestwa, ale szybko uzmysłowiłem sobie, że tym razem to zupełnie inny szczebel. I naprawdę czułem potrzebę jakiejś zmiany. – Jak już wspominałem, nie mamy zbyt dużo czasu. A do Norwich droga daleka.

– Przynajmniej ustały te lokalne zamieszki.

– Pamiętaj, że od najbliższej niedzieli we wszystkich kościołach obowiązywać będzie nowy Modlitewnik Powszechny. Wielu ludziom to się nie spodoba.

Nicholas spojrzał na mnie pytająco.

– Ale masz, panie, egzemplarz, prawda? – zapytał.

– Tak, kupiłem go w marcu, gdy ukazał się po raz pierwszy. – Zamilkłem na chwilę. – Przynajmniej modły i psalmy są w nim po angielsku. A tłumaczenie liturgii z łaciny autorstwa Cranmera jest piękne.

– Czy w nowej wersji naprawdę jest napisane, że chleb i wino po poświęceniu przez księdza nie stają się ciałem i krwią Jezusa?

Pokręciłem głową.

– Nie, Modlitewnik nie posuwa się aż tak daleko. Tekst jest celowo mętny. Myślę, że Cranmer i protektor Somerset naprawdę wierzą, że komunia jest tylko upamiętnieniem ofiary Chrystusa, ale nie mają odwagi powiedzieć tego głośno. Jeszcze nie. Mają nadzieję, że to kompromis, który wszyscy zaakceptują.

– Coś, co ludzie mogą rozumieć po swojemu.

– Tak. Ale tradycjonalistom się to nie spodoba. Będą chcieli przywrócić starą mszę po łacinie.

– Czyli mogą wybuchnąć następne zamieszki, tym razem religijne?

– W ciągu ostatnich dwóch lat ludzie zaakceptowali zmiany, których nigdy bym się nie spodziewał: usunięcie z kościołów obrazów i witraży, zamknięcie kaplic rodowych… Ale tym razem dla niektórych może to być o krok za daleko.

Przez chwilę siedzieliśmy w milczeniu. Nicholas wykazywał daleko posuniętą tolerancję w sprawach religii, co w nim szczerze podziwiałem, wiedziałem bowiem, że wielu jego rówieśników ma skrajne zapatrywania. Sam byłem kiedyś zapalonym reformatorem, ale od pewnego czasu tak naprawdę nie wiedziałem już, w co wierzę.

– Myślisz, panie, że w zeszłym roku Thomas Seymour posunął się z lady Elżbietą… no, aż do końca?

– Myślę, że nawet on nie byłby aż tak głupi, a to już jakaś pociecha. Ale sza, nie powinniśmy tu o tym rozmawiać.

Usłyszałem brzęk kluczy i chwilę później zza rogu korytarza wyłoniła się pani Blanche z rękami splecionymi na brzuchu. Zaprowadziła Nicholasa do pokoju, w którym miał zasiąść do przepisywania, po czym dała mi znak, że mam iść za nią.

Lady Elżbieta siedziała za szerokim biurkiem, zawalonym książkami i papierami. W odróżnieniu od swojego brata, króla Edwarda, i starszej siostry Marii, jego następczyni, nie miała nad głową baldachimu stanu. Ubrana była na czarno, a na głowie miała francuski czepiec, spod którego spływały na ramiona długie kasztanowe loki, oznaka dziewictwa. Byłem ciekaw, czy czerń jej ubioru oznacza wciąż jeszcze żałobę po Katarzynie Parr, czy jest tylko wyrazem jej hołdowania protestanckiej wstrzemięźliwości, jak cały surowy wystrój pałacu w Hatfield. Jej twarz, pociągła jak u matki, ale z wydatniejszym nosem i małymi ustami jak u ojca, czyniła z niej osobę o rzucającej się w oczy urodzie, by nie powiedzieć piękną. Pod suknią z kwadratowym dekoltem rysowały się pełne piersi niemal dorosłej kobiety, ale poza tym była szczupła i blada, a piwne oczy miała mocno podkrążone. Zastałem ją siedzącą nad jakimiś dokumentami i bawiącą się gęsim piórem w długich palcach.

– Pan komisarz Shardlake, lady Elżbieto – zaanonsowała mnie Blanche i podeszła bliżej dziewczyny.

Złożyłem głęboki ukłon. Blanche nie spuszczała ze mnie wzroku i nie miałem wątpliwości, że każde wypowiedziane tu słowo trafi do uszu Parry’ego.

Lady Elżbieta przez chwilę mi się przypatrywała, po czym powiedziała dźwięcznym głosem:

– Pan Shardlake. Upłynęło wiele miesięcy od naszego ostatniego spotkania. – Po jej twarzy przemknął cień. – Składałeś mi kondolencje po śmierci królowej wdowy.

– Tak. To była smutna okazja.

– Istotnie. – Odłożyła pióro. – Wiem, że wiernie służyłeś tej dobrej monarchini. A ja ją kochałam. Szczerze, wbrew temu, co mówili niektórzy. – Westchnęła głęboko. – Pamiętam nasze pierwsze spotkanie przed czterema laty. Towarzyszyłeś wtedy królowej wdowie, przyszedłeś omówić jakieś sprawy.

– Tak było, lady Elżbieto.

Uśmiechnęła się.

– Pamiętam, że pytałam cię o sprawiedliwość, a ty odrzekłeś, że należy się każdemu, nawet najgorszym ludziom.

– Dobrze pamiętasz, pani.

Z satysfakcją kiwnęła głową. Zawsze lubiła popisywać się pamięcią i inteligencją.

– Jak ci idzie obracanie majątkiem zostawionym mi przez ojca na zakup ziemi?

– Sprawy idą szybciej od czasu, gdy twoja siostra, pani, wybrała ziemię dla siebie.

– Och, tak. Maria zawsze musi być pierwsza. Ale zobaczymy, jak sobie poradzi, gdy wejdzie nowy modlitewnik. Będzie musiała się pozbyć wszystkich papistowskich kapelanów. – Uśmiechnęła się smutno, ale po chwili machnęła ręką i odchyliła się na oparcie fotela. – Wiem, panie Shardlake, że zawsze wierzyłeś w sprawiedliwość i czasami szukałeś jej w ciemnych kątach. W porównaniu z tym siedzenie nad tytułami własności moich nieruchomości musi ci się wydawać strasznie nudne.

– Starzeję się, pani, i chętnie oddaję się spokojniejszej pracy – odparłem i zaraz dodałem: – Zazwyczaj.

– Chciałabym, żebyś dopilnował, by sprawiedliwość spotkała mojego krewnego i jego biedną nieżyjącą żonę. Sir Parry zapewne opowiedział ci o tym strasznym wydarzeniu.

– Owszem, pani. I że życzysz sobie, bym udał się do Norfolk w celu… – starannie dobierałem słowa – rozpoznania szczegółów i dopilnowania, żeby John Boleyn został sprawiedliwie potraktowany.

– Tak. Blanche i sir Parry nie powinni byli odsyłać stąd tej nieszczęsnej Edith Boleyn. – Obrzuciła spojrzeniem Blanche, a ja ze zdumieniem zobaczyłem, jak ta wyniosła kobieta oblewa się rumieńcem. – Och, wiem, że chcieli mnie chronić – dodała łagodniejszym tonem Elżbieta. – Obawiali się skandalu i kłamstw na mój temat na dworze protektora. Ale chcę tę sprawę dogłębnie zbadać. Zapewne sir Parry mówił ci o tym swoim adwokacie, Copuldyke’u.

– Rozumiem, że jest on jego oczami i uszami w tej części świata.

– Sir Parry chciał, bym zatrudniła do tej sprawy Copuldyke’a. Nie mam jednak o nim zbyt dobrego mniemania. To nadęty głupiec. Myślę, że ty dużo lepiej się sprawisz.

– Dziękuję, lady Elżbieto, za pokładane we mnie zaufanie.

– Sir Parry polecił ci jechać do Norfolk najszybciej, jak to możliwe.

– Owszem.

– I pewnie ucieszyłby się, gdybyś wrócił z niczym. – Ton jej głosu stwardniał. – Ale jeśli coś znajdziesz, co może mieć wpływ na rezultat w tej sprawie, rozkazuję ci, panie Shardlake, poinformować o tym sąd w Norwich. Oraz powiadomić mnie. – Ponownie spojrzała na Blanche. – Powiem sir Parry’emu, że chcę widzieć całą waszą korespondencję.

– Zrobię, co będę mógł. – Zawahałem się, po czym dodałem: – Oczywiście może się okazać, że John Boleyn jest winny.

– Wówczas sprawiedliwość musi być wymierzona… jeśli da się udowodnić jego winę. Ale jeżeli John Boleyn zostanie uznany za winnego, a ty znajdziesz dowody na to, że nie zabił swojej biednej żony, wystąpię do brata o ułaskawienie go. Zanim stąd wyjdziesz, dam ci pismo z moją pieczęcią, które w razie potrzeby przedstawisz sędziemu. – Obrzuciła Blanche twardym spojrzeniem i ciągnęła: – Rozumiem, że masz zabrać ze sobą asystenta Copuldyke’a. Słyszałam, że to prostak, ale zdolny. A także tego młodego człowieka, z którym tu przyjechałeś. Widziałam was przez okno, jak podjeżdżaliście. Jego wygląd budzi zaufanie.

– W pełni ufam panu Overtonowi – zapewniłem ją, myśląc jednocześnie: jakaż to pogmatwana rodzina królewska. Spiskują, intrygują i podglądają przez okna.

– To dobrze. – Elżbieta przymknęła na moment oczy, a do mnie dotarło, jak bardzo jest wyczerpana i zgnębiona. – Sir Parry przekaże ci wszelkie niezbędne dokumenty do tej sprawy – dodała posępnym tonem.

– Mój asystent właśnie je przepisuje, pani. Bądź pewna, że zrobię, co w mojej mocy, by sprawiedliwości stało się zadość.

Elżbieta pokiwała głową i popadła w zadumę, po czym ze smutnym uśmiechem powiedziała:

– Nigdy się nie ożeniłeś, panie Shardlake, prawda?

– Nie, pani.

– Dlaczego? – W jej głosie usłyszałem autentyczną ciekawość.

Zawahałem się.

– Cierpię na… pewną niedoskonałość, która liczy się na rynku małżeńskim.

– Och, przestań – rzuciła, machając ręką. – Znałam wielu garbusów, którzy się pożenili, a wyglądali dużo gorzej od ciebie.

Zatkało mnie. Nikt inny nie ważyłby się mówić z tak brutalną szczerością. Pani Blanche odchrząknęła ostrzegawczo, ale Elżbieta wzruszyła tylko lekceważąco ramionami, nie odrywając ode mnie spojrzenia brązowych oczu.

Zaśmiałem się niepewnie.

– Może byłem zbyt wymagający w sprawach sercowych. Nieraz podziwiałem kobiety, które były poza mym zasięgiem. – Od razu pożałowałem swoich słów, ponieważ Katarzyna Parr była jedną z nich. Zastanawiałem się, czy Elżbieta się domyśliła, ale z wyrazu jej twarzy trudno było coś wyczytać. – A teraz jestem już stary i siwy i myślę, że dla mnie już za późno – dodałem skromnie.

Oczekiwałem, że znów mi zaprzeczy, ale pokiwała tylko głową, a rysy jej twarzy stężały.

– Ja postanowiłam nigdy nikogo nie poślubić – oświadczyła.

– Lady Elżbieto… – zaczęła Blanche, ale Elżbieta znów uciszyła ją ruchem ręki.

– Mówię o tym głośno, by wszyscy znali moje zamiary.

– Ale gdybyś zechciała, pani, zmienić zdanie… – zacząłem.

– Nigdy – przerwała mi Elżbieta tonem spokojnym, ale stanowczym. – Chcę, by wszyscy o tym wiedzieli i nie próbowali ciągnąć mnie do ołtarza dla politycznych korzyści jakiegoś mężczyzny. – Nadal nie spuszczała ze mnie wzroku. – Wiem, czym bywa małżeństwo dla kobiet o królewskim statusie. Byłam naocznym świadkiem losu Katarzyny Parr. Tego, jak papiści spiskowali, by ją oczernić przed moim ojcem i doprowadzić do tego, żeby się jej pozbył. O czym zresztą sam wiesz. A potem to jej małżeństwo z Thomasem Seymourem… – Krew uderzyła do jej bladej twarzy i policzki pokryły się rumieńcami. – Ożenił się z nią dla jej pozycji i zachowywał się wobec niej niehonorowo, a ona na łożu śmierci go przeklęła.

– Lady Elżbieto! – W tonie Blanche słychać było desperację, ale Elżbieta nadal ją ignorowała.

– Najpierw jest miłość, później małżeństwo, potem zdrada, a w końcu śmierć – rzuciła. – Tak było z Katarzyną Parr. I z jej poprzedniczką też – dodała cicho.

Spuściłem wzrok. Miała na myśli swoją matkę. Elżbieta nie powinna mówić do mnie takich rzeczy. Jakby czytała w moich myślach, bo uśmiechnęła się smutno i powiedziała:

– Wiem, że mogę zaufać twej dyskrecji, panie Shardlake. Wiedziałam o tym od naszego pierwszego spotkania, a życie już mnie nauczyło, jaka to rzadka cecha. I wiem też, że dopilnujesz… tym razem… by Boleyna spotkała sprawiedliwość, a morderca tej biednej kobiety, która przyszła do mnie szukać pomocy, został ukarany. Kimkolwiek jest.

Rozdział czwarty

Wczasie gdy Nicholas kończył przepisywanie, mnie pozwolono pospacerować po ogrodach pałacu Hatfield. Miałem nad głową błękitne niebo, wokół ukwiecone klomby i idąc ścieżką pośród drzew, odnosiłem wrażenie, że lato wreszcie nadeszło. W leśnej przecince dojrzałem łanię ogryzającą liście z nisko zwisających gałęzi; obok stały dwa maleńkie fauny, ledwo trzymające się na drżących nogach. Stanąłem jak wryty, przyglądając się, jak łania wolno zagłębia się w leśny gąszcz, a jej koźlęta drepczą niepewnie za nią. Westchnąłem na myśl o czekającej mnie drodze powrotnej do Londynu.

Wyruszyliśmy wczesnym popołudniem; nocleg mieliśmy zamówiony w zajeździe w Whetstone, nieco dalej niż w połowie drogi. Fowberry przyprowadził konie i pomachał nam na pożegnanie. Jadąc w stronę bramy, obejrzałem się i prześlizgnąłem wzrokiem po lśniących w słońcu oknach, ciekaw, czy lady Elżbieta znów nas obserwuje.

Już po paru milach jazdy poczułem ból w plecach i nogach. Z niepokojem myślałem o czekającej mnie podróży do Norfolk, najdłuższej ze wszystkich odbytych w ostatnich latach. Wiedziałem, że nie będzie to łatwe, i żałowałem, że tak beztrosko podchodziłem do ćwiczeń na kręgosłup, zalecanych mi przez Guya. Ciekawe, jak on sobie radzi. Wiedziałem, że przez następne dni będę bardzo zajęty, ale i tak postanowiłem znaleźć czas i go odwiedzić.

Ruch na trakcie do Londynu był dużo mniejszy niż wtedy, kiedy jechaliśmy do Hatfield, i nic się wokół nas nie działo, gdy jadący obok mnie Nicholas nagle cicho wykrzyknął:

– A to co?!

Wytężyłem wzrok i dojrzałem idących przed nami ludzi w łachmanach. Szli zwróceni do nas plecami; widać było kilka kobiet i kilkoro dzieci, ale grupa głównie składała się z mężczyzn, z których jeden miał na sobie podartą na strzępy bluzę żołnierską z angielskim białym krzyżem na plecach. Niektórzy nieśli kije, wszyscy mieli zatknięte za pasy noże, ale poza tym nie widać było żadnej broni.

– Ciekawe, czy to ci sami, którzy wczoraj wieczorem palili ognisko i których pogonił konstabl.

– Możliwe, że oni. Tak wielu się teraz kręci po drogach. Ale nie wyglądają groźnie.

– Tak czy siak, trzeba dać im nauczkę. Nie wolno leźć środkiem gościńca.

– Po bokach ciągną się żywopłoty – powiedziałem, ale Nicholas już na nich krzyczał:

– Hej, wy tam, z drogi!

Spiął konia i ruszył galopem, a ja, chcąc nie chcąc, podążyłem za nim. Mijając ich, dostrzegłem twarze ogorzałe od przebywania pod gołym niebem, krzaczaste zarosty i niechętne spojrzenia, jakimi nas obrzucili. Chwilę potem zostawiliśmy ich za sobą.

Zajazd w Whetstone, jak ten w Hatfield, był taki jak wiele przy Great North Road. I tak jak wczoraj, pokoje okazały się całkiem wygodne. Zjedliśmy kolację w sali, w której jadło też kilku innych podróżnych. W przeciwieństwie do Hatfield tu przynajmniej byliśmy anonimowi. Gdy usiedliśmy przy stole pod oknem, czerwcowy zmrok jeszcze nie zapadł, więc nie zapalono świec. Godzinę przed posiłkiem spędziłem nad papierami przepisanymi pewną ręką Nicholasa i przy jedzeniu zaczęliśmy je omawiać. Rozmawialiśmy przyciszonymi głosami, pamiętając, by nie wspomnieć o wizycie Edith Boleyn w Hatfield.

Dokumenty były dość wyrywkowe i obejmowały oświadczenie koronera o popełnieniu morderstwa, postawiony Johnowi Boleynowi zarzut zamordowania żony Edith piętnastego maja, jego zeznanie zakończone nieprzyznaniem się do winy, raport koronera i właściwie przesądzający sprawę raport miejscowego konstabla o znalezieniu w stajni Boleyna pary ubłoconych buciorów i ciężkiego młotka ze śladami krwi i włosów. Były też zeznania pastucha, który natknął się na ciało w strumieniu, oraz obecnej żony Boleyna. Ta oświadczyła, że wedle jej wiedzy mąż spędził ten wieczór w domu. Nie mogła jednak zeznać tego pod przysięgą, bo dwie godziny przed pójściem spać mąż udał się do swego gabinetu, nakazawszy jej, by mu nie przeszkadzała, bo chce spokojnie przestudiować akty własności ziemi i inne dokumenty. Był przejęty ciągnącą się kłótnią z sąsiadem i chciał się lepiej do niej przygotować.

– Ciekawe, co naprawdę w tym czasie robił. Kłócili się o przysłowiową miedzę, a ciało znaleziono w stanowiącym ją strumieniu. Pozostawienie tam ciała przyciągało uwagę do sporu i Boleyna. Dlaczego miałby to zrobić? – Pokręciłem głową. – Klucz do sprawy tkwi w tym, że ciało zostawiono w takim stanie i w tym miejscu, a to odsuwa podejrzenia od Boleyna. Gdyby ją zabił, na pewno chciałby dobrze i trwale ukryć zwłoki. Jedynym powodem takiego potraktowania ciała, jaki przychodzi mi do głowy, jest chęć upokorzenia tej nieszczęsnej kobiety.

– Nowa żona Boleyna mogła mieć powody, żeby jej nienawidzić – wtrącił Nicholas.

– Już nie była żoną. Skoro Edith cały czas żyła, to w świetle prawa uznanie jej za zmarłą traciło ważność, a tym samym drugie małżeństwo Boleyna ulegało unieważnieniu. Gdyby to była jej sprawka, to ona także chciałaby jak najlepiej ukryć zwłoki.

Nicholas na chwilę się zamyślił.

– Brakuje zeznań synów Boleyna z Edith – zauważył. – To osiemnastoletni bliźniacy, prawda?

– Tak. Może nie było ich w domu. Co oni z tego zrozumieli? Najpierw matka ich porzuca… bo tak przecież zrobiła… gdy są jeszcze dziećmi, a potem po latach odnajduje się w tak dramatycznych okolicznościach. Ciekawe, jak układały się ich stosunki z drugą żoną ojca. – Wyprostowałem się. – No cóż… jutro dowiemy się więcej od Copuldyke’a.

– Kiedy wyruszymy do Norfolk?

– Myślę, że w poniedziałek – odparłem z uśmiechem. – Nic się nie martw, będziesz się mógł spotkać w sobotę z panną Kenzy. Ale potem może nas nie być kilka tygodni. Muszę uczulić Skelly’ego, żeby pilnował bieżących spraw. – Westchnąłem. – Nie myślę z radością o tej podróży. Będę musiał wynająć nowego konia. Genesis się starzeje jak jego pan, a na tę drogę potrzebny mi będzie młodszy wierzchowiec. Twój pewnie sobie jeszcze poradzi.

Nicholas się uśmiechnął.

– Tak. Lancelot to dobra bestia.

Minęły dopiero dwa miesiące od czasu, gdy kupił wytrzymałego młodego wałacha, co jak podejrzewałem, pochłonęło wszystkie jego oszczędności. Przyjrzał mi się podejrzliwie i z wahaniem w głosie zapytał:

– Czy tylko długa podróż cię niepokoi, panie?

– Tak, bo naprawdę chcę tam jechać. Potrzebuję czegoś, w co mój umysł będzie mógł się wgryźć. – Podświadomie zacisnąłem pięść. – Nawet jeśli szczegóły okażą się odrażające.

– Możemy natknąć się na mordercę.

Kiwnąłem głową.

– Jakkolwiek będzie, na pewno spotkamy się z Johnem Boleynem.

– A jeśli to ktoś inny?

– Po to będziesz przy mnie, żeby pilnować, by nikt nie rozbił mi głowy – powiedziałem z uśmiechem, po czym poważniejszym tonem dodałem: – Chyba że nie chcesz.

– Chcę, byle tylko nie było żadnej polityki. Wolałbym nie mieć do czynienia z władcami królestwa, którzy potrafią zabijać ludzi jak muchy.

– Żałuję, że to za moją sprawą dowiedziałeś się, jak ci ludzie potrafią postępować. Ale nie jedziemy do Norfolk, by uczestniczyć w politycznych gierkach. Jedziemy po to, by zadbać o dobro lady Elżbiety. Choć trzeba przyznać, że ona obecnie nie odgrywa szczególnie ważnej roli w świecie polityki.

– Powinniśmy wziąć pod uwagę, że spory o ziemię też mogą nieść zagrożenie.

– Tak. Są to sprawy, które napychają nasze prawnicze sakiewki i nie zawsze są rozsądzane w zgodzie z prawem. Sir Parry wspomniał, że w sporze Boleyna z sąsiadem doszło nawet do rękoczynów.

Nicholas wziął z talerza kawałek chleba i w zadumie rozkruszył go w długich palcach.

– Mój ojciec… – zaczął i przerwał.

– Tak?

– Pięć lat temu pokłócił się z sąsiadem, który… tak jak ojciec… miał prawo wypasać bydło na gminnej ziemi. Ojciec, bo od niego się to zaczęło, zaczął wykraczać poza swój przydział. Na łące rośnie określona ilość trawy, której starcza dla określonej liczby zwierząt. Sąsiad poszedł do dworu ze skargą, ale ojciec dał łapówkę dziedzicowi i ten przyznał mu rację.

– Gdyby sąsiad udał się do sądu i powołał się na dworskie prawa…

– Wiesz, panie, jak długo to się może ciągnąć? Czas wypasu mija, bydło musi jeść. Sąsiad skrzyknął biedotę ze wsi, której prawa wypasu też zostały naruszone, wspólnie przegonili bydło ojca i zagrozili że go spałują, jeśli tam wróci. Ojciec zaczął się odgrażać, że sprowadzi własnych ludzi, ale wtedy wtrącił się sędzia pokoju, rozsądził spór przeciwko mojemu ojcu i oświadczył, że nie życzy sobie na swoim terenie bijatyk między awanturnikami. – Twarz Nicholasa stwardniała. – Ojciec bywa zawzięty, ale nie aż tak, by zadzierać z sędzią pokoju. – Starł z palców resztki okruchów chleba.

Przyglądałem mu się, zastanawiając się nie po raz pierwszy, jak musiało wyglądać życie jedynego syna zawziętego i niesprawiedliwego człowieka.

Uśmiechnął się kwaśno.

– Ojciec się wściekł. Stwierdził, że przyznanie racji bandzie prostaków narusza jego honor.

– A przynajmniej status – wtrąciłem.

– Tylko że to nie była sprawa honoru. Honor wymaga uczciwego postępowania wobec ludzi i respektowania porządku społecznego. W jednym przynajmniej miał rację: że sąsiad, jak on właściciel ziemski, nie powinien zwracać się o pomoc do bezrolnej biedoty i szczuć jej na niego.

– Z twojej opowieści wynika, że interesy tej bezrolnej biedoty też były zagrożone.

– Ci ludzie mają swoje prawa, lecz powinni znać swoje miejsce. – Wbił wzrok w blat stołu. – No cóż, mnie to już teraz nie dotyczy.

– Brzmi to podobnie do tej awantury w Norfolk.

– Ale tam przynajmniej będę mógł wystąpić w roli bezstronnego prawnika. – Roześmiał się, ale jego śmiech zabrzmiał wyjątkowo gorzko jak na kogoś tak młodego. Opłukał palce w miseczce z wodą i wytarł je w serwetkę. – Chyba pójdę już spać. To był długi dzień.

– To prawda, choć jakoś nie czuję się zmęczony. Pewnie zbytnio wytężyłem umysł. Chyba pójdę się przejść i przewietrzyć trochę głowę.

Na dworze było jeszcze całkiem jasno, powietrze było świeże i przejrzyste. W wiosce Whetstone stało tylko kilka chałup wzdłuż drogi prowadzącej do starego kościółka, którego drzwi były otwarte. Przeszedłem przez zadaszoną bramę cmentarną i podążyłem ścieżką między grobami.

W kościele ktoś bielił jedną ze ścian, zamalowując zamaszystymi pociągnięciami pędzla malowidło przedstawiające anioły w jasnych powłóczystych szatach. Pozostałe ściany były już pobielone, w oknach nie było też witraży, bo zgodnie z poleceniem arcybiskupa Cranmera zastąpiono je zwykłym szkłem. Zdemontowano także ściankę działową, łącząc ołtarz z resztą kościoła, a na jednej ze ścian wypisano czarnymi gotyckimi literami dziesięcioro przykazań. Dawne zdobienia zastąpiono teraz pisanym Słowem Bożym, choć zapewne większość parafian była niepiśmienna.

Usiadłem na jednym z krzeseł przeznaczonych dla starszych wiekiem wiernych i zacząłem się przyglądać pracy malarza. Oto jak wygląda czysta wiara, uwolniona od celebrowanych przez papistów rytuałów, za czym z takim zapałem gardłowałem w młodości. Pamiętałem jednak ze swojego wiejskiego dzieciństwa, jak w szare zimowe dni cudownie było zanurzyć się w barwy i blaski kościoła w niedzielny poranek, wąchać kadzidło i przyglądać się świętym obrazom. To była prawdziwa uczta dla zmysłów dostrajających umysł do doznań duchowych. I nawet odprawianie mszy po łacinie wywoływało we mnie dreszcz. No cóż, kiedyś wszystko to odrzuciłem i miałem teraz to, czego chciałem: coś zimnego, obcego i surowego.

Malarz zakończył pracę i zabrał się do płukania pędzli w wiadrze z wodą. Drgnął, gdy dojrzał mnie siedzącego w czarnej todze na krześle. Zdjął czapkę, zbliżył się i złożył ukłon.

– Proszę o wybaczenie, nie zauważyłem was, panie. – Wyglądał na pięćdziesiąt kilka lat, twarz miał usianą białymi plamkami.

– Do późna pracujesz, dobry człowieku – powiedziałem z uśmiechem.

– I jutro o świcie znów muszę. Nasz pastor chce, żeby wszystko było gotowe na niedzielne nabożeństwo z nowym modlitewnikiem.

– Bardzo się starasz.

– Bo dobrze mi płacą, chociaż… – Mężczyzna przerwał i wlepił we mnie spojrzenie jasnoniebieskich oczu, co było nie lada zuchwalstwem ze strony zwykłego robotnika w rozmowie z kimś z wyższych sfer. – Właściwie płacą mi moimi własnymi pieniędzmi i pieniędzmi moich przodków.

– Nie rozumiem – przyznałem.

– Płacą mi z funduszu kościelnego, a zabrakłoby w nim pieniędzy, gdyby nie zyski ze sprzedaży starych sreber, które kazali nam usunąć. Na przykład starego srebrnego lichtarza, pięknie rzeźbionego, podarowanego przez rodzinę mojego pradziadka na świecę w jego intencji. – Powiódł wzrokiem po pustych niszach, po czym spojrzał na mnie i dodał: – Wiem, że musimy okazywać posłuszeństwo rozkazom króla Edwarda, tak jak słuchaliśmy króla Henryka. Przepraszam, jeśli w czymś was uraziłem, panie.

– Czasami trudno jest pogodzić się ze zmianami – odezwałem się cicho.

– Przyszliście może, panie, do naszego pastora? – Patrzył na mnie niespokojnie, jakby się obawiał, że zbytnio się rozgadał.

– Nie, jestem podróżnym, który tylko przypadkiem zajrzał do kościoła.

Pokiwał głową z wyraźną ulgą.

– Będę już zamykał na noc.

Wyszedłem z kościoła i zamknąłem za sobą drzwi.

Nie miałem jeszcze ochoty wracać do zajazdu, usiadłem więc na drewnianej ławce przed kościołem i zacząłem oglądać zachód słońca. Chyba nawet król Henryk VIII nie byłby zadowolony z tego, co się teraz dzieje, ale władza należała obecnie do księcia Somerseta i Cranmera, którzy popychali Anglię w stronę kontynentalnych radykałów w rodzaju Zwingliego i Kalwina. Choć trzeba przyznać, że w kraju niemało było takich, którym te zmiany odpowiadały. Zwłaszcza w Londynie, gdzie w niektórych kościołach zastąpiono ołtarze prostymi stołami komunijnymi. Niemniej, tak jak wszystkie reformy religijne w okresie ostatnich szesnastu lat, wszystko było narzucane od góry, czy się to ludziom podobało, czy nie. Pomyślałem o nagłym przerażeniu w oczach malarza po tym, jak wspomniał o srebrnym lichtarzu. Przypomniałem sobie skrajny cynizm Baraka i jego brak szacunku dla obu stron religijnego podziału. „Do diabła z nimi wszystkimi”, powiedział, gdy parę tygodni temu spotkaliśmy się w karczmie w pobliżu Tower, gdzie były nikłe szanse na natknięcie się na kogoś, kto doniósłby o tym Tamasin.

Tamasin. Pokręciłem ze smutkiem głową. Byłem świadkiem, jak ona i Barak się poznali, i przez wiele lat żyliśmy w przyjaźni. Dzieliłem z nią rozpacz po śmierci ich pierwszego dziecka i radość po narodzinach drugiego. Ale od trzech lat była moim zażartym wrogiem. Pamiętałem ten straszny wieczór, kiedy dowiedziała się, że Barak może umrzeć w wyniku odniesionych obrażeń, bo wbrew niej namówiłem go, by mi pomógł w niebezpiecznym przedsięwzięciu. Pamiętałem jej zaciśnięte pięści, wykrzywioną furią twarz i krzyk: „Wynoś się stąd i nigdy więcej się tu nie pokazuj!”. Obarczała mnie winą za to, co się stało. Ja też częściowo się o to obwiniałem, choć Barak z uporem twierdził, że sam ponosi odpowiedzialność za swoje czyny.

Gdy wydobrzał, Guy pomógł mu znaleźć odpowiednią protezę w miejsce utraconej prawej ręki. Zgodzili się obaj na model przytwierdzany paskami do ręki powyżej łokcia i zakończony metalowym kikutem z wystającym z niego krótkim nożem, pod którym umieszczono półkoliście zakrzywioną metalową płytkę. Dzięki temu Barak był w stanie chwytać coś ręką, a po nabraniu wprawy nawet jeździć konno, a jednocześnie nóż służył mu do jedzenia, otwierania zasuw, a także – w skrajnych przypadkach – jako broń na niebezpiecznych londyńskich ulicach. Końcówka wyglądała dość topornie, nauczył się jednak sprawnie nią posługiwać. I, ku memu podziwowi, nauczył się też pisać lewą ręką. Wychodziły mu gryzmoły, ale całkiem czytelne.

Ponieważ Tamasin zabroniła mu pracować u mnie, znalazł sobie pracę w gronie radców prawnych – niektórych całkiem szacownych, innych trochę mniej. Nie mogli oni występować przed sądem, więc w razie konieczności kierowali klientów do adwokatów z koroporacji prawniczych. Bez trudu znalazł zatrudnienie dzięki renomie zdobytej w roli mojego asystenta i pracował obecnie dla wielu radców prawnych, wyszukując dla nich świadków, spisując ich zeznania i wygrzebując dowody, w czym zapewne posługiwał się przekupstwem lub groźbą. Pracował też jako pomocnik sędziów objazdowych, gdy ci dwa razy w roku wyruszali w objazd, by rozsądzać sprawy cywilne i karne oraz sprawdzać, czy miejscowi sędziowie pokoju stosują się do zaleceń lorda protektora. Do obowiązków Baraka należała ocena kandydatów do ław przysięgłych, odszukiwanie opornych świadków, pomoc przy sporządzaniu dokumentacji i wyczuwanie nastrojów wśród bywalców karczm. Obsługiwał tury po rejonach bliżej Londynu: w Hrabstwach Centralnych oraz w rejonie w Norfolk, który sięgał od hrabstwa Buckingham po Anglię Wschodnią. Każda taka tura trwała miesiąc, ale choć wynagrodzenie za pracę było godziwe, Barak odmawiał wyjazdów do odleglejszych rejonów, ponieważ Tamasin protestowała, gdy na zbyt długo zostawiał ją i dzieci. Podejrzewałem też, że dalsze podróże były dla niego uciążliwe z powodu kalectwa. Choć nigdy się nie skarżył, kiedy się spotykaliśmy, domyślałem się, że czasami odczuwa bóle w ramieniu.

Pamiętałem też, że podczas naszego ostatniego spotkania wyznał, że praca dla sędziów objazdowych coraz mniej mu odpowiada. Ludzie na prowincji bali się sędziów, którzy zjeżdżali do ich miasteczek w togach czerwonych jak krew i zachowywali się bardzo pompatycznie.

– Tak wyglądają procesy karne – powiedział. – W przypadku procesów o najcięższe przestępstwa sędziowie nie wspominają przysięgłym o czymś takim jak domniemanie niewinności, jak to było kiedyś. Liczba wyroków śmierci rośnie, a instrukcje w tej kwestii płyną z góry.

– Od kanclerza Richa? – spytałem.

– Myślę, że od lorda protektora i jego otoczenia. Od kalwinistów, którzy chcą wykorzeniać i karać wszystkie grzechy.

– I tak wyglądają zapewnienia protektora, że zniesienie przez niego starej ustawy o zdradzie oznacza złagodzenie systemu kar.

Barak splunął na trociny pokrywające podłogę karczmy.

– Złagodzenie kar dla radykalnych protestantów. Biskup Gardiner siedzi w lochu, a wszelkie niezatwierdzone kazania są zabronione. Dość dziwne złagodzenie.

– Którzy sędziowie wezmą udział w tegorocznej letniej turze w Norfolk?

– Reynberd i Gatchet.

– Uważaj na Reynberda – ostrzegłem go. – Jest inteligentny, ale zimny i twardy jak skała. To jeden z zagorzałych kalwinistów. Po jego wyrokach kat będzie miał co robić.

Słońce niemal już zaszło za horyzont, wstałem więc, krzywiąc się z bólu w zastałym kręgosłupie i nogach. Zrobiło się na tyle ciemno, że z trudem odnajdywałem ścieżkę. Pomyślałem, że jeśli spotkam się z Barakiem w Norfolk i Tamasin się o tym dowie, uzna to za jego zdradę. Ale potem w przypływie buntu pomyślałem, że przecież przypadkowo los skierował nas na sesję tego samego Sądu Objazdowego, co w naszym małym światku prawniczym nie jest niczym niezwykłym, i nie ma powodu, żebyśmy się wzajemnie unikali. Dlaczego więc nie miałbym go poprosić o pomoc w zdobyciu informacji? Nikt lepiej od niego nie potrafi nasłuchiwać.

Potknąłem się o wystający z ziemi korzeń i zakląłem. Patrząc uważnie pod nogi, przeszedłem przez zadaszoną bramę cmentarną i ruszyłem ulicą w stronę blasku świec migoczących w oknach zajazdu.

Rozdział piąty

Choć wyjechaliśmy z Whetstone wczesnym rankiem, do Londynu dotarliśmy dopiero po południu, ponieważ parę mil przed City przyblokował nas rząd gigantycznych wozów, z których każdy był ciągnięty przez osiem ciężkich wałachów i załadowany świeżo uformowanymi cegłami. Woźnice mieli na kaftanach wyszyte czerwono-żółte herby lorda protektora. Nie pozostało nam nic innego, jak wlec się w ślimaczym tempie za wozami, żłobiącymi w drodze głębokie koleiny.

– Kolejne cegły na dom Somerseta – mruknął niechętnie Nicholas.

– Pałac Edwarda Seymoura pochłonie pół Londynu, nim go skończą.

Gdy książę Somerset został protektorem, rozpoczął budowę ogromnego pałacu przy Strandzie. Wyburzył w tym celu szereg starych domów mieszkalnych, a nawet należącą do katedry Świętego Pawła kostnicę, z której wywieziono całe stosy kości zasłużonych londyńczyków, by pogrzebać je wraz z gruzem na polach Finsbury.

– Słyszałem, że zamówił dwa miliony cegieł na odbudowę rozsypującej się starej siedziby rodowej w hrabstwie Wilt. Jak ją nazywają, Wilcza Jama?

– Wilczy Szaniec. I wszystko to jest płacone z publicznej kasy, choć w kasie podobno pustki.

Musieliśmy się zatrzymać przy Moorgate, bo wozy ledwo się w niej mieściły. Czekając na przejazd, dostrzegłem przyczepione do bramy nowe królewskie obwieszczenie, z którego wynikało, że od teraz będzie zamykana o zmroku i będą jej pilnować nocne straże, wystawiane przez poszczególne parafie.

– Spodziewają się zamieszek po niedzielnym nabożeństwie? – zastanawiał się głośno Nicholas. – Mimo że większość londyńczyków to protestanci?

– Ale nie wszyscy – odparłem. Tej wiosny atmosfera w mieście była napięta; wszędzie pojawiały się pamflety wymierzone w papieża i nowe msze. Wystawianie sztuk i scenek było już zabronione, a służba i młodzież miały zakaz przebywania na ulicach po zmroku. Do pełnych niepokoju poczynań władz dołożyły się jeszcze majowe zamieszki na wsiach i niesforne zachowanie żołnierzy z obozów pod miastem, którzy stacjonowali w nich przed wyruszeniem na wojnę ze Szkocją.

Ostatnim wozem, który przeciskał się przez miejską bramę, rzuciło w bok na głębokiej koleinie i omal nie zmiażdżył jednego z miejskich strażników. Śmiertelnie pobladły mężczyzna patrzył w milczeniu za odjeżdżającym wozem.

– Chodź – zarządziłem. – Jedziemy.

Dotarliśmy do Cheapside i skręciliśmy w stronę mojego domu przy Chancery Lane. W mieście panował zwyczajny ruch i hałas. Terminatorzy w niebieskich kaftanach i robotnicy w skórzanych lub zgrzebnych kurtach kręcili się w towarzystwie żon w czepcach i fartuchach, podczas gdy dżentelmeni z mieczami i małymi tarczami przy pasie kroczyli dumnie w otoczeniu służących. Z wysokości siodła widać było wiele zapadniętych policzków i zasępionych twarzy. Był to trudny okres przednówka, gdy kończyły się zimowe zapasy, do nowych żniw zostawały jeszcze dwa miesiące i ceny żywności szły ostro w górę. Żebracy w łachmanach siedzieli przykucnięci we wnękach domów, cała ich chmara obsiadła też Krzyż Cheapside i jękliwie prosili o jałmużnę, próbując przyciągnąć wzrok przechodniów.

– Chodź do mnie i się przebierz – zaproponowałem Nicholasowi. – Pojedziemy od razu do Copuldyke’a. Ma kancelarię w Lincoln’s Inn, więc dzięki Bogu niedaleko. Po spotkaniu będziesz mógł wrócić do siebie.

Minęliśmy katedrę Świętego Pawła i przez Newgate dotarliśmy do mojego domu. Poleciłem służącemu Johnowi Goodcole’owi, by wniósł nasze bagaże, zajął się końmi i zagrzał wodę, byśmy mogli się umyć, po czym poszedłem do sypialni, by na chwilę się położyć i ulżyć plecom. Z dołu dochodziły znajome odgłosy domowej krzątaniny. Po śmierci mojej gospodyni Joan przed czterema laty musiałem zwolnić kolejno dwóch służących za poważne zaniedbania obowiązków, ale dwa lata temu zjawił się u mnie John Goodcole z żoną i dwunastoletnią córką, bo jego poprzedni chlebodawca, także prawnik z Lincoln’s Inn, zmarł. Prawnik ten był obarczony liczną rodziną i przejście do pracy u mnie, kawalera, przyniosło Goodcole’om wielką ulgę. Wykonywali sumiennie obowiązki i stanowili zgraną i zadowoloną z życia drużynę, której autentycznie zależało na jak najlepszym służeniu mi. Z plotek krążących w Lincoln’s Inn wiedziałem, że są zwolennikami dawnej religii, ale są gotowi przymknąć oko na zmiany.

Rozległo się pukanie do drzwi. Uniosłem się na łóżku i poleciłem wejść.

John Goodcole wniósł miskę z wodą do mycia. Przyszła chwila, by doprowadzić się do porządku. Kazałem mu znaleźć konia do wynajęcia na czekającą mnie w poniedziałek podróż do Norfolk.

Aymeric Copuldyke miał kancelarię w narożniku placu w Lincoln’s Inn. Z grubsza znałem wszystkich kolegów prawników, ale – jak powiedziałem Parry’emu – Copuldyke’a spotkałem tylko raz w życiu. Jego praktyka prawnicza koncentrowała się na Norfolk i często go nie było. Nie wyglądał na uradowanego moim i Nicholasa widokiem, ale grzecznie zaprosił nas do środka. Był niskim, grubym człowiekiem po pięćdziesiątce, miał krogulczy nos, trzęsący się podwójny podbródek i wyraz wiecznego niezadowolenia na twarzy. Poprosił, żebyśmy usiedli, po czym obojętnie machnął ręką w stronę masywnie zbudowanego młodzieńca w szarym obcisłym dublecie, siedzącego przy małym biurku pod oknem.

– Mój doradca prawny od spraw w Norfolk, Toby Lockswood.

Lockswood wstał, złożył ukłon i bez słowa usiadł. Miał gęste, czarne, kręcone włosy, równie gęstą brodę i okrągłą twarz ze spłaszczonym nosem i świdrującymi niebieskimi oczami. To o nim Parry powiedział, że jest bystrzejszy od swojego zwierzchnika.

Copuldyke odchylił się na oparcie fotela.

– To paskudna sprawa, w którą sir Parry nas wpakował – powiedział poirytowanym tonem i pokręcił głową. – Nie chciałem, by moje nazwisko z nią kojarzono, ale cóż… – Obrzucił mnie taksującym spojrzeniem. – Chętnie przyjmę twoją pomoc w tej sprawie, panie Shardlake, i sam zostanę w Londynie. Nie mam żadnych spraw cywilnych do rozsądzenia podczas letniej sesji Sądu Objazdowego, a jako człowiek z Norfolk wiem, jak zażarte bywają tamtejsze dysputy. – Przymrużył oczy. – Niedługo rozpoczną działalność komisje protektora w sprawie nielegalnego grodzenia i dzierżawcy z Norfolk przystąpią do walki o prawa własności. Będą twierdzić, że byle kmiotek jest równie ważny jak jego pan. Wolę trzymać się od tego z daleka. A wiem, że pracowałeś w Sądzie Próśb, więc masz doświadczenie w użeraniu się z tłuszczą.

Copuldyke nie zasługiwał na to, by wdawać się z nim w dyskusję. Pominąłem więc milczeniem jego słowa.

– Zgodziłem się zająć tą sprawą, muszę więc wybrać się do Anglii Wschodniej. Będzie mi potrzebne pisemne upoważnienie do występowania w twoim imieniu, bo w aktach widniejesz jako jego pełnomocnik.

– Leży gotowe. Toby. – Skinął wielkopańskim gestem na asystenta i młody brodacz wręczył mi dokument.

– Dziękuję – rzuciłem. – Wygląda w porządku, kolego Copuldyke. Gdybyś tylko zechciał je podpisać.

– Z przyjemnością. – Wziął do ręki upoważnienie i zamaszyście je podpisał, przesunął na brzeg biurka i z ulgą westchnął.

– Rozumiem, młody człowieku, że będziesz mi towarzyszył – zwróciłem się do Lockswooda.

– Tak zrobię, panie – odparł cicho młodzieniec. U Thomasa Copuldyke’a nie słychać było żadnego akcentu, ale Lockswood mówił z silnie warczącą głoską „r”.

– Sir Parry powiedział mi, że dobrze znasz Norfolk.

– Och, Toby zna Norfolk na wylot – odpowiedział Copuldyke, nim jego podwładny zdążył cokolwiek powiedzieć. – Spędza tam więcej niż połowę czasu w moich sprawach. Jego ojciec jest tam wolnym włościaninem, ale nie ma dość ziemi, by obdzielić nią synów, więc gdy Toby postanowił zająć się prawem, wziąłem go do siebie – wyjaśnił protekcjonalnym tonem, po czym zwrócił się do Nicholasa: – A ty, młody człowieku, też jedziesz?

– Tak, panie.

– Sądząc po twojej kusej opończy, nie jesteś jeszcze prawnikiem, co?

– Mam nadzieję niedługo nim zostać, panie – rzekł Nicholas nieco urażonym tonem.

– Musimy wyjechać w poniedziałek – oznajmiłem. – Znam sprawę w ogólnych zarysach od sir Parry’ego. Ale może pan i pan Lockswood moglibyście nieco bardziej mnie oświecić. – Spojrzałem na młodego brodacza. – Rozumiem, że odwiedziłeś pana Boleyna w lochu.

Lockswood popatrzył na adwokata, a ten przyzwalająco kiwnął głową.

– Byłem w zeszłym tygodniu w zamkowym lochu, gdzie trzymają go do procesu. To nieprzyjemne miejsce, a John Boleyn był w bardzo złym stanie. Jest w szoku po tym, co mu się przydarzyło, miał drżączkę…

– Toby! – prychnął Copuldyke. – Ile razy mam ci powtarzać, żebyś nie używał gminnych wyrażeń z Norfolk w tym biurze.

– Przepraszam, panie. – Słowom przeprosin towarzyszył złowrogi błysk w oczach. – Chciałem powiedzieć, że cały dygotał i był bardzo zdenerwowany. Nie przestawał powtarzać, że jest niewinny. I martwił się o los żony. Zapewniłem go, że zarządca lady Elżbiety wziął sprawę w swoje ręce i przydzieli do sprawy prawnika biegłego w kwestiach krwi. Jeśli wolno mi wyrazić swoją opinię…

Spojrzałem na Copuldyke’a, a ten wzruszył ramionami i machnął ręką.

– Pomyślałem, panie – ciągnął Lockswood – że ktoś winny pozostawienia ciała Edith Boleyn w takim stanie, na widoku, nie byłby aż tak wstrząśnięty wtrąceniem do lochu.

– Chyba że jest dobrym aktorem – wtrącił Nicholas.

– To prawda, panie.

– Odwiedziłeś też jego dom rodzinny? – spytałem.

– Tak, panie, na jego prośbę. To piękny stary dwór, choć opustoszały, bo większość służby odeszła po aresztowaniu pana. W domu zastałem jego drugą żonę, a także synów z pierwszego małżeństwa. Biedna pani Boleyn była w pożałowania godnym stanie. Poskarżyła się, że wszyscy sąsiedzi się od niej odwrócili.

– Lepiej nie nazywaj jej teraz panią Boleyn – mruknął Copuldyke. – Pojawienie się Edith Boleyn unieważniło to małżeństwo, nawet jeśli Edith wkrótce poniosła śmierć. Przypomnij mi… jak nazywała się z domu?

– Heath – odparł Lockswood. – Isabella Heath.

– Wcześniej pracowała w karczmie Pod Białym Sercem w Norwich. – Copuldyke zachichotał cicho. – Nic dziwnego, że ludzie unosili brwi ze zdziwienia, kiedy Boleyn wziął ją do domu po zniknięciu żony, a potem się z nią ożenił. Słyszałem, że frywolna z niej dziewka.

Lockswood nie zareagował na tę uwagę i spokojnie kontynuował:

– Niektórzy zastanawiają się, czy Isabella nie była zamieszana w morderstwo Edith. Jeśli tamta zjawiła się nagle jak grom z jasnego nieba, to nowa żona, tak jak jej mąż, miała motyw. Ale oczywiście tak jak on nie miała żadnego powodu, by zostawiać ofiarę w tak groteskowej pozycji.

– Pomyśleliśmy, że to raczej wskazuje na kogoś nienawidzącego Edith – zauważył Nicholas.

– Kto jednocześnie nienawidził też Johna Boleyna i Isabelli – dodałem.

– Gdy odwiedziłem Isabellę w domu, żeby ją poinformować, że przyjedzie do niej prawnik z Londynu, który zajmie się jej sprawą, była bardzo uradowana – rzekł Lockswood. – Powiedziała, że nie wie, co by się bez tego z nią stało. Musiała od lat cierpieć z powodu tego szamba… bardzo przepraszam, tych wszystkich oszczerstw na temat jej niskiego statusu. – W tonie Lockswooda zabrzmiała złość, ale szybko ją stłumił. Spojrzał na Copuldyke’a i mówił dalej: – Z tego, co słyszałem, byli z mężem bardzo sobie bliscy.

– A co z bliźniakami? – spytałem. – Synami Edith?

– Niewychowane wyrostki – odparł ostrym tonem Copuldyke. – U Boleynów nie utrzymał się żaden nauczyciel z powodu ich wybryków. Kiedyś, gdy przejeżdżałem obok ich domu, obrzucili mojego konia kamieniami i strącili mi czapkę z głowy. Rozwydrzone łobuziaki. Ale czego się można spodziewać po dzieciach porzuconych przez matkę i wychowywanych przez dziewkę z karczmy – dodał, marszcząc czoło.

Lockswood spokojnie odczekał, aż przełożony skończy, i dopiero wtedy odpowiedział na moje pytanie:

– Mają na imię Gerald i Barnabas. Wygląda na to, że zawsze byli trudni, jeszcze przed odejściem matki. Są jak dwie krople wody, tyle że Barnabas ma na policzku dużą bliznę. Są podobni do matki, mają jasne włosy i masywną budowę.

– Jaki był ich stosunek do Isabelli? – spytałem.

– Po prostu ją ignorowali. Kiedy tam przyjechałem, właśnie szykowali się do drogi. Spytali, czy uważam, że ich ojciec wyjdzie na wolność, a gdy odparłem, że nie wiem, zapytali czy ich majątek przejdzie na własność króla, kiedy powieszą ojca. Twierdzili, że urzędnicy już węszą i byli u nich, żeby się rozejrzeć. Musiałem im wyjaśnić, że jeśli ojciec zostanie uznany za winnego, jego majątek ulegnie konfiskacie. Jeden z nich powiedział wtedy do drugiego, że muszą się zwrócić o pomoc do dziadka.

– Kogo mieli na myśli?

– Ojca Edith, Gawena Reynoldsa. Jest bogatym kupcem i radnym miejskim w Norwich. Rodzice Johna Boleyna od dawna nie żyją. To po nich odziedziczył swoje włości, i to nie tylko te w Brikewell, ale także dwa inne majątki w Norfolk. Jest dość bogaty i dlatego przy jego włościach węszą ludzie Southwella i sekwestrator królewski Flowerdew. Choć plotka głosi, że finanse Boleyna nie są w najlepszym stanie. Jego wpływy z opłat dzierżawnych zmalały z powodu inflacji, a poza tym uszczuplił swój majątek parę lat temu, kupując duży dom w Londynie.

– Ci chłopcy chyba bardziej przejmują się majątkiem niż losem ojca – zauważyłem.

– To prawda – przyznał Lockswood. – Nie spytali mnie nawet, czy uważam go za niewinnego.

– Okazali żal po śmierci matki?

Młody brodacz pokręcił głową.

– W ogóle o niej nie wspomnieli. Pamiętam, że podczas mojej rozmowy z nimi w drzwiach stała Isabella i patrzyła na nich dziwnym wzrokiem. Była w nim niechęć, ale chyba także strach.

– Widziałeś się z Reynoldsem, dziadkiem chłopców? – spytałem. – Oboje z żoną musieli przeżyć szok. Byli przekonani, że ich córka zaginęła dziewięć lat wcześniej, a potem nagle się dowiedzieli, że właśnie została zamordowana.

Lockswood znów pokręcił głową.

– Moja wizyta u rodziców Edith nie miałaby sensu. Reynoldsowie to bogacze. Nie sądzę, by chcieli się spotkać z asystentem adwokata. Ale z tobą, panie, mogą porozmawiać. Choć podobno po otrzymaniu wiadomości o śmierci córki Reynoldsowie zamknęli się w domu i z nikim się nie kontaktują. Podobno Reynolds jest przekonany o winie Johna Boleyna i chce, by ten zawisł na szubienicy.

Zerknąłem na Nicholasa. W pałacu Hatfield Edith powiedziała, że jej rodzice nie żyją. Jeśli znalazła się w tarapatach i nie chciała wracać do męża, oczywistym odruchem w jej sytuacji byłoby zwrócenie się o pomoc do rodziców. A jednak tego nie zrobiła. Nie mogłem omawiać jej wizyty w Hatfield z Copuldykiem czy Lockswoodem, zanotowałem sobie jednak w głowie, by przy pierwszej okazji odwiedzić rodziców Edith.

– Oczywiście można zrozumieć zainteresowanie królewskich urzędników – powiedział Copuldyke. – Majątek należał wcześniej do dóbr klasztornych i został sprzedany przez króla i objęty przez Boleyna na zasadzie rycerskiego prawa własności. Jeśli więc Boleyn zawiśnie na szubienicy, chłopcy znajdą się pod kuratelą króla, który będzie miał prawo decydować o ich związkach małżeńskich. A ściślej mówiąc, prawo to będzie mieć lady Maria, tyle że ona swoje uprawnienia w tym zakresie przelała na sir Richarda Southwella. Co nie znaczy, że chłopcy stanowią szczególnie atrakcyjną partię, zwłaszcza jeśli ziemia Boleyna zostanie skonfiskowana.

– A człowiekiem odpowiedzialnym za administrowanie skonfiskowanym majątkiem jest, o ile mi wiadomo, niejaki John Flowerdew – wtrąciłem.

Copuldyke odchrząknął.

– Flowerdew jest tak jak ty komisarzem, kolego Shardlake. Wiecznie zabieganym i kłótliwym. We wszystko wtyka nos i wciąż coś załatwia. Życzę miłej z nim współpracy. – Jego ton spoważniał. – Ale co do Southwella, to powinieneś zachować ostrożność w stosunkach z nim. Jest jednym z najpotężniejszych ludzi w Norfolk, hoduje dwadzieścia tysięcy owiec i jest na prostej drodze do tego, by zostać członkiem Rady Królewskiej. – Odchylił się na oparcie fotela. – To niebezpieczny człowiek. Wysuwano przeciwko niemu wiele oskarżeń: o malwersacje, spisek w celu porwania dziedziczki majątku, składanie fałszywego świadectwa w sprawie przeciwko jego dawnemu mocodawcy, księciu Norfolk, a także o morderstwo.

– Morderstwo?

– Tak. Prawie dwadzieścia lat temu był zamieszany w spór z innym właścicielem ziemskim w Norfolk. Doszło do bójki na noże w Londynie, która zakończyła się śmiercią jego oponenta. Było to oczywiste zabójstwo, ale Southwell wystąpił do króla Henryka o ułaskawienie i monarcha go ułaskawił.

– Jak zwykle bogaczy – mruknął Toby.

– Tak więc pamiętaj, by mu się nie narazić – poradził mi Copuldyke. – Zwłaszcza że reprezentuje Marię, a ty działasz z polecenia Elżbiety. Pamiętaj, że oficjalnie jesteś moim przedstawicielem – dodał z naciskiem. – A ja nie chcę żadnych nieporozumień z Southwellem.

– To prawda, nie wolno go lekceważyć – potwierdził Lockswood.

– Jeśli Boleyn zostanie stracony, to bardzo możliwe, że Maria wykupi jego ziemię i doda ją do swoich włości w Norfolk – powiedział Copuldyke. – Na złość siostrze.

– Tyle że zabiegi Southwella i Flowerdewa wydają się trochę… przedwczesne. John Boleyn nie został jeszcze skazany.

– Panuje powszechna opinia, że zostanie – rzucił posępnym tonem Lockswood. – Nie cieszy się popularnością, zwłaszcza po tym, jak związał się z Isabellą. Do tego dochodzi jeszcze jego spór z sąsiadami.

– Co możesz powiedzieć o tej sprawie?

Copuldyke chyba poczuł się urażony, że zwracam się do jego asystenta, a nie do niego.

– Powiedz mu, Toby – prychnął z przekąsem. – Podziel się z komisarzem Shardlakiem swoją głęboką wiedzą na temat prawa rzeczowego w Norfolk. Zadał sobie nawet trud sporządzenia mapy tamtego rejonu.

Protekcjonalny ton Copuldyke’a wywołał rumieniec na twarzy Lockswooda.

– Pomyślałem, że mogłaby się przydać, panie… – bąknął niepewnie.

– Z pewnością się przyda.

Wyjął arkusz papieru z szuflady i położył na biurku, a my z Nicholasem pochyliliśmy głowy, by mu się przyjrzeć. Mapa była starannie wykonana.

– Dobra robota, Lockswood – pochwalił go Nicholas.

Lockswood skrzywił się lekko. Był o dobre sześć lat starszy od Nicholasa i zapewne bardziej od niego doświadczony w prawie, ale nie dorównywał mu pochodzeniem.

– To jest północna część Brikewell, majątek Johna Boleyna – wyjaśnił Lockswood. – Jak wspominałem, ma też inne posiadłości, ale ta jest największa i tu jest dwór, w którym mieszka. – Wskazał górną część szkicu. – Stoi niedaleko małej wioski. A tędy, jak widzicie, płynie strumień Brikewell. Oddziela majątek od południowej części Brikewell, która należy do sąsiada, Leonarda Witheringtona. Oba gospodarstwa funkcjonują w typowym systemie trójpolowym, w którym z dwóch pól zbiera się plony, a trzecie leży odłogiem, co roku inne. Pola podzielone są na zagony i dzierżawcy posiadają jeden lub więcej zagonów na każdym polu.

– Pan Shardlake jest specjalistą od nieruchomości, Lockswood – burknął Copuldyke. – Sądzę, że on i nawet jego młody asystent wiedzą, jak działa system trójpolowy.

Nicholas wskazał ręką mapkę.

– Widzę tu całkiem spore kawałki między zagonami. Czy to znaczy, że dzierżawcy połączyli po kilka zagonów i ogrodzili je jako oddzielne gospodarstwa?

– Tak jest.

– Paru dzierżawców zrobiło dokładnie to samo w majątku mojego ojca w hrabstwie Lincoln.

– W Norfolk jest więcej ogrodzonych i często wykupionych na własność działek niż w większości innych hrabstw. A jak spojrzycie, panowie, na prawą dolną część mapki, to zauważycie, że tuż obok przydomowej działki Witherington wygrodził fragmenty gminnego pola dla owiec. Jest też kawałek ogrodzonego pastwiska, który był częścią gminnego pastwiska południowego Brikewell.

– Jak mu się to udało? – spytałem.

– Nie wiem – odparł Lockswood. – Pewnie oznajmił ludziom, że jako dziedzicowi z dworu należy mu się kawałek wspólnego pastwiska, i ogrodził je, nie pytając nikogo o zgodę.

Uśmiechnąłem się kwaśno.

– Metodą cesarzy rzymskich, którzy krok po kroku powiększali swoje terytorium. Ile owiec ma Witherington?

– Pewnie ze trzysta. Przy obecnych wysokich cenach wełny tegoroczne strzyżenie przyniesie mu pokaźny zysk. Dużo wyższy, niż gdyby oddał swoje pola pod uprawę. Tak się dzieje w całym Norfolk – zakończył z troską w głosie Lockswood.

Copuldyke poruszył się w fotelu.

– Właściciele ziemscy muszą mieć zyski, jeśli mają godnie żyć – rzucił zaczepnym tonem. – Przy wciąż rosnących cenach czynsz ustalony trzydzieści lat temu nie może przynosić godziwego zysku.

– I w rezultacie właściciele wygradzają ziemie dzierżawców tam, gdzie umowy dzierżawne wygasły, lub grodzą fragmenty gminnych pastwisk i wpuszczają na nie swoje owce, nie zawsze zgodnie z dworskim obyczajem – powiedziałem ze smutnym uśmiechem.

Copuldyke machnął lekceważąco ręką.

– Jeśli dzierżawcy uważają, że dzieje im się krzywda, zawsze mogą pójść do sądu.

– Co zwykle ciągnie się latami i kosztuje masę pieniędzy. A ubogi rolnik musi cały rok pracować na roli, dzień w dzień.

– Wypowiadasz się jak zwolennik Wspólnoty – zauważył z naganą w głosie Copuldyke. – Lockswoodowi musiałem wybić z głowy parę pomysłów, z którymi tu wyskakiwał.

– Opieram się tylko na wieloletnim doświadczeniu z Sądu Próśb – odparłem i by uniknąć dalszych dyskusji, ponownie skupiłem uwagę na mapie. – To dość niezwykłe rozplanowanie terenu. Las, gminne pastwisko i nieużytki leżą między dworami, a nie otaczają głównych pól.

– To przez płynący środkiem strumień, który rozdziela majątki – wyjaśnił Lockswood. – Ziemia przy brzegach jest namoknięta, a kiedy pada, robi się bagnista, choć już od lat z tym walczono i pokopano rowy odwadniające. Mimo to na wschodnim krańcu jest coś w rodzaju trzęsawiska, które mieszkańcy wykorzystują na składowisko odpadków oraz traktują jako źródło trzciny i ptactwa wodnego. Zachodni kraniec jest porośnięty lasem.

– A co znaczy to X? – spytał Nicholas. – Miejsce znalezienia ciała pani Boleyn?

– Tak.

– Bardzo blisko jedynego mostka na strumieniu – zauważyłem. – Więc może zabójca spotkał się z nią na mostku i tam ją zabił. W przeciwnym razie musiałby dość daleko nieść jej ciało.

Zapadła cisza. Dopiero po dłuższej chwili przerwał ją Copuldyke.

– Te dwa majątki stanowią niemal lustrzane odbicie – zauważył.

– Niezupełnie, panie – zaprzeczył Lockswood. – Północna część Brikewell jest dużo mniejsza. Gdy w tysiąc pięćset trzydziestym ósmym roku zamknięto klasztor benedyktynów, do którego te ziemie należały, John Boleyn i Leonard Witherington już tam mieszkali. Obaj chcieli powiększyć swoje majątki i obaj dokupili ziemię. Pierwotnie na tych terenach był tylko jeden dwór, w którym mieszkał administrator klasztoru, i ten dwór przypadł Boleynowi. Leonard Witherington zbudował swój od nowa, o tu. On też jest właścicielem innych posiadłości i jest bogatszy od Johna Boleyna.

Ponownie przyjrzałem się mapce.

– Widzę, że Richard Southwell ma ziemię na północy i na wschodzie terenu.

– Tak – wtrącił Copuldyke. – I w obu tych miejscach trzyma owce. Jeśli John Boleyn zostanie uznany za winnego, Southwell prawdopodobnie będzie chciał kupić północną część Brikewell i połączyć swoje ziemie w jedną całość. Im większa hodowla owiec, tym większe zyski.

– Musiałby się pozbyć obecnych dzierżawców tej ziemi – zauważył Nicholas.

Copuldyke machnął lekceważąco ręką.

– To tylko przypuszczenia i nic nam do tego – mruknął.

– Jak duże są dzierżawione działki? – spytałem.

– Nieduże, od dziesięciu do piętnastu akrów – odparł Lockswood. – Kilku dzierżawców ma większe, ci, którym udało się odgrodzić pola, ale na drugim końcu skali jest dużo biedoty. Ci, żeby przeżyć, muszą najmować się do pracy u innych lub parać się rzemiosłem. Ale w związku z zamianą pól uprawnych na łąki do wypasu owiec jest mniejsze zapotrzebowanie na robotników najemnych. W północnej części Brikewell żyje około dwudziestu rodzin, w południowej trochę ponad trzydzieści.

Przyjrzałem się cienkiej linii w północnej części. Biegła przez środek lasu, pastwisko i nieużytki i była oznaczona jako stare łożysko strumienia.

– Czy to przy tej linii Witherington obstaje jako granicy między ich posiadłościami? – spytałem.

– Tak – odrzekł Copuldyke. – Zgodnie ze starym aktem nadania ziemi zakonnikom, wielowiekowym pergaminem jak wszystkie tytuły zakonnej własności, granicę między dwiema posiadłościami wyznacza strumień Brikewell. Istnieją dowody na to, że po tej linii biegło pierwotne łożysko strumienia, ale w którymś momencie w ciągu minionych czterystu lat strumień zmienił bieg, co się często zdarza na piaszczystych terenach. No i powstał ciekawy problem prawny. Czy właściwą granicę między posiadłościami wyznacza obecny bieg strumienia, czy też bieg z czasów, gdy powstawał dokument? Z takich pytań rodzą się długie i lukratywne spory sądowe, nieprawdaż, kolego Shardlake? – Uśmiechnął się i zatarł dłonie.

– Gdy przed dziesięciu laty Boleyn i Witherington kupowali swoje posiadłości, zapewne zaakceptowali współczesny przebieg granicy – powiedziałem po chwili zastanowienia.

Copuldyke uniósł ostrzegawczo palec.

– Tylko że Witherington twierdzi, że dawne akty własności wręczono im dopiero po kupnie posiadłości. Gdyby nie to, od razu zgłosiłby obiekcje. Sam wiesz, jak wleką się sprawy przed Sądem do spraw Majątków Likwidowanych Klasztorów.

– Jestem pewny, że sąd orzekłby, że sprawdzenie przebiegu granic należało do Witheringtona.

Lockswood lekko zakasłał na znak, że chce coś powiedzieć.

– Wydaje mi się, że obecny problem polega na tym, że dzierżawcy Witheringtona mają do niego pretensje o ogrodzenie fragmentu gminnego pastwiska. Twierdzą, że zostawił im za mało na wykarmienie ich zwierząt: koni i wołów używanych do ciągnięcia pługów oraz krów dających mleko…

Copuldyke parsknął śmiechem.

– I tak dalej, i tak dalej. W dzisiejszych czasach dzierżawcy zawsze podnoszą krzyk, jak zabierze im się choćby cal gminnej ziemi. Ale Witherington zaproponował swoim dzierżawcom rekompensatę. Obiecał im, że jeśli odzyska ziemię między nowym a starym biegiem strumienia, połowę przekaże dzierżawcom na gminne pastwisko, a na hodowlę owiec przeznaczy drugą połowę.

– Jeśli ją odzyska – podkreśliłem.

– Gdyby tak się stało – zwrócił się do mnie Lockswood – dzierżawcy z północnej części Brikewell straciliby wielki kawał gminnej ziemi. Między mieszkańcami obu wiosek występuje wrogość, choć część dzierżawców po obu stronach winą za to obarcza roszczenia Witheringtona. Parę miesięcy temu, kiedy podjął próbę przeniesienia części swoich owiec na gminne pastwisko w północnym Brikewell, doszło do bójki między mieszkańcami obu wiosek. O ile wiem, uczestniczyli w niej obaj synowie Boleyna.

– A jednak Witherington nie poszedł z tą sprawą do sądu – wtrąciłem. – Może adwokat go przekonał, że ją przegra. To z pewnością daje mu powód do pozbycia się Johna Boleyna. Mógłby wtedy spróbować dokupić północną część Brikewell i postawić na swoim.

– Jeśli Southwell będzie chciał przejąć majątek Boleyna, wątpię, by Witherington odważył mu się sprzeciwić – rzekł Copuldyke i wzruszył ramionami. – Choć być może mogliby się dogadać na wymianę części swoich posiadłości.

– Dziękuję, Lockswood – powiedziałem z naciskiem. – Mam teraz dużo jaśniejszy obraz sytuacji na miejscu. I cieszę się, że z nami pojedziesz.

– Będę ze wszystkich sił starał się być pomocny.

Copuldyke westchnął i przybrał pozę pokrzywdzonego przez los.

– Właściwie nie powinienem teraz puszczać Toby’ego, ale sir Parry jest zbyt ważnym klientem. Jest jeszcze jedna sprawa, którą należy się zająć – dodał po krótkim namyśle. – Kiedy Toby odwiedził Johna Boleyna w lochu, ten poprosił, by ktoś zajrzał do jego domu w Londynie, upewnił się, że wszystko w porządku, i zabrał z niego akty własności i inne dokumenty dotyczące nieruchomości. Kiedy nie ma go w mieście, płaci strażom miejskim za opiekę nad domem. To niedaleko stąd, po północnej stronie Strandu, naprzeciwko domu Somerseta. Toby ma klucz.

– Może od razu tam zajrzymy – zaproponowałem. – Żeby mieć to z głowy.

– Dobrze. Ale zaraz potem wracaj do biura, Toby. Mam dla ciebie jeszcze parę zadań, nim wyniesiesz się do Norfolk.

Wstałem i złożyłem ukłon gospodarzowi.

– Dziękuję za pomoc, kolego.

Obrzucił mnie niechętnym spojrzeniem.

– Bylebyś mnie do tego nie mieszał, kolego Shardlake. O nic więcej nie proszę.

Gdy opuściliśmy kancelarię Copuldyke’a, przyszło mi do głowy, że jeśli akty własności i inne dokumenty Boleyna leżą w domu w Londynie, to nijak się to ma do jego twierdzenia, że w dniu śmierci Edith spędził dwie wieczorne godziny w swoim gabinecie we dworze w Brikewell, ślęcząc nad aktami własności i innymi dokumentami prawnymi.

Rozdział szósty

Dom Johna Boleyna stał po północnej stronie Strandu, dokładnie naprzeciwko wielkiego placu budowy rezydencji Somerseta. Idąc Chancery Lane z Nicholasem i Lockswoodem, zerkałem na młodzieńca, który miał być naszym przewodnikiem po Norfolk i objaśniać tamtejsze sekrety. Lekka bryza targała czarną czuprynę i brodę, ale jego okrągła twarz była pozbawiona wyrazu.

– Od jak dawna pracujesz u pana Copuldyke’a? – spytałem.

– Od pięciu lat.

– I jesteś synem farmera? Mój ojciec był wolnym włościaninem w Lichfield.

– Dobra uprawna ziemia, z tego, co mi wiadomo – odrzekł obojętnym tonem Lockswood. Przypomniałem sobie słowa Copuldyke’a, że gospodarstwo ojca Lockswooda było za małe na utrzymanie syna, i zmieniłem temat. – Te papiery w domu Johna Boleyna dotyczą majątku w Brikewell?

– Z tego, co wiem, tak. W trakcie mojej wizyty w zamkowym lochu powiedział, że przewiózł wszystko do Londynu, bo chciał się poradzić adwokata.

– Czyli Witherington mógł jednak planować pójście do sądu w sprawie granicznego strumienia.

– Tak. Może liczył na to, że zamęczy Boleyna długą batalią sądową.

– Wygląda mi na to – wtrącił Nicholas – że Witheringtonowi byłoby na rękę, gdyby Boleyna powiesili.

– Tego nie wiem – rzucił Lockswood. – Ale John Boleyn chyba cieszył się spokojnym życiem na swoich włościach i bywaniem w domu w Londynie, podczas gdy Witherington jest jednym z tych, którym zależy na gromadzeniu ziemi i pieniędzy w nadziei, że na końcu drogi czeka na nich tytuł szlachecki. Jak mawiają, w Anglii jeszcze nigdy nie było tak wielu szlachciców i tak mało szlachetności – zakończył ze smutkiem.

– Daj spokój, człowieku, przesadzasz – odezwał się Nicholas protekcjonalnym tonem, jakim niekiedy zwracał się do przedstawicieli niższych sfer. – W Anglii jest bardzo wielu szlachetnych i uczciwych ludzi.

– Zapewne masz rację, panie – przyznał Lockswood, znowu z obojętnym wyrazem twarzy.

Skręciliśmy za rogiem w Strand i przeszliśmy pod łukiem Temple Bar. W powietrzu wisiał tuman pyłu, co wywołało u mnie atak kaszlu; od południa, z miejsca, gdzie setki robotników pracowały przy budowie rezydencji Somerseta, dochodziły odgłosy piłowania i stukot młotów. Ogromny pałac z wysoką kolumnadą od frontu był już niemal gotowy, ale prace trwały przy szeregu mniejszych budowli. Robiono wykopy, kładziono fundamenty, piłowano drewno, murarze w kaftanach układali wielkie kamienne bloki.

– Pamiętacie, jak w zeszłym roku wysadzili prochem należącą do katedry Świętego Pawła starą kostnicę i jak w powietrzu fruwały kości dawnych radców miejskich? – spytał Nicholas, gdy mijaliśmy pałac drugą stroną ulicy.

– Aż za dobrze – rzuciłem. – Do ogrodu mojego sąsiada wpadła kość udowa z kawałkiem przyczepionej do niej materii.

Nicholas chwycił mnie za rękę i przytrzymał.

– Spójrz, panie, tam! – wykrzyknął podnieconym głosem, wskazując drugą stronę ulicy. – Czy to nie lord protektor?

Podążyłem wzrokiem we wskazanym kierunku i ujrzałem wysokiego, szczupłego mężczyznę z długą szpiczastą brodą. Miał na sobie wielobarwną szatę i stał w otoczeniu trzech strażników w liberiach Seymourów. Mężczyzna pochylał się nad planem rozłożonym na polowym stole na kozłach, na którym architekt w powłóczystej szacie pokazywał coś wskaźnikiem. Za czasów panowania Henryka VIII spotkałem Edwarda Seymoura – księcia Somerset i obecnego lorda protektora – i teraz ze zdumieniem skonstatowałem, jak bardzo się od tamtego czasu postarzał. Policzki miał zapadnięte, twarz ściągniętą grymasem. Słuchał słów architekta, gładząc długą brodę.

– To on? – spytał z zaciekawieniem Lockswood. – Dobry Książę we własnej osobie? – Użył przydomku, jaki Somerset zdobył sobie dzięki ostentacyjnej trosce o biednych.

– We własnej osobie – potwierdziłem.

– Wygląda, jakby dźwigał wszystkie udręki świata na swych barkach.

– A w każdym razie te dotyczące królestwa – uściślił Nicholas. – Nigdy go wcześniej nie widziałeś, Lockswood?

– Teraz, kiedy mi go pokazałeś, już wiem, że tak. Dwa lata temu poszedłem obejrzeć orszak z okazji otwarcia parlamentu i książę jechał tuż obok króla Edwarda. Ale oczywiście wpatrywałem się wtedy w króla w purpurowo-złotej szacie wysadzanej tyloma klejnotami, że aż świecił w promieniach słońca. – Pokręcił głową na to wspomnienie. – Był wtedy taki mały. Podobno bardzo już urósł.

– Ale nadal brak mu sześciu lat do wieku, w którym będzie mógł sam sprawować władzę – wtrąciłem.

– Może do tego czasu lordowi protektorowi uda się skończyć budowę rezydencji – zauważył z przekąsem Nicholas.

– Może. Ruszajmy. Nie powinniśmy się tak gapić, bo kurz drażni mi oczy.

Po południowej stronie Strandu ciągnęły się rezydencje możnych tego świata, a ich ogrody opadały łagodnie ku rzece, umożliwiając wyprawę łodzią do Londynu lub Westminsteru. Budynki po stronie północnej były starsze i mniej okazałe, a odstępy między nimi przechodziły w dróżki biegnące ku otwartym polom. Dom Boleyna, stojący przy końcu jednej z takich dróżek, miał nieregularną zabudowę wokół centralnego dziedzińca i zapewne niegdyś był zamieszkiwany przez farmera. Zwróciłem uwagę na obluzowane gonty i odłażącą farbę na ścianach. Lockswood wyjął klucz, otworzył ciężkie drzwi wejściowe i weszliśmy za nim do środka. Wnętrze było tylko częściowo umeblowane i wszystko było pokryte grubą warstwą kurzu z placu budowy protektora. W powietrzu czuło się wilgoć.

– Trzeba w ten dom włożyć niemało wysiłku, nim stanie się miejską siedzibą dżentelmena – zauważył Nicholas.

– Może Boleyn miał większe ambicje niż sakiewkę. Chyba trzeba się rozejrzeć za papierami – dodałem, zwracając się do Lockswooda.

– Pan Boleyn mówił, że gabinet jest na górze. Znajdziemy je, upewnimy się, że wszystko jest bezpieczne, a potem będę musiał poszukać konstabla. Pan Copuldyke wręczył mi pół suwerena, żebym dał konstablowi w łapę i wymógł na nim, że nadal będzie miał ten dom na oku. – Lockswood uśmiechnął się krzywo. – Nie wątpię, że pan Copuldyke nie omieszka wpisać tego do wykazu wydatków, którymi obciąży sir Parry’ego.

Wspięliśmy się schodami na piętro. Z korytarza wchodziło się do licznych pomieszczeń. Jedne drzwi były uchylone i widać było wnętrze urządzone na gabinet: biurko, kilka stołków i duży sekretarzyk. Ściany były puste, poza jednym starym portretem mężczyzny o surowym spojrzeniu i czarnych włosach, w czerwonym płaszczu londyńskiego radnego miejskiego. Przytwierdzona do ramy plakietka głosiła: Geoffrey Boleyn, 1401–1463.

– To pradziadek Anny Boleyn – powiedziałem. – Przyjechał do Londynu i zbił tu fortunę.

– Był rodzonym bratem pradziadka Johna Boleyna – wyjaśnił Lockswood.

– Wiesz coś o tej rodzinie?

– To mój obowiązek znać szlachtę z Norfolk, panie. Gdy do lady Elżbiety zgłaszają się ludzie z roszczeniami, pan Copuldyke wysyła mnie, bym sprawdził ich przodków.

Znów dostrzegłem błysk w niebieskich oczach Lockswooda, tak kontrastujący z jego obojętną miną. Podszedł do sekretarzyka i wyjął z kieszeni następny klucz, ten jednak nie dawał się przekręcić. Brodacz zmarszczył czoło i spróbował unieść pokrywę. Zrobił to bez trudu i ukazały się przegródki wypełnione papierami, dokumentami i przyborami do pisania.

– To dziwne – bąknął pod nosem. – Pan Boleyn uprzedził, że będzie mi potrzebny klucz. – Pogrzebał w papierach i wyciągnął okładkę ze starymi planami i dokumentami po łacinie i w normańskiej francuszczyźnie. – To chyba to.

Wziąłem do ręki teczki i ostrożnie rozłożyłem plan. Rysunek na pożółkłym pergaminie był wyblakły, musiał mieć kilkaset lat i przedstawiał kolorową mapę północnej i południowej posiadłości Brikewell. Jak zauważyłem, granica między nimi przebiegała wzdłuż starego koryta strumienia.

– Tak – potwierdziłem. – Właśnie o to nam…

Przerwałem, bo z korytarza dobiegł tupot nóg. Ktoś wybiegał z głębi domu. Popatrzyłem w stronę drzwi, potem na okno i mignął mi ruch na zewnątrz domu. Ze zdumieniem dostrzegłem umorusanego i bosego, na oko dziesięcioletniego chłopca w łachmanach, który pędem uciekał po kamiennych płytach podwórza. Nagle wydał głośny krzyk i padł na ziemię, a spod jego brudnej lnianej koszuli popłynęła krew. Chwilę gramolił się na nogi, w końcu wstał, ale zaraz znów runął na ziemię, trzymając się za ramię.

– Trafiłem go! – wykrzyknął ktoś.

– Ja też! Każdy po razie! – Głosy brzmiały niemal identycznie, wskazywały na kogoś wyedukowanego i tylko ten drugi lekko przeciągał samogłoski.

Chwilę potem korytarzem przebiegło dwóch dobrze zbudowanych jasnowłosych mężczyzn i nie dostrzegłszy nas, ruszyło schodami na dół. Uświadomiłem sobie, że z głębi domu mogli nie usłyszeć, że tu weszliśmy.

Zaskoczeni, popatrzyliśmy na siebie z Nicholasem, który odruchowo położył rękę na rękojeści miecza.

– Co, u diabła…? – prychnąłem.

– To ci bliźniacy – rzucił ponurym tonem Lockswood.

Obserwowaliśmy przez chwilę jasnowłosych osiłków w eleganckich dubletach, którzy wybiegli z domu na podwórze. Z wyglądu byli niemal identyczni, obaj trzymali w rękach proce, z których najwidoczniej strzelali z okna do dzieciaka. Chłopak znów starał się podnieść na nogi, ale jeden z bliźniaków kopnął go w żebra i dzieciak aż zawył z bólu i strachu.

Na twarzy Lockswooda pojawił się wyraz zaciętości.

– Musimy to przerwać! – Ruszył do wyjścia.

– To synowie Johna Boleyna? – spytałem, chwytając go za rękę.

– Tak, panie. Widać wybrali się do Londynu. Może chcieli sprawdzić, czy nie uda im się czegoś stąd ukraść. – Westchnął i ponurym tonem dodał: – Jeśli ich nie powstrzymamy, to mogą tego dzieciaka zabić.

Zbiegliśmy ze schodów i wpadliśmy na zalane porannym słońcem podwórze. Nieszczęsny chłopak wciąż próbował wstać, ale za każdym razem dobrze wymierzony kopniak posyłał go znów na ziemię.

– Myślisz, że wolno ci koczować w domu naszego ojca, ty mały nędzny złodziejaszku? – odezwał się jeden z bliźniaków.

– Mów, co tu ukradłeś – dorzucił drugi. – Mam nadzieję, że tyle, że cię za to powieszą.

Mówili ironicznym, prześmiewczym tonem, niemal nie podnosząc głosu.

– Panie Geraldzie, panie Barnabasie! – zawołał Lockswood. – Przestańcie, proszę.

Obaj młodzieńcy unieśli głowy. Mieli kwadratowe twarze, szerokie, płaskie nosy, wąskie wargi i małe niebieskie oczy. Byli tak do siebie podobni, że można ich było odróżnić tylko po długiej bliźnie biegnącej od ust do ucha na opalonej twarzy jednego z nich. Patrzyli na nas zimno, podczas gdy raniony kamieniem chłopak nadal leżał na ziemi, łkając.

Ten z blizną uśmiechnął się, szczerząc białe równe zęby.

– Patrz, Geraldzie – rzucił. – To znów ten wścibski gryzipiórek Lockswood. Jak ci leci, Toby? – spytał z udawanym norfolskim akcentem. – Co cię gryzie, koleżko?

– Komu teraz dupę trujesz, Toby? – dodał jego brat. – Sprowadziłeś dwóch nowych jurystów? Garbusa i suchą tykę.

– Nie słyszeliście nas, jak wchodziliśmy?

– Byliśmy zajęci polowaniem – odparł ten bez blizny, powracając do zwykłej mowy.

Lockswood zaczerwienił się, ale nie spuścił z tonu.

– Przyszliśmy dopilnować własności waszego ojca i zabrać stąd pewne dokumenty – oświadczył twardo. – Co robicie temu biednemu dziecku?

– Biedne dziecko? – żachnął się Boleyn bez blizny. – To złodziej i włamywacz. My też przyjechaliśmy zaopiekować się domem. Już stąd wychodziliśmy, gdy natknęliśmy się w kuchni na tego śmiecia. Pewno to wy go tu wysłaliście.

– Ojciec was upoważnił, byście tu przyjeżdżali? – wtrąciłem ostrym tonem.

– A ty co za jeden, garbusie?

Nicholas położył rękę na rękojeści miecza.

– Macie okazywać szacunek panu Shardlake’owi – burknął.

Młodzieńcy stanęli ramię w ramię i wlepili w niego wzrok, wyraźnie nieprzejęci.

– Nie waż się nam grozić, ty obszczany kiju od szczotki.

Mój asystent zrobił krok do przodu, ale chwyciłem go za rękę i zatrzymałem.

– Jestem Shardlake, prawnik upoważniony przez pana Copuldyke’a do reprezentowania waszego ojca. W przyszłym tygodniu jadę do Norfolk, by zająć się jego obroną w sprawie zabójstwa waszej matki. – Miałem nadzieję, że wzmianka o nieszczęściach, jakie spotkały ich rodziców, skłoni tych młodzieńców do większej uległości, ale równocześnie wzruszyli ramionami na znak, że jest im to obojętne. Spojrzałem na leżącego chłopca. – Co mu zrobiliście?

Odpowiedział mi ten bez blizny, czyli Gerald.

– Urządziliśmy na niego polowanie. – Beznamiętnie cedził słowa. – Chcieliśmy się trochę zabawić, a w Londynie nie uświadczysz jelenia ani innej zwierzyny.

– Zabierzcie go do konstabla, jeśli chcecie – dodał Barnabas. – W domu brakuje trochę sreber. Wystarczająco dużo, żeby powiesić tego gagatka.

– Lub co najmniej go oznakować i wysłać do służby, zgodnie z nowym prawem – dorzucił Gerald.

Chłopiec spojrzał na mnie błagalnie.

– Niczego nie ukradłem! – jęknął. – Na rany Chrystusa!

Zauważyłem, że Barnabas i Gerald mają przytroczone do pasów pękate sakiewki, i przypomniałem sobie słowa Lockswooda, że bliźniacy pewnie przyjechali tu coś ukraść. Obrzuciłem ich twardym spojrzeniem.

– Może zechcecie nam pokazać, co tam macie w sakiewkach – powiedziałem i spojrzałem znacząco na Nicholasa, którego dłoń wciąż spoczywała na rękojeści miecza.

Bliźniacy popatrzyli po sobie i widać doszli do wniosku, że przewaga jest po naszej stronie, bo Gerald powiedział:

– Nie. Lepiej już chyba wsiądziemy na konie i wrócimy do Brikewell.

Przez chwilę mocowałem się z myślą, czy nie zmusić ich do otwarcia sakiewek, ale czułem, że bez walki się nie poddadzą, a nie chciałem rozpoczynać naszego śledztwa od bójki Nicholasa i Lockswooda z synami Boleyna.

– Czy to wyście otworzyli sekretarzyk w gabinecie ojca? – spytałem jednak.

– Tak – rzucił hardo Gerald. – A co, nie wolno nam? Jak go powieszą, i tak wszystko będzie nasze. Chcieliśmy sprawdzić, co może się nam przydać, ale nic nie rozumieliśmy z tej łaciny i francuszczyzny w papierach.

– Jeśli powieszą waszego ojca, jego majątek przejdzie na własność króla, a wy jako nieletni traficie pod jego kuratelę.

– Słyszałem, że kiedy spadkobierca jest nieletni, król czasami oddaje mu ziemię – powiedział Gerald, mrużąc lekko oczy.

– A protektor Somerset potrafi się ująć za pokrzywdzonymi – dodał jego brat.

– Musielibyście najpierw przekonać królewskiego sekwestratora – wtrącił Lockswood. – Jego przedstawicielem w Norfolk jest John Flowerdew i to on odpowiada za przejęcie majątku. A pewnie słyszeliście, co z niego za człowiek.

Gerald wzruszył ramionami.

– No cóż, cokolwiek się stanie, przynajmniej ta dziwka Isabella nic nie dostanie. Chodź, Barney, zostawmy te prawnicze pijawki.

Obaj zawrócili do domu i po chwili usłyszałem trzaśnięcie drzwiami. Ich ofiara podniosła się na nogi i stała, dygocząc, zwrócona plecami do muru.

– Jesteś ranny? – spytałem łagodnym tonem.

– Trafili mnie z procy w bok, potem jeszcze w żebra – odparł chłopiec. Popatrzyłem na ziemię i dostrzegłem małe wydłużone kamyki. – Weszli do środka, a jak spróbowałem uciekać, zaczęli mnie gonić po całym domu. Słyszałem, jak jeden krzyczy do drugiego, że ten, kto pierwszy rozwali mi głowę, dostanie pół suwerena. – Zamilkł i znów zaczął płakać. – Ja tylko szukałem schronienia. Zrobiło się tak zimno i mokro.

Westchnąłem i wyjąłem z sakiewki dwa szylingi.

– Zmykaj stąd – rzuciłem. – Zamkniemy dom i bezpieczniej będzie tu nie wracać.

– Nic nie ukradłem, panie, przysięgam. Spałem w pokoju obok kuchni i usłyszałem jakieś hałasy, jakby brzęk metalu. Jeśli czegoś brakuje, oni to zabrali.

– W porządku, wierzę ci. Ale teraz już zmykaj. Przejdź przez dom i wyjdź od frontu.

Aż przykro było patrzeć na to dziecko. Chude jak patyk, zakrwawiona, brudna koszula, pryszcze i strupy na twarzy. Oddalił się, kuśtykając, a ja zdałem sobie sprawę, że nawet nie spytałem go o imię.

Przez chwilę staliśmy w milczeniu na zalanym słońcem podwórzu.

– A więc tak się prezentują synowie Johna Boleyna – odezwałem się w końcu.

Lockswood pokiwał głową.

– Wredni smarkacze. Od dziecka mają złą reputację.

– Zachowywali się tak, jakby los ojca i śmierć matki były im zupełnie obojętne – zauważył Nicholas.

– Myślisz, że to tylko poza? – zwróciłem się do Lockswooda. – Udawanie, że im nie zależy?

– Nie wiem. – Westchnął. – Ale to polowanie na bezbronne dziecko jak na królika wcale mnie nie dziwi. – Jego pucułowata twarz była wykrzywiona złością. W zachowaniu tych dwóch rzeczywiście była zimna obojętność, która mnie zmroziła. – Parę miesięcy temu uczestniczyli w bijatyce z ludźmi Leonarda Witheringtona o przebieg linii granicznej – ciągnął Lockswood. – Zadają się z bandą awanturników z wyższych sfer, w tym z niektórymi sługusami sir Richarda Southwella, którzy już nieraz najmowali się do wypędzania siłą niechcianych dzierżawców. Podobno dochodzi do okaleczania bydła, podpalania stogów, napaści na ludzi.

– Skąd u tego Barnabasa ta blizna na twarzy? – spytał Nicholas.

– Od lat krążą na ten temat opowieści, ale nikt naprawdę nie wie, czy prawdziwe. – Lockswood zaczerpnął głęboko powietrza. – Wygląda na to, że Edith Boleyn nie była dla nich najlepszą matką. Tuż po urodzeniu przekazała chłopców mamce i przestała się nimi zajmować. Chłopcy rośli, a ona zupełnie ich ignorowała, chociaż obaj byli bardzo do niej podobni, mieli tak samo jasne włosy i taką samą masywną budowę ciała.

Przypomniałem sobie, jak sir Parry mówił, że kobieta, która ich odwiedziła, była szczupła i wiotka, no ale podobno Edith czasami świadomie się głodziła.

– Nigdy nie zachowywała się jak matka – ciągnął Lockswood. – Potrafiła ich tylko krytykować i karcić, a szczególnie złościło ją to, że nie potrafiła ich odróżnić. Któregoś dnia, kiedy jak zwykle plątali się w kuchni pod jej nogami, wybuchnęła, że wszystko by dała, żeby móc ich odróżnić i wiedzieć, którego ukarać za wredne zachowanie wobec służby czy kradzież jabłek. Podobno chłopcy wyszli wtedy na podwórze i jeden ze służących widział, jak z pochylonymi głowami się naradzają. W końcu jeden z nich wziął do ręki dwa źdźbła trawy i wyciągnął je do drugiego. Ten pociągnął i jego źdźbło okazało się krótsze. A potem błysnęło ostrze noża i rozległ się krzyk bólu. Chwilę później chłopcy wrócili do kuchni i stanęli obok siebie, tyle że Barnabas z twarzą zalaną krwią. Okazało się, że Gerald zabrał z szuflady nóż i rozorał nim twarz brata. Matka zaczęła na nich krzyczeć, na co Gerald podobno odpowiedział: „Zrobiliśmy to dla ciebie, teraz będziesz mogła nas odróżnić”.

Nicholas zaśmiał się nieszczerze, a ja spojrzałem na Lockswooda ze zgrozą.

– Myślisz, że to prawdziwa opowieść?

– Tak głosi lokalna legenda – odparł, wzruszając ramionami. – Ale bliźniacy nigdy nic nie mówią na ten temat i nie lubią, jak ludzie pytają, skąd ta blizna u Barnabasa. Są takimi diabłami, że mogli sami to wymyślić. Wiem tylko, że byli wiecznym utrapieniem ojca. Ludzie często powtarzali, że tych dwóch urodziło się po to, by skończyć na szubienicy. A tymczasem to ich ojciec siedzi teraz w lochu i ma zawisnąć za morderstwo.

Popatrzyliśmy z Nicholasem po sobie. Jeśli tak wyglądało dzieciństwo tych chłopaków, to nie tylko mogli mieć wynaturzony motyw do zabójstwa matki, ale też byłem w stanie sobie wyobrazić, że mogli chcieć zostawić jej ciało w pozycji groteskowego upokorzenia. Zdawałem sobie sprawę, ile z takich opowieści może być tylko plotką i „lokalną legendą”, lecz wiedziałem z doświadczenia, jak tego rodzaju historie potrafią głęboko zapadać w umysły i twardnieć w nich jak skała, choć zawierają tylko strzępy prawdy.

Zamknęliśmy dom na klucz i Lockswood udał się na poszukiwanie konstabla, by go przekonać, żeby miał oko na posiadłość. Umówiliśmy się na spotkanie w poniedziałek rano przy Moorgate, by wyruszyć razem do Norfolk.

Nicholas i ja poszliśmy wolnym krokiem z powrotem do Temple Bar, skąd miał wrócić do siebie, a ja postanowiłem skorzystać z okazji i odwiedzić Guya. Wizyta w domu Boleyna dała nam obu dużo do myślenia.

– Jest coraz więcej ludzi, którzy mieli motywy, by zabić Edith Boleyn – zauważył Nicholas. – Jej mąż, jego druga żona Isabella Heath, sąsiad, a teraz ci dwaj chłopcy. Tylko że dla nich wszystkich byłoby bezpieczniej po prostu ją pochować.

– Synowie Boleyna nie wyglądają na… – zawiesiłem głos, poszukując odpowiedniego słowa – całkiem normalnych.

– To prawda.

– Jeśli ta historia z ciągnięciem losów o to, który ma pociąć sobie twarz, żeby matka mogła ich rozróżniać, jest prawdziwa, wymagałoby to niezwykłej determinacji. Nie wiem tylko, czy byłby to gest miłości, czy nienawiści.

Nicholas pokręcił głową.

– Zdaje się, że uważają się za dżentelmenów, ale postępują jak zbóje.

– Co myślisz o Lockswoodzie?

– Lojalny sługa, nie bał się stawić czoła tym draniom.

– A o jego chlebodawcy, Copuldyke’u?

Nicholas parsknął śmiechem

– Leniwy tłuścioch.

– Nie rozumiem, jak Lockswood go znosi.

– Copuldyke wypłaca mu pensję, więc podwładny musi go znosić. Tak to działa.

– To może ja też zacznę się tak do ciebie odnosić – powiedziałem z uśmiechem.

– Ale ja nie jestem tylko zwykłym pomocnikiem – odparł, podejmując mój żartobliwy ton.

– Byłeś, kiedy u mnie zaczynałeś.

– Może Lockswood też zrobi karierę. Z powodu lenistwa Copuldyke’a ma kontakty i wiedzę o Norfolk, a to towar, który można sprzedać.

– Dla nas będzie bardzo przydatny, już to czuję. Im więcej się dowiaduję o rodzinie Boleynów i ich sąsiadach, tym bardziej mnie cieszy, że mamy przewodnika w tym bagnie. – Pokręciłem głową. – Popytam go, co jego zdaniem mogło się dziać z Edith przez te dziewięć lat od jej zniknięcia. Bardzo nas ogranicza obietnica milczenia o jej wizycie w Hatfield tuż przed śmiercią.

– Taki warunek postawił sir Parry.

– Ciekawe, czy uda nam się zachować lojalność wobec lady Elżbiety i jednocześnie dojść do prawdy. Modlę się, by tak się stało.

Rozdział siódmy

Dotarliśmy do Temple Bar, Nicholas udał się na swą kwaterę, a ja poszedłem odwiedzić Guya. Skręciłem w Cheapside i dotarłem do ruchliwego targowiska ze straganami, które były osłonięte pasiastymi markizami. Odbywały się tam zażarte targi między przekupkami a gospodyniami domowymi w białych czepcach na głowach. Tyle że ostatnio dobroduszne przekomarzanie coraz częściej zamieniało się w pełne zajadłości kłótnie z wyzwiskami, którymi zdesperowani kupujący próbowali przekonać handlarzy do pozbycia się towarów za nowe szylingi. Pośród zwiędłych liści kapusty, nadgniłych jabłek i innych odpadków dojrzałem pamflet i podniosłem go. Był to jeden z wielu apeli pod adresem króla w sprawie wygradzania:

…aby prawdziwie dopilnować sprawiedliwości, aby ograniczyć wymuszenia i ucisk, aby umożliwić uprawę roli i dobre gospodarowanie, dzięki czemu lud będzie mógł rosnąć w siłę i się plenić. Twoje dobre serce nie dopuści do tego, żeby rosły dzikie bestie, a ludzie ginęli, żeby ziemia była tak pogrodzona, że Twemu ludowi braknie pożywienia i środków do życia, właściciele zamieniali pola uprawne w pastwiska, a tysiące ginęły z głodu.

Schowałem pamflet do sakwy.

Guy mieszkał w dzielnicy cyrulików i aptekarzy, w labiryncie uliczek między Cheapside a rzeką. W oknach wystawowych leżały wypchane jaszczurki z Indii i zakręcone rogi rzekomych jednorożców. Guy był licencjonowanym lekarzem i stać go było na coś dużo lepszego niż mały sklepik z pokojami na górze, ale mieszkał tu od lat i jak wielu starszych ludzi nie lubił zmian. Okazało się, że okna jego sklepu są zasłonięte żaluzjami, ponieważ od kilku miesięcy – od czasu, gdy poważnie zachorował – nie przyjmował nowych pacjentów. Był to widok żałosny, jako że zawód medyka stanowił oś, wokół której obracało się całe jego życie.

Gdy zapukałem do drzwi, otworzył je pomocnik mojego przyjaciela, Francis Sybrant. Podobnie jak Guy, Sybrant był mężczyzną dobrze po sześćdziesiątce i jak jego chlebodawca był niegdyś zakonnikiem. Zawsze miał skłonności do tycia i w ciągu ostatnich paru lat bardzo przybrał na wadze. Na ramieniu miał zawieszoną torbę.

– Pan Shardlake! – wykrzyknął. – Niechaj Bóg da ci dobry dzień. Nie spodziewaliśmy się ciebie, panie. – Wyglądał na zmieszanego moim widokiem.

– Dobrego dnia. Co u twojego pana?

– Stara bieda. Bez zmian – rzekł smętnym głosem. Sprawiał wrażenie zmęczonego. – Zechciej mi wybaczyć, panie, ale muszę dostarczyć lekarstwa jednemu z pacjentów.

– Myślałem, że Guy już nie przyjmuje nowych.

– Wciąż nas nachodzą starzy w sprawie mikstur i lekarstw, a ja je szykuję według wskazań pana Guya. Proszę o wybaczenie, lecz jestem już spóźniony… mam tyle spraw do załatwienia. Można pójść do niego na górę. Nie śpi. – Wpuścił mnie do środka i wybiegł na ulicę.

Przez chwilę stałem w sklepie Guya, wodząc wzrokiem po starannie opisanych słojach i butlach na półkach, po czym ruszyłem schodami na górę. Mój stary druh leżał w łóżku w koszuli nocnej i czytał; nad jego głową wisiał wielki stary hiszpański krzyż z figurą Chrystusa. Takie krzyże ostatnio usuwano z kościołów i palono; posiadanie go nawet w prywatnym pomieszczeniu mogło być ryzykowne, ale Guy pozostawał na wskroś katolikiem.

Uniósł głowę i uśmiechnął się na mój widok, ukazując wciąż białe zęby. Wyglądał jednak nie najlepiej. Był zawsze szczupły, ale teraz kości policzkowe i duży, cienki nos sterczały z twarzy i nawet jego brązowa mauretańska skóra miała niezdrowy żółtawy odcień. Często miewał napady gorączki, co kładł na karb niezdrowego powietrza na bagnistym terenie, gdzie stał jego dawny klasztor. Wyniósł się z niego już dawno temu, lecz ostatnio nawiedzał go jeden napad gorączki po drugim, z krótkimi jedynie przerwami. Widać było, że go wycieńczają. Mogłem mieć tylko nadzieję, że w końcu ustąpią.

– Niechaj Bóg da ci dobry dzień, Guy – powiedziałem.

– Matthew. Nie spodziewałem się ciebie. – Zawahał się, jakby chciał coś jeszcze dodać, popatrzył na drzwi i ponownie się uśmiechnął.

– Właśnie wróciłem z Hatfield i postanowiłem cię odwiedzić. Jak się czujesz?

Uniósł wychudzoną rękę i bezwładnie opuścił ją na kołdrę.

– Jestem słaby i zmęczony. I choć jestem medykiem, nie mam pojęcia, jak temu zaradzić. – Uśmiechnął się smętnie. – Czytałem. – Uniósł książkę. – Tomasz More, Dialogue of Comfort. To dialog między stryjem i bratankiem o wygodzie i utrapieniu. Wiem, że nigdy nie lubiłeś More’a, ale był człowiekiem wielkiej wiedzy.

– Wielki podpalacz i dręczyciel heretyków. – Był to temat naszego odwiecznego sporu. Wziąłem książkę do ręki, rzuciłem okiem na otwartą stronę i odczytałem głośno: – Zasobność bogatych jest źródłem życia dla ubogich. Ach tak, ta jego teoria, że w miarę jak bogaci się bogacą, ich bogactwo obsypuje biednych niczym piasek. No cóż, od dwudziestu pięciu lat praktykuję prawo, ale niczego takiego nie zauważyłem – Przypomniałem sobie znaleziony wcześniej pamflet i mu go podałem. – Popatrz na to.

– Wygrodzenia od lat są problemem – powiedział Guy, zerkając na kartkę. – Tomasz More wypowiadał się przeciwko nim.

– Lecz gdy potem kardynał Wolsey próbował ustanowić przeciwko nim prawo, More się sprzeciwił.

Guy roześmiał się cicho.

– Ależ ty się lubisz spierać. Rasowy z ciebie prawnik. Jestem jednak zbyt zmęczony, by z tobą dyskutować.

– Przepraszam. Wstawałeś dziś z łóżka?

– Tylko żeby pójść do wychodka. Ostatnio nawet siedzenie na krześle mnie męczy. Cóż, przynajmniej nie będę musiał iść w niedzielę i wysłuchiwać komunijnego nabożeństwa Cranmera w ogołoconym ze wszystkiego kościele. – Pokręcił ze smutkiem głową. – Nigdy nie sądziłem, że w Anglii może dojść do czegoś takiego. – Jego piwne oczy napełniły się łzami.

– W drodze powrotnej z Hatfield widziałem, jak bielono ściany kościoła – powiedziałem cicho. – Nawet z cytatami z Pisma Świętego na ścianach wyglądał na opustoszały i jakby bez serca.

– Zatem dla ciebie sprawy też już zaszły za daleko, prawda?

– Tak. Myślę, że tak.

– A co robiłeś w Hatfield?

– Złożyłem wizytę lady Elżbiecie.

Uśmiechnął się kwaśno.

– Ach, naszej protestanckiej księżniczce. Chociaż nie, ona wciąż ma tylko tytuł lady, tak jak jej siostra Maria. Śluby ich matek zostały unieważnione. W przeciwieństwie do Jane Seymour. Ciekawe, czy to protektor ich brata stoi za tym, by nie zostały księżniczkami.

– Być może.

– Nadal zajmujesz się nieruchomościami lady Elżbiety?

– Tak. Nawiasem mówiąc, w poniedziałek właśnie udaję się w jej sprawach do Norwich.

– Do Norwich? – powtórzył ze zdziwieniem. – A cóż to za sprawy?

Zawahałem się, ale zawsze wysoko ceniłem przenikliwość Guya.

– Niezwykłe. Daleki krewny Elżbiety z rodziny Boleynów stanie przed Sądem Objazdowym, oskarżony o morderstwo, i Elżbieta zwróciła się do mnie o przeprowadzenie dyskretnego śledztwa i dopilnowanie, by sprawiedliwości stało się zadość.

Guy popatrzył na mnie badawczo.

– Już od dawna nie zajmowałeś się takimi sprawami. Od czasu, gdy Jack Barak stracił rękę.

– To zupełnie co innego. Tu chodzi o norfolską szlachtę, a nie o wielką politykę.

– Zabierzesz ze sobą Nicholasa?

– Tak. Sam chce jechać. I szczerze powiedziawszy, ja też. Już mnie znużyło skrobanie piórem. Ten człowiek może być niesłusznie oskarżony o zamordowanie żony, ale jeszcze tego nie wiem.

Oczy Guya rozbłysły zaciekawieniem.

– Opowiesz mi całą historię? Pozwoliłoby mi to na chwilę zapomnieć o chorobie.

Zainteresowanie Guya mnie ucieszyło i pokrótce zrelacjonowałem mu znane mi fakty; opuściłem jedynie informację o wizycie Edith Boleyn w pałacu Hatfield. Gdy skończyłem, Guy opadł na poduszki i w pierwszej chwili pomyślałem, że zmęczyłem go swoją opowieścią, on jednak tylko się zamyślił.

– Może psoty bliźniaków w dzieciństwie miały tylko na celu zasłużenie na miłość matki – odezwał się po chwili. – A przynajmniej na jej uwagę. Ciągnięcie losów w sprawie okaleczenia mogło być ostatnią rozpaczliwą próbą zwrócenia na siebie uwagi matki.

– Rzeczywiście rozpaczliwą.

– A jej jedyną reakcją była złość?

– Tak mówią. Choć znam tę opowieść jedynie z drugiej albo i z trzeciej ręki.

– Jeśli na okaleczenie dziecka zareagowała złością, mogło to nasunąć chłopcom myśl, że rozlewanie krwi nic nie znaczy. – Zadumał się na chwilę, po czym spytał: – A jaki jest ich ojciec? Ten oskarżony o zamordowanie żony?

– Nie wiem. Wywołał skandal wśród sąsiadów, bo po zniknięciu żony sprowadził do domu kobietę, która pracowała w karczmie. Pokłócił się też z sąsiadem o miedzę. A nazwisko Boleyn wciąż obciążone jest piętnem. Wszystko to dla miejscowych przysięgłych może świadczyć przeciwko niemu. Dowiem się więcej w przyszłym tygodniu.

– Wracaj zdrowo i bezpiecznie – powiedział cicho Guy.

– Zrobię to i chcę cię wtedy widzieć w zdrowiu.

Uniósł szczupłą brązową rękę i bezwładnie ją opuścił.

– Myślę, że moja pielgrzymka po ziemskim padole dobiega końca. Mam już sześćdziesiąt sześć lat.

– Biblia mówi o trzech dwudziestkach plus dziesięć.

– Niewielu tego dożywa, jak obaj wiemy. Widząc, co się dzieje w Anglii i patrząc na upadek Kościoła, któremu oddałem całe życie, zaczynam myśleć, że może czas już odejść.

– Bzdura – rzuciłem z udawaną beztroską. – Masz pacjentów, którzy na ciebie liczą. Muszę wyznać, że trochę zaniedbałem zadane przez ciebie ćwiczenia i w drodze do Norfolk będę za to cierpiał. Po powrocie poproszę cię, żebyś znów mnie zbadał.

Zmierzył mnie wzrokiem.

– Pamiętaj, żeby w siodle siedzieć prosto na kościach miednicy. Nie pochylaj się ani nie patrz w ziemię. Wiem, że budowa twojego ciała cię do tego skłania, ale powinieneś dumnie patrzeć prosto przed siebie.

– Będę się starał. – Chwyciłem go za rękę i poczułem niewiele więcej poza kośćmi. Zapadła chwila ciszy, a potem usłyszałem pukanie do drzwi. Guy rzucił mi spłoszone spojrzenie.

– Proszę! – zawołał.

Do sypialni weszła Tamasin Barak, trzymając w jednej ręce kosz pełen wiktuałów, w drugiej dłoń jasnowłosego chłopca.

– Mam wszystko, o co prosiłeś… – zaczęła i na mój widok zamilkła. Jej ładna twarz z pełnymi ustami, obramowana białym czepcem, spod którego wymykały się kosmyki jasnych włosów, w jednej chwili przybrała lodowato zimny wyraz.

Nie widziałem jej od trzech lat i zauważyłem, że się postarzała; wokół jej ust i oczu pojawiły się zmarszczki. Jej synek George, teraz już czteroletni, był moim chrześniakiem, bo urodził się przed naszym zerwaniem kontaktów. Urodzonej później córki nie widziałem. George przyglądał mi się z wyrazem zaciekawienia w szeroko otwartych oczach.

– Niech Bóg da ci dobry dzień, Tamasin – powiedziałem cicho.

Nie zareagowała na moje pozdrowienie, zwróciła się do Guya i powiedziała suchym, pozbawionym emocji głosem:

– Zaniosę kosz do kuchni, mięso i jarzyny zostawię do powrotu Francisa, żeby ci z nich przyrządził potrawkę. Mięso jest dość mizerne, bo ceny znów poszły w górę i nie miałam pieniędzy na soczysty kawałek.

– Matthew wpadł niezapowiedziany – wyjaśnił Guy. – Nie powiedziałem mu, że poszłaś po zakupy dla mnie. Pomyślałem, że może jeśli się zobaczycie…

– Muszę wracać – przerwała mu lekko drżącym głosem. – Zostawiłam Tildę pod opieką pani Marris…

– Tamasin, Tamasin… – powiedział proszącym tonem Guy. – Matthew wyrusza w podróż do Norfolk. Moje serce niepomiernie by się uradowało, gdybyście przed jego wyjazdem mogli się pogodzić. Pamiętaj, że Chrystus nakazuje wybaczać.

Zapadła cisza, którą przerwał cienki głosik małego George’a.

– Kto to jest ten pan w czarnej szacie? – spytał, wskazując mnie. – Jest taki krzywy. Ma garb?

– Cicho bądź, George – rzuciła Tamasin, przyciągając dziecko, po czym zmierzyła mnie nadal lodowatym spojrzeniem. – Nigdy ci nie wybaczę tego, że mój mąż został przez ciebie kaleką – oświadczyła cichym, nieprzyjaznym tonem. – Co wieczór, kiedy zdejmuję mu to przeklęte urządzenie udające rękę i wcieram olejki w jego umęczony kikut, widzę ból na jego twarzy. I wtedy czasami myślę o tobie, ale nigdy ci nie wybaczam. – Jej głos lekko drżał.

– Jack sam wtedy podjął decyzję – odezwał się Guy.

– Zdaję sobie sprawę, że to ja go do tego doprowadziłem – zwróciłem się do Tamasin. – Ale byliśmy kiedyś przyjaciółmi. Czy nie moglibyśmy znów nimi być? Lub przynajmniej oszczędzić sobie wrogości?

– Tego byś chciał? – rzuciła. – Żebym udawała przyjaźń, gdy serce mam pełne złości? – Spojrzała na Guya. – Powinieneś mu powiedzieć, że tu przyjdę, i kazać mu wyjść. – Przeniosła wzrok na mnie. – A więc wybierasz się do Norfolk?

– Tak. Mam sprawę w Norwich.

– Mój mąż też tam będzie na sesji Sądu Objazdowego. Masz go zostawić w spokoju. Po powrocie spytam go, czy się z tobą widział, i na Boga, lepiej, żebym w odpowiedzi usłyszała, że nie. Pójdę teraz do kuchni. – Odwróciła się i pociągnęła za sobą George’a.

Chłopczyk odwrócił głowę i spojrzał na mnie przez ramię. Guy skulił się na łóżku jak człowiek pokonany.

– Przepraszam – bąknął. – Robi dla nas zakupy, bo biedny Francis nie radzi sobie ze wszystkim. Ale miałem nadzieję, że kiedy się spotkacie… – Pokręcił głową. – Nie trzeba było wspominać o twoim wyjeździe do Norfolk. Zapomniałem, że Jack też tam jedzie.

Westchnąłem. Czułem gryzący żal i wstyd, lecz także narastającą złość.

– Tamasin zawsze była trochę zawzięta – zauważył Guy.

– To prawda.

Wolno pokręcił głową.

– A od czasu tego nieszczęsnego wypadku zrobiła się wobec Jacka nadopiekuńcza. Zdaje się, że zaczyna go to już męczyć. Powinienem był cię uprzedzić, że tu przyjdzie, i dać ci szansę uniknięcia tego spotkania. To był egoizm z mojej strony.

– Nie. Chciałeś jak najlepiej.

Uśmiechnął się.

– Wiem, że ty i Jack nadal się widujecie, ale on to musi trzymać w sekrecie.

– Tak. I w Norfolk też zamierzam się z nim widzieć.

Popatrzył na mnie z troską.

– Tylko nie wpakuj go w jakieś nowe kłopoty.

– Nie wpakuję, ale jeśli tylko będę mógł, to się z nim spotkam.

Guy pokiwał głową. Widziałem po jego oczach, że jest bardzo zmęczony.

– Chyba już pójdę – rzuciłem. – Zobaczymy się za dwa, może trzy tygodnie.

– Już się na to cieszę, Matthew.

Ruszyłem do wyjścia. Na schodach usłyszałem dochodzące z kuchni szuranie czymś po stole. Ciche, bo Tamasin nigdy nie okazywała nadmiernego temperamentu. Chwilę się wahałem, po czym skręciłem do drzwi i wyszedłem ze sklepu.

Rozdział ósmy

Następnego dnia, w sobotę, wstałem wcześnie rano. Był piękny czerwcowy poranek, ale nie miałem czasu się nim zachwycać. Musiałem wpaść do Lincoln’s Inn i namówić jakiegoś zaprzyjaźnionego adwokata, by przez dwa czy trzy tygodnie mojego pobytu w Norfolk zajął się moimi bieżącymi sprawami. Na szczęście tego rodzaju wzajemne przysługi były dość rozpowszechnione, zwłaszcza podczas sesji Sądu Objazdowego. Musiałem też dopilnować, by mój sekretarz, John Skelly, został we wszystko odpowiednio wprowadzony. Na wieczór miałem zaproszenie na kolację do przyjaciela, Philipa Coleswyna.

Przy śniadaniu John Goodcole poinformował mnie, że na poniedziałek zarezerwował cztery dobre konie, na których Nicholas, Lockswood i ja oraz nasze bagaże pojadą do Norwich, za co szczerze mu podziękowałem. Dał mi też list dopiero co doręczony przez umyślnego z Hatfield. Otworzyłem go. Był od sir Parry’ego.

Witam, Panie Shardlake.

Spieszę wysłać ten list, byś go otrzymał przed wyjazdem do Norfolk. Zamówiłem dla Ciebie i Pana Overtona dwa pokoje na dwa tygodnie od trzynastego czerwca, bo chyba wcześniej tam nie dotrzecie. Pokoje są w zajeździe Pod Panieńską Głową, jednym z najlepszych w Norwich, w miejscu zwanym Tombland, kawałek od rynku i katedry, niedaleko od zamku i ratusza, gdzie odbędzie się proces. Większość prawników zatrzyma się w zajazdach przy rynku, więc nie będą Ci się narzucać z plotkami.

Wczoraj miałem okazję rozmawiać z Williamem Cecilem, sekretarzem protektora, którego – o ile mi wiadomo – znasz. To mój daleki krewny i można mu zaufać w sprawach dotyczących lady Elżbiety. Wspomniałem mu o sprawie Boleyna i prosiłem o dyskrecję, gdyby dotarły do niego jakieś pogłoski. Powiedziałem mu też, że wybierasz się do Norfolk, by tam przeprowadzić dyskretne śledztwo.

Napisz, proszę, gdy szczęśliwie dotrzecie do Norwich.

Twój oddany przyjaciel

Thomas Parry

Nie wiedziałem, że sir Parry jest spokrewniony z Williamem Cecilem. Pewnie zwrócił się do Cecila z prośbą, by żadne plotki dotyczące Johna Boleyna nie dotarły do uszu lorda protektora. I zamówił mi noclegi w zajeździe oddalonym od kwater innych prawników. Rozumiałem jego troskę o dyskrecję, ale jeśli mam zbadać sprawy zgodnie z życzeniem lady Elżbiety, to zachowanie jej będzie trudne. Pamiętałem też o zapieczętowanym wniosku o ułaskawienie, który wręczyła mi przed wyjazdem z Hatfield. Leżał teraz bezpiecznie pod kluczem w moim domu i miałem szczerą nadzieję, że nie będę musiał go użyć.

Spędziłem ranek w Lincoln’s Inn. Na szczęście udało mi się znaleźć ludzi, którzy tymczasowo zajmą się moimi bieżącymi sprawami, po czym poszedłem do swojej kancelarii z listą poleceń dla Skelly’ego. Nicholas już tam był i wykańczał sprawę, którą się zajmował.

– Cieszysz się na dzisiejsze wieczorne spotkanie? – spytałem.

– Cieszę się, panie. To dobrze, że poprosiłeś pana Coleswyna, by zaprosił Kenzych.

– Cóż, wiem, że marzysz o tym, by spotkać uroczą Beatrice.

Nicholas lekko się zaczerwienił, a Skelly opuścił głowę, by ukryć uśmiech. Znów pomyślałem, że coś mi się w Beatrice Kenzy nie podoba, ale nie do mnie należało rzucanie kłód pod nogi mojego asystenta, który wydawał się autentycznie zadurzony.

– Wiadomo, kto jeszcze będzie na kolacji? – spytał Nicholas.

– Chyba tylko Philip Coleswyn z żoną, my dwaj i państwo Kenzy z córką. I staruszka matka Philipa, która mieszka teraz z nimi.

– Nie zaprosił żadnej damy, która mogłaby zainteresować ciebie, panie?

– Nikogo poza starszą panią. A ona, o ile wiem, jest już po siedemdziesiątce.

Philip Coleswyn był moim bliskim znajomym. Poznaliśmy się, występując po przeciwnych stronach w wyjątkowo nieprzyjemnym procesie, ale potem okazał się szczerym i pełnym zrozumienia człowiekiem. Był zagorzałym protestantem, ale na tyle światłym, by nie unikać ludzi o odmiennych poglądach. Philip znał ojca Beatrice, adwokata sądowego, i z typową dla siebie uczynnością zgodził się zaprosić nas wszystkich na kolację, tak by Nicholas mógł zrobić kolejny krok w podchodach do Beatrice.

Byliśmy zaproszeni na szóstą i z Chancery Lane do domu Coleswynów przy Little Britain Street, przecznicy Smithfield, poszedłem piechotą. Stał w rzędzie podobnych starych budowli z wykuszowymi piętrami i okapowym dachem zapewniającym miłą ochronę przed słońcem, które mimo późnego popołudnia mocno jeszcze przygrzewało. Wyglądało na to, że wreszcie nadeszło lato.

Przed wyjściem zabrałem się do pakowania rzeczy na wyjazd do Norwich i odszukałem ostatni list od dawnej służącej, Josephine. Pisała w nim, że jest w ciąży i że jej oraz mężowi źle się wiedzie, w związku z czym wysłałem jej pieniędze. Uświadomiłem sobie, że od tamtej pory minęło już sześć miesięcy. Podała w tym liście adres: Pit Street, St Michael’s Coslany, Norwich. Nie znałem Norwich i nie miałem pojęcia, gdzie jest Pit Street, ale pomyślałem, że takie nazwy jak Pit czy Tombland* niczego dobrego nie zapowiadają.

Trochę się spóźniłem i przyszedłem na kolację ostatni. Włożyłem na tę okazję letnią czarną togę na brązowy dublet z jedwabnymi sznurami i ze srebrzystymi skuwkami jako jedynym elementem dekoracyjnym. Pamiętałem, że idę do protestanckiego domu, w którym przestrzegano surowości w ubiorze. I rzeczywiście, gdy wprowadzono mnie do salonu i Philip Coleswyn podszedł, by mnie powitać, miał na sobie czarny dublet pod czarną togą i jedynym urozmaiceniem w tej czerni był biały kołnierzyk koszuli. Zapuścił długą brodę, modną wśród radykałów.

– Matthew. Niech Bóg da ci dobry wieczór – powiedział, ściskając mi rękę.

– Przepraszam za spóźnienie.

– Tylko troszkę, nic nie szkodzi.

Jego żona, Ethelreda, podeszła i dygnęła na powitanie. Była atrakcyjną jasnowłosą kobietą około czterdziestki, w podobnym wieku co mąż. Miała na sobie brązową suknię, włosy upięła pod niebieskim francuskim czepcem. Jakże inaczej się teraz prezentuje, pomyślałem, pamiętając ją z naszego pierwszego spotkania przed trzema laty jako kobietę umęczoną i zalęknioną z powodu sięgających apogeum prześladowań protestanckich heretyków, które odbywały się z woli Henryka VIII.

– Ethelreda. Dobrze wyglądasz. Jak dzieci?

– Szybko rosną. Ale mamy dobrego nauczyciela, który trzyma je w ryzach.

W odróżnieniu od bliźniaków Boleynów, nad którymi żaden nauczyciel nie mógł zapanować, pomyślałem.

– Wejdź – zaprosiła mnie do salonu. – To matka mojego męża. – W fotelu siedziała starsza siwa kobieta w szpiczastym nakryciu głowy, spod którego wyzierała pulchna i pobrużdżona twarz o zakłopotanym wyrazie. – Matko, to jest pan komisarz Matthew Shardlake, nasz dobry znajomy. Moja teściowa, Margaret Coleswyn.

Starsza pani obrzuciła mnie obojętnym spojrzeniem, po czym krzywo się uśmiechnęła.

– Widzę, że jesteś tak siwy jak ja. W dzisiejszych czasach młodzi ludzie za szybko odkrywają włosy, a nakrycia głowy nie bywają już takie skromne jak kiedyś.

Podszedł Edward Kenzy. Był pięćdziesięciokilkuletnim adwokatem z Lincoln’s Inn, politycznym i religijnym konserwatystą i zatwardziałym cynikiem w kwestiach prawnych oraz światowych, a także miłośnikiem ostrych dyskusji, dobrego jedzenia i wina. Zetknąłem się z nim kilkakrotnie w sprawach zawodowych i mimo różniących nas przekonań nawet go polubiłem. Pod adwokacką togą miał ciemnoczerwony jedwabny dublet, a kołnierzyk jego koszuli zdobił zmyślny czarny haft. Stara pani Coleswyn, według której był zapewne zbytnio wystrojony, skrzywiła się z niesmakiem.

Całkowicie ją ignorując, Kenzy radośnie potrząsnął moją ręką.

– Kolego Shardlake! – wykrzyknął. – Od dawna nie widzieliśmy cię w sądach. Lady Elżbieta musi mieć dla ciebie dużo zajęć. Młody pan Overton powiedział mojej córce, że w poniedziałek wyjeżdżacie w jej sprawach do Norfolk.

– Owszem – odparłem, zerkając w kąt salonu, gdzie stał Nicholas zatopiony w rozmowie z Beatrice Kenzy. Zamiast togi miał na sobie nowy jasnoszary dublet, z czarnym pasem z ozdobną złocistą klamrą; strój wyglądał dość kosztownie. Beatrice była w niebieskiej sukni z wysokim kołnierzem, na szyi miała wisior wysadzany drogimi kamieniami. Była niebrzydką dziewczyną; miała przypudrowaną na biało twarz i po ojcu czarne włosy. Słuchała Nicholasa z szeroko otwartymi oczami, a na jej drobnych ustach błąkał się głupawy uśmieszek. Uświadomiłem sobie, że to właśnie ta niezbyt lotna mina mi w niej przeszkadza. Może niesprawiedliwie ją osądzałem, ale zawsze wolałem silne i inteligentne kobiety. Obok nich – na tyle blisko, by słyszeć ich rozmowę – stała kobieta w średnim wieku, tak podobna do Beatrice, że musiała być jej matką. Była w żółtej sukni z kontrastującymi czarnymi rękawami, a na siwiejących włosach zamiast czepca miała modny mały kapelusik.

Kenzy podprowadził mnie do niej.

– Moja żona, Laura. Moja droga, to pan komisarz Matthew Shardlake, pryncypał Nicholasa.

Dotąd słuchała rozmowy córki ze skupionym wyrazem twarzy, teraz jej rysy złagodniały i z uśmiechem dygnęła.

– Panie Shardlake, wiele o was słyszałam, panie – powiedziała afektowanym tonem. – Jak się poświęcaliście dla świętej pamięci królowej Katarzyny, niechaj Bóg zbawi jej duszę, a teraz robicie to samo dla lady Elżbiety.

– Tak, choć pracowałem także w Sądzie Próśb.

– Takie znajomości muszą zapewniać dobrą pracę. – Zerknęła na córkę i Nicholasa. – I pracując dla was, panie, Nicholas też zapewne nawiązuje dobre kontakty. – W spojrzeniu jej niebieskich oczu widać było zimną kalkulację, a ja dopiero teraz zaczynałem rozumieć coś, co od dłuższego czasu mnie dręczyło: dlaczego odnoszący sukcesy i zamożny adwokat pochwala zaloty do swojej jedynej córki ze strony młodzieńca bez pensa. Widać na pani Kenzy, która zapewne miała w tej sprawie najwięcej do powiedzenia, robiły wrażenie nazwiska moich klientów. Musiała uznać, że dzięki mnie Nicholas będzie się wkrótce obracał w najwyższych sferach kraju. Spojrzałem na Beatrice, która nadal z żywym zainteresowaniem słuchała jego wywodów na temat wizyty w pałacu Hatfield. Ciekawe, czy także dla niej stanowi to główną motywację.

W drzwiach stanął lokaj i Philip zaklaskał w dłonie.

– Prosimy wszystkich do stołu.

Przeszliśmy do jadalni, gdzie stół został już nakryty; stały na nim kielichy z wytwornego szkła. Wszyscy usiedli i upięli serwetki na ramionach. Zajmowałem miejsce obok Laury Kenzy, po drugiej ręce miałem Philipa siedzącego u szczytu stołu. Naprzeciwko mnie zasiadła – z pomocą sługi – starsza pani Coleswyn. Odmówiono modlitwę i Philip wzniósł toast za zdrowie „króla, naszego małego pasterza”. Służba wniosła przystawki: sałatki, jajka, ser, masło i pszenny chleb na drożdżach.

– To pierwsza kolacja w tym roku, która obejdzie się bez świec – zauważył Philip. I rzeczywiście, ilość światła dziennego, które wpadało przez wychodzące na piękny ogród okna, zupełnie wystarczała do jedzenia. – Wiosna była w tym roku straszna. Obawiam się, że czekają nas złe żniwa i dużo dramatów wśród biedoty pod koniec roku.

– Biedota zawsze była i zawsze będzie – wtrącił Edward Kenzy.

– Ale rzadko ludzie głodowali tak bardzo jak teraz – odrzekł Philip. – Bochenek za pensa jest o połowę mniejszy niż dwa lata temu. – Był zagorzałym wyznawcą zasad Wspólnoty i zdecydowanie opowiadał się za reformami społecznymi i religijnymi. Jak ja, wierzył, że obowiązkiem państwa jest naprawienie zła, które doprowadziło do tak gwałtownego zubożenia. Teraz spojrzał w moją stronę, szukając we mnie poparcia.

– To prawda – potwierdziłem. – Ceny gnają w górę szybciej niż kiedykolwiek, natomiast zarobki biednych pozostają niezmienione.

– Ceny dla wszystkich gnają w górę – oburzyła się Laura Kenzy. – Osobom takim jak ja, które mają cały dom na głowie, też nie jest łatwo. Albo jak mój brat, który ma domy w Bishopsgate. Koszty rosną, a czynsze zostały ustalone lata temu. Czy to jest sprawiedliwe? – Zwróciła się do mnie z lekko zarumienioną twarzą: – Za przeproszeniem, panie Shardlake.

– Nie ma za co przepraszać, pani. Masz prawo do własnej opinii, jak każdy.

– Czy ktoś wybiera się jutro do katedry Świętego Pawła, by wysłuchać modłów arcybiskupa Cranmera z nowego modlitewnika? – wtrąciła Ethelreda, by zmienić temat.

– Moja żona i córka idą jutro do kaplicy Lincoln’s Inn, ale ja wybieram się do katedry – odrzekł obojętnym tonem Edward Kenzy. – Sądzę, że to będzie historyczne wydarzenie. – Zerknąłem w jego stronę, mając w pamięci jego religijny tradycjonalizm. Zauważył, że na niego spoglądam, i spytał: – A ty, kolego Shardlake?

– Też tam pójdę. Tak jak mówisz, ten dzień przejdzie do historii.

– O ile wiem, w przeszłości pracowałeś, panie, dla arcybiskupa – powiedziała Laura Kenzy. Snobizm brał u niej górę nad oporami wynikającymi z religijnego tradycjonalizmu.

– Tak – potwierdziłem. – Za czasów króla Henryka. Cokolwiek mówić o arcybiskupie Cranmerze, odznacza się szczerością.

To wywołało u Ethelredy rumieniec entuzjazmu i skłoniło do włączenia się do rozmowy.

– W zeszłym tygodniu nasza rodzina poszła wysłuchać kazania pana Latimera przy Krzyżu Katedralnym. Mówił o chorobie toczącej organizm państwa i potrzebie zapewnienia wszystkim dobrobytu we Wspólnocie.

– Pleciesz głupstwa, Ethelredo. Czasem mi się zdaje, że nie masz za grosz rozumu. – Głos starszej pani Coleswyn aż ociekał pogardą. – Tak, pan Latimer wspomniał o potrzebie reformy we Wspólnocie, ale był to tylko dziesięciominutowy fragment jego dwugodzinnej mowy. Dużo więcej czasu poświęcił temu, co naprawdę gnębi Anglię: niepohamowanemu oddawaniu się grzechom ciała, hazardowi i kurestwu, niemożności całkowitego wykorzenienia resztek papiestwa z naszego życia. I potępił tych, którzy w zeszłym miesiącu wystąpili przeciwko swoim panom. – Starsza pani zamilkła i powiodła rozeźlonym wzrokiem po obecnych, jakby prowokowała, by ktoś jej zaprzeczył.

Ethelreda poczerwieniała.

– Mamo… – rzucił ostrzegawczym tonem Philip.

Edward Kenzy odchrząknął.

– Jestem pewien, że pamfleciści i zwolennicy Wspólnoty zauważyli tylko to, co pan Latimer powiedział o reformie ziemskiej, podchwycili to i rozdmuchali na wszystkie strony. Mam tylko nadzieję, że nie potępił dobrego jedzenia, bo w przeciwnym razie wszyscy bylibyśmy skazani na ogień piekielny. Choć sądzę, że i bez tego uważa, że większość z nas jest zgubiona, ale zupełnie się tym nie przejmuje. Ten sos do jajek jest pyszny, pani Coleswyn.

Przy stole rozległ się niepewny chichot i tylko starsza pani zachowała kamienną twarz.

– Latimer miał natomiast rację, potępiając tych chłopów, którzy w zeszłym miesiącu wystąpili przeciw grodzeniom gruntów – ciągnął Kenzy poważniejszym tonem. – W hrabstwie Wilt doszło do zamieszek, kiedy zaczęli zwalać płoty wokół nowego parku sir Williama Herberta, a on musiał skrzyknąć na pomoc aż dwustu ludzi. Podobno nie obeszło się bez rozlewu krwi. – Spojrzał na mnie. – Żoną Herberta jest siostra świętej pamięci królowej Katarzyny. Słyszałeś coś o tej sprawie?

– Nie, spotkałem Herbertów tylko raz – odrzekłem ostrożnie. – Ale można zrozumieć gniew dzierżawców Herberta na grodzenie ogromnej połaci dobrej ziemi rolniczej tylko po to, by ich lordowskie mości miały gdzie polować. Ta miłość bogaczy do dzikiej zwierzyny obraca się przeciwko biedocie ze Wspólnoty.

Kenzy spojrzał na mnie.

– Jak brzmi twoja definicja Wspólnoty? – spytał.

– To naród w stanie równowagi ekonomicznej, w której obowiązujące zasady zapewniają, że nikt nie jest za biedny, aby żyć.

– Protektor ogłosił w kwietniu zdecydowany zakaz bezprawnego grodzenia – dodał Philip. – O ile wiem, polecił Johnowi Halesowi powołanie nowych komisji, które mają latem objechać całą Anglię i znieść wszystkie nielegalne grodzenia ziemi, począwszy od tysiąc czterysta osiemdziesiątego piątego roku. Dzięki temu może dojść do usunięcia licznych zadawnionych niesprawiedliwości.

– Jest wiele starych niesprawiedliwości, ale są też zupełnie nowe, które biorą się z zabierania terenów gminnych pod prywatny wypas owiec – dodałem, pamiętając o sytuacji w Brikewell. – Ale zniesienie wszystkich grodzeń od osiemdziesiątego piątego roku… – Pokręciłem ze smutkiem głową. – To może być zadanie dla setki prawników na wiele najbliższych lat. Wszelkie zwroty ziemi do puli gminnej będą oprotestowywane w sądzie przez właścicieli ziemskich, nawet jeśli odebranie ziemi nie nastąpi zaraz po wizycie komisji. Zarówno sędziowie pokoju, jak i właściciele będą temu przeciwni. Boję się, że lord protektor dobrze tego nie przemyślał. Może istotnie chce przeprowadzić poważną reformę, ale powinien to ostrożniej zaplanować.

– Tak – potwierdził Kenzy. – No bo skąd członkowie komisji mają wiedzieć, co należało do gminy pięćdziesiąt lat temu, jeśli brakuje dokumentacji? A zapewne brakuje.

– Będzie można się dowiedzieć od starych mieszkańców, którzy mieszkali wtedy na tym terenie… – zauważył Philip Coleswyn.

– Ktoś dorosły w tysiąc czterysta osiemdziesiątym piątym musiałby teraz mieć osiemdziesiąt lat, o ile w ogóle jeszcze żyje – burknął Kenzy.

– Ale mogli opowiadać swoim dzieciom, a te mogłyby teraz dać świadectwo.

– Daj spokój, Philipie – obruszył się Kenzy. – Przecież wiesz, że takie opowiastki z drugiej ręki nie mają wartości dowodowej w sądzie. I do kogo komisja miałaby się zwracać? Do dzierżawców, najemców, bezprawnych użytkowników? Ktoś taki miałby decydować o tym, komu należy się ziemia w Anglii? Wbrew woli miejscowych posiadaczy ziemskich? Czy protektor Somerset chce, by doły rządziły górą wbrew naturalnym i biblijnym regułom?

– Lord protektor chce tylko przywrócić sprawiedliwość – rzekł Philip z naciskiem.

– Prawdziwsze będzie stwierdzenie, że zależy mu na zachowaniu reputacji Dobrego Księcia wśród biedoty – odparował Kenzy. – Jak powiedział pan Shardlake, nie przemyślał dobrze wszystkiego. A tak naprawdę lordowi protektorowi chodzi jedynie o podbicie Szkocji.

– Patrząc, jak głowa traktuje nogi, czasami sam się zastanawiam, czy nie byłoby lepiej dla wszystkich, gdyby rządziły polityczne doły – wtrąciłem, nie bacząc na obrazoburczość tego stwierdzenia.

Margaret Coleswyn zapałała świętym oburzeniem.

– Chcesz, panie, zburzyć porządek społeczny dany od Boga?! – wykrzyknęła. – Mówisz jak anabaptysta, który chciałby rzucić ten kraj w otchłań zbrodni i anarchii!

Skwitowałem jej słowa zimnym uśmieszkiem.

– Pamiętam, jak trzy lata temu religijni tradycjonaliści obrzucali wszystkich protestantów oskarżeniami o anabaptyzm. To dziwne, jak łatwo reformatorzy sami teraz oskarżają o to innych. Czyż Joan Bocher nie skazano za herezję anabaptystyczną? O ile wiem, jest w rękach lorda kanclerza Richa, który torturował Annę Askew. Być może Joan Bocher też spalą. Aż dziw patrzeć, jak historie się powtarzają.

Stara kobieta nic już nie powiedziała, tylko patrzyła na mnie z oburzeniem. Przy stole zapadło milczenie. Ku zadowoleniu wszystkich chwilę potem wniesiono główne danie – półmisek z pieczonej wołowiny na pierzynce ziół i półmiski z kurczakiem w sosie cytrynowym – i biesiadnicy z ulgą zabrali się do jedzenia.

– Pani Coleswyn, gratuluję wspaniałych potraw – odezwał się po chwili Edward Kenzy.

– Dziękuję. Nie było łatwo wszystko dostać. Produkty są albo trudno dostępne, albo drogie. Kupcy w jednym miesiącu gromadzą zapasy i sprzedają w następnym, kiedy ceny znów idą w górę.

– Myślę, że wszyscy przy tym stole zgodzą się przynajmniej z tym, że rosnące ceny stanowią poważny problem – powiedział Kenzy i powiódł wzrokiem po obecnych. – Ale z czego się to bierze? Kupcy przetrzymują towary w nadziei na wzrost cen, to prawda, lecz prawdziwy problem tkwi w utracie wartości pieniądza. To nie przypadek, że tylko w tym roku już dwukrotne bito nowe monety, a ceny rosły szybciej niż kiedykolwiek. Podstawowym źródłem zła jest trwonienie pieniędzy na wojnę w Szkocji, której nigdy nie da się wygrać. Sześcioletnią Marię, królową Szkotów, wywieziono do Francji, nigdy więc nie poślubi króla Edwarda, a w Szkocji przebywają wojska francuskie. Myślę, że lordowi protektorowi zależy tylko na tym, by kosztem wszystkich prowadzić tę niemożliwą do wygrania wojnę.

– Ale Anglia musi się bronić – odezwał się Nicholas ze swojego końca stołu. – Ile razy wyruszaliśmy na wojnę z Francją, tyle razy Szkoci atakowali nas od tyłu. Jeśli pokonamy Szkocję, zabezpieczymy sobie tyły.

– Tyle że kampanie protektora są katastrofalne – rzucił Kenzy ze złością. – Jego szkockie forty padają jeden po drugim, na pomoc ze strony szkockich protestantów nie ma co liczyć, a żołnierze dezerterują. W tym tkwi sedno naszych kłopotów, panie Overton. Zabrano srebro z monet i użyto go do sfinansowania przegranej wojny. Osłabianie pieniądza rozpoczął Henryk Ósmy, ale to nic w porównaniu z tym, co później zrobił protektor.

– Nie zgadzam się, że ta wojna jest przegrana – zaperzył się Nicholas. – Właśnie trwają przygotowania do nowej kampanii.

– W ubiegłym tygodniu widziałam w Londynie oddział szwajcarskich najemników – wtrąciła Ethelreda. – Wszyscy jechali na koniach, mieli na sobie zbroje, w rękach muszkiety.

– Też ich widziałem, pani. – Twarz Nicholasa płonęła młodzieńczym zapałem do wojaczki. – Wspaniały widok.

– Straszny widok – rzuciła cicho Ethelreda. – A jeśli zwrócą się przeciwko nam?

– Przysięgli naszemu królowi.

– Przysięgną każdemu, kto więcej im zapłaci – wtrąciłem. – W tej kwestii jestem po stronie pana Kenzy’ego.

– Mający honor naród nie powinien nigdy bać się wojny – oświadczył z mocą Nicholas.

Spojrzałem na siedzącą naprzeciwko niego Beatrice. Do chwili zejścia rozmowy na tematy wojenne gawędziła z Ethelredą Coleswyn, odwracając się do niej tak, by nie pozwolić Nicholasowi włączyć się do rozmowy. Pomyślałem, że to kobieca sztuczka mająca na celu wywołanie w nim uczucia wdzięczności, gdy w końcu raczy go do siebie dopuścić.

– Panienko Beatrice – odezwałem się – a co ty myślisz o wojnie? Zgadzasz się z Nicholasem czy ze swoim ojcem?

Moje pytanie wyraźnie ją zmieszało. Zarumieniła się i spojrzała na matkę.

Ta uśmiechnęła się.

– Moja córka nie ma zdania w takich sprawach. Została nauczona, by zajmować się tylko tym, co wypada młodej damie.

Beatrice wyraźnie ulżyło.

– Widzisz, Nicholas, jaki płochy jest mój dziewczęcy umysł? – zaszczebiotała i obrzuciła mnie pełnym złości spojrzeniem, po czym ponownie przeniosła wzrok na Nicholasa. – Nie rozmawiajmy już więcej o wojnie. Choć wiem, że w następnym tygodniu ty też się wybierasz na północ. Będę się o ciebie martwiła.

– Tylko do Norfolk, panno Beatrice. Stamtąd jest jeszcze bardzo daleko od Szkocji – rzekł uspokajająco Nicholas, choć nie miałem wątpliwości, że Beatrice doskonale wie, że z Norfolk do Szkocji jest szmat drogi. Nicholas zetknął koniuszki palców z jej palcami, a ona powiodła wokół stołu takim wzrokiem, jakby mówiła: „No widzicie, jaka jestem głupia?”.

Wcale nie, pomyślałem.

– Wolałabym, żebyś nie jechał – oznajmiła. – Może po powrocie będziesz mówił po ichniemu i wcale nie będę cię rozumiała.

– No cóż, przynajmniej nauczyliśmy córkę dbać o prawidłową wymowę – wtrąciła Laura Kenzy, a ja pomyślałem, że jest nie tylko pozbawiona poczucia humoru, ale też nie lada snobką.

Spojrzałem na jej męża, a on puścił do mnie oko.

– Mieszkańcy Norfolk nie mogą się aż tak bardzo od nas różnić – powiedziałem. – W końcu Norwich to drugie co do wielkości miasto w Anglii.

– I szczyci się wieloma budowlami – dodał Edward Kenzy. – Wspaniała katedra, piękny ratusz.

– Byłeś tam? – spytałem.

– Tak. Kiedyś miałem w Norwich sprawę, choć było to wiele lat temu. Słyszałem, że od tego czasu ich gospodarka mocno podupadła.

W tym momencie Philip Coleswyn przypomniał nam, że zbliża się godzina dziesiąta, po której nikomu nie wolno przebywać na dworze. Rozeszliśmy się bez specjalnego żalu, że ta pełna fochów kolacja dobiegła końca. Zrobiło się już ciemno i od pewnego czasu w jadalni paliły się świece. Philip wysłał lokaja po pachołków, którzy mieli przyświecać nam pochodniami w drodze powrotnej. Wyszliśmy z domu, by pooddychać łagodnym wieczornym powietrzem i poczekać na pachołków. Znalazłem się ramię w ramię z Edwardem Kenzym.

– Interesujący wieczór, kolego Shardlake – powiedział. – Cieszę się, że jesteśmy zgodni w kwestii inflacji naszego pieniądza, ale powiedz mi szczerze: czy ty naprawdę chciałbyś obalić cały porządek społeczny? Czy jak większość dżentelmenów nie obawiasz się motłochu, nie czujesz się pewniej na ulicy, mając przy sobie asystenta z mieczem? Czy nie odwracasz ze wstrętem wzroku od tabunów żebraków, którzy wyciągając ręce, demonstrują swoje blizny i straszliwe rany, często przez nich namalowane?

– Odwracam wzrok ze wstydem, kolego Kenzy, nie ze wstrętem. Ale tak, odwracam, więc może nie powinienem prawić kazań. Mimo to chciałbym, aby krzywdy ludzi z gminu zostały naprawione.

Kenzy nie odpowiedział. Zakołysał się na stopach i wskazał głową Nicholasa, który stał przed Beatrice, zgięty w dworskim ukłonie.

– Dobry z niego chłopak, choć może odrobinę zbyt zuchwały – powiedział i spojrzał na mnie wzrokiem rozpłomienionym blaskiem świec w oknie Philipa. – Moja żona jest olśniona twoimi kontaktami na dworze. Kiedyś pracowałeś nawet dla samego lorda Cromwella, czyż nie?

– Te kontakty nigdy nie należały do łatwych. Została mi już tylko lady Elżbieta i właściwie pracuję dla jej zarządcy, sir Parry’ego.

– Dla Laury to aż nadto.

Nagle zdałem sobie sprawę, że Kenzy’emu jest zupełnie obojętne, czy znajomość Beatrice z Nicholasem zaowocuje trwalszym związkiem, byle tylko uwolniła go od suszenia głowy przez żonę. Ponownie zerknąłem na parę młodych. Laura Kenzy właśnie perorowała, że ma nadzieję ujrzeć Nicholasa na rodzinnej kolacji po jego powrocie z Norfolk.

– Och, tak! – wykrzyknęła radośnie Beatrice, wpatrując się w młodzieńca rozjarzonym wzrokiem.

W jej entuzjazmie widziałem jakiś fałsz, którego on najwyraźniej nie dostrzegał. Ale jaki zakochany potrafi jasno widzieć?

* Pit – dół, jama, wyrobisko; Tombland – cmentarzysko.

Rozdział dziewiąty

Następnego dnia, w niedzielę dziewiątego czerwca, przypadały Zielone Świątki i od tego dnia wszystkie nabożeństwa w kościołach miały być odprawiane z nowego modlitewnika. Ubrałem się w togę, na głowę włożyłem prawniczą czapkę, wziąłem modlitewnik i wyruszyłem do katedry Świętego Pawła. Byłem sam. Nicholas unikał kościołów, jak tylko się dało, a John Goodcole, którego zaprosiłem wraz z rodziną do udziału we wspólnym nabożeństwie, z żalem odmówił, tłumacząc, że wybierają się do swojego kościoła parafialnego. Nie naciskałem i postanowiłem sam uczestniczyć w historycznym zdarzeniu.

Przechodząc obok Temple Bar, zacząłem dumać, czy moja ocena Beatrice Kenzy nie jest niesprawiedliwa. Właściwie nie znałem tej dziewczyny, więc pochwalanie lub ganienie wyboru Nicholasa nie należało do mnie. Niemniej uznałem, że przy nadarzającej się okazji ostrożnie poruszę z nim tę sprawę.

Przeszedłem przez Ludgate i ujrzałem przed sobą wspaniałą wieżę katedry. Przy wejściu na kościelny dziedziniec kłębił się jak zwykle tłum żebraków: dzieci wyciągały ręce chude jak patyki, mężczyźni bez jednej lub więcej kończyn wykrzykiwali, że są kalekami wojennymi. Pamiętając wczorajszą rozmowę z Edwardem Kenzym, sięgnąłem do sakiewki, dałem szylinga przeraźliwie chudej dziewczynce i ruszyłem dalej pośród okrzyków: „Panie, a dla nas?! My też głodujemy!”. Przyspieszyłem kroku w obawie, że mogą się na mnie rzucić, a byłem przecież sam.

Znalazłem się w wielkiej katedrze na długo przed rozpoczęciem nabożeństwa, ale i tak była już pełna ludzi. Zauważyłem, że pod ścianami stali rozstawieni co parę kroków członkowie straży królewskiej. Obecne były wszystkie najważniejsze osobistości Londynu: burmistrz Amcoates i radni miejscy w czerwonych szatach, starszyzna cechów w barwnych opończach i liczni członkowie Rady Królewskiej w podbitych futrem szatach z lśniącymi złotymi łańcuchami, a także, jak zwykle, zasępiony Richard Rich w paradnym stroju lorda kanclerza, William Paget z kwadratową twarzą i długą rozwidloną brodą, który niedawno otrzymał tytuł szlachecki, William Parr, brat królowej Katarzyny i markiz Northampton, trzydziestoparolatek o drobnych rysach i z rudą brodą. Obojętnie przerzucał kartki nowego modlitewnika i patrząc na niego, pomyślałem, że bardzo się różni od swej świętej pamięci siostry. Miał opinię człowieka wielkiej ogłady, ale o bardzo miernych zdolnościach i jego zasiadanie w Radzie wszyscy kładli na karb pokrewieństwa z nieżyjącą królową. A potem dojrzałem Williama Cecila. Stał, uważnie penetrując wypełniający katedrę tłum. Nasze spojrzenia się spotkały i lekko skłonił głowę. Odpowiedziałem tym samym i moje myśli natychmiast pobiegły do pewnego strasznego styczniowego dnia. Wypatrzyłem też Philipa Coleswyna z rodziną, ale stali po drugiej stronie nawy i dzieliła nas zbita gromada ludzi.

Wszyscy zwrócili głowy w stronę głównego wejścia, od którego środkowym przejściem ruszyła procesja duchownych, na czele z Thomasem Cranmerem, arcybiskupem Canterbury, odznaczającym się długą siwą brodą i dużymi, bystrymi niebieskimi oczami. Jego ziemistą cerę rozjaśniał wyraz chłodnej pewności siebie, w rękach trzymał nowy modlitewnik.

Wszedł na podium i przystąpił do odprawiania zielonoświątkowej mszy; wypowiadał każde słowo liturgii po angielsku donośnym, wyraźnie brzmiącym głosem. W nowym obrządku nie było miejsca dla świętych. Ludzie zaczęli ukradkiem się rozglądać, czy nie znajdzie się ktoś, kto wystąpi w obronie dawnych modłów po łacinie, ale nikt się nie burzył i czuć było rosnące napięcie w miarę zbliżania się Cranmera do punktu kulminacyjnego: wieczerzy Pana i świętej komunii, powszechnie zwanych mszą, jak to ostrożnie formułował nowy modlitewnik. Modłów nie poprzedził dawny ceremoniał przygotowania do mszy: mycie rąk, żegnanie się, błogosławieństwa. Arcybiskup uniósł chleb i wino i zaintonował po angielsku, nie po łacinie: Pozwól nam zatem, łaskawy Panie, zjeść ciało Twego Syna Jezusa Chrystusa i wypić Jego krew, zawarte w tych świętych tajemnicach, tak byśmy wiecznie mogli w Nim przebywać, a On w nas.

I tak to trwało, każde słowo modłów wypowiadane po angielsku do końca nabożeństwa. Na wielu twarzach widziałem wyraz uduchowionej ekstazy, na niektórych smutek i niezadowolenie, ale w całym kościele panowała tak absolutna cisza, że byłoby słychać upadającą szpilkę. Gdy nabożeństwo dobiegło końca i Cranmer zszedł z podium, w tłumie dały się słyszeć głośne westchnienia i szelest szat. Ludzie zaczęli rozglądać się na boki, by sprawdzić reakcję bliźnich. Zachowałem kamienny wyraz twarzy i wraz z tłumem ruszyłem do wyjścia.

Chwilę potem mój wzrok padł na dwóch mężczyzn ubranych jak ja w prawnicze togi i czepki na głowach. Niższym był Cecil, a za nim stał postawny i masywnie zbudowany czterdziestoparoletni mężczyzna z gładko ogoloną twarzą i przymrużonymi ciężkimi powiekami, wykrzywionymi pogardliwie ustami i pyszałkowatą miną. Miał w sobie coś takiego, że patrzący na niego od razu czuł się jak winowajca, który popełnił jakieś wykroczenie i za chwilę zostanie za to srogo skarcony.

Cecil powitał mnie z uśmiechem i życzył dobrego dnia. Policzki młodego sekretarza nad krzaczastą brodą były zaróżowione, oczy entuzjastycznie rozjarzone.

– A więc, komisarzu Shardlake, jak ci się podobało nowe nabożeństwo?

– Dostrzegam w nim wielkie zmiany – odrzekłem wymijająco.

Towarzysz Cecila lekko zmarszczył twarz i pomyślałem, że chyba nie jest ich wielkim entuzjastą. Cecil głosem urzędowym przedstawił nas sobie.

– Pan Shardlake. A to jest sir Richard Southwell. Jest członkiem Rady i trzyma pieczę nad dobrami lady Mary w Norfolk. Słyszałem, że wyruszasz tam jutro, pomyślałem więc, że ta znajomość może ci się przydać.

Skłoniłem się Southwellowi, co ten skwitował ledwie zauważalnym kiwnięciem głową. Pamiętałem, jak Parry mówił, że rozmawiał z Cecilem, pomyślałem więc, że ten nie bez powodu dokonuje tej prezentacji.

– Rozumiem, że zostaliście najęci do sprawy Johna Boleyna – powiedział Southwell tonem równie nadętym jak jego wygląd. – Wasza podróż może się okazać stratą czasu, bo w powszechnej opinii ten człowiek zasługuje na stryczek.

Zauważyłem, że w wielkich mięsistych dłoniach mnie rękawice.

– Na razie zbyt mało wiem, sir Richardzie. – Na moment zawiesiłem głos, po czym dodałem: – Rozumiem, panie, że jesteś właścicielem ziemi sąsiadującej z posiadłością Boleyna.

– Chyba tak. – Southwell machnął lekceważąco rękawiczkami. – Mam w Norfolk ponad trzydzieści posiadłości i nie wszystkie pamiętam.

Uśmiechnąłem się ze zrozumieniem.

– Rozumiem, że twoi urzędnicy odwiedzili już żonę Boleyna.

Southwell skrzywił się i spojrzał na mnie spod przymrużonych ciężkich powiek.

– Tak postępują zawsze, gdy ziemia może ulec konfiskacie w związku z wykonaniem wyroku śmierci. I kimkolwiek jest ta kobieta w domu Boleyna, na pewno nie jest jego prawowitą żoną. Myślę, że właściwszym słowem byłoby „nałożnica”. – Zarechotał głośno, ukazując rząd popsutych zębów.

– Znalezienie zwłok Edith Boleyn na pewno dodatkowo komplikuje sprawę w sensie prawnym – wtrącił Cecil i zwracając się do Southwella, dodał: – Jestem pewny, że kolega Shardlake doskonale to rozumie. Jego zadaniem jest tylko dopilnowanie, by zgodnie z prawem została wymierzona sprawiedliwość.

– Od tego jest ława przysięgłych – odparł Southwell. – A teraz, panowie, muszę łyknąć świeżego powietrza. Może spotkamy się w Norfolk, panie Shardlake – dodał tonem niemal groźby, odwrócił się na pięcie i odszedł bez słowa pożegnania.

Cecil uniósł brwi, lekko się uśmiechnął i obaj wmieszaliśmy się w tłum opuszczający katedrę.

– Przepraszam za maniery Southwella, ale już taki jest – rzucił cicho Cecil. – Pomyślałem, że powinieneś o tym wiedzieć.

– Wiem, że Copuldyke, adwokat sir Parry’ego, się go boi.

Cecil ściszył głos jeszcze bardziej.

– Southwell jest jednym z najbogatszych i najpotężniejszych ludzi w Norfolk. Hoduje na swych ziemiach około piętnastu tysięcy owiec. Przez długi czas był klientem księcia Norfolk, jednak gdy trzy lata temu król Henryk postanowił rozprawić się z tą rodziną, Southwell złożył fałszywe zeznania przeciwko księciu. W nagrodę został wyznaczony na pomocnika wykonawcy testamentu króla i na zastępcę członka Rady na wypadek śmierci któregoś z jej członków. Teraz, gdy lady Maria kupiła ziemie księcia Norfolk, stała się patronką Southwella. W każdym razie to potężny człowiek.

– Nie może zatem być przyjaźnie nastawiony do lady Elżbiety i Boleynów. – Zawahałem się. – Ciekawe, czy ma osobiste plany wobec ziemi Johna Boleyna.

Cecil obrzucił mnie twardym spojrzeniem.

– Jeśli Boleyn zostanie skazany i Southwell będzie chciał kupić jego ziemię, nie sprzeciwiaj się. Jego przywiązanie do dawnych zwyczajów religijnych… czego nie ukrywa… oznacza wprawdzie, że jego pozycja trochę osłabła, ale i tak cieszy się zaufaniem lorda protektora. Lady Maria odmówiła korzystania z nowego modlitewnika w nabożeństwach w swoim domu, trzeba więc będzie jakoś ją przekabacić i Southwell odegra w tej sprawie ważną rolę.

– Wychodzi na to, że nie wolno mi się nikomu narazić.

– Tak będzie lepiej w dobrze pojętym interesie lady Elżbiety. A jeśli chodzi o Southwella, to także w twoim.

– Słyszałem, że był kiedyś oskarżony o morderstwo.

Cecil rozejrzał się na boki, po czym szepnął:

– Tak. Siedemnaście lat temu zabił w Westminsterze innego właściciela ziemskiego z Norfolk. Podobno się pokłócili i dźgnął go nożem, ale potem zapłacił królowi Henrykowi mnóstwo pieniędzy i został ułaskawiony. A nawiasem mówiąc, w zeszłym roku przymknął oko na wybryk swojego człowieka, Johna Atkinsona, który porwał czternastoletnią dziedziczkę z Norfolk i wbrew jej woli wziął z nią ślub. Rodzina dziewczyny wystąpiła ze skargą do protektora i w rezultacie trafiło to do mnie. Dziewczyna szczęśliwie wróciła na łono rodziny, a Southwell usłyszał kilka ostrych słów od protektora. – Cecil spojrzał na mnie. – To wyjątkowo bezwzględny i brutalny człowiek, ale z wieloma mocnymi kontaktami. Tak że naprawdę lepiej mu się nie narażać.

– Tak się zastanawiam, czy zważywszy na to, że jest właścicielem posiadłości sąsiadujących z majątkiem Boleyna, i to po obu stronach, może mieć coś wspólnego z tym morderstwem. No bo jeśli jest zdolny do takich rzeczy, o jakich mówisz…

Cecil pokręcił głową.

– Od czasu uprowadzenia dziewczyny w zeszłym roku Southwell stara się zachowywać zdwojoną ostrożność. I na rany Jezusa – dodał dramatycznym tonem – nie puszczaj tego typu plotek.

– Nie będę. Zrobię wszystko, by nie wchodzić mu w drogę. Nie jadę do Norfolk w poszukiwaniu kłopotów, panie sekretarzu.

Cecil uśmiechnął się blado.

– Tylko że to kłopoty zwykle szukają ciebie. – Zamilkł i obejrzał się na pulpit, za którym chwilę wcześniej stał Cranmer. – Zrobiliśmy dziś wielki krok do przodu. Niedługo pójdziemy dalej i dokonamy w nabożeństwie takich zmian, by dla każdego było jasne, że chleb i wino jedynie upamiętniają ofiarę Chrystusa.

– Tego chce lord protektor?

Spojrzał na mnie poważnie.

– Tego chce król. I obaj myślą tak samo.

Gdy dotarliśmy do wyjścia, Cecil przystanął i podał mi rękę.

– Znajdź trochę czasu, by nacieszyć się Norwich, panie Shardlake. To piękne miasto. A mieszkańcy Norfolk w większości popierają zreformowaną wiarę, nie zważając na Southwella i lady Marię. I nie wychylaj się, dobrze? – Zszedł po schodach i dołączył do czekającej na niego służby.

Wyszedłem na zalany słońcem dziedziniec. Po chwili zjawił się przy mnie Philip Coleswyn z Ethelredą i dwojgiem ich małych dzieci. Jego twarz, tak jak Cecila, promieniowała entuzjazmem.

– A więc stało się – rzucił triumfalnie.

– Cranmer jest niewątpliwie wybitnym kaznodzieją.

– Miło było gościć cię wczoraj na kolacji – rzekł Philip. – Przykro mi, że rozmowa zrobiła się trochę nieprzyjemna.

– W dzisiejszych czasach to normalne – odparłem z uśmiechem. – Nic nie szkodzi. Kolacja była pyszna, towarzystwo interesujące. I dziękuję za zaproszenie Kenzych.

– Edward Kenzy jest dość humorzasty, mimo to go lubię.

– Ja też. Mówi szczerze, co myśli.

– Choć ta jego żona… – zaczęła Ethelreda, lecz szybko się zreflektowała.

Philip uniósł brwi.

– Myślę, że im mniej o niej powiemy, tym lepiej – powiedział i wszyscy parsknęliśmy śmiechem. – Musisz znów nas odwiedzić po powrocie z Norfolk.

– Z przyjemnością.

Patrzyłem za nimi, jak odchodzą, zazdroszcząc im szczęścia rodzinnego. Pomyślałem nagle o Edwardzie i Josephine Brown. Ich dziecko zapewne przyszło już na świat. Podczas pobytu w Norfolk będę musiał ich odwiedzić.

Nie zwracałem uwagi, dokąd idę, i w oczy rzucił mi się dopiero tłumek stojący przy wejściu w zaułek prowadzący do Carter Lane. Ludzie obstąpili jakiegoś mężczyznę, który klęczał z twarzą ukrytą w dłoniach. Między jego palcami ściekała krew, a na ulicznym bruku widać było jasnoczerwoną plamę. Stało nad nim sześciu żołnierzy w białych tunikach z krzyżem świętego Jerzego. Przypomniało mi to braci Boleynów i wynędzniałego chłopaka, nad którym się znęcali, ale to, co miałem przed oczami, było jeszcze gorsze. Otaczający ich tłumek, w większości złożony z terminatorów, ale także kilku starszych robotników i paru kobiet, zareagował śmiechem i okrzykami zachęty, gdy jeden z żołnierzy wymierzył kopniaka w bok klęczącego. Ofiara jęknęła i oparła się ręką o ścianę, by nie paść na ziemię.

– Nie jestem szpiegiem – wycharczał z gardłowym szkockim akcentem. – Od dziesięciu lat mieszkam w Londynie i jestem uczciwym robotnikiem…

– Jak taki z ciebie Szkot, to dlaczego nie walczysz ze swoimi rodakami?! – wykrzyknął ktoś z tłumu.

– Właśnie, nie masz honoru? – dodał żołnierz, który wymierzył mu kopniaka, rosły mężczyzna, który chyba dowodził pozostałymi. Ponownie zamachnął się nogą, by raz jeszcze kopnąć klęczącego. – No dalej, szpiegu, odkryj swoją gębę! Tak ją przefasuję, że rodzona matka cię nie pozna!

Nagle zrobiło się lekkie zamieszanie i z ulgą ujrzałem zbliżającą się korpulentną postać burmistrza Amcoatesa w czerwonej szacie, z masywnym złotym łańcuchem na szyi. Otaczało go kilku konstabli z pałkami przy boku. Burmistrz z wykrzywioną wściekłością brodatą twarzą wysforował się, dołączył do niego żołnierz około czterdziestki, wysoki i szczupły, z pokrytą bliznami twarzą, krogulczym nosem i krótką brązową bródką. Biło od niego poczucie władzy, a wyraz jego twarzy wskazywał na poirytowanie.

– W imieniu króla, natychmiast zaprzestać tej burdy! – wrzasnął burmistrz. – Boże święty, każę was wszystkich powiesić za bunt i dezercję! Kapitanie Drury, przejmij komendę nad tymi ludźmi! – Zmierzył spojrzeniem stojącego obok żołnierza, a ten odwzajemnił się niechętnym zmrużeniem oczu, ale spełnił polecenie i rzucił komendę „Baczność!”, na którą żołnierze w białych tunikach natychmiast zareagowali, odstępując od Szkota.

Burmistrz przeniósł wzrok na tłumek gapiów, który już zaczynał rzednąć, i wrzasnął:

– Rozejść się wszyscy! Znajdźcie sobie walkę kogutów!

Szkot spróbował się podnieść, lecz nogi odmówiły mu posłuszeństwa. Zanim ponownie opadł na kolana, dojrzałem jego podbite oko. Wypluł też z ust dwa zakrwawione zęby, co kapitan Drury skwitował ironicznym uśmieszkiem, a ja poczułem ciarki na plecach.

– Co to za igraszki, żołnierze? – rzucił kapitan przyjaznym tonem.

– Przyszliśmy do miasta zobaczyć, co się dzieje, panie – odparł wysoki przywódca, który kopał Szkota. – Ta szkocka małpa wytoczyła się z karczmy i nazwała nas angielskimi świniami! To była plama na naszym honorze, panie.

Klęczący uniósł pokiereszowaną twarz, spojrzał na burmistrza i zaczął z trudem mamrotać ustami pełnymi krwi.

– Nieprawda! Chciałem tylko kupić książeczkę od ulicznego sprzedawcy, a ci usłyszeli mój akcent i rzucili się na mnie! Od dziesięciu lat mieszkam w Londynie, uczciwie zarabiam na chleb…

Burmistrz Amcoates obrzucił go pogardliwym spojrzeniem.

– Jak? Czym się zajmujesz?

– Pracuję u handlarza zboża, panie. U pana Jacksona na Nabrzeżu Trzech Dźwigów. Ładuję ziarno w dokach, pomagam w magazynie. Mam żonę i dzieci…

Burmistrz przeniósł wzrok na kapitana.

– Ci ludzie powinni być w obozie, a nie włóczyć się po mieście i wszczynać burdy.

– Ten człowiek ich obraził – obruszył się Drury. – Może być szpiegiem.

– Szpieg nie zwracałby tak na siebie uwagi. – Burmistrz podniósł głos. – Na litość boską, kapitanie, możesz sobie być dowódcą głównego oddziału królewskiego, ale nie dopuszczę do żołdackich awantur w moim mieście! Ostrzegam cię, lord protektor Somerset wie, co się dzieje. A teraz zabieraj swoich ludzi i wracajcie do obozu w Islington.

Drury popatrzył na żołnierzy, po czym przeniósł wzrok na burmistrza i hardym tonem spytał:

– A co będzie z tym szkockim psem, panie? Czy nie należy mu się kara za obrazę żołnierzy Jego Królewskiej Mości?

Amcoates wlepił w niego wściekłe spojrzenie, ale kapitan nawet nie mrugnął. Burmistrz westchnął i skinął na stojącego opodal konstabla.

– Zabierzcie go do Fleet i zatrzymajcie do wyjaśnienia.

Kapitan Drury ponownie zaprezentował ironiczny uśmieszek, po czym skłonił się i rozkazał żołnierzom, by poszli za nim. Wszyscy odmaszerowali. Dwóch konstabli ujęło Szkota pod ramiona i pociągnęło, szorując jego stopami po bruku i zostawiając ślady krwi kapiącej mu z twarzy.

Pomyślałem o mym starym znajomym, George’u Leaconie, kapitanie z wojen francuskich, który poszedł na dno na pokładzie Mary Rose. Poczułby wstyd, gdyby żołnierze spod jego komendy tak się zachowali. Ale wojny trwały już tak długo, że mogły zmienić ludzi w dzikie zwierzęta. Popatrzyłem na krople krwi na bruku, lśniące jasną czerwienią w promieniach słońca. Jakże bym chciał, żeby był to ostatni taki widok, jaki przyszło mi oglądać tego lata.

Część druga
NORWICH

Rozdział dziesiąty

Zaplanowaliśmy przyjazd do Norwich na wczesne popołudnie w czwartek trzynastego czerwca, pięć dni przed rozpoczęciem posiedzeń Sądu Objazdowego. Mieliśmy do pokonania kawał drogi na północ, przez Middlesex, hrabstwo Hertford i dalej na północny wschód do Norfolk. Było nadal ciepło i słonecznie, ale po mroźnej zimie i mokrej wiośnie drogi okazały się w fatalnym stanie i wielokrotnie musieliśmy brodzić po błocie. Tak jak się tego obawiałem, podróż dawała się mocno we znaki moim plecom i gdy wreszcie dotarliśmy do celu, byłem już bardzo obolały. Nicholas troszczył się o mnie, natomiast Toby Lockswood cały czas próbował nas pospieszać. Duma nie pozwalała mi kazać mu zwolnić, ale drugiego dnia podróży Nicholas prawdopodobnie coś musiał powiedzieć, bo później Toby wyraźnie odpuścił. Bywało jednak, że wszyscy trzej zgodnie przyspieszaliśmy na widok band włóczęgów na drodze. Spotykaliśmy ich wiele i wszystkie zdążały na południe w stronę Londynu.

Zdążyłem już zauważyć, że Toby i Nicholas, którzy dzielili pokoje w zajazdach, niezbyt przypadli sobie do gustu i mało rozmawiali. W stosunku do mnie Toby był uprzejmy i usłużny, choć dość mrukliwy. Był człowiekiem zamkniętym w sobie i małomównym i bił z niego jakiś chłód. A wielkopańskie odruchy Nicholasa wobec ludzi o niższym statusie, które demonstrował, kiedy musiał się z nimi zadawać, nie polepszały atmosfery.

Wjechaliśmy na teren Norfolk w Thetford; początkowo droga wiodła przez las i tereny zadrzewione, na których rozrzucone były małe gospodarstwa i pastwiska. Nie mieliśmy czasu podziwiać wiekowych dębów o gęstych koronach, bo uparcie parliśmy do przodu. Parę mil za Thetford Toby wyciągnął rękę w prawo i powiedział, że właśnie mijamy leżący kawałek dalej pałac lady Marii w Kenninghall. Pojechaliśmy dalej prosto, minęliśmy Attleborough i skierowaliśmy się na dużo większe Wymondham. Żadna z tych nazw nic wtedy dla mnie nie znaczyła. Zbliżając się do Wymondham, ze zdziwieniem usłyszałem, jak Toby mówi o nim „Windham”. Zaskoczyło mnie to, bo z planu podróży zapamiętałem dłuższą nazwę tego miasteczka.

– Ale przecież pisze się Wymondham – zdziwiłem się.

– W Norfolk tak czasem robimy – wyjaśnił. – Jeśli nazwa jest za długa, opuszczamy środkową sylabę. Idziemy na skróty i ułatwiamy sobie życie.

Skwitowałem uśmiechem ten rzadki u niego przejaw poczucia humoru.

Za Wymondham sceneria się zmieniła. Rosło tam mniej drzew, po horyzont ciągnęły się płaskie pola uprawne i tylko miejscami pojawiały się piaszczyste łachy usiane wrzosami, niezapominajkami i króliczymi norami. Było dokładnie tak, jak się tego spodziewałem: szachownica otwartych pól podzielonych na zagony, a wśród nich ogrodzone zabudowania gospodarskie, niektóre całkiem duże. Zaskoczyły mnie natomiast wielkie połacie oddane pod hodowlę owiec, większe, niż widziałem gdziekolwiek indziej. Same owce też były dziwne; wełna zwisała z nich długimi splątanymi strąkami i zwierzęta wyglądały zupełnie inaczej niż owce z krótkim runem w okolicach Londynu. Pastwiska były ogrodzone wysokimi na pięć stóp solidnymi wiklinowymi płotami, wzmocnionymi co kawałek metalowymi słupkami; ciągnęły się całymi milami wzdłuż drogi często oddzielonej od nich rowem. Na polach widać było mrowie ludzi usuwających chwasty z upraw dużo niższych, niż można było oczekiwać w połowie czerwca. Na pastwiskach nie było żadnych ludzi, tylko od czasu do czasu zdarzał się samotny pastuch w towarzystwie dziecka lub psa. Jeden z psów towarzyszył nam długo, ujadając, goniąc po drugiej stronie płotu i przy okazji strasząc owce, które – jak to owce – zrywały się do ucieczki, panicznie becząc.

Minęliśmy kilka wiosek. W otwartych drzwiach chałup widać było stojących przy krosnach tkaczy, wiele kobiet i dzieci nawijało wełnę na drewniane szpule. Mieszkańcy słali nam ponure spojrzenia i mało kto unosił czapkę czy skłaniał głowę w powitalnym geście, jak to mieli w zwyczaju chłopi na widok przejeżdżających panów w innych okolicach. W jednej z wiosek wytoczył się na drogę tuż przed nami wóz pełen siana, ciągnięty przez kościstą szkapę, powożony przez mężczyznę w kaftanie. Wyjechał na sam środek drogi i choć woźnica miał dość miejsca, by zjechać na jedną lub drugą stronę, nie zrobił tego.

– Proszę, człowieku, pozwól nam przejechać! – zawołałem, myśląc, że mógł nas nie zauważyć.

Zignorował moje wołanie. Nicholas skrzywił się i krzyknął ze złością:

– Z drogi, chamie! Jedziemy w ważnej sprawie!

Mężczyzna wzruszył ramionami i jechał dalej środkiem drogi.

Toby obrzucił Nicholasa zimnym spojrzeniem.

– Grubiaństwo nic tu nie pomoże – rzucił. Uniósł się w siodle i wyraźnie zabarwiając swą mowę miejscowym akcentem, zawołał do farmera: – Wybacz mu te smędy, przyjacielu! Bądź tak dobry i pozwól nam przejechać, bo spieszno nam do Naaritch.

Chłop spojrzał na niego, kiwnął głową i zjechał na bok.

– Co to są „smędy”? – zwrócił się do Toby’ego Nicholas, gdy minęliśmy wioskę.

– Fochy i zadzieranie nosa – odburknął Toby. – Całe szczęście, że żaden z was nie ma na sobie adwokackiej togi. Ostatnio prawnicy nie cieszą się w Norfolk wielką estymą.

Noc spędziliśmy w zajeździe w Wymondham. Plecy tak mnie już bolały, że z trudem poruszałem się bez laski, którą wziąłem ze sobą. Gdy odprowadzono nasze konie, Nicholas spojrzał na mnie z troską i powiedział:

– Źle wyglądasz, panie.

– Lepiej się poczuję, jak dotrzemy do Norwich. Skończy się jazda. – Ściszyłem głos – Myślę, że byłoby nie od rzeczy, gdybyś okazywał Toby’emu nieco więcej sympatii. Jego znajomość miejscowych zwyczajów jest dla nas ważna.

Zmarszczył czoło.

– Staram się, jak mogę, ale daje mi wyraźnie odczuć, że mnie nie lubi. Wieczorami próbuje się mądrzyć, jakbyśmy byli sobie równi. Twierdzi, że wszystkie nieszczęścia w kraju biorą się z chciwości panów. To nudne i uwłaczające. A także niebezpieczne, te jego uwagi o zamieszkach na ziemiach zachodnich.

Wzmianki Toby’ego o tamtejszych zamieszkach odpowiadały prawdzie. W każdym zajeździe po drodze ludzie rozwodzili się o powstaniu w Devon, które ponoć już się rozszerzyło na Kornwalię. Mówiono też o zamieszkach w hrabstwie Hamp. Nikt nie był do końca pewny, przeciwko czemu ludzie protestują: nowemu modlitewnikowi, ekscesach panów czy jednemu i drugiemu.

– Do mnie nigdy się tak nie odezwał – powiedziałem.

– Bo mu płacisz, panie. Teraz już rozumiem, dlaczego Copuldyke tak źle się o nim wyrażał.

– Sam mi mówiłeś, że twój ojciec nie zachowywał się po dżentelmeńsku – przypomniałem mu łagodnie.

– Ja się staram, próbuję żyć zgodnie z moim statusem – odparł dumnie.

– Więc bądź milszy dla Toby’ego. Pójdzie ci z nim łatwiej, jeśli nie będzie w tobie widział… – uśmiechnąłem się – smędów.

Nie odwzajemnił się uśmiechem. Spojrzał na mnie ponuro i powiedział tylko:

– Spróbuję.

Następnego ranka wyruszyliśmy bardzo wcześnie. Parę mil przed Norwich Toby wskazał ręką odchodzący w bok piaszczysty trakt.

– Ta droga prowadzi do posiadłości Brikewell – oznajmił.

Spojrzałem we wskazanym kierunku i w oddali dojrzałem dach piętrowego budynku, być może dworu Johna Boleyna.

Około południa przekroczyliśmy rzekę Yare i ujrzeliśmy przed sobą wspaniałą wieżę katedry w Norwich. Wkrótce dostrzegliśmy też inne wieże oraz blanki murów miejskich, ciągnące się z przerwą jedynie na rzekę Wensum, która przepływała przez środek miasta, brunatna i porośnięta na brzegach trzcinami.

Droga była zatłoczona wozami wiozącymi towary do miasta. Musieliśmy się zatrzymać przed największą i najbardziej zdobną bramą, z dwiema okrągłymi wieżami po bokach łukowatych przepustów. Była za wąska, by mógł się w niej zmieścić więcej niż jeden wóz, więc przed nami stała już kolejka wozów czekających na przejazd. Zatrzymaliśmy się przed płytkim rowem, do połowy wypełnionym wszelkiego rodzaju cuchnącymi odpadkami jak rowy wokół muru londyńskiego. Zobaczyłem szubienicę, z której zwisało nadgniłe ciało skazańca w łańcuchach, obdziobywane przez dwa gawrony. Odwróciłem głowę i popatrzyłem na mury. Były zbudowane z ciemnego kamienia i miały liczne wieżyczki strażnicze, z których część już się rozsypywała.

– Te mury nie zapewniają już obrony – zwróciłem się do Toby’ego. – I są niższe, niż sądziłem. Niższe niż w Londynie czy Yorku.

Pokiwał głową.

– Zbudowano je bardziej dla prestiżu mieszkańców niż obrony. Dwa wieki temu, jeszcze przed wielką zarazą. Wtedy miasto było większe.

W końcu wjechaliśmy przez bramę do miasta. Ze zdumieniem patrzyłem na wielkie puste przestrzenie. Na prawo od nas ciągnęło się trawiaste pole, na którym rozstawiono tarcze do niedzielnych zawodów łuczniczych, na lewo pusty plac po dużej rozbieranej budowli.

– To kaplica Świętej Marii – wyjaśnił Toby. – Kiedyś była tu duża kolegiata, ale rząd sprzedał ją Spencerom, jednemu z wielkich tutejszych rodów.

Pojechaliśmy dalej. Zabudowa trochę się zagęściła i pojawiły się domy mieszkalne oraz budynki, w których mieściły się sklepy i warsztaty, z podwórzami na tyłach. Środkiem drogi płynął cuchnący strumyk. Wiele sklepów oferowało wyroby skórzane, w powietrzu wisiał fetor świeżo garbowanych skór. Na ulicach panował duży ruch i choć tłum nie był aż tak gęsty jak w Londynie, składał się z podobnej mieszaniny robotników w skórzanych i zgrzebnych kamizelach, terminatorów w niebieskich kaftanach, gospodyń domowych w czepcach na głowach i nielicznych dżentelmenów w paradnych dubletach z przytroczonymi saczkami na genitalia i z mieczami u pasa. Zwróciłem uwagę, że ci ostatni poruszali się zawsze w otoczeniu uzbrojonej służby, podczas gdy zwykli mieszczanie wyglądali z reguły bardzo biednie: boso, zapadnięte policzki, ubrani w brudne łachmany. Pod ścianami stali żebracy i bezrobotni, czujnie obserwując przechodniów. Niektórzy odprowadzali nas pełnymi wrogości spojrzeniami. Pomyślałem o Josephine i jej mężu. Ciekawe, jak sobie radzą.

Na lewo od nas, na wierzchołku trawiastego kopca, stał normański zamek – gigantyczna budowla obronna, w dolnej części z kamienia, na wyższych poziomach z pokrytego wiekowym grzybem wapienia. Jak wszystkie normańskie zamki, ten też odzwierciedlał bezwzględną, brutalną potęgę swoich budowniczych. Większość takich zamków służyła obecnie za więzienia. Toby wskazał ręką jeden z mniejszych budynków.

– To siedziba hrabstwa – powiedział. – To tu odbywają się posiedzenia Sądu Objazdowego.

– A John Boleyn jest uwięziony w lochu zamkowym – domyśliłem się.

– Z którego nie ma ucieczki – dodał Nicholas, przyglądając się masywnym murom. – Jedyna droga wyjścia prowadzi przez salę sądową.

– A z niej na wolność lub na szubienicę w dniu egzekucji. Nie mylisz się, panie Overton, nie ma innej drogi.

Pomyślałem o tkwiącej w mojej kieszeni prośbie o ułaskawienie z podpisem lady Elżbiety i raz jeszcze pomodliłem się w duchu, bym nie musiał jej użyć.

Dotarliśmy do największego rynku, jaki kiedykolwiek widziałem. Miał kształt regularnego kwadratu i jednym bokiem opadał ku rzece. Minęliśmy wspaniały kościół, w którym – jak zauważyłem – w oknie po wschodniej stronie wciąż jeszcze widniały piękne kolorowe witraże.

– To kościół Świętego Piotra Mancrofta – powiedział Toby. – W niedziele zbierają się tu bogaci obywatele miasta.

Na trawiastych pagórkach przed zamkiem szykowano się do targu bydła. Zwierzęta czekały w zagrodach, a ludzie chodzili od jednej do drugiej, przyglądając się im. Targ złożony ze straganów i sklepików na szczycie wzniesienia oraz pusty wybrukowany plac u jego stóp był nieczynny; mężczyźni w skórzanych kitlach uprzątali plac ze śmieci.

– Dni targowe są w środy i soboty – wyjaśnił Toby. – W sobotę będzie taki ścisk, że nie będzie można się ruszyć.

Wjechaliśmy na rynek, na którego środku stał bogato zdobiony, wysoki na dwa piętra krzyż. Po drugiej stronie rynku dostrzegłem imponujący budynek z kamienia i wapienia, z jedną ścianą ozdobioną szachownicą z białych i czarnych kwadratów.

– To ratusz – rzucił Toby. – Tu zajmują się gospodarką miasta: liczą pobrane myta, spotykają się członkowie różnych cechów.

Pod wejściem zauważyłem grupkę mężczyzn w bogato zdobionych szatach, którzy gawędzili w otoczeniu zbrojnych pachołków.

– To radni miejscy i szeryfowie – oznajmił Toby. – Przedstawiciele możnych miejskich rodów. Stewardowie, Anguishowie, Sothertonowie. Ten niski grubas w czerwonej szacie to burmistrz, Thomas Codd.

Zauważyłem, że pod ratuszem też stoi szubienica, bez dyndającego wisielca; a obok były dyby i osłonięta daszkiem studnia.

– Wspomniałeś, że teść Johna Boleyna jest radnym miejskim, czy tak? – spytałem.

– Tak, Gawen Reynolds. Tylko że po śmierci córki zamknęli się wraz z żoną w domu na Tomblandzie. Reynolds jest znany z pyszałkowatości i ma niewyparzony język, ale jeśli staniesz przed nim w todze, to być może raczy z tobą porozmawiać. – Toby uśmiechnął się kwaśno. – Wydał córkę za Johna Boleyna, kiedy Anna Boleyn miała zostać królową. Uznał, że takie nazwisko w rodzinie przyda mu splendoru. Ale oczywiście długo to nie trwało.

Nim zdążyłem odpowiedzieć, jakby znikąd opadła nas chmara żebrzących dzieci; otoczyły nas i wyciągając patykowate ręce, zaczęły zawodzić:

– Litości, jaśnie panie! Umieramy z głodu!

Ku mojemu zaskoczeniu jako pierwszy zareagował Toby; gwałtownie zamachał rękami i krzyknął:

– A sio! Zamknijcie się i wynocha!

Pojechaliśmy dalej, odprowadzani wyzwiskami: „Przeklęty garbus!”, „Psubraty!”, „Dusigrosze!”.

Popatrzyłem na Toby’ego.

– Tu trzeba być twardym, panie, nawet bardziej niż w Londynie – powiedział. – Jeśli uznają cię za litościwego, nie dadzą ci spokoju. Ale to niełatwe, bo wielu z nich naprawdę przymiera głodem. W zeszłym miesiącu miasto wyznaczyło nową zapomogę dla biedoty, tylko że to niewiele zmienia. – W jego głosie słychać było rozgoryczenie.

Za ratuszem na końcu rynku mieściło się kilka gospód, pod którymi stały grupki ludzi. Zapewne to tu zatrzymają się prawnicy na czas sesji sądu, pomyślałem. Od jednej z grupek odłączył się przysadzisty mężczyzna pod czterdziestkę i ruszył w naszą stronę. Był ubrany w zielony dublet i czarne rajtuzy, brązowe włosy miał schowane pod czerwoną czapką. Ale to nie jego ubiór przyciągnął wzrok Toby’ego, lecz to, że zamiast prawej ręki miał metalową protezę zakończoną zakrzywionym nożem w skórzanej pochewce. Z ramienia zwisała mu torba.

– Jack! – wykrzyknąłem, schylając się, by uścisnąć jego wyciągniętą lewą rękę. – Nie spodziewałem się zobaczyć cię tu tak wcześnie!

– Ja w ogóle nie spodziewałem się ciebie tu zobaczyć. Ale jak zobaczyłem mężczyznę na koniu w otoczeniu gromady żebrzących dzieci, od razu pomyślałem, że to musisz być ty. I Nicholas. Jak się masz, tyczko?

– Ujdzie.

Toby wyglądał na zaskoczonego ich familiarnym przywitaniem, ale choć mój były asystent rozpoczynał życie jako dziecko ulicy, pomagał potem szkolić Nicholasa i wszyscy trzej uczestniczyliśmy w zdarzeniach, w wyniku których Barakowi odcięto mieczem prawą rękę.

Wskazałem ręką Toby’ego.

– To pan Lockswood, mieszkaniec Norwich. Pomaga nam przy sprawie, która nas tu sprowadziła. – Podali sobie ręce.

– Masz tu jakąś sprawę? Przed Sądem Objazdowym? – zdziwił się Barak.

– Tak.

– Coś z zakresu prawa cywilnego? Chodzi o nieruchomość?

– Niezupełnie – odrzekłem z lekkim wahaniem. – Chętnie ci o niej opowiem, jeśli masz czas. Ale dlaczego już tu jesteś? Przecież rozprawy nie zaczną się wcześniej niż w przyszłym tygodniu.

– To prawda, sędziowie są jeszcze w hrabstwie Cambridge. Ale mnie wysłali wcześniej na przeszpiegi, żebym przewąchał nastroje w Norwich. Dowiedział się, czy zarządzenia lorda protektora są należycie przestrzegane i jak ludzie reagują na nowy modlitewnik. Ma to pomóc w ustaleniu składu ławy przysięgłych. – Wskazał głową grupkę ludzi, od których przed chwilą się odłączył. – I właśnie to robię. – A potem przymrużył oczy. – To jaką masz tu sprawę, co? Kryminalną? Nie dadzą ci reprezentować oskarżonego.

– Później – mruknąłem pod nosem. – Gdzie się zatrzymałeś?

– W gospodzie nad rzeką. Pod Błękitnym Dzikiem, przy końcu Holme Street. Kawałek drogi stąd, ale tacy jak ja nie dostają najlepszych kwater. A ty gdzie?

– Pod Panieńską Głową, na Tomblandzie.

– Ładny zajazd. Przejeżdżam obok niego w drodze do miasta. – Przerwał i przyjrzał mi się uważnie. – Strasznie jesteś blady. Dobrze się czujesz?

– Tak, tak – odparłem z rozdrażnieniem. – Mam tylko kłopoty z plecami. Możemy się później spotkać Pod Błękitnym Dzikiem na kufel piwa? Powiedzmy o siódmej?

– Może być. Opowiesz mi, w co się znów wpakowałeś. – Barak mrugnął do Nicholasa, sztuczną ręką zasalutował Toby’emu, odwrócił się i pomaszerował do swoich kompanów.

Wjechaliśmy z rynku w plątaninę zatłoczonych uliczek i minęliśmy dzielnicę warsztatów kowalskich, z których dobiegały odgłosy walenia w żelazo. Zauważyłem, że wiele budynków wygląda na nowe, a Toby wyjaśnił, że czterdzieści lat temu centrum Norwich zniszczyły dwa wielkie pożary.

– I może się to powtórzyć – dodał – bo nowe domy zbudowano z desek i tynku. Ocalały głównie budynki z kamienia, takie jak kościoły.

– W mieście pełno jest kościołów – mruknął Nicholas.

Toby zareagował rzadkim u niego uśmiechem.

– Powiadają, że w Norwich jest więcej kościołów i karczm niż gdziekolwiek indziej w Anglii. – Przerwał, a potem spytał: – To ten człowiek pracował kiedyś u ciebie, panie?

– Tak, nazywa się Jack Barak.

Minęliśmy duży kamienny budynek, do którego robotnicy wnosili bele materiału. Toby powiedział, że mieścił się tu kiedyś wielki klasztor dominikanów, ale po likwidacji klasztorów budynek został sprzedany miastu przez króla Henryka VIII.

Wjechaliśmy na Elm Hill, ulicę, poinformował nas Toby, w całości zabudowaną postawionymi po pożarze domami, w których mieszkali zamożniejsi mieszczanie. Przy końcu, tuż przed zbudowanym z kamienia kościołem, przecinał ją dużo szerszy trakt, a kawałek dalej dojrzałem most przerzucony nad brązową błotnistą rzeką. Toby skręcił jednak w przeciwną stronę i ujrzeliśmy przed sobą ogromną katedrę z wysoką, wąską wieżą. Za nią w oddali widniało porośnięte roślinnością wzniesienie, wyjątkowo wysokie jak na płaski krajobraz Norfolk. Na trawie widać było punkciki pasących się owiec.

Ruszyliśmy w stronę katedry i zatrzymaliśmy się na końcu traktu, który tuż przed otaczającymi ją murami rozszerzał się w obszerny plac.

– A oto Tombland – oznajmił Toby.

– Dlaczego tak się nazywa? Kiedyś był tu katedralny cmentarz?

– Nie. Ale to miejsce zawsze zwano Tomblandem. Nazwa może pochodzić jeszcze od Anglosasów. Tylko najbogatsi mają tu domy. – Wskazał głową w lewo, gdzie szeroki wjazd w murze otaczającym dużą budowlę stał otworem. – A to główna brama do zajazdu Pod Panieńską Głową.

Bramą wjeżdżało się na dziedziniec stajenny. Na nasz widok z budynku wyszedł pulchny mężczyzna w średnim wieku, ubrany w elegancki czarny dublet, i rozpłynął się w uśmiechu.

– Witaj Pod Panieńską Głową, panie – powiedział, wyciągając do mnie rękę. – Jestem Augustus Theobald i mam zaszczyt prowadzić najlepszy zajazd w Norfolk.

Stajenni wynieśli podstawkę do zsiadania z konia, ale i tak z trudem udało mi się zsiąść i ustać na nogach, tak że Nicholas musiał podać mi laskę przytroczoną do grzbietu konia bagażowego. Oparłem się o stojącą na środku placu studnię i starałem się rozluźnić obolałe mięśnie między łopatkami. Theobald patrzył na mnie z troską.

– Dobrze się czujesz, panie? – spytał zaniepokojony.

– Tak, tylko że jedziemy aż z Londynu. Chwilę poleżę i wszystko wróci do normy.

– Na pewno? – zapytał Nicholas. Nigdy wcześniej nie widział mnie w takim stanie.

– Tak, nie rób zamieszania – rzuciłem i zwróciłem się do gospodarza: – Mamy tu pokoje zamówione przez sir Parry’ego dla trzech.

Zrobił zmieszaną minę.

– Niestety, zamówił pokoje tylko dla dwóch – wybąkał.

– Wszystko się zgadza – uspokoił go Toby. – Napisałem i odwołałem moją rezerwację. Gospodarstwo rodziców jest tylko trzy mile stąd. Mogę zamieszkać u nich i codziennie rano przyjeżdżać.

– A zatem nie ma problemu – zwróciłem się do właściciela zajazdu. – Czy ktoś mógłby zanieść nasze bagaże do pokoi? I zaprowadzić konie do stajni i je oporządzić.

– Oczywiście – rzekł gospodarz z ukłonem.

– Nicholas, zostań z nimi i wszystkiego dopilnuj. Chciałbym zamienić słówko z Tobym. – Znowu zwróciłem się do gospodarza: – Czy mógłbyś, panie, skierować mnie gdzieś, gdzie będę mógł porozmawiać z panem Lockswoodem? – Wziąłem do ręki laskę. – Gdzieś, gdzie mógłbym usiąść.

Theobald poprowadził nas do budynku i wskazując ręką obszerną salę jadalną i inne pomieszczenia, nie omieszkał wspomnieć, że w swoim czasie gościli tu Katarzyna Aragońska i kardynał Wolsey, po czym powiódł nas do elegancko urządzonego salonu. Służący postawił na stole dwa kubki piwa i talerz chleba i sera, a ja z ogromną ulgą usiadłem na krześle, znajdując wreszcie podparcie dla pleców. A potem zmierzyłem Toby’ego surowym spojrzeniem.

– Należało mnie uprzedzić, że zamierzasz zatrzymać się u rodziców. Mamy dużo spraw i bardzo mało czasu, więc potrzebna nam jest twoja znajomość miasta.

– Przepraszam, panie. – Przeczesał palcami zmierzwioną czarną brodę i wlepił we mnie spojrzenie błękitnych oczu. – Moja matka jest chora i chce mnie widzieć. Przyrzekam, że będę wstawał tak wcześnie, by być tu o każdej porze, o jakiej rozkażesz.

– Poważnie choruje?

– Jest słaba i praca w gospodarstwie ostatnio zapiera jej dech. Choć zważywszy na stan zbiorów, tegoroczne żniwa i tak nie przyniosą wielkiego pożytku.

– To prawda – przyznałem.

– Gniewasz się na mnie, panie?

– Nie, rozumiem cię – odparłem i westchnąłem. – Ale będziesz mi tu potrzebny jutro z samego rana. Zamierzam odwiedzić Johna Boleyna w lochu zamkowym, a potem spróbuję porozmawiać z rodzicami Edith Boleyn. Pojutrze chciałbym odwiedzić posiadłości w Brikewell. Jak słyszałeś, na dziś wieczór umówiłem się z Barakiem, więc możesz zaraz jechać do rodziców. Jak daleko jest stąd do gospody Pod Błękitnym Dzikiem?

– Narysuję mapkę. – Popatrzył na mnie z powątpiewaniem. – Ale czy ty w ogóle będziesz mógł iść, panie?

– Podpierając się laską, tak. – Dosłyszałem ton rozdrażnienia w swoim głosie. – Ale najpierw trochę poleżę.

– Powinieneś wziąć ze sobą pana Nicholasa.

– Wolę pójść sam. Mam do omówienia z Barakiem pewną osobistą sprawę.

Lockswood obrzucił mnie zatroskanym spojrzeniem.

– Elegancko ubrany obcy z laską nie powinien kręcić się samotnie wieczorem po ulicach Norwich. Pełno tu złodziei, więcej niż w Londynie.

– Rozumiem. Mimo tak wielu wspaniałych budowli panuje tu chyba wielka bieda.

– To prawda. Już od lat handlarze wełny przenoszą warsztaty tkackie na wsie, by uniknąć przepisów cechowych w kwestii produkcji tkanin. I skupiają w swoich rękach wszystkie pozostałe procesy produkcyjne z tej branży. Często też nielegalnie eksportują wyroby do Europy, do Holendrów. Wielkie rody, których przedstawicieli widzieliśmy dziś pod ratuszem, bardzo się bogacą. Ale u biedoty wygląda to całkiem inaczej. Do tego jeszcze jest wielu takich, którzy po utracie pracy na roli przenoszą się do miasta. Ceny wszystkiego bardzo rosną i atmosfera robi się napięta. – Toby mówił cicho i spokojnie, ale w jego głosie znów słychać było złość.

– Może te komisje od grodzenia gruntów, które protektor Somerset rozsyła po kraju, przyniosą jakieś zmiany.

– Tak sądzisz, panie?

To mi przypomniało rozmowę z Edwardem Kenzym w minioną sobotę.

– Sądzę, że w tak krótkim czasie, jakim dysponują komisarze, i przy oporze ze strony właścicieli ziemskich nie będzie to łatwe – odparłem ostrożnie.

Toby odchylił się na krześle.

– Tak mówią. Mój ojciec twardo polegał na swoim prawie do wypasania krów i wołów na gminnym pastwisku, ale trzy lata temu właściciel ziemi ogrodził większą część i stwierdził, że jako największy właściciel ziemski ma do tego prawo. Do wypasu wioskowego bydła został bardzo niewielki teren. Dzięki dobrym zbiorom przez trzy ostatnie lata ojciec jakoś dawał sobie radę, ale w tym roku… – Pokręcił ze smutkiem głową.

– Przykro mi to słyszeć.

– Mówię o tym dlatego, byś rozumiał mój niepokój o rodzinę, panie. Proszę nie mówić o tym panu Copuldyke’owi, bo tylko by się ze mnie naigrywał.

– Nic mu nie powiem.

– Dziękuję.

– W zamian mógłbyś coś zrobić dla mnie.

– Jeśli tylko będę mógł.

– Spróbuj się dogadać z Nicholasem. Jest przesadnie dumny ze swojego pochodzenia, ale poza tym jest przyzwoitym młodym człowiekiem, sumiennym i inteligentnym asystentem. I sądzę, że jest odważny.

Lockswood uśmiechnął się kwaśno.

– Jesteś bardzo spostrzegawczy, panie.

– Tak jak wszyscy prawnicy. I potrzebuję twojej pomocy jeszcze w paru sprawach.

– Naturalnie.

– Po pierwsze, chciałbym porozmawiać z koronerem, który zajmował się morderstwem Edith Boleyn. Gdzie go znajdę?

– W ratuszu. Koronerzy, tak jak sędziowie, zbiorą się tam na rozpoczęcie sesji Sądu Objazdowego.

– Dobrze. Kolejna sprawa… Dwa lata temu miałem w Londynie służącą o imieniu Josephine. Wyszła za mąż za niejakiego Edwarda Browna, który służył u starego prawnika, Petera Henninga. Henning wraz z żoną postanowili na starość przenieść się do Norwich, bo stąd pochodzili, i zabrali ze sobą Edwarda i jego żonę. Bardzo lubiłem Josephine… kiedyś pomogłem jej w pewnej sprawie i to ja na ich ślubie oddałem ją panu młodemu. Ani ona, ani jej mąż nie mieli żadnej rodziny. – Wspomniałem Toby’emu o liście od niej, pieniądzach, jakie jej wysłałem, i tym, że niepokoi mnie jej milczenie. Na koniec podałem mu jej adres.

– Cosny, tak? Tak tutejsi wymawiają nazwę Coslany – powiedział i wyraźnie się zmieszał. – To zła dzielnica. Wątpię, by prawnik chciał tam mieszkać. Może starszy pan już nie żyje?

– Możliwe. Ale jeśli Edward i Josephine wpadli w tarapaty, chciałbym im pomóc.

– Mogę popytać. – Lockswood pokiwał głową i przymrużył oczy.

Pomyślałem, że pewnie coś mu chodzi po głowie, i od razu postanowiłem to uciąć.

– Josephine była tylko moją służącą i niczym więcej – oświadczyłem ostrym tonem.

– Oczywiście – odrzekł z uśmiechem. – O której mam się stawić jutro?

– O szóstej rano. Zjesz z nami śniadanie.

– Zatem niech Bóg da ci dobry wieczór, panie. – Wstał, ukłonił się i pomaszerował pewnym siebie krokiem do stajni.

Westchnąłem, wziąłem do ręki laskę i udałem się na poszukiwanie kogoś, kto pokaże mi mój pokój, z niepokojem myśląc o jego słowach, że Norwich nie jest bezpiecznym miejscem dla samotnych obcych z laską, nawet w jasny czerwcowy wieczór.

W drodze odczuwałem znacznie większy ból, niż się do tego sam przed sobą przyznawałem, i z ogromną ulgą wyciągnąłem się teraz na pierzynie pokrywającej wielkie łoże z baldachimem w moim pokoju. Leżałem i patrzyłem w okno. Miałem widok na kościół na rogu Elm Hill i na rozłożysty wiąz z bladozielonymi liśćmi. W pozycji poziomej było mi dużo wygodniej, ale długa podróż pozostawiła wyraźne ślady i plecy między łopatkami nadal były bardzo obolałe.

Przypomniałem sobie ćwiczenie zadane mi przez Guya, gdy parę lat temu nadwerężyłem grzbiet. Wymagały podłożenia pod bolące miejsce zrolowanego kawałka materiału i wyciągania rąk za głowę. Łóżko było trochę za miękkie, więc z pewnymi trudnościami rozciągnąłem się na podłodze z podłożonym pod łopatki zrolowanym kocem i stękając z wysiłku, ostrożnie uniosłem ręce za głowę.

Przez chwilę nic się nie działo, potem jednak usłyszałem głośne chrupnięcie. Aż mnie zatkało z wrażenia, ostrożnie przekręciłem się na brzuch i wstałem. Bałem się, że coś sobie zrobiłem, lecz jak się okazało, bolesne naprężenie w plecach prawie ustąpiło.

– Albo cię to zabije, albo wyleczy – mruknąłem pod nosem, ułożyłem się na plecach na łóżku i w myślach wysłałem staremu przyjacielowi gorące podziękowanie. Trochę podrzemałem i dopiero wydłużający się cień wiązu uprzytomnił mi, że pora wstać i udać się na spotkanie z Barakiem. Zwlekłem się z łóżka i podpierając się laską, wyruszyłem na poszukiwanie Nicholasa.

Rozdział jedenasty

Wtopiliśmy się w ciepły czerwcowy zmrok. Podpierając się laską i zachowując ostrożność, mogłem niemal normalnie się poruszać. Poszliśmy w dół ulicy i dotarliśmy na Tombland. Z trzech stron otaczały nas solidnie zbudowane domy, w większości dwupiętrowe, pomalowane na różne jasne kolory i ukryte za ogrodzeniami z zamykanymi bramami. Czwarty bok wyznaczał wysoki mur dziedzińca katedralnego, w którym dwie bogato zdobione łukowate wnęki mieściły prowadzące do środka masywne drzwi. Oba wejścia były już zamknięte na noc. Nad murem widać było strzelającą w górę wiekową wieżę katedry, którą tak jak zamek zbudowano z białego wapienia. Na ulicy panował ruch. Z domów wychodzili mężczyźni w ubiorach służby i przekupniów, przeciskając się przez wąskie furtki. Na rogu stało dwóch uzbrojonych w pałki strażników w opończach z herbami miasta, przedstawiającymi zamek i lwa na czerwonej tarczy. Z hurgotem przetoczył się rzeźnicki furgon i zatrzymał przed jednym z domów. Dwaj mężczyźni w fartuchach otworzyli drzwi prowadzące na podwórze i pomogli woźnicy wyładować krwistą połać wołowiny i kilka oskubanych z pierza gęsi.

– Ktoś wyprawia wystawną kolację – zauważył Nicholas. – Tombland wygląda na dobre miejsce do mieszkania.

– Jak się ma pieniądze – mruknąłem.

Lockswood narysował mi orientacyjną mapkę i posługując się nią, dotarliśmy do szerokiego traktu, który Lockswood nazwał Holme Street, ciągnącego się wzdłuż zewnętrznego muru katedralnego. Było tam nadal sporo przechodniów, głównie handlarzy znoszących do miasta kosze towarów, ale widzieliśmy też wóz wypełniony zwałami świeżo ostrzyżonego owczego runa. Tak jak wszędzie, tu też było mnóstwo biedaków w łachmanach; jeden miał nawet żelazną obręcz na szyi dla zaznaczenia, że jest wyjętym spod prawa żebrakiem. Kilku obrzuciło łakomymi spojrzeniami nasze eleganckie stroje, potem jednak ich wzrok potykał się o miecz i puklerz przy boku Nicholasa i biedacy szybko odwracali głowy.

– Jak twoje plecy, panie? – spytał niepewnie.

– Poleżałem trochę i czuję się dużo lepiej. – A także dzięki ćwiczeniom Guya, dodałem w myślach. – Ale się nie zmartwię, jeśli już nigdy nie wsiądę na konia.

Dotarliśmy do następnej otwartej przestrzeni, nad którą górował ogromny kościół. Domy tu były mniejsze niż na Tomblandzie, ale nadal okazałe i widać było, że za nimi ciągną się ogrody. A potem droga nagle skręcała i po obu jej stronach pojawiły się mury. Za murem po stronie przeciwnej do katedry dostrzegliśmy wysoką kwadratową wieżę kościelną, którą Lockswood na planie oznaczył jako Wielki szpital. Duża drewniana brama w murze zamykała wjazd na plac, który wyglądał jak dziedziniec dawnego klasztoru. Po obu stronach bramy siedziały kilkuosobowe grupki żebraków, kobiety i mężczyźni z kubkami na kolanach. Na nasz widok zaczęli żałośnie zawodzić, prosząc o jałmużnę. Starzec ze śladami ospy na twarzy dźwignął się na nogi i wetknął mi pod twarz swój kubek.

– Chory jestem, panie – jęknął. – Nie omijaj mnie, miej litość!

Nicholas już uniósł rękę, by go odepchnąć, ale zdążyłem sięgnąć do sakiewki i wrzucić biedakowi sześciopensówkę. Cała reszta natychmiast zerwała się na nogi i wyciągnęła ku mnie kubki, ale Nicholas złapał mnie za rękę i odciągnął.

– Nie szarp mnie tak – ofuknąłem go, gdy znaleźliśmy się w bezpiecznej odległości.

– Stratowaliby cię, panie!

– Chciałem tylko okazać chrześcijańską litość.

Dotarliśmy do gospody, która sąsiadowała ze strażnicą strzegącą kamiennego mostu. Po drugiej stronie rzeki, nad którą chyliły się wierzby płaczące, wznosiło się porośnięte wrzosami wzgórze z okazałym dworem na szczycie.

– W pewnej chwili dam ci znak głową – powiedziałem do Nicholasa. – Udaj wtedy, że musisz wyjść za potrzebą. Mam coś do omówienia z Jackiem w cztery oczy.

Pokiwał głową.

– O, jest tam. – Wskazał kilka stołów wystawionych do ogrodu, przy których siedziało po paru mężczyzn, w większości w kaftanach i skórzanych kurtach typowych dla rzemieślników. Przy jednym siedział samotnie Barak z kuflem piwa w lewej ręce; zakończona nożem proteza prawej leżała na stole, połyskując w zachodzącym słońcu.

Wstał na nasz widok, a jego twarz okrasił uśmiech. Zauważyłem, że znowu przytył.

– Jak wam obu leci?! – wykrzyknął. – Na litość boską, Nicholasie, ty chyba jeszcze urosłeś.

– Jak się masz, Jack?

– Cieszę się, że udało mi się choć na chwilę wyrwać z Londynu.

Ale zaglądając w oczy staremu druhowi, dojrzałem w nich smutek i coś jeszcze: znużenie.

– Pójdę po piwo – powiedział Nicholas.

– Zawsze jestem gotów na następne – rzucił pogodnie Barak.

Nicholas wszedł do środka gospody, ja usiadłem przy stole.

– Jak ci idzie praca w Norwich? – spytałem.

– W porządku. Wieczory spędzam w karczmach, słucham rozmów i wyczuwam miejscowe nastroje. Urzędnicy sądowi mają do tego swoich ludzi podczas większości sesji objazdowych. – Uśmiechnął się. – Sędziowie wiedzą, że jestem w takich sprawach zaprawiony jeszcze od czasu, gdy pracowałem dla lorda Cromwella. Poza tym muszę być w kontakcie z szeryfem i dyskretnie pilnować, by dobrze się sprawił w kwestii właściwego doboru przysięgłych. Choć tym razem mam do czynienia z jego zastępcą, bo sir Nicholas L’Estrange wyjechał do Somerset.

– I jak nastroje w Norwich?

– Niedobrze. – Barak ściszył głos. – Ze wsi zjeżdżają się bezrolni, zaczyna brakować pracy, wśród ludzi jest dużo nędzy i złości. Postanowiono, że zamiast zwyczajowego przyjęcia powitalnego na cześć sędziów będzie tylko piwo. Władze miejskie obawiają się, że zbytnia ostentacja mogłaby doprowadzić do zamieszek.

– Jest aż tak źle?

Barak pokiwał głową.

– Źle jest od początku objazdu. Ale nigdzie nie było aż tak źle jak tu.

Nicholas wrócił z trzema kuflami piwa i wypiliśmy toasty za zdrowie.

– Jack, chciałbym o coś spytać – powiedziałem. – Na kiedy zaplanowano procesy karne? Czy jak zwykle na początku sesji?

– Nie. Na trzeci dzień. Chcą zacząć sesję od kilku dużych spraw w kwestiach własności gruntu. Sprawy kryminalne będą rozpatrywane dwudziestego.

– Zatem mamy cały tydzień na śledztwo – wtrącił Nicholas. – To więcej, niż liczyliśmy.

Barak spojrzał na nas pytająco.

– To znaczy, że jesteście tu w sprawie kryminalnej?

– Tak. Chodzi o Johna Boleyna, oskarżonego o zamordowanie żony. Słyszałeś coś o tym?

– O, tak. Sprawa wzbudziła spore zainteresowanie wśród sędziów, głównie ze względu na nazwisko i paskudne okoliczności tej zbrodni. Brzmi to naprawdę okropnie.

– Owszem. – Opowiedziałem mu, co wiem, wspomniałem o zaangażowaniu się w sprawę lady Elżbiety, wyjaśniłem powód obecności Toby’ego Lockswooda w Norwich i przemilczałem tylko wizytę Edith Boleyn w Hatfield.

Gdy skończyłem, Barak przyjrzał mi się spod przymrużonych powiek.

– Myślałem, że masz już dość polityki.

– To nie jest sprawa polityczna. Lady Elżbieta chce tylko, żebyśmy zapoznali się z faktami i dopilnowali, by sprawiedliwości stało się zadość.

– Może to nie jest sprawa szczególnie polityczna dla Londynu, ale dla miejscowych jak najbardziej. Nazwisko Boleyn nie cieszy się tu popularnością, tyle się już dowiedziałem, a wzięcie przez Johna pod dach dziewki z karczmy nie przysporzyło mu przyjaciół wśród miejscowej szlachty.

– Też tak słyszałem.

Wlepił we mnie wzrok.

– Uważasz, że jest niewinny?

– Szczerze mówiąc, nie wiem. Moje zadanie polega na dopilnowaniu, by wszystkie fakty trafiły do wiadomości sądu i żeby John Boleyn miał uczciwy proces.

– Myślisz, że będą w stanie zebrać bezstronnych przysięgłych? – spytał Nicholas.

– Nie będzie to łatwe. – Barak wzruszył ramionami. – Jak wspomniałem, nazwisko Boleyn nie cieszy się tu popularnością, a sędziowie będą chcieli wydać wyrok skazujący w tak drastycznej sprawie. Zresztą z roku na rok wyroki stają się coraz surowsze. To przez tych kalwinistów u władzy.

– Powiedziałeś, że jeden z sędziów Sądu Objazdowego jest bardzo zawzięty. Sędzia Gatchet, tak?

Barak pokiwał głową.

– Będzie dążył do wyroku śmierci. Drugiego sędziego znasz. Reynberd, spokojny, często się uśmiecha. Czasami udaje, że przysypia, ale ma na wszystko czujne oko, zwłaszcza na sprawy o charakterze politycznym. Potrafi ostro uderzyć, kiedy mu się coś nie spodoba, nie jest jednak aż tak bezwzględny jak Gatchet. Zwykle do Sądu Objazdowego wyznaczają sędziów o różniących się zapatrywaniach, żeby zachować równowagę.

– Nie wyrażasz się o Sądzie Objazdowym z nadmierną sympatią – zauważył Nicholas.

Barak odchylił się na oparcie krzesła.

– Masz rację. Bo widzę, jak sędziowie z pompą wjeżdżają do miasta w otoczeniu zbrojnych, ubrani w te swoje czerwone togi… krwiste, jak mówią ludzie… po czym pospiesznie wydają wyroki śmierci i w dniu egzekucji są już w następnym mieście. W niektórych sprawach cywilnych też się tak zachowują. – Pokręcił ze smutkiem głową. – W zeszłym roku właściciel ziemi wytoczył proces niewidomej wdowie z pięciorgiem dzieci. Jej mąż był u niego dzierżawcą, ale zmarł i właściciel chciał się pozbyć kobiety z dziećmi pod pretekstem, że ta nie poradzi sobie z prowadzeniem gospodarstwa. I sąd przyznał mu rację. Sędzia oświadczył, że dzierżawca musi być w stanie uprawiać ziemię, by mieć z czego płacić właścicielowi. W rezultacie wdowa z piątką dzieci znalazła się na ulicy. – Wzruszył ramionami. – I pewnie z punktu widzenia prawa miał rację.

– Niestety, ale tak jest – przyznałem.

– To okrutne – wtrącił cicho Nicholas.

– Hej, Nick, myślałem, że jesteś po stronie panów.

– Nie, kiedy dzieje się taka niesprawiedliwość.

– To w duchu naszych czasów – rzekł z goryczą w głosie Barak. – Płać biedakowi bezwartościowe pieniądze i zmuszaj go do służby w tej szaleńczej wojnie w Szkocji.

– Widzę, że stałeś się zwolennikiem Wspólnoty – powiedziałem z uśmiechem.

– Mam oczy – odparł. – Byłem w Norwich na zimowej sesji objazdowej dwa lata temu i klnę się na Boga, że sprawy obecnie wyglądają dużo gorzej. Słyszę, jak ludzie mówią, że chcieliby powrotu króla Henryka. Przynajmniej za rządów tego starego łajdaka człowiek wiedział, na czym stoi.

– Zwykle na krawędzi przepaści – prychnął Nicholas.

– No cóż, myślę, że to będzie moja ostatnia sesja objazdowa. – Barak westchnął. – Poświęcę więcej czasu na pracę z londyńskimi prawnikami. – Uśmiechnął się i twarz mu pojaśniała. – Potrafię już dość dobrze pisać lewą ręką. Wymagało to dużo wysiłku i nadal trochę bazgrolę, ale pismo jest już całkiem czytelne. Mogę znów spisywać zeznania.

– To dobrze. – Wciąż nie mogłem spokojnie patrzeć na jego protezę z nożem w skórzanej pochewce.

Zapadło niezręczne milczenie. Miałem świadomość, że czterech młodych mężczyzn, którzy chwilę wcześniej obsiedli sąsiedni stół, zaczyna się na nas gapić. Wszyscy byli mocno opaleni, mieli na sobie skórzane fartuchy, na głowach kapelusze z szerokimi rondami, a na stole leżały ich długie tyki. Domyślałem się, że muszą być przewoźnikami z pobliskiej rzeki.

– Błękitny Dzik staje się modny w wielkim świecie – odezwał się jeden z nich na tyle głośno, byśmy usłyszeli. – Spójrzcie tylko na te paniska.

– No, głupio wyglądają.

– Jacyś obcy, pewnie z sądu. Przyjechali popatrzeć, kto w przyszłym tygodniu zadynda na naszym rynku.

– Jeden to garbus, drugi ma sztuczną rękę, ale nie mogę dojrzeć, czego brakuje temu trzeciemu.

– Może kutasa mu obcięli.

Wszyscy czterej głośno zarechotali i Nicholas aż poczerwieniał ze złości.

– Wy bezczelne chamy – warknął, odsuwając od stołu krzesło, ale Barak uspokajającym gestem położył na jego przedramieniu zdrową rękę, po czym z metalicznym łoskotem walnął tą sztuczną w stół i ściągnął z noża skórzaną pochewkę. Ostrze było niezbyt długie, ale bardzo ostre.

– Tak sobie tylko gadamy, panie – burknął inny niby przepraszająco, ale w jego głosie dźwięczała zadziorność. Wszyscy czterej pochylili głowy nad kuflami.

– Widzicie teraz, co miałem na myśli – powiedział cicho Barak. – Dżentelmeni nie cieszą się tu popularnością. Nie można liczyć nawet na zwykłą uprzejmość.

– Wyzwiska godne smarkaczy – burknął Nicholas, nadal nie odrywając rozeźlonego wzroku od przewoźników, z których jeden uniósł głowę i wlepił w niego groźne spojrzenie.

– Jakie macie teraz plany? – wtrącił szybko Barak.

– Jutro odwiedzimy Boleyna i koronera – odparł Nicholas. – Potem wybieramy się do rodziców ofiary morderstwa, jeśli zgodzą się nas przyjąć.

– Macie jakiś pomysł, kto mógł to zrobić, jeśli nie John Boleyn?

Pokręciłem głową.

– Jest wiele możliwości – rzucił Nicholas. – Synowie Boleyna, jego druga żona, sąsiad, z którym kłócił się o miedzę.

I Richard Southwell, pomyślałem, ale zachowałem to dla siebie. Może być zainteresowany posiadłościami Boleyna i sam Cecil mnie przed nim ostrzegał.

– Gdyby tak Boleyn miał alibi na te dwie godziny – ciągnął Nicholas – które według słów żony spędził w gabinecie na studiowaniu dokumentów, czego nie może udowodnić…

– Zwłaszcza że te dokumenty były wtedy w Londynie – przerwałem mu. – To kluczowe akta własności w Brikewell. Są teraz w moim posiadaniu. – Spojrzałem na niego. – Chyba powinniśmy wziąć ze sobą Lockswooda i w sobotę odwiedzić Brikewell.

– Mógłbym z wami pojechać? – spytał nieśmiało Barak. – Jutro jestem zajęty, ale sobotę mam wolną. – Uniosłem pytająco brwi, więc szybko dodał: – Tamasin jest przecież w Londynie, nie? Nie dowie się.

– Oczywiście – odparłem i po chwili wahania, patrząc na Nicholasa, kiwnąłem głową.

– Muszę wyjść za potrzebą – oznajmił, wstając. – Zaraz wracam.

– W zeszłym tygodniu widziałem się z nią – oznajmiłem cicho po jego odejściu i opowiedziałem, co zaszło w domu Guya.

Barak pokręcił bezradnie głową.

– Nie potrafi wybaczyć ani zapomnieć – rzekł ze smutkiem. – A minęły już trzy lata. Próbowałem jej to przetłumaczyć, ale bez skutku.

– Powiedziała, że myśli o mnie, kiedy wieczorem naciera olejkiem twój… twój kikut. Mówiła, że cię to boli.

Westchnął głęboko.

– Boli. Teraz też. Ale ból jest częścią życia, nie? Zauważyłem, jak ostrożnie o tym mówiłeś, kiedy się spotkaliśmy. – Przerwał i po chwili dodał z nagłym gniewem w głosie: – Ona wiecznie mnie strofuje: nie rób tego, nie rób tamtego, bądź ostrożny z tym i tamtym. Czasem mi się zdaje, że chciałaby mnie trzymać w beciku jak niemowlę. Żebyś słyszał nasze kłótnie, gdy jej mówię, że wyjeżdżam na sesję objazdową sądu. Aż mi się niedobrze robi.

Przyjrzałem mu się z niepokojem, pamiętając, że był taki okres, kiedy na jakiś czas się rozstali. Widać odczytał mój wzrok, bo powiedział:

– Nie wyobrażam sobie życia bez Tammy i dzieci. Troszczy się o mnie bardziej niż jakakolwiek kobieta, tylko musi przyjąć do wiadomości, że jestem w stanie robić większość tego, co robiłem wcześniej. – Pokręcił głową. – Ach, te kobiety, co? A jak Nick sobie radzi z tymi sprawami?

Uśmiechnąłem się.

– Jest w kimś zadurzony i może coś z tego wyjdzie, ale nie mogę powiedzieć, żebym ja był tą dziewczyną zachwycony.

Czterej przewoźnicy wstali od stołu i zabrali tyczki. Jeden uchylił przed nami kapelusza i skłonił się, po czym głośno pierdnął. Rechocząc głośno, wszyscy czterej ruszyli w stronę budynku gospody. Barak uśmiechnął się i przez chwilę siedzieliśmy w milczeniu. Przyjrzałem się sterczącej nad nami strażnicy i jej wieżyczkom z blankami, które w zapadającym zmroku wyglądały jeszcze groźniej. W okienku dwadzieścia stóp nad nami błyskało światełko.

– To imponująca strażnica – zauważyłem.

– Postawiono ją do strzeżenia mostu Bishopsgate. To jedyny most przez rzekę w tej okolicy.

– A co to za wspaniała budowla, ta na szczycie wzgórza za rzeką?

– To pałac Surrey, zbudowany zaledwie kilka lat temu przez hrabiego Surrey, syna księcia Norfolk. Od czasu jego egzekucji stoi pusty i jest pod zarządem królewskiego sekwestratora. Zbyt wielki, by ktokolwiek z tutejszych mógł go kupić. Dalej ciągnie się Mousehold Heath, należące do katedry ogromne wrzosowisko, zbyt piaszczyste, by rosło na nim coś poza chaszczami. Wiąże się z nim pewna opowieść – dodał z melancholią w głosie.

– Jaka?

– Parę wieków temu znaleziono tam zwłoki zamordowanego chłopca. Obwiniono o to miejscowych Żydów i bezlitośnie się z nimi rozprawiono. Chłopca nazwano Williamem z Norwich, zrobiono z niego świętego i w katedrze urządzono nawet poświęconą mu kaplicę, która istniała do czasu, aż Henryk Ósmy kazał zlikwidować wszystkie kaplice. Choć to jedno zawdzięczamy staremu łajdakowi. – Dłoń Baraka powędrowała ku piersi.

Domyśliłem się, że dotyka palcami starej podniszczonej mezuzy, którą otrzymał w prezencie od ojca, Barak był bowiem z pochodzenia Żydem. Przeniósł wzrok na niknącą w mroku skarpę.

– A na Mousehold było wielkie obozowisko podczas chłopskiej rewolty. – Popatrzył na mnie znacząco. – Któregoś dnia w karczmie słyszałem rozprawiających o tym robotników. Wspominali Wata Tylera i Piersa Plowmana. Takie tu teraz panują nastroje. – Barak rozejrzał się. – Gdzie się podział Nicholas? Coś strasznie długo trwa to jego sikanie.

– Chyba też pójdę w jego ślady – bąknąłem. – I jestem głodny. Mają tu coś do jedzenia?

– Tak, całkiem smaczną potrawkę.

– To zamówię dla nas wszystkich.

Wstałem, lekko się krzywiąc z bólu, bo plecy od razu zaprotestowały, i ruszyłem przez ogród w stronę drewnianej szopy z zawieszoną nad wejściem latarnią.

– Nicholas! – zawołałem. – Jesteś tam?!

Nikt nie odpowiedział. Otworzyłem drzwi i aż mnie cofnęło. Nicholas leżał twarzą na obrzydliwie brudnej podłodze, tuż obok dziury kloacznej z dwiema deskami opartymi na cegłach. Chwyciłem wiszącą nad wejściem latarnię i poświeciłem. Tył głowy Nicholasa był zakrwawiony. Pomacałem palcem puls na szyi i z ulgą wyczułem tętno. I dopiero wtedy dostrzegłem, że do pleców ma przyczepiony kawałek papieru. Skierowałem na niego światło latarni. Wielkimi drukowanymi kulfonami było napisane:

ŚMIERĆ WSZYSTKIM PANOM.

Rozdział dwunasty

Nicholas jęknął i poruszył się. Pomogłem mu usiąść i głośno zawołałem Baraka. Przybiegł wystraszony, a wraz z nim kilku gości gospody. Z ulgą stwierdziłem, że Nicholas coraz głośniej jęczy i żwawiej porusza głową.

– Co się stało? – spytałem.

– Nie wiem. Przyszedłem tu i wtedy ktoś mnie walnął w głowę. – Machinalnie pomacał sakiewkę. – Wciąż ją mam – dodał ze zdziwieniem.

Barak nachylił się i przyjrzał jego głowie.

– Tylko rozcięcie skóry – oznajmił. – Dużo krwi, ale nic poważnego. Myślę, że chcieli cię tylko upokorzyć, ale nie zabić czy obrabować. Widziałeś człowieka, który to zrobił?

– Nie, ale chyba było ich kilku.

– To musieli być ci przewoźnicy – domyślił się Barak.

Uniosłem kartkę z napisem.

– Chyba masz rację – przyznałem. – Zemścili się.

– Zemścili się za co? – prychnął ze złością Nicholas. – Przecież to oni zaczęli nas obrażać.

– Może za nazwanie ich chamami – podrzucił Barak. – Czyli ludźmi pośledniej klasy. A to w tutejszych kręgach nie lada obraza, której tak łatwo się nie wybacza.

– Oni gorzej nas nazwali, i to bez żadnego powodu – przypomniałem mu. – Chodźcie, wynośmy się z tej cuchnącej kloaki.

Na oczach kilkunastu zaciekawionych gapiów pomogliśmy Nicholasowi przejść do krzesła i usiąść. Zamrugał oczami i potrząsnął głową.

– On jest całkiem ogłupiały – rzucił ktoś.

– A te jego pańskie ciuchy są całe ubabrane w gównie.

Rzeczywiście, ubranie Nicholasa było ubrudzone odchodami z podłogi latryny i mocno śmierdziało. Chwilę później przybiegł właściciel gospody.

– Co tu się stało?! – wykrzyknął z niepokojem, zwracając się do Baraka będącego jego gościem.

– Naszego przyjaciela napadnięto, kiedy poszedł do wychodka.

– Obrabowali go?

– Nie, ale dali mu po głowie.

– Zostawili to. – Podałem właścicielowi znalezioną kartkę. – Wcześniej zaczepiło nas kilku przewoźników. Myślę, że to mogli być oni.

– A mówił, że nic nie widział, nie? – rzucił ze złością któryś z gapiów. – Wielkie pany! Tylko by oskarżali innych bez dowodów!

– I do tego jeszcze jacyś obcy! Niech se lepiej wracają do Londynu!

Tłumek gapiów zgodnie mruknął na potwierdzenie, że mówiący ma rację. Właściciel gospody odciągnął nas na bok.

– Wielu moich klientów to miejscowi przewoźnicy – oznajmił, ściszając głos. – Przykro mi z powodu tego, co się stało, ale proszę, żebyście tak lekko nie rzucali oskarżeń, bo może dojść do awantury. Powiadomcie konstabla, jeśli chcecie, ale wątpię, by coś zrobił bez dowodu.

Obrzuciłem go twardym spojrzeniem. Domyślałem się, że tamci mogą być jego stałymi klientami, i byłem nawet gotów to powiedzieć, ale ubiegł mnie Barak, który rozejrzał się po otaczających nas gapiach i odezwał się cicho:

– Myślę, że ty i Nicholas powinniście już iść.

– A ty? – spytałem.

– Ja uchodzę za pana tylko z racji przebywania w waszym towarzystwie – odparł z kwaśnym uśmieszkiem. – Mnie nic nie zrobią.

To wyraźnie uspokoiło właściciela gospody.

– Zawołam paru pachołków, żeby wam poświecili w drodze powrotnej – powiedział z ulgą w głosie. – Gdzie się zatrzymaliście?

– Pod Panieńską Głową.

Właściciel podszedł do innych klientów.

– Wszystko w porządku – uspokoił ich. – Nikt nikogo nie oskarża. Dajcie spokój, chłopaki. Bez awantur.

Mężczyźni bez oporu rozeszli się do swoich stołów.

– Jak się czujesz? – spytałem Nicholasa.

– Głowa mnie boli. I, na rany Chrystusa, muszę się umyć i wyprać ubrania.

Rozejrzałem się po oświetlonych świecami stołach i napotkawszy pełne niechęci spojrzenia, z przyjemnością powitałem zjawienie się właściciela gospody w towarzystwie dwóch rosłych pachołków z pochodniami.

Wróciliśmy Pod Panieńską Głowę i wyjaśniliśmy wygląd Nicholasa, mówiąc, że poślizgnął się na łajnie na ulicy. Po dokładnym wyszorowaniu i przebraniu w świeże rzeczy wyglądał dużo lepiej, choć jego twarz pozostawała blada. Uparł się, że będzie w stanie towarzyszyć mnie i Toby’emu w jutrzejszych wizytach, pozwoliłem mu więc wrócić do siebie i dobrze się wyspać. Zachowałem kartkę znalezioną na jego plecach. Jeden z przewoźników – byłem pewny, że to ich sprawka – musiał być piśmienny. Z taką nienawiścią do panów i zajadłością ataku nigdy wcześniej się nie spotkałem i przed udaniem się na spoczynek nie omieszkałem dokładnie zamknąć drzwi.

Następnego dnia wstałem o piątej rano i już przed szóstą zasiedliśmy z Nicholasem do śniadania w sali gospody. Na szczęście wróciły mu kolory, a paskudny guz na głowie był ukryty pod czapką. Wczoraj przed zaśnięciem powtórzyłem ćwiczenia zalecone przez Guya i plecy dużo mniej mi dokuczały. Może nie byłbym jeszcze gotów siąść na konia, ale czułem, że poradzę sobie z chodzeniem bez laski. Punktualnie o szóstej, z biciem dzwonu na wieży katedralnej, do sali wkroczył Toby Lockswood i skłonił głowę.

– Niech Bóg da wam dobry dzień, panowie – rzekł.

– I tobie, Toby. Jak się mają rodzice?

– Matka czuje się lepiej, ale ojciec martwi się o zbiory.

Spojrzałem przez okno na zalaną słońcem ulicę.

– Przynajmniej nie pada – zauważyłem.

– O tak. I już jest gorąco. Będzie dziś upalny dzień.

– I bardzo pracowity. Chcę odwiedzić Johna Boleyna w zamku, koronera w jego biurze i jak się da, rodzinę Edith Boleyn.

– Udało mi się wczoraj umówić spotkanie z koronerem. Przyjmie cię, panie, w ratuszu o dwunastej.

Chwilę się zastanawiałem.

– Wolałbym się widzieć z nim przed Boleynem.

– Nie może się z tobą spotkać wcześniej, panie.

– Trudno. A udało ci się dowiedzieć czegoś o mojej dawnej służącej, Josephine Brown?

Lockswood pokręcił głową.

– Nikt nie zna tego nazwiska, nikt też nie słyszał o emerytowanym prawniku Peterze Henningu. Ale mój przyjaciel, asystent radcy prawnego, jeszcze popyta. Nawet jeśli pan Henning jest już na emeryturze, jego nazwisko powinno być znane. Daj Bóg, by jeszcze żył.

– Dziękuję ci. To… to ważna dla mnie sprawa. No cóż, powinniśmy ruszać w drogę. – Popatrzyłem na Nicholasa. – Jesteś pewny, że dasz sobie radę z tą rozbitą głową?

– Oczywiście – odparł z lekką irytacją w głosie.

Toby zmarszczył czoło.

– Z rozbitą głową? – powtórzył.

Opowiedziałem, co się wydarzyło Pod Błękitnym Dzikiem, i pokazałem mu znalezioną kartkę.

Przeciągnął dłonią po czarnej brodzie.

– Nie należało wyzywać tych ludzi od chamów – rzekł poważnym tonem. – Nawet jeśli to oni zaczęli.

– To samo mówił mój przyjaciel Barak.

– Wystarczyło, że zjawiliście się w gospodzie, do której dżentelmeni zwykle nie chodzą. – Popatrzył na Nicholasa. – Musisz się starać unikać niepotrzebnych scysji.

– Zastanawiam się, czy nie pójść z tym do konstabla – mruknął Nicholas.

– Nic przez to nie osiągniesz, a możesz w ten sposób ściągnąć na siebie złą sławę. – Toby przeniósł spojrzenie przenikliwych błękitnych oczu na mnie. – A postawiono przed nami jasne zadanie, czyż nie, panie?

O siódmej wyszliśmy z zajazdu Pod Panieńską Głową. Ja i Nicholas mieliśmy na sobie prawnicze togi. Najpierw Toby poprowadził nas za róg na Tombland i wskazał ręką wielki dom, pomalowany na jaskrawożółty kolor.

– To dom radnego miejskiego Gawena Reynoldsa, obok dom Augustine’a Stewarda. Raz jeszcze uprzedzam: Reynolds to zadufany w sobie i bardzo arogancki starzec. Jego biedna żona wygląda tak, jakby się go bała. A on od zawsze był znany z nagabywania kobiet ze swojej służby. By dotrzeć do ratusza, musimy teraz zawrócić i pójść w górę Elm Hill.

Wyszliśmy na rozległy rynek, nad którym górowała ogromna bryła zamku. Handlarze już sprzątali stragany i zmiatali końskie odchody i śmieci, szykując się do porannego targu. Ładowano towary do magazynów; stojący pod krzyżem mężczyzna w sutannie przemawiał do grupki słuchaczy złożonej głównie z terminatorów w niebieskich kaftanach i dla lepszego efektu wymachiwał Nowym Testamentem. Słychać było, jak naucza głębokim, donośnym głosem:

– Święty Paweł mówi nam: „Ciało składa się nie z jednego członka, ale z wielu. I jest ich wiele, ale w jednym ciele”.

– No! – wykrzyknął jakiś młodzian. – Wszyscy ludzie są równi przed Bogiem!

Jego słowa zostały powitane okrzykami poparcia ze strony słuchających.

Kaznodzieja, wysoki młody mężczyzna, znów pomachał Biblią.

– Są! Ale święty Paweł przypomina nam, że mamy różne role do odegrania na tym padole, jak różne członki jednego ciała. „Mamy różne dary zależnie od łaski, jaka na nas spływa. I jeśli to łaska proroctwa, to prorokujmy…”

– Ja prorokuję, że zwykli ludzie zaczną rządzić tym krajem, kiedy zjawi się komisja Johna Halesa od grodzenia gruntów! – zawołał starzec z ogromną siwą brodą. – Bo razem jesteśmy silni jak Lewiatan u Hioba. – Oczy wszystkich zwróciły się na niego, a on ciągnął: – Czyż da się złowić Lewiatana na haczyk? Lub obwiązać jego język sznurkiem? Czyż można wbić mu haczyk w nos lub przekłuć cierniem jego szczękę? – Starzec podniósł głos. – My, zwykli mieszkańcy tego kraju, jesteśmy jak Lewiatan.

Wśród słuchaczy rozległy się okrzyki poparcia. Kaznodzieja energicznie pokręcił głową.

– Nie, bracia, w Królestwie Bożym potrzebna jest sprawiedliwość i z łaski króla i lorda protektora sprawiedliwość będzie wymierzona. Ale każde ciało musi mieć głowę i niektórzy muszą rządzić. I znów, jak mówi święty Paweł: niechaj ten, co rządzi, robi to z należytą starannością.

– Jebać panów! – wykrzyknął któryś z terminatorów.

Poszliśmy dalej.

– Kaznodzieja balansuje na cienkiej linie w obliczu tego tłumu – zauważyłem. – To samo jest w Londynie.

– I dlatego prawo do głoszenia kazań jest teraz tak ściśle kontrolowane – odezwał się Toby. – To był Robert Watson, jeden z protegowanych Cranmera, który mianował go na kanonika w katedrze, by był cierniem w boku biskupa Rugge’a.

– A Rugge jest tradycjonalistą? – spytał Nicholas.

– W dodatku leniwym i skorumpowanym. Watson śpiewa, jak mu lord protektor zagra. Choć niektórzy, tak jak ten starzec z brodą, chcą jeszcze więcej. To Zachary Hodge. Uważa się za proroka Pana i od dwudziestu lat głosi swoje proroctwa w Norwich i okolicy. Już go za to parę razy zamknęli w zamkowym lochu. Choć trzeba przyznać, że w wielu sprawach ma rację.

– Tak wielu uważa się obecnie za proroków – rzucił z dezaprobatą Nicholas. – Ale ich proroctwa zawsze reprezentują czyjeś interesy polityczne.

– Masz rację – przyznałem.

Dotarliśmy do krańca rynku i na moment zatrzymaliśmy się, by przepuścić chudego chłopaka w łachmanach i z rozwichrzoną czupryną, który pchał wózek z wielką belą tkaniny. Stojący w drzwiach magazynu zażywny mężczyzna w średnim wieku pokrzykiwał:

– Pospiesz się, Scambler! Nie mam na to całego dnia!

Choć chłopak ledwo dyszał pod ciężarem ładunku, jeszcze przyspieszył. Ktoś wyłonił się z wnętrza magazynu, podszedł do mężczyzny z listą w ręce i obaj zajęli się jej czytaniem. W tej samej chwili trzej inni młodzieńcy w niebieskich kaftanach terminatorów, którzy kręcili się w pobliżu wózka, doskoczyli do chudzielca i jeden z nich podłożył mu nogę, tak że chłopak runął na twarz. Mimo rozpaczliwych wysiłków leżącego bela tkaniny stoczyła się z wózka i wylądowała w błotnistej kałuży, pozostałej po niedawnych deszczach.

– Smoluch Scambler znowu się popisał! – wykrzyknął jeden z młodzieńców.

Mężczyzna w drzwiach odwrócił głowę, skrzywił się niemiłosiernie, podszedł szybkim krokiem do wózka i ze zgrozą przyjrzał się utytłanej beli materiału. Odtoczył ją z błota i stanął nad leżącym chudzielcem, który z ogłupiałą miną z trudem gramolił się na nogi. Trzej terminatorzy, którzy ponosili winę za jego upadek, stali z zatroskanymi twarzami, kręcąc z oburzeniem głowami.

– Zobacz, coś ty narobił, tępy, bezmyślny durniu! – wrzasnął pracodawca Scamblera.

– Proszę, nie krzycz na niego, panie – wtrącił się Nicholas, podchodząc bliżej. – Ci trzej podcięli mu nogi. Widzieliśmy to na własne oczy.

– A mówiłem mu, żeby się nie wtrącał. – Toby westchnął.

– Nie można pozwolić, żeby tym łobuzom uszło to na sucho – oświadczyłem, ruszając za swoim asystentem. Toby, chcąc nie chcąc, zrobił to samo.

Właściciel straganu obrzucił Nicholasa wrogim spojrzeniem.

– Nie pchaj nosa w nie swoje sprawy, młody panie jurysto! – warknął. – Od sześciu tygodni borykam się z głupotą Smolucha Scamblera i mam już tego dość. Wynoś się stąd, Scambler! Gdybyś miał jakąś rodzinę, tobym ich pozwał do sądu burmistrza za zniszczenie mi towaru!

– Wybacz, panie, ale mój asystent ma rację – wtrąciłem zdecydowanym tonem. – Ci młodzieńcy podcięli nogi temu chłopakowi. Wszyscy trzej to widzieliśmy.

– Nieprawda! – żachnęli się chórem wszyscy trzej.

Scambler stał, wlepiając w nich spojrzenie, a zaskoczenie na jego twarzy z wolna ustępowało miejsca wyrazowi zadumy.

– Podcięli? – spytał cicho.

Przyjrzałem się baczniej, czy nie jest niespełna rozumu, ale jego wzrok, choć wyrażał strach i zmieszanie, nie był pusty jak u półgłówka.

Właściciel straganu nadal kipiał wściekłością.

– Według ciebie moja norfolska głowa nie wystarczy, by ogarnąć własnych pracowników? – Wyciągnął rękę i wskazał drżącym palcem. – Ci trzej młodzieńcy terminują u godnego szacunku pana w naszym mieście, a Scambler to roztargniony dureń z pomyślunkiem owcy. Rodzony ojciec musiał wyrzucić go z roboty, bo ta żałosna kupa kości wciąż zatykała mu kominy. Dlatego mówią na niego Smoluch.

Jeden z terminatorów dźwignął belę materiału i podał właścicielowi straganu, a ten kiwnął z wdzięcznością głową.

– Musieli mnie podciąć, panie – zajęczał Scambler, teraz już z oczami pełnymi łez. – Cały czas uważałem pod nogi.

Właściciel straganu wymierzył mu siarczysty policzek.

– Wynoś się! I żebym cię tu więcej nie widział! – Obrzucił nas wściekłym spojrzeniem. – Juryści! Przybłędy! – Splunął z pogardą na ziemię, odwrócił się i wszedł do magazynu, zatrzaskując za sobą drzwi.

Trzej terminatorzy puścili się biegiem przez rynek, dusząc się ze śmiechu. Skręcając w uliczkę, jeden z nich śpiewnie zaintonował: „Smoluch Scambler! Smoluch Scambler! Głupia cipa!”.

Scambler popatrzył za nimi, a po jego policzkach spływały łzy.

– Zrobiłem, co mogłem, chłopcze – powiedziałem cicho. – Przykro mi.

– Byłeś dla mnie bardzo dobry, panie. Dziękuję.

Sięgnąłem do sakiewki i dałem chłopakowi szylinga.

– Dlaczego oni ci to zrobili? – spytałem.

Pokręcił głową, potem zamrugał i po jego policzkach popłynęły kolejne łzy.

– Ludzie robią mi różne psikusy – odparł cicho. – Nie wiem dlaczego.

Toby ofuknął go niecierpliwie.

– No już, przestań się mazać. Zachowuj się jak mężczyzna.

Scambler spojrzał na niego, po czym bez słowa odwrócił się i puścił biegiem w stronę zamku. Popatrzyliśmy za nim.

– Wredne pachołki – burknął Nicholas. – Dlaczego go tak prześladują? Przez nich stracił pracę.

– Bo się od nich różni – rzekłem ze smutkiem, mając w pamięci własne dzieciństwo. – Ludzie nie lubią odmieńców, dzieci nawet bardziej niż dorośli. Kaznodzieje w jednym mają rację: ludzkość utraciła łaskę bożą. – Spojrzałem na Toby’ego. – Mogłeś nas wesprzeć.

– Już mówiłem, panie, że lepiej nie przyciągać niczyjej uwagi. Pan Copuldyke powiedział, że tak mu polecił sir Parry.

– Chodźmy. Czekają na nas w zamku – rzuciłem ostrym tonem. Współczucie Toby’ego dla uciśnionych ma zatem swoje granice, pomyślałem, ruszając pierwszy.

Rozdział trzynasty

Aby dotrzeć do wielkich trawiastych kopców, na których wzniesiono zamek w Norwich, musieliśmy pokonać otwartą przestrzeń, gdzie zbudowano już zagrody na jutrzejszy targ bydła, przekroczyć cuchnący brudny strumień i podążyć wijącą się długą dróżką, która prowadziła do bramy monumentalnej budowli. Słońce stało już wysoko i nim dotarliśmy do jej końca, zrobiło się gorąco i plecy znów mnie rozbolały, choć zarówno Lockswood, jak i Nicholas mimo wczorajszych wydarzeń prezentowali się całkiem świeżo. Został nam jeszcze do przejścia kawałek drogi dojazdowej, na której końcu widniała zwieńczona łukiem główna drewniana brama, za którą był dziedziniec zamkowy. Była zamknięta, ale potężnie zbudowany strażnik z wypolerowaną na błysk halabardą stał przy furtce umieszczonej w jednym skrzydle bramy. Miał na sobie tunikę wojskową z wyszytym emblematem ER – co miało przypominać, że zamek podlega władzy królewskiej, a nie miejskiej – a na głowie okrągły hełm. Stojąc na straży, przyglądał się, jak ktoś przybija do bramy urzędowo wyglądającą dużą płachtę papieru. Ten skończył i skinął strażnikowi głową.

– No to teraz do ratusza – rzucił pogodnym tonem, po czym ruszył drogą w dół.

Lockswood wczytał się w treść wywieszonego obwieszczenia, przeczesał palcami brodę i gwizdnął.

– Co, kolejny edykt lorda protektora? – spytałem.

– Tak.

Podeszliśmy z Nicholasem, by też przeczytać.

– Zapewnia ułaskawienie wszystkim, którzy wiosną protestowali przeciwko grodzeniom gruntów. Przeciwko poczynaniom sir Williama Herberta i jemu podobnych.

– Co mu strzeliło do głowy? – żachnął się Nicholas. – Akurat teraz? Kiedy na zachodzie kraju trwają bunty? To tylko zachęci innych, by poszli tym śladem.

– No, to prawda. Mogą pójść – rzekł obojętnym tonem Toby.

Podszedłem do strażnika i pokazałem mu upoważnienie otrzymane od Copuldyke’a.

– Chcemy odwiedzić więźnia, Johna Boleyna – wyjaśniłem.

Strażnik kiwnął głową i uchylił dla nas furtkę. Przeszliśmy pod obłożonym kamiennymi płytami krużgankiem i łukowatym wejściem wkroczyliśmy do tonącego w półmroku wielkiego pomieszczenia, w którym jedynym źródłem światła były wysokie, wąskie okna. Jak wszystkie więzienia, pomieszczenie cuchnęło potem, moczem i wilgocią. Mimo upalnego dnia panował tu wilgotny chłód. Przy składanym stole na krzyżakach siedziało dwóch strażników i grało w karty. Na nasz widok jeden wstał i obrzucił mnie pytającym spojrzeniem, a gdy wyjaśniłem mu cel naszej wizyty, odwrócił głowę i wrzasnął: „Oreston!” tak donośnym głosem, że jego krzyk zadudnił echem odbitym od ścian. Usłyszałem kroki na metalowych schodkach, w głębi pomieszczenia otworzyły się drzwi i wyszedł z nich masywnie zbudowany człowiek w brudnym kitlu, z pałką zatkniętą za pasek.

– Jacyś juryści do Boleyna – rzucił strażnik od stołu.

Dozorca więzienny spojrzał na nas ze zdziwieniem.

– Widzę, że ktoś się bardzo interesuje panem Boleynem.

– Jego adwokat z Londynu nie mógł przyjechać. – Wskazałem głową Toby’ego. – To jego asystent, pan Lockswood.

Dozorca wpuścił nas do środka i poprowadził krętymi żelaznymi schodami w dół do następnego mrocznego obszernego pomieszczenia ze światłem wpadającym przez wąskie małe okna pod sufitem. Metaliczny odgłos naszych kroków na schodach widać dotarł do więźniów, bo w małych zakratowanych okienkach w drzwiach pojawiło się kilka bladych twarzy. Dozorca zatrzymał się przed jednymi z drzwi i otworzył je kluczem z wielkiego pęku zwisającego mu przy pasie.

Cela Johna Boleyna była mała i ciemna, z jedynym źródłem światła w postaci małego okienka pod sufitem, również zakratowanego. Musieliśmy znajdować się pod powierzchnią ziemi. Na podłodze leżały brudne maty, stały cuchnące wiadro, taboret i prycza z siennikiem ze słomy. Na pryczy siedział mężczyzna z Nowym Testamentem w ręce i próbował czytać w świetle sączącym się z góry. Uniósł głowę i spojrzał na nas. Spodziewałem się zobaczyć tęgiego blondyna jak bliźniacy, okazało się jednak, że ich ojciec – choć wysoki i atletycznie zbudowany – ma czarne włosy i czarną brodę. Jego poorana zmarszczkami twarz wyglądała na wycieńczoną, w niebieskich oczach widać było tlące się przerażenie. Aż trudno było uwierzyć, że mam przed sobą znaczącego norfolskiego posiadacza ziemskiego. Przypomniałem sobie wypowiedziane w Londynie słowa Lockswooda, że Boleyn jest w żałosnym stanie.

– Godzisz się, panie, z Bogiem, nim zawiśniesz? – rzucił pogodnym tonem dozorca.

Boleyn zmierzył go pogardliwym spojrzeniem.

– Wyjdź stąd – poleciłem dozorcy, a ten obojętnie wzruszył ramionami, bez słowa opuścił celę i zamknął drzwi na klucz.

Wyciągnąłem do Boleyna rękę.

– Jestem Matthew Shardlake, komisarz z Londynu. Przybywam z polecenia pana Copuldyke’a, by zająć się waszą sprawą. To mój asystent, pan Overton. A pana Lockswooda pewnie znacie.

– Znam – odparł Boleyn tonem człowieka wykształconego. – Jesteś, panie, komisarzem sądowym? Nie spodziewałem się kogoś aż tak znamienitego.

– Są ludzie gotowi wam pomóc, panie Boleyn – odparłem z uśmiechem. – Nie wolno mi reprezentować was przed sądem, bo to sprawa kryminalna, ale chcę przeprowadzić dokładne śledztwo. Sprawdzić, czy nie da się rzucić nowego światła na sprawę. Pozwolicie, że usiądę na taborecie? Ostatnio plecy sprawiają mi trochę kłopotu.

– Widziałeś, panie, moją żonę, moją Isabellę? – spytał Boleyn głosem pełnym emocji.

– Nie, ale wybieram się jutro do Brikewell i mam nadzieję się z nią zobaczyć.

– Mówią, że już nie jest moją żoną, i kapelan nie pozwala jej mnie odwiedzić – burknął ze złością Boleyn. – Powieszą mnie. Nie lubią mojego nazwiska, nie lubią mojej żony, sąsiad dybie na moją ziemię…

– Przed sądem liczą się fakty, nie uprzedzenia – powiedziałem uspokajającym tonem. – Chciałbym zadać parę pytań, jeśli pozwolicie. Mam tu wasze zeznanie – dodałem, sięgając do torby.

– Jak sobie życzysz, panie.

– Po pierwsze, co do żony, która zniknęła dziewięć lat temu. Rozumiem, że zniknęła nagle, bez słowa wyjaśnienia, czy tak?

Ku mojemu zaskoczeniu parsknął gorzkim śmiechem.

– Tak. Ale na swój sposób nie było to dla mnie zaskoczeniem.

– Dlaczego?

Zawahał się, po czym zaczął mówić.

– Kiedy poślubiłem Edith Reynolds prawie dwadzieścia lat temu, była piękną młodą kobietą o bujnych kształtach, z pięknymi blond włosami, choć cichą i nieśmiałą. Myślałem, że jest zdominowana przez ojca. Teraz myślę, że poślubiła mnie tylko po to, by się od niego uwolnić. Ale wtedy ją kochałem. Naprawdę. – Zamilkł i przygryzł wargę. – Zmieniła się od razu po ślubie. Niechętnie wypełniała… nawet najbardziej podstawowe obowiązki żony. – Poczerwieniał i spojrzał na mnie wyzywająco. – Mężczyzna nie lubi się przyznawać do takich porażek, ale mnie już na niczym nie zależy. Od razu zaszła w ciążę i urodziła bliźniaki, po czym zdecydowanie odmówiła rodzenia więcej dzieci. A z synami nie czuła się w ogóle związana, i to od najwcześniejszego dzieciństwa. Często zastanawiałem się, czy to właśnie z tego powodu Gerald i Barnabas wyrośli na takich dzikusów. – W jego głosie zabrzmiała złość. – Życie z nią stało się prawdziwym piekłem. Była wciąż w złym humorze, cała służba się jej bała… z wyjątkiem jej pokojówki, Grace Bone, która stała się powiernicą Edith, ale nawet ona w końcu odeszła. No i te jej dziwne zwyczaje. Jak już mówiłem, kiedy się poznaliśmy, była kobietą o bujnych kształtach, ale potem bez żadnego powodu zaczęła się nagle głodzić, aż zostały z niej tylko skóra i kości. Nie wiem, dlaczego to robiła. Kiedy pytałem, odwarkiwała tylko, że nie jest głodna. Próbowałem po dobroci, próbowałem krzyczeć, nic jednak nie pomagało. Zaczynałem się obawiać, że oszalała.

– I wtedy poznaliście swoją obecną żonę, Isabellę.

Boleyn znów spojrzał na mnie wyzywająco. Na jego żywej twarzy odbijały się różne emocje.

– Tak, rok przed zniknięciem Edith. Isabella pracowała w karczmie, do której często zaglądałem. Była przeciwieństwem mojej żony: miła, radosna, pogodna, młoda i… podobałem się jej. To niezwykłe uczucie, podobać się kobiecie po tylu latach okazywanej niechęci. Została moją kochanką. Czy to takie dziwne w tych okolicznościach? – rzucił nagle ze złością.

– A potem zaczęły się plotki i ktoś doniósł żonie o Isabelli – domyślił się Nicholas.

– Tak. Edith nic mi nie powiedziała, tylko wpadła w ten swój zły nastrój. Było to niedługo po tym, jak Gerald rozharatał twarz Barnabasowi, co ją rozzłościło i chyba wystraszyło, bo znów przestała jeść. To był trudny okres, bardzo upalne lato i prawie nie było co zbierać z pola. Zaczynałem się martwić o pieniądze. Jak może pamiętacie, był to rok upadku lorda Cromwella. Przyznaję, że byłem dla Edith ostry i nieraz traciłem panowanie.

A więc jest nerwusem, pomyślałem. Ale czy to znaczy, że mógłby do tego stopnia stracić panowanie, by zamordować Edith, i to w tak okrutny sposób?

– A potem – ciągnął – któregoś dnia na początku grudnia po prostu zniknęła. Nie zabrała z domu nic, wyszła tak, jak stała. Zrobił się wielki szum, ale nigdy nie natrafiono na żaden jej ślad.

– Kiedy wprowadziła się Isabella? – spytałem.

Boleyn skrzywił się i na jego twarzy pojawił się wyraz zawziętości.

– W następnym roku, ale dopiero wtedy, gdy stało się jasne, że Edith naprawdę na dobre odeszła. Możecie to przeczytać w moim zeznaniu, bo nie próbowałem nic ukrywać. Oczywiście wywołało to skandal wśród norfolskiej szlachty. Połowa myślała, że zamordowałem Edith i zakopałem gdzieś jej zwłoki. Zaczęli mnie unikać i oskarżać, że nie jestem lepszy od Anny Boleyn, mojej dalekiej krewnej. Więc pomyślałem: do diabła z nimi.

– I nie macie pojęcia, gdzie żona była przez te wszystkie lata?

Pokręcił z rezygnacją głową.

– Sam chciałbym to wiedzieć. Tak jak wszyscy inni, byłem przekonany, że nie żyje, że się zabiła.

– Miała jakichś znajomych poza Norfolk? – Zawahałem się i dodałem: – Na przykład w Essex, w hrabstwie Cambridge albo w Hertford?

Nicholas spojrzał na mnie ostrzegawczo. Wspominanie o Hertford trochę za bardzo nawiązywało do Hatfield. Ale Boleyn spojrzał na mnie obojętnie.

– Nie. Urodziła się i wychowała w Norwich.

– Słyszałem, że jej ojciec jest znanym kupcem.

– O, tak. – W jego głosie znów pojawiła się nutka złości. – Gawen Reynolds jest kupcem bławatnym, podobnie jak jego ojciec i dziadek. Zbili fortunę na sprzedaży wełny czesankowej Holendrom, choć to było nielegalne. Twardy człowiek. Pomyślałem, że lepiej będzie, jak nie wspomnę o tym w swoim zeznaniu. Reynolds należy do tych, którzy rządzą Norwich. Jego żona jest z domu Sotherton. Bezwzględny i brutalny człowiek, odgrywa ważną rolę w miejskiej polityce. Teraz się schował, bo uznał, że sprawa córki może zaszkodzić jego pozycji w mieście. – Boleyn roześmiał się. – Miał ambicje zostać burmistrzem Norwich, ale ta sprawa oznacza koniec jego marzeń. Chętnie by mnie widział na szubienicy.

– Zamierzam się z nim spotkać.

– Wątpię, by chciał z wami rozmawiać.

– Umiem nalegać.

Toby zaczął drapać się po głowie i Boleyn smutno się uśmiechnął.

– Obawiam się, że w tym sienniku jest pełno pcheł.

– Panie Boleyn – powiedziałem surowym tonem – jeśli mamy cię z tego wyciągnąć, to musimy się wspólnie zastanowić, kto jeszcze mógł mieć motyw do zamordowania twojej żony. I do próby zrzucenia winy na ciebie. Musimy się zastanowić, kto był w stanie podrzucić twoje ubłocone buty i młotek do stajni. Czy to prawda, że tylko ty i chłopak stajenny mieliście klucze?

– Tak. – Twarz Boleyna złagodniała. – Mój koń Midnight to wspaniały rumak, ale narowisty. Zrobi wszystko, co mu każę, ale wobec obcych jest bardzo nieufny. Nie pozwalałem bliźniakom zbliżać się do niego, bo na sam ich widok zaczynał kopać. Bałem się, że mógłby też zrobić krzywdę Isabelli lub któremuś z robotników. Bezpiecznie mógł podchodzić tylko chłopak stajenny. Ale on nie mógł mieć z tym nic wspólnego. To przygłup, choć z wyjątkowym talentem do koni. Przyjąłem go do pracy na początku roku, choć miałem pewne wątpliwości. Mówiono o nim, że to półgłówek, ktoś mi jednak powiedział, że ma wyjątkowe podejście do koni. I sprawdziło się, doskonale dogadał się z Midnightem. Wzajemnie się polubili. Coś mi się zdaje, że młody Simon w ogóle bardziej lubił zwierzęta niż ludzi. Bliźniacy bez przerwy się z nim drażnili. Ale prędzej sam by się zabił niż moją żonę. Kazałem mu zawsze mieć klucze przy sobie. Po morderstwie oddał mi je i odszedł. Chyba zaczął się bać. Scambler i bez tego bał się swojego cienia.

Wymieniliśmy się z Nicholasem spojrzeniami.

– Spotkaliśmy w mieście chłopca o imieniu Scambler. Chudy jak szczapa, około piętnastu lat.

– Ten sam.

– Kiedy mocował się z belą wełny, jeden z terminatorów podłożył mu nogę i bela spadła w błoto. Pracodawca Scamblera wściekł się i z miejsca go wyrzucił. Nazywali go Smoluchem.

– Zawsze się włóczył bez sensu po mieście i wciąż wpadał w tarapaty z powodu sieczki w głowie.

– To, co mu się dziś przydarzyło, nie była jego winą – mruknął Nicholas.

Boleyn wzruszył ramionami.

– Chłopcy zawsze bywają okrutni. Ale jeśli chodzi o moją sprawę, to Scamblera możecie wykreślić.

– Nie możemy – oświadczyłem surowym tonem. – Jeśli mamy dokładnie zbadać twoją sprawę, panie, to musimy przesłuchać każdego, kto miał z nią jakiś związek. Mówisz, że poza tobą był jedyną osobą mającą klucz do stajni. Dokąd się udał, kiedy odszedł?

Boleyn wzruszył ramionami, wyraźnie już zniecierpliwiony.

– Nie mam pojęcia. O ile wiem, ma ciotkę… chyba na Ber Street. Jego rodzice nie żyją. Ktoś bez trudu wskaże wam drogę. Smoluch Scambler jest znany w Norwich. Ale stracicie tylko czas.

– Kluczem do obrony jest ustalenie, kto podrzucił te rzeczy do stajni – powiedziałem z naciskiem. – Ważny jest każdy strzęp informacji. Poświęcę cały ten tydzień na ich zbieranie.

– Pan Shardlake jest znany z wykrywania morderców – oznajmił z dumą Nicholas.

Boleyn przyjrzał mi się. Widać było, że nie bardzo w to wierzy.

– No cóż, w każdym razie dziękuję – rzucił.

– A co z innymi, którzy mogli mieć motyw do tej zbrodni? Obawiam się, że muszę zaliczyć do nich Isabellę i twoich synów, panie.

– Isabella, jak ja, mogła mieć motyw do zabicia Edith. – Boleyn mówił spokojnym, beznamiętnym tonem, ale dało się w nim słyszeć narastającą złość. – Ale żadnego motywu do porzucenia jej ciała w takiej pozycji w miejscu publicznym, bo to od razu rzucało podejrzenie na nas.

– Zgadzam się. I to jest najmocniejsza karta w twojej talii. A nawiasem mówiąc: czy Isabella zeznawała?

– Tak. I przekonała koronera, że nie miała z tym nic wspólnego.

– W aktach nie ma jej zeznania. Ani twoich synów. A jeśli to Gerald i Barnabas odkryli, że ich matka, której nie mieli powodu kochać, nagle wróciła do Norfolk?

Boleyn spojrzał mi prosto w oczy.

– Wiem, że moi synowie są draniami i brutalami, ale oni tego nie zrobili.

– Pan Shardlake natknął się na nich w waszym domu w Londynie – wtrącił Nicholas.

To Boleyna zaskoczyło.

– Co tam robili?

– Podejrzewam, że przyjechali się rozejrzeć, co by się dało ukraść.

Boleyn odchrząknął.

– Wiem, że mnie nie kochają. Od zawsze to wiedziałem. Lecz po odejściu matki obaj, możecie mi wierzyć lub nie, byli autentycznie przybici. Całymi tygodniami płakali. Wierzę, że na swój sposób ją kochali. – Popatrzył mi w oczy. – Jestem ich ojcem, ale mam oczy i widzę, jacy są. Mimo to nie wierzę, by mogli to zrobić. – Westchnął głęboko.

Zaczynałem mieć już tego dość. Ale czasu było niewiele i musiałem cisnąć go dalej.

– Zostaje więc już tylko sąsiad, Leonard Witherington. Pokłóciliście się o przebieg granicy między waszymi posiadłościami. Gdybyś został uznany za winnego, twoje ziemie przeszłyby na własność króla i sąsiad mógłby je kupić.

Boleyn roześmiał się z goryczą w głosie.

– Musiałby najpierw zmierzyć się z sir Richardem Southwellem, którego ziemia graniczy z dwóch stron z naszymi. I na pewno by przegrał. Nie, Witheringtonowi zależy tylko na zmianie przebiegu granicy.

– Miałeś jakieś zatargi z Southwellem?

– Jestem za małą płotką, żeby się mną przejmował. Co innego Witherington. Uważa, że zmieniając granicę, uniknąłby kłopotów ze swoimi dzierżawcami, którzy protestują, że zabiera im ziemię na wypas swoich owiec. Dodatkową ziemię po przesunięciu granicy wykorzystałby na ich teren gminny. Tylko że wtedy moi dzierżawcy zaczęliby się burzyć.

– Rozumiem, że już doszło do konfrontacji.

– Tak. W marcu. Rządca Witheringtona zebrał grupę i podjął próbę siłowego zajęcia spornego kawałka mojej ziemi. Dowiedziałem się o tym wcześniej od jednego z ludzi Witheringtona, którego przekupiłem, i kazałem mojemu rządcy Chawry’emu skrzyknąć naszych ludzi, w tym moich synów, żeby ich pogonili. Wiedziałem, że bliźniacy chętnie się poawanturują. Sprowadzili kolegów i całkiem dobrze się sprawili. Jednemu z tamtych rozwalili głowę. Człowiek od tamtej pory chodzi zamroczony. Teraz ten stary łajdak Witherington dobrze się zastanowi, nim znów zrobi coś takiego.

– Niewątpliwie ten nieszczęśnik próbował tylko bronić swoich praw do życia – zauważył Toby. – Nawet jeśli Witherington niecnie go wykorzystał.

Boleyn obrzucił go zimnym spojrzeniem, a ja po raz pierwszy dostrzegłem w jego wzroku poczucie wyższości właściciela majątku ziemskiego.

– Jeśli chłopstwo zaczyna się buntować przeciwko swemu panu lub sąsiadom swego pana, to zasługuje na to, co je spotyka. W każdym razie Witherington odgraża się, że pójdzie z tym do sądu, ale wątpię, żeby się odważył.

– Rozumiem, panie Boleyn, że masz też inne posiadłości.

Wzruszył obojętnie ramionami.

– Parę innych majątków, kawałek dalej. Chciałbym je wszystkie poświęcić hodowli owiec, bo to jedyny sposób, w jaki właściciel ziemski może w dzisiejszych czasach uzyskać dochód. Rosnące ceny zabijają rynek dzierżaw. Ale jest tam wiele prywatnych gospodarstw, których nie mogę tknąć, a moi komornicy informują, że dzierżawcy grożą pójściem do sądu. – Westchnął ciężko. – Nie stać mnie na kłopoty i koszty z tym związane. Wystarczy mi jeden Witherington.

– Twój dom w Londynie musiał cię dużo kosztować – wtrąciłem.

– Za dużo. Myślałem, że będzie mnie na niego stać, i planowałem, że przeniesiemy się tam z Isabellą. Że uciekniemy od tych piekielnie wścibskich sąsiadów. Ale nigdy nie uwolnię się od Brikewell. Moja rodzina wywodzi się z tych okolic.

– Jest jeszcze jedna sprawa, o którą muszę cię spytać, panie Boleyn.

– Tak?

– Powiedziałeś, że w noc morderstwa dwie godziny spędziłeś w swoim gabinecie, ślęcząc nad aktami własności twoich majątków. Od dziewiątej do jedenastej wieczorem, zgodnie z twoim zeznaniem. Niestety, nikt nie widział cię w tym czasie, nawet żona.

– Potrzebowałem spokoju. Uprzedziłem ją, żeby mi nie przeszkadzała.

– Nad czym wtedy ślęczałeś?

– Nad starymi papierami. Gdyby Witherington pozwał mnie do sądu, chciałem przed zwróceniem się do adwokata sam je najpierw przestudiować.

Kiedy świadek mówi prawdę, tak jak w moim przeświadczeniu robił to do tej pory, łatwo jest wyczuć chwilę, w której zaczyna kłamać. Przestaje patrzeć prosto w oczy i zaczyna się niespokojnie wiercić.

– Tylko że ja mam te wszystkie dokumenty – powiedziałem cicho. – Znaleźliśmy je w twoim domu w Londynie.

Poderwał głowę i na moment zamilkł.

– Część dokumentów zabrałem do Londynu – odezwał się w końcu. – Bo jak wspominałem, chciałem osobiście porozmawiać z adwokatem. A, tak… teraz sobie przypominam. To, nad czym wtedy siedziałem, to były stare księgi majątkowe, wykazy dzierżawców i takie tam.

Przez chwilę walczyłem ze sobą, czy jeszcze bardziej go docisnąć, postanowiłem jednak chwilowo mu odpuścić. Odwiedzić najpierw Brikewell i zostawić mu czas do namysłu.

– Rozumiem… – Celowo zabarwiłem swój głos powątpiewaniem. – No cóż, myślę, że już dość cię namęczyliśmy. Wkrótce znów cię odwiedzimy, ale jutro wybieramy się do Brikewell. Spróbuję zobaczyć się z panem Witheringtonem.

– To stary nieokrzesany prostak – prychnął ze złością Boleyn, lecz jego głos szybko złagodniał. – Przekażcie Isabelli wyrazy mojej miłości. Powiedzcie jej, że wciąż o niej myślę. I podziękujcie za jedzenie, które mi przysyła. Choć ci przeklęci dozorcy część zabierają dla siebie.

– Zrobię to.

Zapadła cisza.

– Kiedy Toby był tu poprzednim razem – przerwał ją po chwili Boleyn – powiedział, że moim losem interesuje się lady Elżbieta. To prawda?

– Owszem, interesuje się.

– To ona płaci panu honorarium?

– Chce, by sprawiedliwości stało się zadość. Ale proszę, byś nie rozgłaszał jej osobistego zaangażowania.

– Możesz być o to spokojny. Norfolk to teraz terytorium Marii.

Ostrożnie wstałem z zydla, czując się tak, jakby kręgosłup pękał mi na pół. Toby załomotał w drzwi i dozorca nas wypuścił. Z ulgą wyszliśmy z zimnego, wilgotnego lochu na zalany słońcem dziedziniec. Chwilę staliśmy na zamkowych schodach, spoglądając na miasto. Nigdy wcześniej nie widziałem tylu wież kościelnych.

– A zatem co o nim myślicie? – spytałem.

– Kłamał w sprawie tego, co robił w noc morderstwa – odparł Nicholas.

– Tak. I musimy się dowiedzieć dlaczego.

– Czyli może się okazać, że jednak jest winny – rzekł Toby.

– Może – przyznałem. – I czuję w nim porywczość. Ale czy jest aż tak zawzięty, by zrobić coś takiego żonie, to zupełnie inna kwestia. Sądząc po tym, co mówił o tej bijatyce w Brikewell, jest w nim też spora doza brutalności, mimo to robi na mnie wrażenie człowieka słabego. Boi się, że dzierżawcy z jego innych włości mogą go podać do sądu, i tego samego boi się ze strony Witheringtona. Wygląda mi na kogoś, kto wolałby wieść spokojne życie i nikomu nie wadzić. Tak czy inaczej, to, że kłamie, jest istotną zagadką, którą musimy rozwikłać. I musimy odnaleźć tego nieszczęsnego Smolucha Scamblera.

Nicholasem lekko wstrząsnęło.

– Nigdy przedtem nie byłem w więzieniu – bąknął. – To straszne miejsce.

– Nie miewasz w ogóle do czynienia z prawem karnym? – zdziwił się Toby.

– Jesteśmy prawnikami od nieruchomości – przypomniałem mu. – Choć mam pewne doświadczenie w odwiedzaniu klientów w więzieniach. – A także z dwiema własnymi odsiadkami w Tower, pomyślałem ponuro. Spojrzałem na słońce stojące niemal wprost nad naszymi głowami. – No to teraz do ratusza na spotkanie z koronerem.

Rozdział czternasty

Kaznodzieja już odszedł z rynku, dostrzegłem natomiast jednego z terminatorów, którzy podcięli nogi Scamblerowi, i zacząłem się zastanawiać, co się z nim dzieje.

Podeszliśmy do ratusza, imponującego wielkością dwupiętrowego budynku, do którego wejścia pilnowało dwóch strażników w miejskich liberiach. Kamienna ściana była gładko oszlifowana, a zaprawę pomiędzy kamieniami wzmocniono okruchami skalnymi. Już chciałem pociągnąć po niej palcem, lecz Toby mnie powstrzymał.

– Ostrożnie! – rzucił. – Można sobie o te kamyki pokaleczyć ręce.

W tym momencie do moich uszu dotarło ciche zawodzenie. Tuż nad ziemią dojrzałem zakratowane okienko i zaciśnięte na kracie brudne palce. Ktoś pojękiwał w środku.

– Jałmużna na jedzenie, litościwy panie.

– Na dole jest więzienie – wyjaśnił Toby. – W ratuszu obraduje sąd burmistrza. Tylko ci, którzy staną przed Sądem Objazdowym, siedzą w zamku.

Wsunąłem przez kratę kilka pensów. Natychmiast zostały zgarnięte i pojawiły się kolejne palce. Z trudem się wyprostowałem i westchnąłem.

– Ale rada miejska też się tu zbiera, tak? – zwróciłem się do Toby’ego.

– Tak. To poza Londynem największy ratusz w Anglii. Zbudowali go sto czterdzieści lat temu przymusowi robotnicy miejscy, wśród nich moi przodkowie.

Toby podszedł do wejścia i powiedział coś do strażnika, a ten skłonił się i gestem ręki zaprosił nas do środka.

Do wnętrza wpadało światło przez wielkie okna, zapewne niegdyś wypełnione barwnymi witrażami, które zastąpiono zwykłym szkłem. Strażnik doprowadził nas do schodów.

– Koroner przyjmie panów w zbrojowni – oznajmił.

– W zbrojowni? – zdziwił się Nicholas.

– Nie trzymają w niej żadnej broni – uspokoił go Toby. – Tak się nazywa sala spotkań rady miejskiej. Ale jest tam skrytka w suficie, w której przechowywane są miecze na wypadek, gdyby miejscy konstable potrzebowali ich do uśmierzenia zamieszek.

– Już się tak zdarzyło?

– Jeszcze nie.

Strażnik zaprowadził nas na górę i zapukał do wielkich drewnianych drzwi. Ktoś ze środka kazał nam wejść, a po chwili służący otworzył je i ukłonił się.

Weszliśmy do sporego pomieszczenia z ławami i krzesłami ustawionymi półkoliście. Za stołem na podwyższeniu siedział pulchny mężczyzna w średnim wieku, z siwą brodą, pochylając się nad stosem papierów. Na nasz widok wstał i skłonił głowę.

– Pan komisarz Shardlake?

– Tak. A także panowie Overton i Lockswood.

Mężczyzna obrzucił nas bystrym spojrzeniem niebieskich oczu.

– Nazywam się Henry Williams i jestem koronerem Norwich. Brikewell znajduje się w mojej jurysdykcji. Nieczęsto mam okazję spotykać prawników twojego szczebla, panie. Czy znasz komisarza Flowerdewa, przedstawiciela królewskiego sekwestratora?

– Nie. Choć słyszałem o nim, że spieszno mu usunąć rodzinę Johna Boleyna z ich posiadłości, chociaż ten nie został jeszcze osądzony.

– Może zależy mu na przejęciu tej ziemi dla siebie lub kogoś ze swoich. – Williams skrzywił się. – Można by powiedzieć, że to jeden z tych przypadków, kiedy nazwisko nie pasuje do osoby. Trudno sobie wyobrazić kogoś mniej przypominającego rosę na kwiatku. – Zaśmiał się sarkastycznie, po czym popatrzył na mnie przenikliwym wzrokiem. – Rozumiem, że przejąłeś, panie, tę sprawę od pana Copuldyke’a.

– Występuję w jego imieniu.

– A Copuldyke występuje w imieniu sir Thomasa Parry’ego, zarządcy lady Elżbiety – powiedział, nie odrywając ode mnie spojrzenia.

– Polecono mi jedynie przyjrzeć się faktom świeżym okiem. Nie zamierzam decydować o winie lub niewinności Johna Boleyna.

– To zadanie ławy przysięgłych.

– W rzeczy samej. – Uśmiechnąłem się uspokajająco, wiedząc, że koronerowi będzie zależało na utrzymaniu wyroku sądu burmistrza. – A ty, panie, będziesz zeznawał w procesie?

– Oczywiście. Jako odpowiedzialny za wstępne postępowanie, w którym przysięgli uznali, że Edith Boleyn została zamordowana przez męża.

– Rozumiem, że na podstawie dowodu w postaci butów i młotka w stajni Boleyna?

– Oraz tego, że tylko on miał do niej klucze, nie licząc tego półgłówka stajennego. A także tego, że nikt inny nie mógł wejść do stajni, bo koń, którego w niej trzymał, był nie do opanowania, jak Boleyn sam twierdził podczas przesłuchania.

– To rzeczywiście bardzo mocne dowody. Ale czy ktoś nie mógł wrzucić tych butów i młotka nad lub pod drzwiami stajni?

Williams zmarszczył czoło.

– Konstabl nic o tym nie wspominał – mruknął.

Zmieniłem temat.

– Tak się zastanawiam, panie Williams, co mogło skłonić Johna Boleyna do wystawienia ciała żony na widok publiczny w tak drastyczny sposób. Masz jakąś opinię na ten temat?

Koroner wzruszył ramionami.

– Któż może wiedzieć, co się działo w jego głowie? W jaką mógł popaść wściekłość, gdy nagle ją zobaczył? Bo na pewno miał motyw, żeby się jej pozbyć.

– Zgadzam się. Tyle tylko, że jeśli coś jest bez sensu, to zwykle nie jest prawdą.

Williams odchrząknął.

– Im jestem starszy, tym częściej stwierdzam, że ludzie robią bezsensowne rzeczy. – Uśmiechnął się kwaśno i znów przewiercił mnie spojrzeniem. – Odwiedziłeś już Brikewell, panie?

– Wybieram się tam jutro. Coś jeszcze mnie zastanawia, panie koronerze. Czy ktoś wie cokolwiek o tym, gdzie Edith Boleyn mogła się ukrywać przez ostatnie dziewięć lat?

Pokręcił zdecydowanie głową.

– Nikt. Badałem tę sprawę zarówno teraz, jak i dwa lata temu, gdy John wystąpił o uznanie żony za zmarłą. A mój poprzednik usilnie starał się to ustalić w tysiąc pięćset czterdziestym roku, po jej zniknięciu. Nikt jednak nie potrafił nic powiedzieć.

– Nawet jej rodzice?

– Nie. Nigdy się do nich nie odezwała. Wyglądało to tak, jakby na dziewięć lat zapadła się pod ziemię. – Zamilkł i po chwili dodał: – Pamiętam, że kiedy przejmowałem obowiązki od mojego już nieżyjącego poprzednika, Panie, świeć nad jego duszą, wspominał o tej sprawie. Powiedział, że chciał wtedy przesłuchać jeszcze jedną osobę, ale nie mógł jej odnaleźć.

– Kogo?

– Pokojówkę Edith Boleyn, Grace Bone.

– Pan Boleyn wspomniał o niej. Mówił, że Edith była postrachem dla służby i nawet jej lojalna pokojówka nie wytrzymała i odeszła.

Williams pokręcił głową.

– Według słów mojego poprzednika to nie do końca prawda. Gdy badał zniknięcie Edith w tysiąc pięćset czterdziestym, a wiadomo było, że małżeństwo przeżywało kryzys, Boleyn miał kochankę i istniały powody do podejrzeń, wersja przekazana przez służbę brzmiała inaczej. Najwyraźniej Edith i Grace były bardzo zaprzyjaźnione, jak to się czasem zdarza z paniami i ich pokojówkami. Gdy Edith dowiedziała się o zdradzie męża, często słyszano, jak szlocha w swoim pokoju, a Grace Bone próbuje ją pocieszać. Ponoć w ostatnich miesiącach przed zniknięciem Edith stały się sobie jeszcze bliższe. Kiedy więc Grace odeszła po zaledwie tygodniowym wypowiedzeniu, cała służba była tym zdumiona. A Edith jeszcze bardziej to załamało i wkrótce po tym zniknęła. – Williams spojrzał na mnie poważnie. – Mój poprzednik nawet się zastanawiał, czy tej pokojówki, tak jak jej pani, ktoś skrycie się nie pozbył.

– John Boleyn?

Wzruszył ramionami.

– Wiem tylko, że Grace Bone nie odnaleziono. Zniknęła bez śladu jak jej pani. Podobno miała brata w Norwich, ale jego też nie znaleziono. Oczywiście teraz jest już za późno.

– Chcesz, panie, powiedzieć, że w tym samym czasie co Edith zniknęła bez śladu także druga kobieta i nie stało się to przedmiotem oddzielnego dochodzenia? – powiedziałem z niedowierzaniem.

– Jak już mówiłem, mój poprzednik prowadził takie dochodzenie, ale niczego nie wykrył. Może Grace Bone wiedziała, że jej pani zamierza odejść od męża, i uciekła wcześniej, żeby nie zostać w to zamieszaną.

– To możliwe. Ale gdzie się podziała? – Wpatrzyłem się w Williamsa. – Bo być może mamy do czynienia z dwoma morderstwami.

Koroner pokręcił głową.

– Nie ma na to dowodów. A bez dowodów nic się nie da zrobić. Ale co do śmierci Edith w ubiegłym miesiącu, to mamy namacalny dowód wskazujący na Johna Boleyna.

– Zauważyłem, że istnieje tylko bardzo krótkie zeznanie ojca Edith, Gawena Reynoldsa, w którym stwierdza, że od jej zniknięcia w tysiąc pięćset czterdziestym roku do chwili wezwania go do identyfikacji zwłok ani razu nie widział córki.

– Tylko tyle miał do powiedzenia. – Williams znów wzruszył ramionami.

– A Simona Scamblera, dawnego chłopca stajennego, w ogóle nie przesłuchano.

Williams parsknął śmiechem.

– Ach tak, pamiętam. Przygłup Smoluch Scambler. Nie miałby dość odwagi ani dość rozumu na to, by zamordować kurczaka.

– Ja z nim jednak porozmawiam. A także z panem Gawenem Reynoldsem.

Koroner spojrzał mi prosto w oczy.

– Bądź, panie, ostrożny z tym starcem. Nie radzę go lekceważyć.

Opuściliśmy budynek ratusza.

– Co myślicie o spotkaniu z koronerem? – spytałem.

– Jego wersja odejścia pokojówki trochę się różni od tej przedstawionej przez Johna Boleyna – zauważył Nicholas.

– Boleyn mógł przypuszczać, że Grace odeszła dlatego, że miała dość fochów jego żony. Musimy go jeszcze raz o to spytać. I wydusić z niego prawdę, co robił tego wieczoru.

Wróciliśmy na Tombland. Słońce przeszło już zenit i wysokie budynki w zamożnej części miasta zapewniały pożądany cień. Minęliśmy wielki pałac we włoskim stylu z zamkniętymi na głucho wrotami, które zabito drewnianymi belkami.

– To dawna miejska rezydencja księcia Norfolk – wyjaśnił Toby.

– A obecnie własność króla – dodałem. – A może została sprzedana lady Marii, tak jak reszta posiadłości księcia?

– Myślę, że jest nadal w rękach króla.

– I zarządza nią jego sekwestrator.

Dom Reynoldsa na Tomblandzie sprawiał wrażenie opuszczonego. Okna na górnym piętrze były zasłonięte okiennicami, bramy wjazdowe na dziedziniec na głucho zamknięte. Toby głośno zapukał do drzwi w ogrodzeniu i po chwili usłyszeliśmy wolno zbliżające się kroki. Otworzył nam przystojny, dobrze zbudowany mężczyzna około trzydziestki, z ciemną czupryną, krótko przystrzyżoną brodą i przenikliwymi zielonymi oczami, ubrany w ciemnoczerwony dublet i zieloną czapkę. Na widok tog prawniczych mojej i Nicholasa zmrużył niechętnie oczy.

– Czy to dom pana Gawena Reynoldsa? – spytałem.

– Radnego miejskiego Reynoldsa, tak – odparł z wahaniem. – Jestem jego zarządcą. Pan Reynolds i jego żona nie przyjmują teraz nikogo, dotknęło ich nieszczęście.

– Właśnie w tej sprawie przychodzimy. – Przedstawiłem siebie i swoich towarzyszy. – Prowadzimy dochodzenie w sprawie tragicznej śmierci córki twojego pana.

Mężczyzna nie poruszył się. Zerknął przez dziedziniec na dom, po czym spytał:

– W czyim imieniu panowie występują?

– O tym porozmawiam już z twoim panem. Czy go zastaliśmy?

Z wnętrza domu dobiegł poirytowany męski głos, na tyle głośny, że wyraźnie usłyszeliśmy słowa.

– Na śmierć Pana, Vowell, co to za jedni? Pozbądź się ich!

Zarządca się zawahał.

– Zaczekajcie tu, proszę – rzucił i zamknął drzwi.

– Nie chce nas widzieć – skonstatował Nicholas.

– Ciekawość w nim zwycięży. Toga komisarza sądowego niekiedy się przydaje – odparłem. Choć jest w niej diabelnie gorąco, dodałem w myślach, nawet w takiej lekkiej jedwabnej jak moja.

Chwilę później zarządca powrócił.

– Wejdźcie, panowie, i poczekajcie w holu – powiedział, wpuszczając nas do środka.

Dom był urządzony z przepychem; na kosztownym weneckim stoliku stał duży wazon z kwiatami. Mężczyzna zostawił nas i wszedł do jednego z pomieszczeń, z którego dobiegał cichy szmer rozmowy. Po chwili drzwi w końcu korytarza otworzyły się i wyszła z nich pokojówka, ale na nasz widok pospiesznie się cofnęła.

Rozejrzałem się i aż drgnąłem zaskoczony. Po schodach schodziła starsza szczupła kobieta, poruszając się tak cicho, że w ogóle jej nie usłyszeliśmy. Wszyscy trzej zdjęliśmy czapki z głów i skłoniliśmy się, a ona zatrzymała się na ostatnim stopniu, złożyła ręce na przodzie czarnej sukni i zmierzyła nas zimnym spojrzeniem niebieskich oczu. Dostrzegłem, że obie dłonie ma zabandażowane. Spod czarnego czepca wymykały się kosmyki siwych włosów, twarz miała pergaminowo bladą.

– Po co przyszliście? – odezwała się głosem niewiele głośniejszym od szeptu.

– Próbujemy wyjaśnić okoliczności śmierci Edith Boleyn.

– Moja córka nie żyje i już jej nie ma – powiedziała zmęczonym tonem. – Za kilka dni jej mąż stanie przed sądem. Co tu jeszcze wyjaśniać?

Drzwi się otworzyły i stanął w nich zarządca.

– Pan radny Reynolds przyjmie teraz panów, ale uprzedzam, że od śmierci córki jest w bardzo złej kondycji.

Ruszyliśmy we trzech do drzwi, ale mężczyzna uniósł rękę i zagrodził drogę Toby’emu.

– Przykro mi, ale mój pan przyjmie tylko prawników. Ty musisz tu zaczekać.

Toby wzruszył ramionami.

Pani Reynolds stała nieporuszona na ostatnim stopniu schodów, opierając rękę na poręczy.

Mnie i Nicholasa wpuszczono do dużego salonu. Okiennice były w nim zamknięte i panował mrok, rozświetlony jedynie kilkoma świecami na dużym stole. Na środku pomieszczenia stał wysoki żylasty mężczyzna w czarnej powłóczystej szacie. Tak jak żona wyglądał na siedemdziesięciolatka i miał długie siwe włosy, które zgodnie z dawną modą spadały mu aż na ramiona. Z pooranej zmarszczkami twarzy sterczał krogulczy nos nad kwadratową szczęką, kąciki ust były opadnięte, w spojrzeniu ciemnych oczu czaiła się agresja. Patrząc na niego, pomyślałem, że Gawen Reynolds musiał być trudnym partnerem w interesach. W otwartych drzwiach salonu stanęła jego żona, a za nią zarządca.

Reynolds machnął w ich stronę ręką i odezwał się pełnym irytacji tonem:

– Moja żona Jane i mój zarządca Michael Vowell. Zostaną z nami, bo to długo nie potrwa. Czego chcecie?

Zrobił kilka kroków do przodu i zauważyłem, że choć podpiera się laską ze złotą główką, i tak mocno kuleje.

– Chcieliśmy spytać, czy będziecie nam mogli, panie, udzielić jakichś informacji. Prowadzimy śledztwo w sprawie śmierci waszej córki…

– Śledztwo już się odbyło – przerwał mi Reynolds ostrym tonem. – Dla kogo pracujecie?

– Otrzymałem instrukcje od sir Thomasa Parry’ego.

– Co to za jeden, do stu piorunów?

Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Zarządca lady Elżbiety.

Reynolds zacisnął usta.

– Elżbieta, no oczywiście! Próbuje wybronić Boleyna od szubienicy. Ale jest już za późno, jurysto garbusie. John Boleyn jest winny i za parę dni zadynda na miejskiej szubienicy. – Ostatnie zdanie wypowiedział z wyraźną satysfakcją.

– Poproszono nas tylko o przyjrzenie się sprawie – zaznaczyłem cicho. – Czy będziecie zeznawać na procesie, panie?

– Jeszcze nie wiem – rzucił Reynolds pełnym zajadłości tonem. – Trudno mi nawet wyjść z domu i oglądać te wszystkie bezczelne spojrzenia. Bo jeśli chodzi o moje nadzieje na burmistrzostwo w przyszłym roku, to mogę się już z nimi pożegnać.

Czy śmierć córki tylko tyle dla niego znaczy? – przemknęło mi przez głowę.

– To musiało być strasznym wstrząsem dla was, panie – wtrącił współczującym tonem Nicholas.

– Strasznym wstrząsem? – prychnął z rozdrażnieniem Reynolds. – Dziewięć lat temu moja jedyna córka odeszła od męża i zniknęła bez śladu. Nie przyszła z tym do mnie ani do nikogo innego. Po prostu zniknęła. – Machnął ze złością ręką. – A w zeszłym miesiącu to potworne odkrycie w Brikewell. Dziwi cię, że jesteśmy wstrząśnięci?

– Nie, panie – odrzekłem. – Musiało to jeszcze bardziej boleć po dziewięcioletniej ciszy.

– Tak, dziewięcioletniej. – W jego głosie wciąż dźwięczało rozdrażnienie.

– Czy córka miała jakichś innych krewnych w Norwich? – zwróciłem się do Jane w nadziei, że znajdę u niej więcej zrozumienia. – Czy gdzieś indziej? Albo przyjaciół, do których mogła zwrócić się o pomoc?

Zamiast niej odpowiedział mąż.

– Krewnych? Przyjaciół? Wiedz zatem, panie jurysto, że moja córka już od urodzenia nie była normalna. Nigdy nie lubiła ludzi. Trudno nam było zmusić ją do zabawy z innymi dziećmi, nie mówiąc o spełnianiu obowiązków towarzyskich, gdy była starsza, choć wyrosła na ładną dziewczynę. Miałem nadzieję, że małżeństwo ją zmieni. Ale ona nawet swoje biedne dzieci źle traktowała, zapewne Boleyna też. – Nagle parsknął śmiechem. – Ucieszyliśmy się nawet, kiedy John Boleyn okazał nią zainteresowanie, bo Anna Boleyn była wtedy u szczytu i mieliśmy nadzieję, że małżeństwo z nim utoruje nam drogę do dworu królewskiego. Ale John Boleyn nie miał w sobie takich ambicji i gdy odwiedził Londyn, nawet nie spróbował zobaczyć się z Anną. A na koniec zamordował naszą córkę! – Podniósł głos. – I na jej miejsce sprowadził sobie pospolitą dziewkę z karczmy! Już ja dopilnuję, żeby ta suka poszła z torbami, jak tylko się to wszystko skończy! – Oczy zapłonęły mu wściekłością.

Spojrzałem ukradkiem na jego żonę, lecz w jej oczach dojrzałem tylko strach.

Nastąpiła chwila ciszy, po czym ze zdumieniem usłyszałem dobiegający z głębi domu zduszony krzyk kobiety. Jane Reynolds skrzywiła się.

– Co ci smarkacze znów wyczyniają? – prychnęła.

Ku mojemu zaskoczeniu Reynolds zareagował śmiechem.

– Pewnie znów baraszkują z małą Judith, sądząc po odgłosach.

Jane wyszła z pokoju i chwilę później usłyszałem znajome, pełne drwiny męskie głosy.

– Kurwa mać, Lockswood, to znowu ty! Lepiej nie próbuj zawracać głowy dziadkowi, ty chuju.

Spojrzeliśmy z Nicholasem po sobie. Bliźniacy, Barnabas i Gerald.

– Co wy robicie w kuchni? – usłyszeliśmy poirytowany głos zarządcy.

– Wtykaliśmy ręce pod spódnicę małej Judith. Ale zaczęła wrzeszczeć.

– Babka kazała wam zostawić służbę w spokoju.

– Nie wtrącaj się w nie swoje sprawy, jak nie chcesz dostać po łbie. – W drzwiach stanął Barnabas, ten z blizną, ujrzał nas i go zatkało. Stał bez słowa, marszcząc czoło, ale już po chwili otrząsnął się i zawołał do brata: – Hej, Gerry, jest tu garbus i ten chudy zasraniec!

Gerald stanął obok niego i obrzucił nas nienawistnym spojrzeniem.

– Znacie moich wnuków? – spytał Reynolds.

– W zeszłym tygodniu spotkaliśmy ich w domu ojca w Londynie.

– Tak tylko się rozglądaliśmy – rzucił Barnabas.

– Opiekuję się wnukami – zwrócił się Reynolds do nas. – Są wszystkim, co mi jeszcze zostało. Kiedy powieszą ich ojca, wystąpię o przyznanie mi opieki nad nimi. – Uśmiechnął się do bliźniaków z autentyczną czułością. – Znajdziemy wam dwie bogate panny do żeniaczki, co?

– Jeszcze nie teraz, dziadku. Za dobrze się bawimy, żeby już się żenić.

– A tak na wszelki wypadek… gdyby twoje myśli miały pobiec w tym kierunku, panie prawniku – Reynolds wlepił we mnie wzrok – Barnabas i Gerald mają alibi na wieczór śmierci mojej córki. Zabawialiście się z kolegami, nieprawdaż, chłopcy? Pili w domu Johna Atkinsona i potem zostali u niego na noc. Mają na to tuzin świadków. Koroner już to sprawdził.

Gerald wypiął pierś, eksponując szerokie bary.

– Chcesz, dziadku, żebyśmy wyrzucili stąd tych dwóch i Lockswooda? Zrobimy to z przyjemnością.

Reynolds zmierzył wzrokiem mnie i mojego towarzysza.

– Myślę, że pora, żebyście już sobie poszli. Zanim spuszczę tych dwóch ze smyczy.

Nicholas wlepił wściekłe spojrzenie w Barnabasa, a ten puścił do niego oko. Położyłem rękę na ramieniu asystenta i skierowałem go ku wyjściu. Nie mieliśmy tu nic więcej do roboty. Już w drzwiach usłyszałem za sobą głos jednego z bliźniaków:

– Podobno w mieście są Cyganie, garbusie. Uważaj, żeby cię nie ukradli na wystawę dziwolągów!

Stary Reynolds parsknął śmiechem.

On w ogóle nie przeżywa żałoby po córce, pomyślałem. Ani trochę.

Toby stał w holu obok zarządcy. Ten z wykrzywioną złością twarzą nasłuchiwał dobiegającego z kuchni cichego zawodzenia. Jane Reynolds wyszła z salonu, minęła nas i po chwili zniknęła.

Vowell otworzył przed nami drzwi i wyszliśmy na dwór. Ku mojemu zaskoczeniu podążył za nami. Lękliwie obejrzał się za siebie, po czym chwycił mnie za rękę i szepnął:

– Powinieneś wiedzieć, panie, że mój pan nie wyjawił ci wszystkiego.

– Co masz na myśli?

– Jest coś, o czym mógł powiedzieć, ale nie zrobił tego – syknął ze złością. – Pracowałem tu już dziewięć lat temu i wiem, że kilka miesięcy przed swoim zniknięciem Edith Boleyn przyszła szukać u niego pomocy. John Boleyn chciał mieć więcej dzieci, a ona nie. Boleyn próbował ją zmuszać i bił ją, więc przyszła prosić ojca o obronę. Ale sam widziałeś, panie, jaki to człowiek. Powiedział jej, że musi sama sobie radzić z mężem, i odesłał ją z kwitkiem.

– Dlaczego mi to mówisz? – spytałem.

– Bo chcę, byś wiedział, jakim człowiekiem jest Gawen Reynolds. Martwi go jedynie to, że przez ten skandal może nie zostać burmistrzem. Teraz, kiedy zamieszkali tu bliźniacy, pewnie wkrótce stąd odejdę.

Pokiwałem ze zrozumieniem głową.

– Zauważyłem, że radny bardzo kuleje – zmieniłem temat.

– Poślizgnął się na błocie na Tomblandzie w porze wiosennych deszczy. Byłem z nim wtedy. Od tamtej pory ma trudności z chodzeniem. Mam już dość tej pracy. Pomyślałem, że powinieneś o tym wiedzieć. – Vowell bez słowa pożegnania zawrócił, wszedł do domu i zamknął za sobą drzwi.

Dołączyłem do Nicholasa i Toby’ego.

– O co mu chodziło? – spytał mój asystent.

Pokrótce przekazałem treść rozmowy, po czym dodałem:

– Tylko że jeśli Reynolds zezna, że Edith przyszła do niego, żeby się poskarżyć na brutalne traktowanie przez męża, to jeszcze bardziej obciąży Boleyna.

– Więc dlaczego stary tego nie robi? – zdziwił się Toby. – Przecież chce, żeby Boleyna powiesili.

– Ale nie chce się przyznać, że zignorował wołanie córki o pomoc. Gdyby ludzie się o tym dowiedzieli, jego reputacja doznałaby kolejnego uszczerbku. A to się dla niego najbardziej liczy. Biedna Edith. – Westchnąłem. – Jaki ciężki los zgotowało jej życie.

Tego wieczoru spisałem wszystko, co udało nam się dotąd zebrać. Nie było wątpliwości, że nasze ustalenia jeszcze bardziej obciążają Johna Boleyna. Tyle że wizerunek gwałtownego i brutalnego męża nijak mi nie pasował do więźnia w zamkowym lochu. Nadeszła pora napisania pierwszego sprawozdania dla Parry’ego i lady Elżbiety. Zastanawiałem się, czy informować ich o faktach świadczących na niekorzyść Boleyna. O tym, że wszystko wskazuje na to, że zapadnie wyrok skazujący, że sam nie mam pewności co do niewinności Boleyna i potrzebne będzie wystąpienie o jego ułaskawienie. Choć do procesu został już tylko tydzień, było jednak jeszcze kilka tropów do prześledzenia i jutro mieliśmy się wybrać do Brikewell. W końcu postanowiłem napisać tylko, że nadal robię, co mogę, prowadzę dogłębne śledztwo i wkrótce znów napiszę. Zapieczętowałem listy, wrzuciłem je do torby, zniosłem na dół i poprosiłem, by jutro przekazano je pocztylionowi jadącemu do Londynu. Byłem ciekaw, jak te wiadomości zostaną przyjęte w Hatfield. Sądziłem, że Parry zbytnio się nie przejmie brakiem postępów w moich działaniach, ale reakcja lady Elżbiety mogła być zgoła inna.

Rozdział piętnasty

Następnego ranka, zwiastującego kolejny piękny słoneczny dzień, Toby ponownie zjawił się punktualnie o szóstej i dołączył do nas przy śniadaniu. Jego matka, jak powiedział, czuła się trochę lepiej. Ledwo zdążył usiąść, gdy w drzwiach sali stanął Barak. Serwujący śniadanie mężczyzna nieco krzywo spojrzał na jego sztuczną rękę i tanie odzienie, ale Barak całkowicie go zignorował i podszedł do naszego stołu.

– Pamiętasz Toby’ego Lockswooda? – spytałem go. – Był z nami, gdy przybyliśmy do miasta w czwartek.

– Tak. – Barak podał mu rękę. – To ty jesteś tym lokalnym ekspertem w sprawie.

– Coś w tym rodzaju.

– Otwarte oczy i uszy przy ziemi, tego wam trzeba. – Barak z uznaniem pokiwał głową.

– I właśnie od miejscowych informatorów dostałem wczoraj wieczorem cenne wiadomości – oznajmił Toby. – Mam adres ciotki Scamblera przy Ber Street. A poza tym udało mi się też odnaleźć Josephine i Edwarda Brownów.

– Josephine! – rzucił Barak. – Ależ oczywiście! Przecież ona teraz tu mieszka. Co u niej?

– Mąż pracuje u tutejszego kamieniarza, a ona jest prząśniczką. Mieszkają w Conisford, na południe od zamku. – Toby się zawahał. – To podła dzielnica.

– Pojedziemy ich odwiedzić. Scamblera też, wieczorem po powrocie z Brikewell. Dziękuję, Toby. Jak ci się udało odnaleźć Josephine?

– Mój znajomy ustalił, że ten stary prawnik, Henning, i jego żona umarli w zeszłym roku na ospę. Wykonawcy testamentu sprzedali ich dom i zwolnili całą służbę. Ale znajomemu udało się nawiązać kontakt z dawnym zarządcą, który żyje teraz tylko trochę lepiej od żebraka, coś jednak wiedział o losach Brownów. Jeszcze parę miesięcy temu pozostawali z nim w kontakcie.

– Chcesz powiedzieć, że służbę wyrzucono na ulicę bez niczego? – oburzył się Nicholas. – To wstrętne.

– Dzieje się tak częściej, niż ci się zdaje – odparł Toby.

– Dobrze się sprawiłeś – pochwalił go Barak.

Toby obrzucił go czujnym spojrzeniem.

– O ile wiem, jesteś oczami i uszami sędziów i sondujesz nastroje panujące w Norwich.

– Jack przez wiele lat wykonywał podobne zadania dla lorda Cromwella – powiedziałem.

– Dla Cromwella? – Na Tobym zrobiło to wrażenie. – Mówią o nim, że byłby prawdziwym przyjacielem biednych, gdyby tylko parlament i król mu na to pozwolili.

– To święta prawda – potwierdził Barak.

– Ale o sędziach już tego nie mówią – zauważył Toby, wpatrując się niebieskimi oczami w Baraka.

– Jestem tu tylko po to, by wywęszyć ogólną atmosferę. Sędziowie po sesji objazdowej muszą złoyć raport lordowi kanclerzowi Richowi i protektorowi.

– I jak byś ocenił ogólną atmosferę w Norwich?

– Panuje ogromne niezadowolenie. – Barak uśmiechnął się tajemniczo. – Od początku objazdu wszędzie obserwuję to samo, ale tu najbardziej. Jeszcze nigdy nie zetknąłem się z czymś takim.

Wkrótce ruszyliśmy w drogę. Stan moich pleców bardzo się poprawił i miałem nadzieję, że pięciomilowa przejażdżka nie nastręczy mi większych trudności. Aby uniknąć kręcenia się po rynku, wybraliśmy drogę przez St Benedict’s Gate na zachodnich obrzeżach miasta, skąd skręciliśmy na południe. Choć było jeszcze wcześnie, na drodze panował wzmożony ruch dostawców produktów na targ, od wozów z bryłami masła i sera po pieszych przekupniów z tobołami na plecach. Mijaliśmy też panów w eleganckich strojach i prawników w togach, którzy zdążali na sesję Sądu Objazdowego, do której zostały już tylko trzy dni. Dwaj starsi wiekiem prawnicy w otoczeniu gromadki służących na koniach zbliżyli się do miejsca, gdzie kilku zmierzających do miasta nastoletnich młodzieńców zajmowało całą szerokość drogi, wesoło pokrzykiwało i przekomarzało się.

– Z drogi, chamy! – wykrzyknął jeden z prawników.

Zwykle w takiej sytuacji chłopcy posłusznie rozpierzchliby się, zwłaszcza że służba prawników składała się z rosłych drabów z długimi nożami u boku, tym razem jednak młodzieńcy wprawdzie ścieśnili się nieco i zeszli na bok, ale zaraz potem zwrócili się do prawników plecami, opuścili rajtuzy i wypięli na nich sześć bladych, chudych tyłków. Twarz prawnika, który rzucił polecenie, poczerwieniała jak burak z wściekłości, co jeszcze bardziej zachęciło tłum do wybuchów śmiechu i pokrzykiwań w rodzaju: „Dobra robota, chłopaki!”, „A teraz ich obsrajcie!”.

Barak i Toby też wybuchnęli śmiechem, ale jako że obaj z Nicholasem mieliśmy na sobie prawnicze togi, spojrzeliśmy na siebie zmieszani.

– Z nami niech lepiej nie zadzierają – mruknął Nicholas.

W miarę jak oddalaliśmy się od miasta, ruch na drodze się przerzedzał. Teren wokół był zupełnie płaski, bezchmurne niebo zdawało się rozciągać dalej niż zwykle. Na mijanym pastwisku ujrzeliśmy grupkę mężczyzn strzygących owce zagonione do zagrody z zestawionych płotów. Zwierzęta wyciągano z niej jedno po drugim, kładziono na grzbiecie na składanym stole i z ogromną wprawą za pomocą długich nożyc pozbawiano je splątanego gęstego runa. Było już trochę późno jak na strzyżenie owiec, ale długa, ostra zima i deszczowa wiosna niewątpliwie opóźniły wszelkie prace na wsiach.

Jechałem obok Nicholasa, a Toby i Barak za nami. Nie widziałem Baraka na koniu od czasu, gdy stracił rękę, ale radził sobie całkiem dobrze, trzymając wodze zdrową, choć końcówka protezy też na nich spoczywała. Dochodziły do mnie strzępy ich rozmowy i cieszyło mnie, że Toby dobrze się z nim rozumie. Na pewno lepiej niż z Nicholasem.

– Nigdy nie widziałem tylu owiec – powiedział Barak.

– Z roku na rok coraz więcej ziemi idzie na hodowlę. I w wioskach jest przez to coraz więcej ludzi bez pracy.

– Słyszałem, jak mówili o tym w karczmach.

Obejrzałem się za siebie.

– A słyszeliście coś więcej o buntach na zachodzie? – spytałem.

– Niektórzy twierdzą, że ludzie buntują się przeciw nowemu modlitewnikowi, inni uważają, że przeciwko miejscowym panom – odparł Barak. – Nie wiem, jak jest naprawdę. Nawet nie wiem, czy sam protektor to wie. Ale najwyraźniej bunty przybierają na sile.

Jeszcze kawałek pojechaliśmy traktem, po czym skręciliśmy w prawo w piaszczystą dróżkę.

Usłyszałem, jak Barak pyta Toby’ego, czy jest żonaty.

– Ja? Nie. Jeszcze nie jestem gotów na uwiązanie się do żony i dzieci.

– A ja już od siedmiu lat jestem uwiązany. I dobrze jest od czasu do czasu się urwać – odpowiedział Barak, po czym zwrócił się do Nicholasa: – A jak tam u ciebie, chłopcze? Jak twoje życie miłosne?

– Uwodzę córkę adwokata sądowego z Gray’s Inn. Ma na imię Beatrice.

– Ładna?

– Śliczna jak róża, łagodna jak gołębica.

– Rozdzwonią się weselne dzwony?

– Kto wie?

Odchyliłem się do tyłu, by włączyć się do rozmowy.

– Matkę Beatrice oszołomiły nazwiska ludzi, dla których pracowałem. Myślę, że w skrytości ducha marzy o dniu, w którym osobiście pozna lady Elżbietę. – Nie odważyłbym się krytykować Beatrice w obecności Nicholasa, ale szpila wymierzona w jej matkę nie mogła spowodować żadnej szkody.

– Czyli snobka, tak? – rzucił Barak, jak zwykle bezpośredni.

– Tym lepiej dla mnie – wtrącił przytomnie Nicholas.

Minęliśmy niewielką kaplicę, w której do ubiegłego roku odprawiano msze za dusze zmarłych, ale obecnie zarówno świątynia, jak i otaczające ją grunty przeszły na własność króla. Wiele witrażowych szyb wytłuczono kamieniami, a na drzwiach ktoś napisał kredą: Śmierć papieżowi. Chwilę później dojrzeliśmy w oddali strzelającą w niebo wieżę kościelną i Toby powstrzymał konia.

– Dojeżdżamy do Brikewell. Przed nami tamtejszy kościół. Przydałoby się wziąć do ręki mapkę terenu, którą ci dałem, panie.

Wyciągnąłem ją z sakwojażu i wpatrując się w rysunek, ruszyłem w dalszą drogę. Ziemia uprawna po lewej należała do starej kaplicy. Byłem ciekaw, czy ktoś zabiega o jej kupno, zwłaszcza że ziemia za nią należała już do sir Richarda Southwella. Po chwili dotarliśmy do nędznie wyglądającej małej osady. W większości maleńkie stare chaty stały stłoczone wokół niedużego stawu. Dalej w lewo ciągnęła się ziemia uprawna, na prawo znajdowało się pastwisko upstrzone białymi plamkami owiec.

– To należąca do dworu działka – wyjaśnił Toby. – Była uprawiana przez Boleyna do chwili, gdy postanowił poświęcić ją na pastwisko. A tam dalej widać jego dwór.

Wzdłuż dróżki biegł ceglany mur i dopiero przerwa w nim w postaci otwartej na oścież bramy pozwoliła dojrzeć zbudowany z czerwonej cegły, dość nowy budynek mieszkalny ze strzelającymi w niebo kominami. Zwróciłem uwagę, że starannie rozplanowany ogród kwiatowy przed domem zaczyna już zarastać chwastami.

– A więc to tu mieszkał John Boleyn? – upewnił się Nicholas.

– Tak – odrzekł Toby. – Inaczej tu niż w zamkowym lochu w Norwich, prawda?

Pojechaliśmy wolno dróżką prowadzącą do dworu. Gdy byliśmy już blisko, drzwi się otworzyły i wyłonił się z nich dość korpulentny trzydziestoparoletni mężczyzna z rudą brodą i czupryną. Trzymał podstawkę do wsiadania na konia.

– Jestem komisarz sądowy Shardlake – przedstawiłem się. – Zajmuję się sprawą Johna Boleyna. Czy pani Isabella jest w domu?

Mężczyzna zmarszczył czoło.

– Nie wiedzieliśmy, że nastąpiła zmiana adwokata – powiedział.

– Działam jako pełnomocnik pana Copuldyke’a. Mam przy sobie podpisane przez niego upoważnienie. I zapewne rozpoznajesz pana Lockswooda.

– Tak. Dzień dobry, Toby.

– Dzień dobry, Danielu. Jesteśmy tu, by pomóc, jeśli będziemy mogli. – Toby zwrócił się do mnie: – To zarządca pana Boleyna, Daniel Chawry.

Mężczyzna ukłonił się nam każdemu po kolei.

– Jeśli zsiądziecie, panowie, z koni, będę musiał poprosić was o pomoc w odprowadzeniu ich do stajni. Bo w tej chwili poza mną nie ma tu żadnej innej męskiej służby.

– Czy w domu jest tylko pani Isabella? – Obleciał mnie strach, że bliźniacy mogli już wrócić i za chwilę się objawią, ale Chawry mnie uspokoił.

– Jest tylko pani, jej pokojówka i ja. Cała reszta służby odeszła, kiedy zabrali pana.

Pokiwałem głową ze współczuciem. Rodzinne skandale, zwłaszcza tak drastyczne jak ten, często skłaniały służbę do odejścia. Zsiedliśmy z koni i bolesne ukłucie pod łopatką uprzytomniło mi, że moje plecy nie doszły jeszcze całkiem do siebie. Chawry poprowadził nas wokół domu do ciągu stajni. Obok głównego budynku znajdował się inny, mniejszy, i mijając go, dosłyszeliśmy głośne rżenie i stukot kopyt.

– Czy to sławetny Midnight? – spytał Barak.

– A jakże. Jedyny koń, jaki jeszcze został, nie licząc wierzchowca pani. Na szczęście jego stajnię zbudowano z masywnego dębu i jest w niej solidnie uwiązany. Wrzucam mu siano od góry, bez otwierania boksu. Ale nie odważyłem się tam wejść, żeby posprzątać.

Przekazałem uzdę konia Barakowi i podszedłem do małego budynku. A więc to tu znaleziono buciory i młotek. Popatrzyłem na drzwi. Były szczelnie zamknięte i wisiał na nich łańcuch spięty kłódką. Dostrzegłem też, że ściśle dolegają do ściany u góry i do belki progowej na dole. Nikt nie mógłby wrzucić do środka butów i młotka bez otwarcia drzwi. Poszedłem na tyły stajni. Na ścianie znajdowało się tam okienko zasłonięte okiennicą. Spróbowałem je otworzyć, ale okazało się zamknięte od środka, a moja próba wywołała kolejną kanonadę rżenia i walenia kopytami. Wróciłem na front budynku. Między deskami znajdowała się wąziutka szpara, może na ćwierć cala. Zajrzałem przez nią do środka. Wewnątrz było niemal zupełnie ciemno, ale gdy moje oczy przywykły do ciemności, udało mi się wypatrzyć białka wielkich końskich oczu.

– Czy to nie okrutne trzymać zwierzę w ciemnościach? – spytałem, odchodząc od ściany.

– Okno jest zamknięte od środka. Żeby się do niego dostać, trzeba przejść obok boksu Midnighta, czyli znaleźć się w zasięgu jego kopyt. Ale pan Boleyn zostawił mi klucz, kiedy go stąd zabierali. Mogę ci go dać, panie, jeśli sobie życzysz – zakończył wyzywająco Chawry.

– Raczej nie skorzystam – rzuciłem sucho.

– Z jakiegoś powodu pan Boleyn chce sprzedać Midnighta najszybciej, jak to możliwe. Przekazał mi takie polecenie za pośrednictwem pani Isabelli, ale to nie takie proste.

Gdy zostawiliśmy nasze konie w głównej stajni, Chawry poprowadził nas do domu, polecił zaczekać w holu, a sam udał się na poszukiwanie swojej pani. W środku było przyjemnie i elegancko; na ścianie wisiał wielki kosztowny kobierzec przedstawiający wyidealizowaną scenę z nimfami i pasterzami, zauważyłem jednak w kątach kurz.

Chawry wrócił z wiadomością, że pani Boleyn czeka. Zauważyłem, że użył nazwiska, do którego nie miała teraz prawa. Dałem znak Barakowi i Toby’emu, że mają zostać – nie chciałem zbyt tłumnie nachodzić gospodyni – i poszedłem z Nicholasem za Chawrym do salonu, elegancko urządzonego, ale jak cały dom nieco zaniedbanego. Na środku stała niezwykle urodziwa trzydziestoparoletnia kobieta z kształtnym biustem i wymykającymi się spod surowego czarnego czepca blond włosami. Ukłoniliśmy się i przedstawiłem najpierw siebie, potem Nicholasa.

– Pan Copuldyke przysyła was, byście pomogli mojemu mężowi? – spytała z silnym norfolskim akcentem.

– Chce, żebyśmy dokładnie prześledzili całą sprawę – odparłem. – Sprawdzili, czy w kwestii morderstwa nie pojawią się jakieś nowe wątki.

– Niech Bóg błogosławi jej wysokość lady Elżbietę, ale zostało już tak mało czasu. Tylko sześć dni… – powiedziała drżącym głosem Isabella.

– Wiem. Wczoraj odwiedziłem pani męża w zamku Norwich. Prosił o przekazanie ci, pani, wyrazów miłości i wdzięczności za jedzenie, które mu posyłasz.

– Mam dla niego następną porcję. Moglibyście mu ją dostarczyć, wracając? W więzieniu w ogóle go nie karmią.

– Ależ oczywiście.

Uniosła rękę, by odgarnąć z twarzy kosmyk włosów.

– Od odejścia kucharki nie robię nic innego, tylko szykuję prowiant dla Johna. Całe szczęście, że mam w tym wprawę z czasów, kiedy pracowałam w karczmie. – Wlepiła we mnie wielkie ciemnoniebieskie oczy. – Bo wiesz, panie, czym się kiedyś zajmowałam, tak? Sąsiedzi Johna gardzili nim od czasu, kiedy wziął mnie pod swój dach. Ty też mną gardzisz z powodu tego, kim kiedyś byłam, i życia latami w grzechu?

Było to niezwykle osobiste pytanie, ale jednocześnie bardzo odważne.

– Oczywiście, że nie. Zrobię wszystko, co w mej mocy, by ci pomóc.

– I ja też – dodał Nicholas. Wpatrywał się w Isabellę rozjarzonym wzrokiem, wyraźnie oszołomiony jej niezwykłą urodą.

– Czy możemy usiąść i zadać ci kilka pytań? – spytałem. – Pan Nicholas będzie robił notatki. Niestety, pytania będą musiały być bardzo osobiste – dodałem.

– Oczywiście. Danielu, zechcesz nas opuścić?

Chawry skłonił się i ruszył do wyjścia. Już w drzwiach zawahał się i obrzucił Isabellę spojrzeniem, które w moim odczuciu wyrażało miłość, ale ona jakby tego nie zauważyła.

– Oczywiście zdajecie sobie sprawę, że w świetle prawa nie jestem już żoną Johna – odezwała się cicho, gdy zarządca zamknął za sobą drzwi. – Ale wiem też, że jeśli zostanie oczyszczony, to wróci, by się mną zaopiekować, jak to robił przez lata przed znalezieniem ciała Edith.

– To dobrze wiedzieć. – Odchrząknąłem. – Rozumiem, że poznałaś, pani, męża około dziesięciu lat temu.

– Tak, pracowałam wtedy w karczmie. John przychodził tam, by się wyrwać z domu. Słuchałam jego opowieści o kłopotach z żoną, choć na pewno nie życzyłabym jej tak okropnego losu, i z synami, którzy, mimo że zaledwie ośmioletni, byli już… – wykrzywiła usta ze wstrętem – okrutni i złośliwi.

– Mieliśmy okazję poznać Geralda i Barnabasa – wtrącił Nicholas.

– Zaczęło się od współczucia dla Johna. Widziałam, że jest dobrym człowiekiem, którego los okrutnie potraktował. I w ciągu paru miesięcy wzajemnie się pokochaliśmy. – Popatrzyła na mnie wyzywająco. – Bo wiesz, panie, zdarza się, że mimo różnic wieku i pochodzenia ludzie się zakochują.

– Tak, wiem – odparłem z przekonaniem w głosie. Po czym uśmiechnąłem się i dodałem: – Czy spotkałaś kiedyś Edith?

– Nigdy. Ale słyszałam o niej wystarczająco dużo od Johna, a później od służby i sąsiadów. O jej humorach, braku zainteresowania dziećmi, głodzeniu się bez żadnego powodu. John powiedział, że zaczął ją podejrzewać o szaleństwo. A potem jacyś plotkarze donieśli jej o nas i niedługo potem zniknęła. Później, kiedy już stało się jasne, że nie wróci, John zaproponował, bym u niego zamieszkała. Ostrzegł mnie, że miejscowa szlachta będzie oburzona i że bliźniacy będą problemem. Ale kochałam go, więc się zgodziłam.

Zawahałem się, po czym spytałem:

– Czy powiedział, że namawiał Edith, by urodziła mu więcej dzieci?

Przez chwilę przypatrywała mi się w milczeniu.

– Tak, ale odmówiła – powiedziała w końcu. – Początkowo próbował ją przekonywać, ale szybko przestało mu na tym zależeć i na długo przed poznaniem mnie zaczął czuć do Edith taki sam wstręt, jaki ona prawdopodobnie odczuwała wobec niego.

Wymieniliśmy się z Nicholasem spojrzeniami. Co innego słyszeliśmy wczoraj od zarządcy Gawena Reynoldsa.

– Wybacz, że cię o to spytam, pani… Mieszkaliście z Johnem pod jednym dachem, ale nie mieliście dzieci. Czy to była wasza świadoma decyzja?

– Nie chciałam nieślubnego dziecka. – Isabella westchnęła. – John chciał mieć więcej dzieci. Był nieszczęśliwy na myśl, że bliźniacy mogą być jego jedynymi następcami, i przez pewien czas próbował mnie namawiać. – Zaczerwieniła się i spuściła wzrok. – Ale w końcu pogodził się z moją odmową. Stosowaliśmy… sposoby znane ludziom na wsi. Powiedziałam mu, że jeśli się kiedyś pobierzemy, to z radością urodzę mu dziecko. I gdy oficjalnie uznano Edith za zmarłą i wstąpiliśmy w związek małżeński, zaczęliśmy próbować. – Ponownie westchnęła. – Ale Bóg nie pobłogosławił nas dzieckiem. – Pokręciła ze smutkiem głową. – Gdybym przewidziała, co się stanie w tym roku, starałabym się bardziej w minionych latach. – Zaczerpnęła głęboko powietrza i znów się zaczerwieniła.

Zdałem sobie sprawę, jak musi być jej trudno rozmawiać o takich sprawach z kimś zupełnie obcym. I raz jeszcze pomyślałem, że dowodzi to jej odwagi, nie zuchwałości.

– Jak ułożyły się stosunki z bliźniakami po zamieszkaniu w Brikewell? – spytałem cicho.

Spojrzała mi prosto w oczy.

– Nienawidzili mnie od pierwszej chwili, a ja zaczęłam nienawidzić ich i się ich bać. Bez względu na wysiłki Johna byli nie do opanowania.

– Słyszałem, że żaden ich nauczyciel nie wytrzymał.

– Jednego biednego chłopaka związali i zrzucili ze schodów. Aż dziw, że nie skręcił sobie karku. Innego rozebrali do naga, wyprowadzili z domu i zostawili na trawniku. Ten był już ostatnim. Mieli wtedy po czternaście lat, byli silni jak konie i napastowali służące. Zawsze działali wspólnie we dwóch. Gdy aresztowano Johna, zaczęłam się ich bać, ale dzięki Bogu postanowili oddać się pod ochronę dziadka, bo wystraszyli się, że trafią pod kuratelę króla, jeśli mojego męża… – Głos jej się załamał, nerwy puściły i zalała się łzami. Zaraz jednak otarła chusteczką policzki i rzuciła: – Proszę, panie Shardlake, wybacz kobiecie jej słabości.

– Znasz, pani, ich dziadka, Gawena Reynoldsa? Poznałem go wczoraj. Wygląda na choleryka.

– Nigdy go nie spotkałam. Nie chciał mieć ze mną nic wspólnego, choć bliźniacy często go odwiedzali. Są chyba z tej samej mąki.

– Pozwala im na wszystko.

– Niech ich sobie zabierze. Będę szczęśliwa, jeśli nigdy więcej ich nie zobaczę.

– Zostaje jeszcze jedna bardzo ważna sprawa – powiedziałem. – Z twojego zeznania, pani, wynika, że w dniu morderstwa Edith mąż oznajmił, że będzie w swoim gabinecie ślęczał nad jakimiś papierami, i poprosił, byś mu nie przeszkadzała. Zatem przez jakieś dwie godziny go nie widziałaś.

– Tak. Jak wam zapewne wiadomo, wdał się w spór z sąsiadem, Witheringtonem… Biedny John… Ludzie zawsze knują, żeby utrudnić mu życie.

– Te brakujące dwie godziny są bardzo ważne.

– Myślisz, panie, że o tym nie wiem? – Isabella zmarszczyła czoło. – Gdy go aresztowano i pojechałam odwiedzić go w więzieniu, zaproponowałam, że zeznam, że w ciągu tych dwóch godzin zajrzałam do gabinetu i chwilę z nim rozmawiałam. Ale się nie zgodził. Powiedział, że to by było składanie fałszywych zeznań i gdyby mi to udowodniono, ja też wpadłabym w tarapaty. Widzisz, panie Shardlake, jakim John jest oddanym i kochającym mężem?

– I jaką oddaną i kochającą żoną jesteś ty, pani – odparłem cicho. – Nicholas, nie notuj tego, co pani Boleyn powiedziała o fałszywym zeznaniu.

– Nie słyszałem, żeby coś o tym mówiła. – Mój asystent uśmiechnął się i Isabella też się blado uśmiechnęła.

– Gdzie według ciebie spędził te dwie godziny, pani? – spytałem.

Obrzuciła mnie twardym spojrzeniem.

– W swoim gabinecie.

– Czy podczas procesu będziesz zeznawała na korzyść męża?

Isabella zacisnęła usta.

– Tak. Powiem, że był najlepszym mężem na świecie i nie wierzę, że zamordował Edith.

– Jeszcze tylko ostatnie pytanie. Czy przychodzi ci do głowy, kto mógł to zrobić?

Pokręciła głową.

– Wierz mi, panie, że nie przestaję się nad tym zastanawiać, ale nie znajduję odpowiedzi. Leonard Witherington chce nam zabrać kawałek naszej ziemi, ale to na pewno za mało, by rzucić na niego podejrzenie o morderstwo.

– A bliźniaki?

– Nie. – Znów pokręciła głową. – Są bardzo źli, ale wierzę, że kochali matkę.

– Nie wygląda na to, żeby bardzo przeżywali jej śmierć.

– Tacy już są. Ich zdaniem to by świadczyło o słabości.

– Rozumiem. – Uśmiechnąłem się. – Na koniec niech mi będzie wolno udzielić ci pewnej rady, pani. W pełni doceniam otwartość, z jaką odpowiadałaś na moje pytania, ale w sądzie byłoby dobrze okazać… nieco więcej pokory i skromności. Być bardziej przybitą. I nie bój się łez. Kobiece łzy potrafią zjednywać sympatię przysięgłych.

– Uważasz, że jestem zbyt zuchwała? Wierz mi, że w ciągu minionych dziewięciu lat musiałam wciąż walczyć o swoje.

– Rozumiem, pani Boleyn. Ale pamiętaj o przysięgłych.

– Będę pamiętać. A gdy tylko pomyślę, co się stanie z moim mężem, jeśli uznają go za winnego, nie będę musiała starać się o łzy. Przyjdą same. – Skłoniła głowę, po czym spojrzała mi prosto w oczy. – Proszę, panie, znajdź mordercę. Dla dobra mojego męża i pamięci nieszczęsnej Edith.

Rozdział szesnasty

Powiedziałem Isabelli, że wybieram się na miejsce zbrodni, i spytałem, czy Chawry może nas tam zaprowadzić. Chętnie się zgodziła i poszła po zarządcę. Wyszliśmy z Nicholasem do holu, gdzie dołączyli do nas Barak i Toby, którym czas upłynął na przyjaznej pogawędce.

– To kobieta wielkiego ducha i odwagi – oznajmiłem. – I najwyraźniej bardzo oddana mężowi.

– Chyba trochę zbyt apodyktyczna – zauważył Toby. – Słyszałem, że potrafi być bardzo bezwzględna dla dzierżawców. Przysięgli mogą ją uznać za megierę.

– Już jej poradziłem, by spuściła trochę z tonu. I nie zapominajcie, że choć miała równie silną motywację do pozbycia się Edith, jak jej mąż, to na pewno nie do takiej profanacji zwłok.

– Zauważyłeś, jak Chawry na nią patrzył? – spytał Nicholas.

– Owszem. Ale ona chyba nie.

– Jeśli Boleyna powieszą, będzie miał otwartą drogę do niej. Zatem on także mógł mieć motyw.

Westchnąłem. Jak dotąd wizyta w Brikewell przyniosła nam tylko jedną korzyść: pojawił się nowy podejrzany.

Chawry przyszedł po chwili i wyraził gotowość zaprowadzenia nas nad strumień wyznaczający granicę między posiadłościami Boleyna i Witheringtona, do miejsca, gdzie znaleziono Edith. Przyniósł ze sobą trzy pary roboczych buciorów.

– Ziemia nad strumieniem jest bardzo szlamista – wyjaśnił.

– To znaczy bagnista – przetłumaczył Toby.

Przyjrzałem się butom: wszystkie trzy pary były duże i ciężkie.

– Należą do bliźniaków i pana Boleyna – powiedział zarządca. – Parę znalezioną w stajni zabrano jako dowód rzeczowy w sprawie.

Podziękowaliśmy, włożyliśmy buty i wyszliśmy z domu.

Chawry poprowadził nas ścieżką wiodącą przez środek Brikewell, wśród ciągnących się po obu stronach pól uprawnych.

– Twoja pani wykazuje wielką lojalność wobec męża – zwróciłem się do niego.

– To piękna kobieta i dobra pani – odrzekł z przekonaniem.

– Wierzysz w niewinność pana Boleyna?

– Wierzę. Od pięciu lat u niego pracuję. Bywa kłótliwy i czasami za bardzo się czepia, ale to dobry pan. Myślę, że zawsze chodziło mu tylko o spokojne życie.

– Mieszkasz we dworze?

– Nie, mam domek kawałek dalej.

– Ach! Czyli możesz założyć własną rodzinę – rzuciłem z udawaną beztroską.

– Ale nie jestem jeszcze żonaty.

– Słyszałeś coś w noc morderstwa?

– Nie – odparł, zaciskając usta. – Nie mam alibi, jeśli o to ci chodzi, panie.

Zauważyłem, że choć większość pól jest podzielona na zagony, w jednym miejscu kilka poletek połączono w jedno duże, a przy drodze zbudowano z kamieni skromną chatę.

Chawry popatrzył na nią i mruknął:

– To posiadłość wolnego włościanina, Charleswortha. Niektóre kawałki pozamieniał z innymi dzierżawcami, inne dokupił. To jeden z tych nowomodnych chłopów, którzy wysyłają dzieci do płatnych szkół.

– Mój ojciec też płacił za moją – wtrąciłem. – I także był wolnym włościaninem, tyle że w Midlands.

Zarządca sprawiał wrażenie speszonego.

Zauważyłem, jak Barak i Toby wymieniają się porozumiewawczymi spojrzeniami. Dostrzegłem też, że pracujący w polu ludzie podnoszą głowy i oparci o narzędzia, w milczeniu nam się przyglądają.

– Za chwilę zejdziemy im z oczu. Wścibskie parobki – prychnął Chawry.

Kawałek dalej pola kończyły się płotami oddzielającymi je od gminnych pastwisk po obu stronach ścieżki. Pasły się na nich owce, ale znacznie więcej było wołów i krów. W prawo za stawem widać było gęsty las, po lewej ciągnął się bagnisty teren porośnięty trzciną i pojedynczymi drzewami. Słońce mocno przygrzewało, było zdecydowanie goręcej niż wczoraj.

Toby stanął, oparł się o płot i spojrzał na mnie.

– To teren należący do gminy – oznajmił. – Właśnie takie wielu właścicieli ziemskich próbuje grodzić. Każda z tych krów należy do innego mieszkańca wioski i zapewnia rodzinie mleko. Woły i konie ciągną pługi, z lasu bierze się drewno i sezonową paszę dla świń, a bagna są źródłem trzciny i wodnego ptactwa do jedzenia. Bez takiego gminnego terenu żadna wieś nie przeżyje.

– To prawda – przyznał Chawry. – Choć niektóre wioski mają więcej terenu, niż im potrzeba. Pan Witherington chce ogrodzić swoje ziemie na pastwisko dla owiec i w zamian oddać chłopom kawał ziemi zabranej mojemu panu.

– Czy własność gminna nie jest chroniona zwyczajowymi prawami? – spytał Barak.

– Niby tak – odparł Toby. – Ale kto ma więcej do powiedzenia w sądzie i prowadzi księgi własności? Dziedzic z dworu.

– Mówisz, panie, jak ci radykalni zwolennicy Wspólnoty – zwrócił się do niego Chawry. – Jeśli szukasz przykładu złego pana, spójrz na Witheringtona.

– Widzisz ten wąski pasek ciemniejszej trawy na ziemi gminnej? – wtrąciłem. – Czy to tamtędy płynął kiedyś strumień, który zdaniem Witheringtona stanowił granicę między włościami?

– Właśnie tamtędy – potwierdził zarządca. – Teraz już tam nic nie płynie, choć kiedy mocno pada, stare koryto wypełnia się wodą.

– A tam, jakieś pięćset jardów dalej, widać strumień i mostek.

– To obecna granica posiadłości. I to tam znaleziono ciało biednej Edith Boleyn.

– No to chodźmy i popatrzmy.

Doszliśmy do miejsca, w którym nad granicznym strumieniem między posiadłościami Boleyna i Witheringtona był przerzucony mostek z drewnianych desek. Po naszej stronie strumienia w lewo ciągnęła się ziemia uprawna, a w prawo ogrodzone płotem pastwisko dla owiec. Kawałek dalej widać było wioskę i kościelną wieżę.

– Gdzieniegdzie zdarza się, że ksiądz rozsądza lokalne spory, ale tutejszy proboszcz jest słaby, niewykształcony i trzyma się z dala od takich spraw – powiedział Chawry. – Hołduje dawnym zwyczajom i siedzi cicho.

Weszliśmy na mostek i spojrzeliśmy na płynący wolno strumień z błotnistymi brzegami, porośniętymi nielicznymi wierzbami płaczącymi.

Chawry zaczerpnął powietrza.

– Mam wam pokazać to miejsce, gdzie znaleziono ciało? – spytał.

– Proszę.

Zawróciliśmy na stronę Boleyna i weszliśmy przez bramkę na pastwisko. Zarządca poprowadził nas wzdłuż strumienia jakieś pięćdziesiąt jardów, zatrzymał się i spojrzał na błotnisty brzeg.

– Dokładnie tam, koło tej młodej wierzby. Wezwano mnie, kiedy pastuch natknął się na zwłoki. To był okropny widok. Nagie ciało, wystawione na publiczny widok. Gdy je wyciągnęli, głowa okazała się całkiem zmiażdżona. Górna część czaszki odpadła i kawałki mózgu wpadły do wody.

Schodząc do strumienia, brnąłem w błocie, cieszyłem się więc, że mam na nogach buciory. Każdy krok uwalniał z bagna śmierdzące bąble. Nicholas ruszył za mną, podtrzymując Baraka, który nie mogąc balansować drugim ramieniem, z trudem utrzymywał równowagę. Chawry i Toby pozostali na wysokim brzegu.

– Tylko ostrożnie! – zawołał za nami zarządca. – To bagno potrafi wciągać, musicie bardzo uważać!

– Całkiem łatwo wrzucić tu ciało, byle tylko mieć dość siły – zauważył Barak. – Wystarczy chwycić je wpół i upuścić.

Patrząc na mostek, mierzyłem w głowie odległość.

– Ale zniesienie go tu i pokonanie z nim tego bagna nie byłoby już takie łatwe. Nawet jeśli założymy, że Edith zaatakowano i uśmiercono na mostku, a to oczywiste miejsce, gdzie ludzie umawiają się na spotkania, zabójca musiałby potem znieść ciało do strumienia w całkowitych ciemnościach. Mógł to zrobić tylko ktoś bardzo silny i dobrze znający to miejsce.

Nicholas pokiwał głową.

– Wątpię, żebym sobie z tym poradził. – Spojrzał na mnie. – A może nie był sam? Może było ich dwóch?

– To możliwe – zgodził się z nim Barak.

Przez chwilę staliśmy w milczeniu, wpatrując się w wolno płynącą wodę. Wokół panowała cisza jak w prawdziwej oazie spokoju.

– Zatem jesteśmy zgodni, że jednemu człowiekowi byłoby trudno przynieść tu ciało Edith – powiedziałem w końcu. – Ale brutalny szaleniec, realizujący swoją odrażającą fantazję, musiałby działać sam.

– Chyba że było dwóch brutalnych szaleńców, którzy wszystko robią razem – rzekł cicho Nicholas.

Spojrzałem na niego.

– Gerald i Barnabas?

– Matka mogła się z nimi skontaktować i umówić na mostku.

– Tylko że wszyscy twierdzą, że niezależnie od tego, jak się zachowywali wobec innych, ją naprawdę kochali. – Przygryzłem wargę i rozejrzałem się wokół. – Jest tyle możliwości.

Wyszliśmy z bagna i wróciliśmy na ścieżkę. Chawry czekał na nas, gładząc rudą brodę.

– Jestem wdzięczny, panie zarządco, za pokazanie nam tego miejsca. Ale mam jeszcze jedno pytanie. Czy w ostatnich latach zdarzyły się w tych okolicach jakieś inne morderstwa albo zaginęli ludzie?

Zrobił zdziwioną minę i pokręcił głową.

– Nic takiego nie było. To spokojna okolica, jeśli nie liczyć awantury z dzierżawcami Witheringtona sprzed paru miesięcy.

– Tak się tylko zastanawiam – mruknąłem. W rzeczywistości miałem na myśli pokojówkę Grace Bone, która krótko przed Edith zaginęła równie skutecznie jak ona.

– W każdym razie nic mi o tym nie wiadomo – dodał, ponownie kręcąc głową.

– A co do tej awantury… Rozumiem, że uczestniczyli w niej bliźniacy i że po obu stronach doszło do aktów przemocy. Czy pan Boleyn kazał ci zorganizować akcję wśród swoich dzierżawców?

Piwne oczy Chawry’ego rozbłysły, a jego twarz wykrzywił grymas.

– To Witherington próbował na siłę zająć naszą ziemię. Miałem wśród jego dzierżawców płatnego informatora, więc byliśmy uprzedzeni i gotowi na ich przyjście. Pan Boleyn kazał mi skrzyknąć ludzi, ale to był mój pomysł, żeby włączyć w to bliźniaków. Mimo złych stosunków z ojcem we wszelkich kłótniach zawsze chętnie stawali po jego stronie. Należą do grupy młodych paniczów, którzy najmują się do udziału w konfliktach między właścicielami ziemskimi lub ich dzierżawcami. Więc jeśli sprawy zaszły wtedy za daleko, to z winy Witheringtona.

– Czy pan Boleyn wiedział o udziale bliźniaków?

Oczy znów mu zabłysły.

– Uznałem, że lepiej będzie mu nie mówić. Porozumiałem się z nimi przez ich dziadka.

– Pewnie słusznie – przyznałem. Przyszło mi nagle do głowy, że w tym człowieku jest spora doza zawziętości. – Dziękuję za pomoc. Powinieneś chyba wrócić do swojej pani. Przejdziemy się teraz do południowej części Brikewell i spróbujemy porozmawiać z panem Witheringtonem.

Zarządca przechylił głowę.

– Bądź ostrożny, panie. On potrafi być nieobliczalny.

Przeszliśmy przez mostek na drugą stronę strumienia i obejrzałem się za siebie. Chawry stał w miejscu i patrzył za nami. A potem nagle z oddali przed nami dobiegły krzyki i głośne wyzwiska. Na ziemi Witheringtona doszło do jakiejś awantury.

Rozdział siedemnasty

Ruszyliśmy na południe. Krzyki nasilały się i na wzniesieniu za wioską widać było sylwetki biegających ludzi i wzbijające się w powietrze stada białych ptaków. Przeszliśmy przez bramę wjazdową i skierowaliśmy się do zbudowanego z kamienia dworu, nowszego od domostwa Boleyna. Po dziedzińcu biegali ludzie, a ze stajni wyprowadzano konie; z boku stał mężczyzna trzymający na smyczach dwa ogromne myśliwskie mastiffy. Psy dostrzegły nas i zaczęły głośno ujadać, groźnie szczerząc zęby.

– To chyba nie najlepszy moment na odwiedziny – zauważył Barak. – Dzieje się coś niedobrego.

– Zobaczmy, o co tam chodzi – zaproponował Toby.

– Myślę, że lepiej się nie wtrącać – sprzeciwił się Nicholas.

– Nie – rzucił twardo Barak. Podtrzymywał protezę lewą ręką, bo jej ciężar wyraźnie dawał mu się we znaki, ale był gotów iść dalej i sprawdzić, co się dzieje. – Powinniśmy się dowiedzieć, o co chodzi. Może się to nam przydać. Wszyscy mamy noże, a Nick także miecz.

– Dobrze. – Kiwnąłem głową. – Ale zachowajmy ostrożność.

Przeszliśmy przez wioskę, jak poprzednia złożoną z biednych chat wokół stawu, trochę mniejszą od tej w północnej części Brikewell. Na ogrodzonym pastwisku widać było stado świeżo ostrzyżonych owiec; na środku stał szałas pastucha. Zastanawiałem się, czy jest nim Adrian Kempsley, ten, który znalazł zwłoki.

Nie licząc paru włóczących się kurczaków i kóz, wioska wyglądała na wymarłą. Większość okiennic była zamknięta, a z kilku otwartych okien wyglądały twarze starców i dzieci, obserwujących niespokojnie drogę. Na polu za wioską widać było około trzydziestu osób, głównie mężczyzn, ale też kilkoro kobiet i starszych dzieci, kroczących wzdłuż płotów oddzielających zagony owsa, zbyt zielonego i niskiego jak na tę porę roku. Większość miała w rękach siatki i widły; trzech młodych mężczyzn trzymało łuki i strzały. W miarę przesuwania się tej grupy z pola wzbijały się w powietrze kolejne białe ptaki i nad nim krążyły. Ludzie machali na nie rękami i krzyczeli; jeden z łuczników wypuścił strzałę i trafiony ptak spadł na ziemię.

– Celny strzał – rzucił z podziwem Nicholas.

– Co oni robią? – spytałem.

– Zabijają dworskie gołębie, żeby nie wyjadały im zbiorów – odparł z uśmiechem Toby. – Spójrzcie tam. – Wskazał ręką na wysoką sześciokątną budowlę na skraju pastwiska. – To gołębnik. Jaja i mięso gołębi są przysmakiem bogatych, lecz te ptaki potrafią wykraść ziarno z ust niemowlęcia.

– Mój ojciec też ma gołębnik, ale w porównaniu z tym maleńki – powiedział Nicholas.

– Duże jak ten potrafią pomieścić setki tych przeklętych ptaszysk – wyjaśnił Toby. – Patrzcie, jak się zataczają. Ludzie musieli podrzucić im ziarno nasączone piwem.

– Zabijanie ich jest chyba nielegalne – zauważyłem. – Ci ludzie mogą napytać sobie biedy.

– Ci ludzie mają tego dosyć – prychnął Toby z niespodziewaną złością. Spojrzałem na niego z wyrzutem i zreflektował się. – Przepraszam, panie.

Kolejny gołąb wzniósł się ociężale w powietrze i został przebity widłami. Ludzie na polu zaczęli odwracać głowy i przyglądać się nam, zaskoczeni pojawieniem się czterech obcych mężczyzn. Przypomniałem sobie scenę, kiedy kilku wyrostków wystawiło gołe tyłki na jadących drogą prawników.

– Może powinniśmy się stąd wycofać – odezwałem się cicho.

W tej samej chwili usłyszeliśmy za sobą tętent kopyt i ujadanie psów. Pospiesznie uskoczyliśmy na bok, zanim obok nas przemknęło dwóch jeźdźców na koniach i przebiegło sześciu rosłych mężczyzn z mieczami i halabardami oraz dwóch z mastiffami na smyczach. Jeźdźcy zeskoczyli z koni przy bramie ogrodzenia, uwiązali do niego wierzchowce i otworzyli bramkę. Całą grupą dowodził niski, zażywny człowiek około pięćdziesiątki, o nabiegłej krwią twarzy.

– Przestańcie! – wrzasnął, wywijając mieczem. – Parobki! Chamy! Przestańcie zabijać moje ptaki! Łamiecie prawo! Wszystkich was wsadzę w kamasze i wyślę na wojnę w Szkocji!

– To pewnie Leonard Witherington – bąknął Barak.

Gdy Witherington wpuścił swoich ludzi na pole, mieszkańcy wioski przestali uganiać się za ptakami i zbili się w gromadkę. Żaden się nie odezwał, nawet kiedy pan ze złością machnął mieczem po zielonym jęczmieniu, kosząc garść niedojrzałych kłosów. Wieśniacy stali nieruchomo, także mężczyźni uzbrojeni w tasaki, widły i inne narzędzia gospodarskie, które mogły się zamienić w śmiertelnie groźną broń. Trzej młodzi łucznicy założyli strzały, ale skierowali je ku ziemi, nie spuszczając wzroku ze zbliżającej się grupy.

Witherington zatrzymał się parę kroków przed nimi, nie przestając wrzeszczeć na całe gardło.

– Durne głąby! Kmiotki! Wyrzucę was za to z ziemi, matoły!

– Zamknij jadaczkę, Witherington! – wykrzyknął któryś z chłopów.

– No! Bo inaczej nadzieję cię na te widły! Ciebie i te twoje psy! – Starszy mężczyzna groźnym ruchem uniósł dwuzębne widły.

– Dość już tego straszenia!

Jeden z wieśniaków wyciągnął tasak w stronę wielkiej sześciokątnej budowli.

– Spalić tę jego budę!

Ludzie Witheringtona unieśli miecze, na co łucznicy odpowiedzieli, celując w nich z łuków. A potem z gromady wieśniaków wysunął się na czoło wysoki mężczyzna w średnim wieku. W odróżnieniu od wynędzniałych towarzyszy w łachmanach wyglądał na dobrze odżywionego i miał na sobie przyzwoity dublet i rajtuzy. Spojrzał na Witheringtona, po czym głośno i wyraźnie powiedział:

– Nie szukamy zwady, panie, ale twoje ptaki niszczą nasze zbiory. A żniwa w tym roku i bez tego będą mizerne.

– Nie spodziewałem się, panie Harris, że przyłączysz się do tych kundli – rzucił ze złością Witherington. – Masz pięćdziesiąt akrów własnej ziemi, z czego połowę kupiłeś ode mnie.

– Co nie przeszkadza twoim ptakom w objadaniu jej – odparł Harris. – To się musi skończyć!

Zapadła chwila ciszy, podczas której ludzie z obu grup zerkali z zaciekawieniem w naszą stronę.

– A wy co za jedni?! – wykrzyknął groźnym tonem jeden z chłopów, ale Harris uciszył go gestem ręki i wolnym krokiem ruszył w naszą stronę. Zza pasa wystawał mu wielki nóż.

Nicholas miał rację. Zaczynało robić się groźnie. Ale w miarę zbliżania się mężczyzny do nas dostrzegłem rozjaśniający mu twarz uśmiech.

– Jesteście z komisji od nielegalnych grodzeń gruntu? – spytał z nadzieją w głosie. – Wiedzieliśmy, że lord protektor was przyśle, ale nie spodziewaliśmy się, że tak szybko.

Zrozumiałem, że ma nas za członków komisji obiecanych przez Somerseta. I trudno mu się było dziwić, skoro w wiosce pojawił się nagle prawnik w podeszłym wieku z kilkoma ludźmi.

– Nie, ale słyszałem, że mają się tu zjawić – odrzekłem z wahaniem w głosie. – Jestem w Brikewell prywatnie i nie ma to nic wspólnego z waszą ziemią. Przyjechałem porozmawiać z panem Witheringtonem.

W naszą stronę ruszył ktoś jeszcze z grupy wieśniaków: w podartym kaftanie, trzymający w ręce kosę. Twarz miał stężałą ze złości.

– Harris, ty owczy cycku! Nie widzisz, że to ludzie Witheringtona?! – Groźnym ruchem uniósł kosę. – Myślicie, że uda wam się oskarżyć nas o pozbycie się tej zarazy z naszych pól? Mogę cię skosić jednym ruchem, garbusie!

Barak i Nicholas zrobili krok do przodu i stanęli obok mnie, ale mężczyzna nawet nie drgnął.

– A co ja mam do stracenia?! – wykrzyknął ze złością. – Dwa lata użerania się z przeklętymi pludrami w Szkocji, mieszkania w śmierdzących fortach, które nawet deszczu nie potrafią zatrzymać, i czekania na żołd za cały rok! A potem wracam i znajduję rodzinę przymierającą głodem, podczas gdy ten wór sadła tuczy się zyskami z owiec wypasanych na naszej ziemi! – Machnął kosą w stronę Witheringtona.

– Czekaj, Melville! – Harris uspokajającym gestem położył mu rękę na ramieniu, po czym ponownie przeniósł wzrok na nas. – A czego chcecie od Witheringtona? – spytał zaczepnym tonem.

– Zajmuję się sprawą morderstwa żony Boleyna – odparłem na tyle głośno, by słychać mnie było na całym polu. – Właśnie wracam z jego domu i mam do pana Witheringtona kilka pytań.

Witherington skrzywił się i zapadła cisza. Przerwał ją Barak, zwracając się do Melville’a:

– Jest was więcej niż ich, przyjacielu, ale oni mają lepszą broń i psy, a wśród was są kobiety. Róbcie, jak chcecie, ale ja na waszym miejscu bym się wycofał, przynajmniej na razie.

– No, ma rację – wtrącił Toby. – Tylko że szkoda.

Harris i Melville spojrzeli po sobie, po czym ten drugi odwrócił się do swoich towarzyszy i zawołał:

– Prawnik nie jest z komisji, ale nie jest też od Witheringtona! Chodźcie, zabieramy się stąd! Zrobiliśmy, co się dało, utłukliśmy trochę gołębi!

Łucznik, który ustrzelił jednego, uniósł strzałę z nadzianym na nią ptakiem, którego białe pióra zabarwiły się na czerwono. Wieśniacy zareagowali radosnymi okrzykami, a Witherington zsiniał ze złości. Pozwolił im wprawdzie przejść swobodnie obok swoich ludzi, ale nie wytrzymał i wrzasnął za oddalającą się grupą:

– Harris! Jesteś skończony! Melville, ty bezczelny chamie, odbiorę ci ziemię!

Melville odwrócił się i wystawił dwa palce.

Odetchnąłem z ulgą.

– Bogu dzięki, że byłeś z nami – powiedziałem do Baraka. – Gdyby nie ty, mogło dojść do rozlewu krwi.

– A w każdym razie do poważnej awantury.

– Boże, jak te kmiotki zwracały się do swojego pana! – Nicholas pokręcił głową i roześmiał się; w jego głosie słychać było oburzenie zmieszane z podziwem.

– Idzie tu do nas – rzucił Barak ostrzegawczo.

Witherington zostawił swoich ludzi i ruszył w naszą stronę z mieczem w ręce. Jego pucułowatą twarz nadal wykrzywiała wściekłość. Zatrzymał się przede mną.

– Kim jesteście, panie? Wspomnieliście coś o Boleynie.

– Tak. Badamy dowody w sprawie przeciwko niemu. Po prostu chcemy się upewnić, że niczego nie przeoczono.

– Na czyje polecenie?

– Oficjalnie reprezentuję pana Copuldyke’a, adwokata.

Oczy Witheringtona zwęziły się.

– Zatem jesteście tu w imieniu lady Elżbiety.

Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Życzy sobie tylko, byśmy zbadali fakty i dopilnowali, żeby sprawiedliwość została wymierzona. Nie twierdzę, że Boleyn jest niewinny.

– I całe szczęście. – Witherington parsknął chrapliwym śmiechem. – Lady Maria nie będzie uszczęśliwiona, kiedy się dowie, że jej siostra węszy wokół posiadłości w Norfolk. Czego właściwie chcecie ode mnie?

– Tylko poznać przebieg wydarzeń z… waszej perspektywy. I ewentualnie, jeśli pozwolicie, porozmawiać z pastuchem, który znalazł ciało.

Witherington popatrzył na Baraka.

– Coś ty powiedział tym chamom, że sobie poszli?

– Tylko tyle, że powinni zatroszczyć się o swoje kobiety, bo wasi ludzie są lepiej uzbrojeni.

– Zgłoszę tę sprawę sędziemu pokoju – oświadczył Witherington, znów patrząc na mnie. – Oskarżę Harrisa i Melville’a o wybicie moich gołębi. – Jego głos nabrzmiał złością. – Zaświadczycie, że widzieliście, jak je zabijali, jacy byli bezczelni i jak Melville pokazał mi dwa palce! – Przez chwilę niemal dławił się wściekłością.

– Możecie się ze mną skontaktować – powiedziałem.

Toby już chciał zaprotestować, ale Barak mrugnął do niego porozumiewawczo. Skontaktowanie się ze mną wcale nie oznaczało, że na to zareaguję ani że moja ewentualna reakcja mu się spodoba.

Ale Witherington z zadowoleniem kiwnął głową. Pomyślałem, że nie jest zbyt lotnym człowiekiem.

– Shuckborough! – zawołał, zwracając się do swoich. – Idź i przyprowadź Adriana Kempsleya do dworu. Na pewno śpi w swoim szałasie. – Zamilkł i po chwili dodał: – I Lobleya też. Ten jurysta powinien go zobaczyć. Wy dwaj zaprowadźcie psy do dworu, reszta do roboty. – Odwrócił się i ruszył w stronę drogi.

Poszliśmy za nim, omijając łukiem jego ludzi, którzy przyglądali się nam nieufnie.

Dotarliśmy do domu Witheringtona i weszliśmy do wyłożonego kamieniem holu, w którym odbijały się echem nasze kroki. Służba niepewnie zerkała na nas zza uchylonych drzwi.

– Wszystko dobrze, panie? – zapytał lękliwie jeden ze służących i podszedł do chlebodawcy.

– Nie, chyba że uważasz, że zabicie kilkudziesięciu moich gołębi jest w porządku – odrzekł ze złością Witherington. – Przynieś piwa do mojego gabinetu. A wy, panowie juryści, chodźcie za mną.

Barak i Toby zostali w holu, Nicholas i ja podążyliśmy za nim do mocno pachnącego psami gabinetu, zawalonego stosami ksiąg i papierów. Gospodarz odgarnął część na bok i zrobił nam miejsce.

– Od śmierci żony w domu zrobił się bałagan – mruknął.

– Współczuję – powiedziałem.

Witherington kiwnął głową, odłożył miecz na biurko, usiadł za nim i dał znak ręką, byśmy zajęli miejsca na stołkach. Popatrzył na nas i parsknął śmiechem.

– Niezłą łapę ma tamten wasz człowiek. – Zarechotał.

– Stracił rękę w honorowej walce – rzucił Nicholas.

– Ze szkockimi draniami?

– Nie, z londyńskimi – odparłem.

– O, tak – mruknął Witherington. – W Anglii jest pełno drani, jak to przed chwilą widzieliście. Na rany Chrystusa, co za czasy! To przez tych przeklętych typów ze Wspólnoty i protektora. Jezu, tak bym chciał, żeby wrócił stary król. W dodatku słyszę, że na południowym zachodzie robi się coraz gorzej i wszędzie wybuchają zamieszki. A to, co przed chwilą widzieliście, nie było pierwszym takim przypadkiem w tych okolicach. Tutejsi kmiotkowie są za głupi, żeby wiedzieć, co leży w ich interesie. Zarzucają mi, że chcę ogrodzić więcej terenu na wypas owiec. Rzeczywiście chcę, ale tłumaczę tym durniom, że kiedy sąd mi przyzna część ziemi Boleyna, dostaną tam swoje pastwisko.

– Słyszałem, że wiosną doszło tu do… incydentu. Między ludźmi waszymi i Boleyna.

Witherington popatrzył na mnie spod zmrużonych powiek.

– Tak, w marcu. Upomniałem się o należny mi kawałek ziemi do dawnego koryta strumienia i wysłałem tam swoich ludzi, ale banda Boleyna brutalnie na nich napadła.

Samowolne zajęcie przez niego tego terenu byłoby bezprawne, lecz nie powiedziałem tego głośno.

– Rozumiem, że sprawa ma trafić teraz do sądu – rzuciłem.

Gospodarz wzruszył ramionami.

– Może nie będzie to już konieczne – powiedział. – Jeśli Boleyna powieszą, to jego ziemia przejdzie na własność króla, a wtedy spróbuję się dogadać z sekwestratorem.

– Jego tutejszym przedstawicielem jest John Flowerdew.

– Tak słyszałem – odparł ostrożnie.

– Ziemia granicząca z waszymi i Boleyna posiadłościami należy do sir Richarda Southwella, prawda?

Witherington znów wzruszył ramionami.

– Jestem pewien, że da się wynegocjować porozumienie korzystne dla wszystkich zainteresowanych stron.

Czyżby już był w kontakcie z Southwellem lub Flowerdewem? Ale przecież Boleyn twierdził, że Southwell nie interesuje się Brikewell.

– Tylko nie rozumiem, jaki to wszystko ma związek ze zbieraniem dowodów w sprawie zabójstwa Edith Boleyn – dodał Witherington, splatając pulchne dłonie na brzuchu.

– Staram się tylko stworzyć kompletny obraz sytuacji. Znaliście ją osobiście?

– Prawie nie. Zniknęła dwa lata po tym, jak Boleyn i ja kupiliśmy od klasztoru majątki. Raz byli u nas na kolacji i pamiętam, że siedziała przy stole jak mumia, niemal się nie odzywając. Gdy próbowałem nawiązać rozmowę, tylko ponuro na mnie spoglądała. I jadła tyle co ptaszek. Więcej ich nie zapraszaliśmy. Uważam, że miała nie po kolei w głowie. Myślę, że ci diabelscy bliźniacy się w nią wrodzili. W każdym razie nie w tę ofermę, ich ojca. – Skrzywił usta z pogardą. – Kiedy Edith zniknęła i Boleyn sprowadził sobie do domu tę dziwkę, wielu myślało, że ukatrupił żonę. Ale nie ja. Bo wiedziałem, że brak mu jaj, żeby zrobić coś takiego.

– Gdzie waszym zdaniem Edith Boleyn mogła spędzić te dziewięć lat?

Witherington raz jeszcze wzruszył ramionami.

– Nie mam pojęcia. Pewnie ktoś dał jej dach nad głową. Gdzieś daleko stąd.

– To dziwne, że znaleziono ją martwą akurat na granicy między waszymi posiadłościami – stwierdziłem.

– Co chcecie przez to powiedzieć, panie? – rzucił.

– Nic specjalnego. Tyle tylko, że to dziwne miejsce i dziwny sposób na pozbycie się ciała.

– Może Boleyn umówił się z nią na mostku, poniosło go i ją zabił. Wszyscy mówią, że straszny z niego nerwus.

Rozległo się pukanie do drzwi i wszedł służący, Shuckborough, a za nim wemknął się do gabinetu wystraszony siwowłosy staruszek, mnąc w rękach poplamioną czapkę. Domyśliłem się, że Shuckborough jest tu zarządcą, jak Chawry u Boleyna. Był to rosły, dobrze zbudowany mężczyzna po czterdziestce, z kwadratową twarzą o tępych rysach. Obrzucił pogardliwym spojrzeniem kulącego się starca, po czym przeniósł wzrok na chlebodawcę.

– Kempsley, panie. Jak mówiłeś, spał w szałasie. A potem całą drogę narzekał, ile to ma roboty z tak dużym stadem owiec i że potrzebny mu chłopak do pomocy.

– Jak mu się nie podoba, to może się wynosić – burknął Witherington. – Tego chcesz, stary?

– Nie, panie.

– To trzymaj gębę na kłódkę. Ci dwaj panowie interesują się zamordowaniem żony przez Boleyna. Chcą, żebyś im opowiedział, co wtedy widziałeś.

– Ja już… jak to się mówi… złożyłem wyz…

– Zeznanie – podpowiedziałem, uśmiechając się do starca. – Tak, czytałem je. To musiało być dla ciebie straszne.

– Było, oj, było. Jakby piekło się otwarło. Najsampierw myślałem, że to owca wpadła do potoku. Dopiero świtało i było źle widać, ale jak się zbliżyłem i zobaczyłem tę biedną kobietę… – Zadrżał na samo wspomnienie.

– Znalazłeś ślady stóp w błocie?

– Ta, panie, wielkie. Prowadziły od łąki po stronie pana Boleyna. Widać było, że ktoś szedł w wielkich butach.

– Jesteś pewny, że ten ktoś porzucił ciało w ciągu nocy?

– Ta, panie. Szedłem tamtędy za owcami poprzedniego dnia wieczorem. Tak koło dziewiątej. I nic tam wtedy nie było.

– Czy według ciebie człowiek, który to zrobił, musiał dobrze znać to miejsce?

– Tak. Żeby dojść po ciemku i przynieść tę biedną kobietę, musiał je znać.

– I musiał być bardzo silny.

– Ta, panie. Wątpię, żeby jeden człowiek sobie poradził.

– Nie musimy wysłuchiwać twoich domysłów – burknął Witherington.

– Wręcz przeciwnie – rzuciłem. – Wszelkie spekulacje mogą być bardzo przydatne. Powiedz mi – zwróciłem się do starca – czy twoim zdaniem mogły to być ślady dwóch par butów?

Kempsley zmarszczył czoło.

– Błoto było strasznie rozdeptane, panie. Wszędzie było pełno śladów. I wszystkie były podobne. Tylko tyle mogę powiedzieć.

– Dziękuję. To wszystko. Możesz już wracać do owiec.

Shuckborough kiwnął głową i Kempsley wymknął się z gabinetu.

Witherington popatrzył na zarządcę, po czym przeniósł wzrok na mnie.

– Jest jeszcze ktoś, kogo powinniście poznać – rzekł i dał znak ręką.

Zarządca wyszedł i po chwili wrócił, prowadząc za rękę młodego człowieka. Chłopak mógł mieć nie więcej niż dwadzieścia lat; wysoki i atletycznie zbudowany, ze strzechą ciemnych włosów i zmierzwioną brodą. Wyraz twarzy miał dziwnie nieobecny, a z kącika ust ciekła mu strużka śliny.

– To jest Ralph – powiedział Witherington. – Pracuje u mnie na polu z ojcem i braćmi. Są u mnie na pańszczyźnie. W marcu był wśród tych, których wysłałem do zajęcia należnej mi ziemi, co to Boleyn mówi, że należy do niego. – Zaśmiał się z goryczą. – Ralph był moim dobrym, silnym pracownikiem. Mawiał, że potrafi wszystko z siebie dać. Ale już byś teraz nie potrafił, co, Ralph?

Chłopak popatrzył na niego.

– Jestem… Ralph… – zaczął, zacinając się. A potem uśmiechnął się i dodał: – Mogę powiedzieć wierszyk. Dzwonią, dzwonią dzwoneczki…

– Zamknij się! – Shuckborough szarpnął go za rękę i chłopak zamilkł.

– Pokaż panu głowę, Ralph – powiedział Witherington.

– Nie chcę. – Chłopak szarpnął się i głośno zapiszczał, gdy zarządca bezceremonialnie przygiął go do podłogi, by pokazać nam czubek jego głowy.

Aż mnie odrzuciło. Cała górna część czaszki była łysa, pokryta bliznami i mocno wklęśnięta w miejscu, gdzie musiał zostać uderzony czymś ciężkim.

– Niemiły widok, co, panie Shardlake? – rzekł Witherington. – To sprawka Geralda Boleyna, który z bandą innych oprychów napadł na moich ludzi, żeby ich wypędzić z mojej ziemi. W wyniku takiej bójki można się spodziewać paru guzów, może kilku połamanych kości, ale bliźniacy Boleyna mieli w rękach wielkie pały i ten bez blizny na twarzy zdzielił nią Ralpha w głowę. To cud, że go nie zabił. Ale chłopakowi pomieszał się po tym rozum. – Zamachał ręką. – Zabierz go stąd, Shuckborough, zanim zacznie zawodzić.

Zarządca wyprowadził biedaka.

– Jeśli są na to świadkowie, to Gerald Boleyn powinien za to stanąć przed sądem – oznajmił Nicholas. – Mógłby nawet zawisnąć na stryczku.

Witherington niepewnie poprawił się na krześle.

– Nie chciałem tego, bo moi ludzie przebywali na ziemi, która zdaniem Boleyna należy do niego. Rodzina Ralpha opiekuje się nim, a ja daję im trochę pieniędzy. – Popatrzył na mnie – Ale zapewniam cię, panie Shardlake że pilnuję, by mój dom był dobrze strzeżony, zwłaszcza w nocy. Boleyn to jedno, ale ci jego synowie to coś zupełnie innego.

Rozdział osiemnasty

Wróciliśmy na Tombland późnym popołudniem. W drodze powrotnej z Brikewell niebo ciemniało i jak to określił Toby, robiło się „tłuste”. Wyglądało tak, jakby zanosiło się na burzę. We wnęce w murze przed zajazdem Pod Panieńską Głową leżał człowiek okryty wystrzępionym kocem, spod którego spływała na ulicę strużka wymiocin. Leżący musiał być pijany lub chory. Mijający go goście, zwłaszcza ci zamożniejsi, wjeżdżający konno na dziedziniec zajazdu, obrzucali go pełnymi odrazy spojrzeniami.

Po odstawieniu koni do stajni Barak i Nicholas zaczęli nalegać, by iść do Scamblera, mnie bardziej zależało na odwiedzeniu Josephine, ale w drodze powrotnej naciągnąłem sobie mięsień w plecach i nie nadawałem się do konnej jazdy. Powiedziałem, że chcę się wcześniej położyć, i zaproponowałem, byśmy już teraz zjedli kolację, dzięki czemu Toby będzie mógł wcześniej wrócić do domu.

Pod Panieńską Głową panował wzmożony ruch, zjechali się nowi goście i służba uwijała się jak w ukropie, roznosząc ich ciężkie bagaże po pokojach. Wszystkim kierował pan Theobald, właściciel, roztaczający wokół siebie aurę ważności. Goście byli elegancko ubrani, niektórzy jak my w czarne prawnicze togi, ale nie dostrzegłem nikogo znajomego.

– Zjeżdżają się na sesję sądu – zauważył Barak.

– Tak. Zjawią się wszyscy sędziowie pokoju, a także przedstawiciele władz królewskich i lokalnych – potwierdził Toby.

– Myślisz, że ujrzymy też sir Richarda Southwella lub Johna Flowerdewa?

– Tak, na pewno obaj tu będą. Pokażę ich wam.

– Miałem już okazję widzieć Southwella – oznajmił Barak. – Robi nie lada wrażenie.

– To brutal i najchciwszy człowiek w Norfolk – rzucił Toby.

Zasiedliśmy we czterech do stołu, na którym postawiono zapalone świece, bo robiło się coraz ciemniej i w oddali słychać było przetaczające się grzmoty. Zaczęliśmy po cichu omawiać sprawę.

– Isabella na pewno kocha Boleyna – rzekł Nicholas. – Chyba podoba się Chawry’emu, ale komu by się nie podobała?

– Tak, to prawda – potwierdziłem. – Mówi, że nie była gotowa urodzić Boleynowi dziecko, póki nie zostaną małżeństwem, a to by świadczyło o tym, że nie próbował jej zmuszać – dodałem po chwili zastanowienia.

– Witherington bardzo się różni od sąsiada – zauważył Barak.

– Tak, chciwy prostak.

– Już odebrał chłopom ziemię, z której utrzymywało się kilkadziesiąt rodzin, a teraz opiekuje się nią jeden stary pastuch – rzekł Toby. – I nawet jego nie traktuje przyzwoicie. Tak w praktyce wyglądają mrzonki o wzajemnym szacunku i lojalności między właścicielem ziemi i jej dzierżawcami.

– Zgadzam się co do Witheringtona, ale wśród właścicieli ziemskich są też ludzie szlachetni, którzy dotrzymują swoich zobowiązań – wtrącił Nicholas.

– Gdy idzie o pieniądze, wszyscy są tacy sami. Nie liczą się z nikim i z niczym, tylko straszą, kradną i grodzą.

– Jak uzasadnione jest roszczenie Witheringtona w sprawie przebiegu linii granicznej między posiadłościami? – spytał mnie Barak, nadziewając kawałek mięsa na ostrze na końcu protezy.

– Sądząc po aktach własności i mapach terenu, które zabraliśmy z domu Boleyna w Londynie, dość słabo. Myślę, że na wiosnę Witherington próbował załatwić sprawę na siłę właśnie dlatego, że jest świadomy braku podstaw do swoich roszczeń.

– Ale czy mógł się posunąć aż do próby wrobienia Johna Boleyna w morderstwo żony? – zastanowił się głośno Nicholas.

– A jeśli siedzi w długach? – podsunął Barak. – Z desperacji ludzie potrafią robić różne rzeczy.

– Zajmowałem się tą sprawą w kancelarii pana Copuldyke’a – oznajmił Toby, kręcąc głową. – Finanse Boleyna mogą być w opłakanym stanie, ale nie Witheringtona. Jest z niego chciwy skąpiec, który umie pilnować swojej sakiewki.

– Nie wydał mi się szczególnie rozgarnięty – zauważył Barak.

– Mnie również – rzuciłem. – Robi wrażenie upartego głupca. Można by nawet powiedzieć, że jest tak głupi, że mógłby liczyć na wyjście obronną ręką z popełnionego morderstwa, ale nie wyobrażam sobie, by za cenę małego kawałka ziemi był skłonny podjąć ryzyko kary śmierci. Choć nie można całkowicie tego wykluczyć.

– Czyli nie posunęliśmy się ani o krok. – Nicholas westchnął ciężko. – Poza tym, że Isabellę i Chawry’ego, który nie ma alibi na tamten wieczór, należy dodać do listy podejrzanych.

– Oraz poza tym, co wynika z oględzin miejsca przestępstwa – dodałem. – Że zabójca musiał dobrze znać ten teren i być bardzo silny.

– Lub było ich dwóch – dopowiedział Barak.

– Pamiętajcie, że bliźniacy mają alibi – zwróciłem wszystkim uwagę. – Przebalowali tę noc z grupą przyjaciół.

– Przyjaciół można zastraszyć – zauważył Nicholas. – A ci dwaj mogą być w tym dobrzy.

Skrzywiłem się na nagłe ukłucie bólu w plecach.

– Chciałbym znaleźć jakieś wyjście z tej gmatwaniny. – Popatrzyłem na Toby’ego. – Czy mógłbyś spróbować odnaleźć rodzinę Grace Bone i dowiedzieć się, czy przez te wszystkie lata mieli z nią jakiś kontakt? Trzeba się tym zająć. I należałoby porozmawiać z bliźniakami o ich alibi.

– Po dobroci nic nie powiedzą – mruknął Nicholas.

– Musimy doprowadzić do konfrontacji poza ich terenem – zasugerował Barak. – Nas czterech na nich dwóch.

– Tak. – Pokiwałem głową. – Ale trzeba to dobrze przemyśleć.

– Są niebezpieczni – ostrzegł Toby.

– Dajcie spokój, to przecież tylko dwóch wyrostków – prychnął Barak.

Odgłosy burzy za oknami były coraz głośniejsze.

Burza zaczęła się w nocy. Obudziły mnie potężne grzmoty i błyskawice rozświetlające pokój, a potem rozszalała się straszna ulewa. Pomyślałem z niepokojem o nieszczęśniku leżącym pod murem.

Przed świtem burza ustała i powietrze bardzo się odświeżyło. Umówiliśmy się z Barakiem na śniadanie o ósmej, ale żaden z nas nie wyraził ochoty pójścia do kościoła. Podejrzewałem, że Toby ma równie obojętny stosunek do religii jak Barak, Nicholas i ja. Wczoraj Barak nalegał na spotkanie z Josephine, ale czułem, że po prostu wciągnęło go samo uczestniczenie w akcji. Wiadomo było, że od poniedziałku będzie bardzo zajęty obsługą sesji Sądu Objazdowego, co nieco zmniejszało moje poczucie winy, ale nie chciałem nawet myśleć o reakcji Tamasin na wieść o tym, że jej mąż znów się ze mną zadaje.

Dołączył do nas jako ostatni i przyszedł wyraźnie podniecony.

– Po drodze zajrzałem do biura, które uruchomili dla personelu sądowego – powiedział. – Mają wiadomości z Londynu, że rebelianci z zachodu odrzucili ofertę ułaskawienia złożoną przez lorda protektora i pogonili jego reformatorskich kaznodziejów. Władze szykują się do wysłania wojska.

– Wiadomo coś więcej, o co chodzi tym rebeliantom?

– Są niezadowoleni ze zmian w kościołach i domagają się przywrócenia praktyk z czasów króla Henryka. Ale jednocześnie występują przeciwko właścicielom ziemskim i to protektora zaskoczyło.

Nicholas pokręcił z oburzeniem głową.

– Domaganie się reform to jedno, ale tu mamy do czynienia z buntem, i to w czasie wojny. Dostaną za to po łbie, i słusznie.

Toby siedział zamyślony.

– No cóż, nie ma to nic wspólnego z nami – powiedziałem. – Proponuję, byśmy najpierw odnaleźli Scamblera, a potem spróbujemy poszukać Josephine. Toby, jeśli po spotkaniu ze Scamblerem będziesz chciał wracać do domu, możesz to zrobić. Nasze drugie spotkanie ma charakter czysto osobisty, a przez te ciągłe jazdy tam i z powrotem pewnie nie spędzasz za dużo czasu z rodzicami.

– Dziękuję. Chętnie skorzystam.

Po paru godzinach powróciła upalna pogoda, ale powietrze nie było już tak lepkie jak poprzedniego dnia, a część miejskich smrodów została z niego wypłukana przez deszcz. Wyjeżdżając z zajazdu Pod Panieńską Głową, stwierdziłem, że okutany kocem człowiek nadal leży w tym samym miejscu, ale żyje, bo dostrzegłem, że się porusza, i usłyszałem pojękiwanie.

– Musi być chory. Powinniśmy coś zrobić. – Ruszyłem w jego stronę, lecz Toby chwycił mnie za rękę i przytrzymał.

– Nie dotykałbym go, panie. Jeśli jest chory, możesz się od niego zarazić. Wiele osób przyjdzie dziś na nabożeństwo w katedrze. Jeśli imię Chrystusa coś dla nich znaczy, to ktoś okaże mu litość. Takich jak on są setki w zaułkach Norwich – powiedział z goryczą w głosie.

Chwilę się wahałem, ale w końcu kiwnąłem głową i podążyliśmy do Tomblandu. Na wybrukowanym rynku było pełno kałuż, z dachów domów bogaczy wciąż skapywały lśniące w słońcu krople wody. Przez otwartą bramę na dziedziniec katedry można było przyjrzeć się wielkiej budowli, a także resztkom budynków dawnego klasztoru, które do niej przylegały. Większość murów już rozebrano i na placu stały wozy wypełnione gruzem. Drzwi katedry stały otworem, ukazując ogromne wnętrze z łukowatym sklepieniem, Toby jednak ani na chwilę się nie zatrzymał i bez słowa poprowadził nas dalej.

Nie licząc bicia kościelnych dzwonów, niedziela w Norwich była dniem spokoju. Toby miał rację: we wnękach murów i wejściach do sklepów i domów spało wielu bezdomnych, a inni kręcili się po ulicach. Gdy mijaliśmy dumnie sterczący na szczycie wzniesienia zamek, przyszło mi do głowy pytanie, czy ulewny deszcz nie zalał podziemnej celi Johna Boleyna. Zamierzałem jutro ponownie go odwiedzić. Kiedy przechodziliśmy przez rynek, na którym po wczorajszym targu pełno było odpadków – gnijących owoców, zwierzęcych wnętrzności, porzuconych worów – sprzątano go. Potem weszliśmy w długą Ber Street z domami mieszkalnymi i sklepami. Niektóre budynki wyglądały całkiem okazale, inne podzielono na klitki do wynajęcia. Toby zatrzymał się przed pomalowanym na żółto domem, na którym spod obłażącej farby wyłaziły fragmenty surowego tynku i prześwitywało belkowanie.

– Żółty dom obok Targu Myśliwskiego, na parterze. To tu.

Zastukał do drzwi i po chwili otworzyła je niska, pulchna kobieta z okrągłą pobrużdżoną twarzą, na której malował się wyraz niezadowolenia, pewnie nigdy z niej nieschodzący. Spod jej czarnego czepca wymykały się kosmyki siwych włosów. Wytrzeszczyła szare oczy na widok sztucznej ręki Baraka.

– Co jest?! Nie chcę tu żadnych prawników – burknęła. Zamilkła, po czym tonem nagany dodała: – Co za pętanie się w niedzielę?

– Chcemy porozmawiać z Simonem Scamblerem – oświadczyłem. – Jesteś jego ciotką, dobra kobieto?

– Co Smoluch znów zmalował? – Westchnęła. – Ale nie przyszliście go aresztować, bo inaczej przysłaliby konstabla. Jak coś popsuł, to nie mam żadnych pieniędzy. – Wzięła się pod boki.

– Niczego nie zmalował – zapewniłem ją. – Reprezentuję pana Boleyna i chcę tylko zadać Scamblerowi parę pytań o jego pracę w Brikewell. – Sięgnąłem do sakiewki. – Zapłacimy za jego czas.

Bez namysłu wyciągnęła dłoń. Gdy położyłem na niej szylinga, zacisnęła palce wokół monety. Zauważyłem, że palce ma obrzmiałe i powykrzywiane. Takie same według Parry’ego miała Edith Boleyn.

– No to wejdźcie do środka, choć nie wiem, czy się wszyscy pomieścicie. – Raz jeszcze obrzuciła nas niechętnym spojrzeniem. – Zajmowanie się interesami w niedzielę jest wbrew prawu boskiemu.

Wpuściła nas do izby, gdzie znajdowały się stół, na którym leżał mocno zaczytany egzemplarz Nowego Testamentu, kredens, dwa stołki i ława z oparciem pod ścianą. Zauważyłem, że otwarte okiennice luźno zwisają na zawiasach. Kobieta podeszła do zamkniętych drzwi do drugiego pomieszczenia i wrzasnęła tak głośno, że aż podskoczyłem:

– Smoluch! Chodź no tu, ty tumanie! – Pokręciła głową. – Ten chłopak może i jest dzieckiem mojej biednej świętej pamięci siostry, ale doprowadza mnie do szału tą swoją gadaniną i bezbożnym śpiewaniem…

Usiadłem na jednym ze stołków, a Toby, Barak i Nicholas wcisnęli się z trudem na ławkę. Chwilę później do izby wszedł chłopak, którego widzieliśmy na rynku. Był w brudnej koszuli nocnej, miał gołe nogi i rozczochrane włosy. Na nasz widok aż opadła mu szczęka.

– Kim są ci ludzie, ciotko Hildo? – zwrócił się do starej.

– Ten tam chce cię spytać o to, jak pracowałeś u Johna Boleyna – odparła, wskazując na mnie. – Myślałam, że jak się przeniósł do Brikewell, to już się go pozbyłam. Ale nie, musiał sobie wyszukać takie miejsce, gdzie mordują ludzi – dodała ze smętnym uśmiechem.

Chłopak zwiesił głowę.

Toby pochylił się na ławce i cicho powiedział:

– Przestań kłapać jadaczką, kobieto. Zapłaciliśmy ci i chcemy porozmawiać z twoim siostrzeńcem, a nie wysłuchiwać twojej paplaniny. Zostaw nas w spokoju.

Kobieta zaczerwieniła się i z miną taką, jakby połknęła osę, wymaszerowała do drugiej izby.

– Tylko nie trzymajcie go za długo – burknęła przez ramię. – Musimy wyszykować się do kościoła. Musi mi czytać słowa. – Z hukiem trzasnęła drzwiami. Uśmiechnąłem się uspokajająco do chłopaka, który przyglądał nam się z niepokojem.

– Już się spotkaliśmy, Scambler. Pamiętasz? Dwa dni temu na rynku. Kiedy ci dranie podcięli ci nogi.

Popatrzył na mnie, potem na Nicholasa i twarz mu pojaśniała.

– Tak, chcieliście mi pomóc – rzucił z nagłym ożywieniem. – Te chłopaki… znam ich ze szkoły… ciągle się mnie czepiają…

Przyglądając się jego twarzy, utwierdzałem się w przekonaniu, że Scambler wcale nie jest idiotą, a po tym, jak poznałem ciotkę tego dzieciaka, pomyślałem, że koledzy ze szkoły nie są jego jedynymi prześladowcami.

– Słyszałem od pana Boleyna, że byłeś jedynym, który umiał sobie radzić z jego koniem – powiedziałem cichym przyjaznym tonem

Twarz Scamblera rozjaśniła się jeszcze bardziej.

– Midnight to dobre zwierzę. Jak się go dobrze traktuje, nie zrobi krzywdy…

– Widziałem jego stajnię, słyszałem, jak wali kopytami – wtrącił Nicholas. – Jeśli potrafiłeś go opanować, to to jest coś.

– Umiem odnosić się do zwierząt. Trzeba pokazać, że chce się im pomóc.

– Ale słyszałem, że Midnight potrafi być bardzo groźny. Jak synowie pana Boleyna.

Scambler spochmurniał.

– Zanim zacząłem tam pracować, chyba próbowali go krzywdzić. Słyszałem, że raz mocno kopnął Barnabasa.

– Ciebie bliźniacy też próbowali krzywdzić?

– Jak tylko mogli – powiedział zniechęconym tonem. – Bili mnie, rzucali we mnie, czym popadło, raz nawet cegłą. Innym razem dopadli mnie samego na drodze i pobili bez żadnego powodu.

– Pewnie nie ciebie pierwszego – mruknął Nicholas.

– Nie. – Pokiwałem głową, przypominając sobie chłopca w Londynie, nad którym się znęcali. – Ale pan Boleyn miał do ciebie zaufanie, prawda? Poza nim tylko ty miałeś klucz do stajni Midnighta, tak?

– Tak. Powiedział, że mam zawsze mieć ten klucz przy sobie i nie dawać go nikomu, zwłaszcza bliźniakom. Ale dałem konstablowi po morderstwie. – Spojrzał na mnie niespokojnie.

– Może dlatego bliźniacy tak się ciebie czepiali – rzekł Nicholas. – Byli wściekli, że to ty masz kontrolę nad koniem i stajnią.

Scambler pokręcił głową.

– Ludzie nie muszą mieć powodu, żeby się mnie czepiać. Ciotka mówi, że będę potępiony.

– I ty w to wierzysz? – spytałem.

– Nie! – wykrzyknął z przekonaniem. – Bo nie robię nic złego. A to, co ona gada o Bogu, to nieprawda… – Gwałtownie zakrył sobie usta dłonią. – Przepraszam, nie chciałem bluźnić…

– Nic nie szkodzi. Nie jesteśmy z kościoła. A więc, Smoluch…

– Proszę, nie nazywaj mnie tak, panie. Na chrzcie dali mi na imię Simon.

– Oczywiście, Simonie. Zważywszy, że w stajni znaleziono parę ubłoconych butów i narzędzie zbrodni, sądzę, że zdajesz sobie sprawę, jak ważna jest kwestia klucza do niej. Czy możesz przysiąc, że nigdy… ani na chwilę… nie wypuściłeś go z rąk?

– Nigdy nikomu go nie dałem – oświadczył. Patrzył na mnie spłoszonym spojrzeniem, przestępując z nogi na nogę. Nie potrafił ukrywać swoich uczuć, co mogło być jednym z powodów jego licznych życiowych problemów.

– Nie odpowiadasz na moje pytanie. – Starałem się mówić jak najłagodniejszym tonem. – Czy ten klucz kiedykolwiek wymknął ci się z rąk?

Nagle chłopiec wybuchnął płaczem. Zakrył twarz rękami i zaniósł się żałosnym szlochem wystraszonego dziecka.

– Przestań się mazać jak dziewczyna i odpowiedz na pytanie – rzucił niecierpliwie Toby.

Uciszyłem go ruchem ręki.

– Spokojnie, chłopcze – odezwałem się łagodnie. – Powiedz prawdę. Przysięgam, że jeśli nie popełniłeś przestępstwa, cokolwiek mi wyznasz, nie narobi ci to kłopotów.

Scambler zwrócił się do mnie z zalaną łzami twarzą.

– Nie popełniłem żadnego przestępstwa – zapewnił.

– To zapewniam, że nic ci nie grozi.

Spojrzał na mnie wystraszony, a potem bardziej do siebie niż do mnie wybąkał:

– Już mi raz pomogłeś, panie. Nikt inny mi nie pomaga.

– I znów ci pomogę, jeśli tylko będę mógł.

Westchnął tak głęboko, że aż zadygotał.

– Mówiłem już, że któregoś dnia bliźniacy się na mnie zasadzili. Pojechałem coś zawieźć do Wymondham i kiedy wracałem, czekali na mnie w lasku milę od domu. Wyskoczyli z ukrycia, rzucili się na mnie i zaczęli mnie bić, kopać i wyzywać okropnymi słowami. A potem mnie zostawili i skryli się z powrotem w krzakach.

– Był jakiś konkretny powód, że właśnie tego dnia cię napadli?

– Nie, panie. Ale Barnabas i Gerald nie potrzebują powodów. – Jękliwie zaczerpnął powietrza. – Wróciłem do domu i wtedy okazało się, że nie mam klucza. Nosiłem go na łańcuszku na szyi i pewnie w czasie bicia się zerwał. Strasznie się przeraziłem. Pan Boleyn nie był złym panem, ale często wpadał w złość. Więc chociaż byłem poobijany i zakrwawiony, wróciłem tam, gdzie mnie napadli. Miałem nadzieję, że znajdę klucz z łańcuszkiem w trawie koło drogi. Ale go nie znalazłem. – W jego tonie pojawiła się nerwowość. – Robiło się już ciemno, więc pomyślałem, że wrócę następnego dnia, jak będzie widno. Ale miałem wtedy dużo pracy i mogłem się wyrwać dopiero po południu. Wróciłem do lasku i znalazłem klucz na łańcuszku w trawie przy drodze. To było bardzo dziwne, bo w tym samym miejscu szukałem poprzedniego dnia i mógłbym przysiąc, że go tam nie było.

Popatrzyłem po swoich towarzyszach. Mogło być tak, że bliźniacy napadli na niego tylko po to, by zabrać mu ten klucz. Mieli go przez cały dzień i zanieśli z powrotem na miejsce napaści w przekonaniu, że jeśli nawet Scambler domyśli się, że mu go zabrali, nikomu nic nie powie. Po strapionej minie chłopca widziałem, że myśli to samo co ja.

– Kiedy się to wszystko stało, chłopcze? – spytałem.

– Dwunastego maja – odparł bez chwili zastanowienia. – Pamiętam dokładnie, bo to urodziny mojej mamy, Boże, świeć nad jej duszą.

Wciągnąłem z sykiem powietrze. Dwunastego maja, czyli tuż przed zamordowaniem Edith, która zginęła w nocy z czternastego na piętnastego. Popatrzyłem na chłopaka.

– Myślisz, że bliźniacy zabrali ten klucz?

– Mogli to zrobić i potem podrzucić go w lasku. Tylko po co?

– Nie pomyślałeś, żeby opowiedzieć o tym konstablowi po tym, jak znaleziono buciory i młotek w stajni po odkryciu zwłok pani Boleyn?

Zaczerwienił się i opuścił głowę.

– Bałem się bliźniaków, więc jak przyszedł konstabl, nic mu nie powiedziałem.

– Nie kazali ci zeznawać?

– Nie. Konstabl powiedział do swojego pomocnika, że nie ma po co. Wszyscy uważali, że mam pomieszane w głowie.

– Czy wtedy wciąż jeszcze pracowałeś w Brikewell?

– Nie. Kiedy aresztowali biednego pana Boleyna i już nie było komu mnie bronić przed bliźniakami, uciekłem stamtąd i wróciłem do ciotki Hildy. – Opuścił głowę i zatarł kościste dłonie. – Źle zrobiłem, prawda, panie? Ale nie rozumiałem, po co bliźniacy mieliby kraść klucz na jeden dzień.

– Wiesz może, czy pan Boleyn korzystał kiedyś z usług ślusarza? – wtrącił Barak.

– Wiem. Niedługo po tym, jak zacząłem tam pracować, w stodole trzeba było zmienić zamki i przyjechał do tego rzemieślnik z Norwich. Pamiętam, że przyglądałem się, jak pracuje, bo nigdy wcześniej nie widziałem, jak wymienia się zamek. Zacząłem go wypytywać, ale powiedział, żebym mu nie przeszkadzał. Ale potem widziałem, jak siedział z bliźniakami, śmiali się i pili piwo. Pomyślałem wtedy, że jakoś się z nimi dogadał.

– Wiesz może, czy pan Boleyn korzystał z usług tego człowieka już wcześniej?

– Chyba tak… Tak, pamiętam, jak zarządca, pan Chawry, mówił do tego człowieka, że miło go znów widzieć w Brikewell.

– Pamiętasz, jak się nazywał?

– Jakoś tak dziwnie. – Scambler zmarszczył czoło. – Chyba… – twarz nagle mu pojaśniała – Snockstobe. – Parsknął śmiechem. – Takie śmieszne nazwisko. – Nagle przestał się śmiać i spojrzał na mnie, wystraszony. – Och, myślisz panie, że bliźniacy po to zabrali klucz, żeby dorobić kopię?

– To możliwe – przyznałem i szybko dodałem: – Jest tylko taka możliwość.

– Czyli jakbym o tym powiedział konstablowi, to może nie zabraliby pana Boleyna do zamku. O Jezu, znowu strasznie nawaliłem. – Uniósł dłoń do ust i zaczął gryźć kłykcie.

– Jeśli oni to zrobili, to się tego dowiemy – odezwał się Nicholas.

– Absolutnie – potwierdził z mocą Barak.

Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Możesz mi wierzyć, Simon. Nie będziesz miał z tego powodu żadnych kłopotów. To, co powiedziałeś, może nam pomóc. Ale o jedno cię proszę: nie mów o tym już nikomu więcej, nawet ciotce.

Chłopak zaśmiał się z goryczą.

– Wiem, panie, że się ze mnie śmieją, że gadam jak najęty, ale nikomu nic nie powiem. A już zwłaszcza jej – dodał ze złością w głosie.

Wyjąłem sakiewkę.

– Masz tu dwa szylingi na przypieczętowanie umowy – powiedziałem.

– Dzięki, panie. Od ucieczki z Brikewell w ogóle nie mamy pieniędzy. Ciotka kiedyś przędła, ale teraz jej ręce już się do tego nie nadają. Będziemy musieli prosić o pomoc z parafii, może wielcy bogaci panowie dadzą nam choć parę pensów. – Westchnął ciężko.

– Jeśli jeszcze coś sobie przypomnisz, znajdziesz mnie w zajeździe Pod Panieńską Głową. Pytaj o pana Shardlake’a.

– Tak, panie. – Scambler niezgrabnie się ukłonił. – Dziękuję.

Ruszyliśmy do wyjścia. Zamykając drzwi tej okropnej rudery, usłyszałem piskliwy wrzask ciotki Scamblera:

– Smoluch! Ubieraj się! Spóźnimy się na nabożeństwo!

Rozdział dziewiętnasty

Przeszliśmy kawałek Ber Street i stanęliśmy na rogu, by się naradzić. Kościelne dzwony wciąż biły i odświętnie ubrani wierni – w większości w protestancką czerń – schodzili się na nabożeństwo.

– A więc to może jednoznacznie wskazywać na bliźniaki – odezwał się pierwszy Barak. – Musimy odszukać tego ślusarza.

– Właściciel waszego zajazdu na pewno zna ślusarzy w Norwich – zauważył Toby. – A to mały krętacz – dodał ze złością. – Gdyby od razu opowiedział tę historię, Boleyn może w ogóle nie trafiłby do lochu. Założę się, że Scambler chronił własną skórę. Domyślił się, co zrobili bliźniacy.

– Nie jest krętaczem, tylko nie przemyślał całej sprawy – powiedziałem. – Przecież ma dopiero… Ile? Piętnaście lat czy coś koło tego. I nie jest w pełni normalny, choć nie potrafię określić, co z nim jest nie tak.

– Szlocha jak dziewczyna. Dałbym mu zdrowo po uchu, to by zaraz wszystko wyśpiewał.

– Sądzę, że już wielokrotnie został tak potraktowany – burknąłem, obrzucając Toby’ego ostrym spojrzeniem. Coraz bardziej docierało do mnie, że choć odgrywa radykała, potrafi być bardzo niesympatyczny dla ludzi.

– Coś z nim jest na pewno nie tak – potwierdził Barak. – Ten jego płacz, to jego szybkie, nerwowe mówienie. A ciotka wspomniała jeszcze coś o śpiewaniu. Wygląda na to, że nie bardzo jest w stanie się kontrolować.

– Nie jest jednak półgłówkiem – rzuciłem twardo. – Zwróciliście uwagę na jego wymowę? Mówi ze znacznie słabszym lokalnym akcentem, niż można by się spodziewać. I wspomniał o tym, że chodził do szkoły.

– Może go z niej wyrzucili – mruknął Toby.

– Albo po śmierci rodziców nie było komu za nią płacić. – Nicholas popatrzył z niechęcią na Toby’ego. – Jeśli bliźniacy to zaplanowali, to musieli wiedzieć o powrocie matki do Norwich i mogli ją zabić mimo tych opowieści o ich rozpaczy po jej odejściu. Zabili ją i świadomie wrobili w to ojca.

– Tylko co by mieli na tym zyskać? – spytałem. – Jeśli ich ojciec zostanie powieszony, ziemia, którą by po nim dziedziczyli, trafi w ręce królewskiego sekwestratora, a oni do ukończenia dwudziestu jeden lat znajdą się pod opieką króla.

– Mogą liczyć na pomoc dziadka. – Barak popatrzył na mnie.

– Musimy jutro odszukać tego ślusarza – powiedziałem.

– Bliźniacy mogli skorzystać z usług innego – zauważył Nicholas.

– Jeśli będzie trzeba, sprawdzimy każdego ślusarza w Norwich. Będę mówił, że mam kosztowny sekretarzyk, który wymaga naprawy. A teraz, Toby, prowadź nas do Conisford. Kiedy znajdziemy Josephine, będziesz mógł wrócić do domu. Spotkamy się jutro Pod Panieńską Głową o siódmej rano.

Dzielnica Conisford ciągnęła się na południe od zamku. Przy głównej ulicy, Conisford Street, znajdowało się kilka eleganckich budynków i zaśmieconych pustych placów wokół ruin dawnego klasztoru, a dalej na południe zaczynały się dużo biedniejsze domy, za którymi widać było podwórza zabudowane skleconymi byle jak ruderami. Toby zaprowadził nas na plac z przecinającym go rynsztokiem, w którym płynęły cuchnące nieczystości. Wokół stało kilkanaście drewnianych szop. Niegdyś musiał to być dziedziniec otaczającej go dużej budowli, która zasłaniała słońce. Szopy wyglądały na postawione niedawno; drewno było surowe i niczym niezaprawione, a w niektórych oknach wisiały szmaty zamiast okiennic. Po placu łaziły kury, wydziobując coś z błota i kręcąc się wśród umorusanych dzieci. Jedno z nich dostrzegło protezę Baraka.

– Patrzta na jego łapę! Walczyłeś ze Szkotami?

Barak uniósł rękę.

– Nie, z takimi łobuziakami jak wy!

Dzieci parsknęły śmiechem.

– To tu – powiedział Toby. – Przekonacie się, jak żyją najbiedniejsi ludzie w Norfolk.

– To samo jest w Londynie – rzuciłem. Ale rzeczywiście byłem przerażony, że Josephine mogła upaść tak nisko.

– Spytajcie kogoś, w której szopie mieszka, ale wyraźnie zaznaczcie, że przychodzicie prywatnie – poradził Toby. – Ludzie tutaj boją się prawników.

– Tak zrobimy. Dzięki, że nas tu przyprowadziłeś. Możesz wracać do domu i zająć się matką.

Ukłonił się i odszedł.

– Na rany Chrystusa – jęknął Barak. – Toż to istne szambo.

Tak jak Toby przewidział, gdy zaczęliśmy pukać do drzwi i pytać o Browna i jego żonę, wszędzie napotykaliśmy podejrzliwe spojrzenia. Pierwsze drzwi zatrzaśnięto nam przed nosem; drugie otworzyła chuda młoda kobieta z płaczącym niemowlakiem na rękach, lecz natychmiast odepchnął ją mąż, wykrzykując:

– Jeśli przysłał was Reynolds po czynsz od Brownów, to zaraz was stąd wykopiemy!

Zauważyłem, że kilkoro drzwi się uchyliło, wyjrzało z nich paru młodych mężczyzn w podartych kaftanach lub obszarpanych kamizelach i obrzuciło nas groźnymi spojrzeniami.

– Właścicielem jest pan Reynolds? – upewniłem się. Czyżby te rudery należały do ojca Edith Boleyn i dziadka bliźniaków?

– Tak. To on pobudował te śmierdzące nory i wiele innych podobnych, żeby wysysać krew z biedaków. Jesteście od niego?

– Nie. Kiedyś zatrudniałem u siebie Josephine Brown. Jestem w Norwich w interesach i chciałem ją odwiedzić. Moi towarzysze też ją znają.

– Pan Shardlake prowadził ją do ołtarza – dodał Barak.

Żona mężczyzny kiwnęła głową.

– To londyńczyk, jak Brownowie – mruknęła kobieta.

– Dwoje drzwi dalej – rzucił jej mąż. – Ale uważaj, panie. Mamy cię na oku – dodał, zatrzaskując drzwi.

Edwarda Browna ostatni raz widziałem dwa i pół roku temu, tuż przed ich wyjazdem do Norwich. Był wtedy zdrowym, dobrze odżywionym i pogodnym mężczyzną przed trzydziestką, z którego biła pewność siebie cenionego służącego w wielkomiejskim domu. Teraz stał przede mną wymizerowany chudzielec, który od tamtej pory stracił mnóstwo kilogramów. Był w starym kaftanie i brudnych rajtuzach, twarz miał usmoloną, ciemne włosy i brodę – rozwichrzone. Dostrzegłem, że ma na rękach kilka niezagojonych do końca zranień, a mały palec prawej dłoni jest wykrzywiony pod dziwnym kątem. Obrzucił mnie złym spojrzeniem i dopiero gdy mnie rozpoznał, jego wzrok złagodniał.

– Pan Shardlake? Co tu robisz, panie?

Chwilę później w drzwiach stanęła Josephine z niemowlęciem przy piersi. Niegdyś zażywna jak jej mąż, teraz była wręcz chuda. Miała na sobie zszytą z kawałków tkaniny suknię, biały czepiec, który najlepsze dni miał za sobą i ledwo okrywał przetłuszczone blond włosy. Przez chwilę stała z otwartymi ustami, zaraz jednak jej twarz rozpromienił szczery uśmiech.

– Pan Shardlake i pan Nicholas… i Jack Barak. Co robicie w Norwich?

– Przyjechaliśmy w interesach – odparłem. – Martwiłem się o ciebie, Josephine. Nie odpowiedziałaś na mój ostatni list.

– Jak nas znaleźliście?

– Nasz miejscowy pomocnik odnalazł zarządcę pana Henninga.

– Mówiłam ci, że powinniśmy jeszcze raz napisać – zwróciła się do męża. – Wiedziałam, że pan Shardlake nam pomoże.

– Dzieci Henninga nic nam nie pomogły, kiedy on i jego żona umarli – powiedział Brown z goryczą. – Sprzedały dom i wyrzuciły nas na ulicę. Niech zaraza wytruje wszystkich prawników i wielmożnych panów.

– Edward! – ofuknęła go żona.

– Kosztowało nas to dużo czasu i trudu, żeby was odnaleźć – oznajmił z pretensją w głosie Nicholas. – W ostatnim liście skarżyliście się na kłopoty, bo wiedzieliście, że pan Shardlake wam pomoże, jeśli tylko będzie mógł. Nie zasłużył sobie na takie słowa!

Edward wyglądał na lekko zmieszanego.

– Oj, przepraszam – bąknął, kładąc rękę na ramieniu żony. – Proszę, wejdźcie, jeśli chcecie, ale to żałosne miejsce – dodał i westchnął ciężko.

W środku panował półmrok; jedyne małe okienko ledwo rozświetlało izbę z klepiskiem zamiast podłogi, na którym niedawna ulewa zostawiła w rogu kałużę, bo deszcz lał się do środka przez dziurę w dachu. Pod ścianą stały zapadnięta prycza i ręcznie sklecona kołyska, na koślawej półce rozstawiono kilka wyszczerbionych naczyń, a na mocno porysowanym stole obok stosu owczej wełny leżało drewniane wrzeciono. Dwa stare krzesła i poobijana szafka na ubrania dopełniały umeblowania tego nędznego wnętrza. Josephine usiadła na krześle i przytuliła do piersi śpiące niemowlę, mniej więcej trzymiesięczną dziewczynkę.

– Prawdziwa nora nędzarzy – burknął Edward Brown.

– Jak to się stało, że tu trafiliście? – spytałem cicho.

– Jak Edward mówił, kiedy pan Henning zmarł półtora roku temu, jego dzieci wyrzuciły nas na ulicę – odparła Josephine. – Nie dali nam nawet jednej łyżki na pamiątkę. W Norwich trudno jest o robotę, a my poza służeniem w domu nic więcej nie umieliśmy. Znalazłam pracę jako prząśniczka i kręcę tym wrzecionem całymi dniami i nocami, aż czasami chce mi się krzyczeć z nudów. Edward dorywczo pracuje u kamieniarza przy sortowaniu budulca ze starego klasztoru katedralnego.

– Za cztery pensy dziennie i tylko wtedy, gdy potrzebują niewykwalifikowanej pomocy – dodał z goryczą Edward. – A ceny rosną z tygodnia na tydzień. Kiedy zaczynałem, byłem całkiem dobry w tej robocie i nawet przebąkiwali, że mogę awansować na pomocnika kamieniarza, potem jednak kamień przygniótł mi palec i wszystko się skończyło. Od kwietnia miasto prowadzi w parafiach zbiórkę pieniędzy na biednych, ale ponieważ oboje mamy pracę, nie kwalifikujemy się. Nie jesteśmy w stanie płacić całego czynszu, więc właściciel przysyła swoich ludzi, którzy nam grożą. Ale wszyscy mieszkańcy tych ruder trzymają się razem i już dwa razy ich pogoniliśmy.

– Sąsiad powiedział, że właścicielem jest pan Reynolds. Gawen Reynolds?

– Tak, to ten, któremu parę tygodni temu zamordowali córkę. I krzyż jej na drogę, jeśli była choć trochę podobna do ojca. – Edward zmrużył oczy. – A co, znasz go, panie?

– Poznałem go. Paskudny staruch.

– To na pewno.

– Powinniście mnie poprosić o więcej pieniędzy – powiedziałem z wyrzutem. – Jack ma rację, martwiłem się o was.

– Edward, proszę, zapomnij o swojej dumie – jęknęła Josephine. – Choćby dla dobra Myszki.

Spojrzałem na niemowlę.

– Tak ma na imię?

– Na imię ma Mary. – Josephine z czułością popatrzyła na śpiącą dziewczynkę. – Ale mówimy na nią Myszka.

– No – potwierdził Edward, którego ton nabierał coraz przyjaźniejszej barwy. – Na pamiątkę Mousehold* Heath. Jo i ja poszliśmy tam na spacer w marcu, żeby łyknąć świeżego powietrza, i nagle odeszły jej wody. Mieliśmy kłopot z powrotem, prawda, kochanie?

– Oj, tak… – Josephine westchnęła. – Zawsze chciałam urodzić dziecko i otoczyć je taką miłością, jakiej ja nie zaznałam od ojca. Ale połowa dzieci z tego placu umiera przed drugim rokiem życia.

– Zatem pozwól mi pomóc Myszce, by przeżyła – rzekłem z patosem w głosie.

Josephine spojrzała na męża, a ten przygryzł wargę. Męska duma była jedyną rzeczą, jaka mu jeszcze została. Zapadło niezręczne milczenie. Przerwała je w końcu Josephine.

– Ta twoja biedna ręka – zwróciła się do Baraka. – Wciąż cię boli?

– Można wytrzymać.

– Twoje włosy, panie Shardlake… Są już całkiem siwe.

– No cóż, starzeję się.

– A ty, panie? – Josephine popatrzyła na Nicholasa, który ze zgrozą rozglądał się po wnętrzu.

Zakasłał i przeczesał palcami rozwichrzoną rudą czuprynę.

– Wszystko dobrze. Mam nadzieję, że niedługo wstąpię do adwokatury. Może już w przyszłym roku.

– No to musisz poszukać sobie żony, panie.

– Może już znalazłem.

– Niestety, nie mamy ani kropli piwa, żeby was poczęstować – wtrącił Edward.

– Nic nie szkodzi. Pozwólcie, że my was zaprosimy do karczmy – zaproponowałem.

Uśmiechnął się ponuro.

– W karczmach, które my znamy, moglibyście się źle poczuć. Ale – odetchnął głęboko – dziękuję za ofertę pomocy. Josephine ma rację. Musimy myśleć o dziecku. Zalegamy trzy miesiące z czynszem. Gdybyśmy mogli tyle pożyczyć, toby nam ulżyło.

– Dam wam pieniądze – odparłem.

Wzrok Josephine powędrował do sterty wełny i wrzeciona na stole.

– Chętnie byśmy poprosili, żebyście zostali dłużej, ale muszę wracać do przędzenia, mimo że jest niedziela. Jutro przyjdzie kobieta po motki uprzędzonej wełny. Ale proszę, odwiedźcie nas jeszcze.

– Tylko nie w tych eleganckich strojach – rzucił jej mąż. – Nasi sąsiedzi pewnie patrzyli na was krzywo. Dla nich londyńczycy to przybłędy.

Nicholas i Barak wyszli na zewnątrz i stanęli pod czujnymi spojrzeniami mieszkańców, a ja zostałem, by dać Brownom pieniądze. Gdy żegnałem się z niemowlęciem, dotykając jego maleńkiej rączki, podniosło na mnie wzrok i uśmiechnęło się.

– Podobasz jej się, panie – powiedziała Josephine. – Właśnie zaczyna dostrzegać świat. Niektórzy jej się podobają, inni nie.

Dziwnie mnie to poruszyło.

Wracaliśmy do zajazdu w ponurych nastrojach, prawie nie rozmawiając.

– Żeby uczciwi ludzie musieli tak żyć – mruknął Nicholas. – Myślałem, że dotyczy to tylko leniwych nierobów.

– Dorośnij, chłopcze – prychnął Barak. – Ile takich placów widziałeś w Londynie?

– Wiele. Ale nigdy jeszcze nie byłem w takiej ruderze.

– Umówiłem się z nimi na spotkanie we wtorek w gospodzie Pod Błękitnym Dzikiem – oznajmiłem. – Mam nadzieję, że nikt ich stamtąd nie wyrzuci – dodałem z goryczą.

– Chyba nie – odezwał się Barak. – Ale powinniście się skromniej ubrać.

– Edward mnie uprzedził, że nie powinniśmy przychodzić do nich po zmroku. To nie jest bezpieczne.

– Sam bym ci to powiedział.

Na Tomblandzie słychać było śpiewy dochodzące z katedry. We wnęce pod murem zajazdu Pod Panieńską Głową leżał nieruchomo ten sam człowiek pod podartym kocem. Odruchowo ściągnąłem z niego koc i omal nie zwymiotowałem od smrodu. Dwudziestokilkuletni mężczyzna miał zapadnięte policzki, włosy pełne wszy i na wpół otwarte oczy. Mimo to niczego nie widział, bo na pewno już nie żył.

– Chyba skonał z głodu – bąknął Barak.

Przeniosłem wzrok na katedrę.

– I tak wygląda chrześcijańska dobroczynność – mruknąłem.

* Mouse (ang.) – mysz.

Rozdział dwudziesty

Następnego dnia Toby stawił się Pod Panieńską Głową o siódmej rano. Barak się nie pojawił, bo cały tydzień miał być zajęty przy sesjach Sądu Objazdowego. Był poniedziałek, siedemnasty czerwca, do procesu Johna Boleyna zostały trzy dni. Sędziowie już przybywali i w zajeździe panował wzmożony ruch.

Przy śniadaniu poinformowałem Toby’ego i Nicholasa o planach na dziś.

– Najpierw odwiedzimy Boleyna, spytamy go o Snockstobe’a i upewnimy się, czy nie korzystał też z usług innych ślusarzy. No i po tym, co nam powiedział zarządca Reynoldsa, muszę go przycisnąć w sprawie jego pożycia z Edith. Pozostaje też kwestia jego alibi na wieczór morderstwa, bo jestem pewien, że Boleyn nie powiedział nam prawdy.

– Może groźba trafienia na szubienicę w piątek rozwiąże mu język – rzekł Toby.

– Mam nadzieję, ale zobaczymy. Potem odwiedzimy ślusarza i jeśli się okaże, że nie zrobił kopii klucza, obejdziemy wszystkich pozostałych w Norwich. Zajmiemy się tym z Nicholasem. I jeśli się okaże, że bliźniacy zabrali klucz Scamblerowi po to, by zrobić jego kopię, sprawa będzie wyglądała zupełnie inaczej.

– Czy bliźniacy mogli działać na zlecenie kogoś trzeciego? – spytał Nicholas, po czym zwrócił się do Toby’ego: – Wspominałeś, że banda młodych paniczów wykonuje brudną robotę dla Richarda Southwella.

– Tak mówią – potwierdził Toby.

– Chciałbym, żebyś po wizycie u Boleyna spróbował odszukać brata Grace Bone – powiedziałem.

– Jeśli jest biedakiem i nie należy do żadnego cechu, nie będzie to łatwe. Są tysiące takich, którzy jak Josephine mieszkają w ruderach na przedmieściach Norwich i starają się nie przyciągać do siebie uwagi.

– Zrób, co będziesz mógł. W końcu Josephine udało ci się znaleźć. – Mówiłem dość natarczywym tonem, zdając sobie sprawę, jak mało czasu zostało nam do rozpoczęcia procesu, i wciąż mając przed oczami twarz martwego żebraka spod muru. – Gdzie Edith była przez te dziewięć lat? – Jeśli ta Grace Bone jeszcze żyje i jest w Norwich, może od niej się czegoś dowiemy. Jeżeli uda nam się ustalić, jakie były losy Edith, może to pozwoli nam rozwiązać zagadkę jej śmierci.

– Jeśli Edith nie była w pełni sił umysłowych, musiała mieć jakiegoś opiekuna – rzekł Nicholas.

– Lub strażnika.

Przygryzłem wargę.

– Zatem albo opiekun ją zostawił, albo wymknęła się strażnikowi. I zwróciła się do Elżbiety jako ostatniej deski ratunku. Lecz tego nie wiemy.

– I musimy pogadać z bliźniakami sam na sam – dodał Nicholas.

W tym momencie na stół padł cień. Uniosłem głowę i ujrzałem wysokiego, szczupłego mężczyznę około pięćdziesiątki, ubranego identycznie jak ja, w togę i białą czapkę komisarza sądowego. Stał nade mną, lekko uśmiechnięty. Skłonił głowę i uchylił czapki.

– Niech Bóg da ci dobry dzień, kolego. Nie wiedziałem, że w sesji objazdowej biorą udział jeszcze jacyś komisarze.

Wstałem i też się ukłoniłem.

– Matthew Shardlake z Lincoln’s Inn.

– Jestem John Flowerdew z Hethersett. Większość mych obowiązków skupia się teraz tu, bo reprezentuję sekwestratora z Norfolk, Henry’ego Mynne’a. – Znów się uśmiechnął, ale ten sztuczny grymas wykrzywił tylko usta, a brązowe oczy pod krzaczastymi ciemnymi brwiami pozostały poważne. Kiedyś musiał być przystojny, ale teraz jego wąska twarz z krogulczym nosem była poorana głębokimi bruzdami na obu policzkach.

– Zatrzymałeś się Pod Panieńską Głową na czas sesji sądu, kolego? – spytałem.

– Tak. Biorę w nich udział w charakterze oficjalnym. A ty jaką sprawą się zajmujesz?

– Doradzam Johnowi Boleynowi w związku z postawionym mu zarzutem morderstwa.

Oczy Flowerdewa jakby rozbłysły.

– Ach, dużo się mówi o tej sprawie. Wygląda na to, że go powieszą. Wtedy ja przejmę odpowiedzialność za jego ziemie.

– Rozumiem, że odwiedziłeś już Isabellę Boleyn.

Flowerdew parsknął ironicznym śmiechem.

– Nadal używa tego nazwiska? No cóż, straci wszystko łącznie z majątkiem, gdy ziemie Boleyna przejdą na własność króla. Tak, złożyłem jej wizytę.

Uniosłem brwi.

– Wybierasz się na uroczystość powitania sędziów dziś wieczorem? – spytał Flowerdew.

– Pewnie tak.

– No cóż, muszę uciekać – rzekł, nieco zniechęcony lakonicznością moich odpowiedzi. – Mam za chwilę spotkanie z sędziami pokoju.

– Wybacz, panie – wtrącił Nicholas – ale czy są jakieś nowe wiadomości o zamieszkach na zachodzie kraju?

Flowerdew skrzywił się niemiłosiernie.

– Podobno rebelianci oblegają Exeter i władze mają wysłać przeciwko nim wojsko. Mieli czelność wystąpić do króla z petycją o odwołanie reform religijnych, zakończenie wojny szkockiej i Bóg wie co jeszcze.

– Brzmi to bardzo poważnie – zauważyłem.

– Trudno sobie wyobrazić coś poważniejszego. To gorsze niż majowe niepokoje, które tamtejszej szlachcie udało się stłumić. Choć słyszałem, że zamieszki w hrabstwie Hamp też zostały stłumione i lord protektor ułaskawił buntowników. Ułaskawił! Stary król posłałby ich wszystkich na szubienicę! Jaki to przykład dla gminu w całym kraju?!

– Wątpię, by dotarło to do wiadomości gminu.

Flowerdew spojrzał na mnie tak, jakby miał przed sobą półgłówka.

– Czyżbyś nie wiedział, że dezerterzy z wojny szkockiej i inni zdrajcy podburzają do buntów w całym kraju? – Pokręcił głową. – Przynajmniej sesje Sądu Objazdowego są dobrze chronione. Wielu sędziów pokoju przyjechało do Norwich ze zbrojną ochroną. Ale i tak tchórze z rady miejskiej, z burmistrzem Coddem na czele, człowiekiem o prawdziwie zajęczym sercu, uważają, że zorganizowanie uroczystego powitania sędziów byłoby niewłaściwe. – Skłonił się i oddalił, furkocząc połami togi.

– Choleryk z niego – szepnął Nicholas.

– Ciekaw jestem, jak będzie wyglądało jego spotkanie z bliźniakami, jeśli dojdzie do próby przejęcia przez niego majątku ich ojca. Co mu powiedzą? Albo zrobią?

Zapowiadał się kolejny upalny dzień i dochodząc do zamku, czułem się już mocno zmęczony. W plecach znów czułem kłucie i zaczynałem się obawiać, że długa jazda z Londynu do Norwich mogła spowodować jakieś trwałe uszkodzenie. Raz jeszcze przeszedłem z zalanego słońcem dziedzińca do chłodnego i wilgotnego wnętrza zamku i raz jeszcze dozorca więzienny poprowadził mnie w dół po żelaznych schodach do lochu. Na kamiennej podłodze stały kałuże deszczówki, która zaczynała już cuchnąć. Poprosiłem, by Nicholas i Toby zostali na dziedzińcu, bo moje pytania do Boleyna miały delikatny charakter.

Leżał na pryczy, ze wzrokiem utkwionym w sufit. Włosy i brodę miał jeszcze bardziej zmierzwione niż ostatnio i sprawiał takie wrażenie, jakby się skurczył. Twarz nieco mu się wypogodziła na widok paczki z prowiantem od Isabelli, od razu ją rozpakował i zajrzał do jednego z kamiennych garnków.

– Kochana Isabella – rzekł z czułością w głosie. – Jej najbardziej będzie mi żal, jeśli…

– Nie porzucaj nadziei, panie Boleyn, mamy nowy trop. – Kusiło mnie, by mu powiedzieć, że zostałem upoważniony przez lady Elżbietę w razie uznania go za winnego do wystąpienia o ułaskawienie, doszedłem jednak do wniosku, że do chwili wydania wyroku powinienem zachować to w ścisłej tajemnicy i dopiero wtedy zdecydować, czy wyrok jest sprawiedliwy. Kładło to na moje barki wielką odpowiedzialność. Dlatego opowiedziałem mu tylko o wizycie u Scamblera i jego zgubieniu klucza do stajni.

– Wierzę, że bliźniacy pobili Smolucha – rzekł, kręcąc głową. – Nigdy jednak nie uwierzę, że zabili matkę.

– Niemniej nie wolno nam pominąć tego tropu.

– Tak. – Westchnął ciężko. – Są moimi synami, ale nie okazali mi za grosz lojalności. Ani razu mnie tu nie odwiedzili.

– Czy regularnie korzystaliście z usług ślusarza Snockstobe’a?

– Tak, od lat. Choć prawie go nie znam. Takimi sprawami zajmował się Chawry.

– Wiecie, gdzie mogę znaleźć Snockstobe’a?

– Zdaje się, że w jakimś zaułku na Tomblandzie.

– Doskonale. Myślę, że bez trudu go znajdziemy. Korzystaliście też z usług kogoś innego?

– Nie. Ale Chawry ma całą listę rzemieślników, których zatrudnia do różnych robót. – Przerwał i zmarszczył czoło. – Smoluch mógł przeoczyć ten klucz, gdy szukał go za pierwszym razem. Jest dobry przy koniach, ale w innych sprawach… No cóż, ma sieczkę w głowie.

Nabrałem głęboko powietrza.

– Jest jeszcze coś, o co muszę cię spytać, panie, i jest to sprawa osobista.

Uśmiechnął się smutno.

– W porównaniu z tym, co mi grozi, takie obiekcje nie mają większego znaczenia.

– Złożyłem wizytę panu Gawenowi Reynoldsowi. Byli u niego Gerald i Barnabas.

– Zawsze dobrze się rozumieli z dziadkiem. Można powiedzieć, że są do siebie podobni. – Spojrzał mi prosto w oczy. – Reynolds chce mojej śmierci, wiesz o tym, panie.

– Tak, chyba chce. W każdym razie nie okazał się pomocny. Znasz, panie, jego zarządcę, niejakiego Vowella?

Boleyn pokręcił głową.

– Nie przypominam sobie. Ale pamiętaj, że nie byłem w tym domu od czasu, gdy przyjąłem Isabellę pod swój dach. Bliźniacy często go odwiedzali, ale ja nie byłem tam mile widziany.

– Vowell jest niezadowolony z pracy u Reynoldsa…

Boleyn uśmiechnął się krzywo.

– Jeśli się zna tego drania i jego żonę z wiecznie skwaszoną miną, trudno się dziwić. A teraz ma jeszcze na głowie Geralda i Barnabasa.

Postanowiłem nie owijać w bawełnę.

– Vowell zdradził mi w rozmowie na osobności, że wiele lat temu Edith zwróciła się do ojca ze skargą, że próbowaliście… no cóż, że próbowałeś wymusić na niej spełnianie małżeńskich obowiązków. Ale Reynolds podobno powiedział jej, że jak sobie posłała, tak się teraz wyśpi, i odesłał córkę z kwitkiem.

Boleyn odwrócił głowę.

– Sądzisz, że byłbym w stanie zrobić coś takiego? – spytał cicho.

– Ty mi powiedz, panie.

Spojrzał mi prosto w oczy.

– Nawet gdybym chciał się upominać o swoje prawa, nigdy nie wymuszałbym ich na Edith. Ale wierzę, że mogła pójść do ojca i oczernić mnie stekiem kłamstw. – Ze złością pokręcił głową. – Pod koniec moja żona była szalona, komisarzu Shardlake, kompletnie szalona.

– Wybacz moje pytanie, panie, ale tak mi to przedstawiono i musiałem się upewnić.

Boleyn machnął ręką. Przez chwilę siedzieliśmy w milczeniu.

– Zostaje jeszcze sprawa twojego alibi – odezwałem się w końcu. – Czy nadal podtrzymujesz wersję, że te dwie godziny między dziewiątą a jedenastą wieczorem spędziłeś w swoim gabinecie?

Na moment się zawahał, po czym skinął głową.

– Tak, byłem w nim sam.

– Bo jeśli byłeś, panie, gdzie indziej, nieważne z jakiego powodu, musisz mi o tym powiedzieć. To może mieć decydujące znaczenie dla ciebie i twojej żony.

Pokręcił głową, ale nie odpuszczałem.

– Powiem szczerze, panie: nie sądzę, byś mówił prawdę. Proszę, jeśli jest jakiś sposób, by cię uratować, to wyjaw mi to teraz.

Boleyn znów przez chwilę się wahał, po czym powtórzył:

– Byłem sam w swoim gabinecie.

Westchnąłem.

– No cóż, jeśli znajdę jakieś nowe dowody, będziemy mogli przedstawić je na procesie. Chcę porozmawiać nie tylko ze ślusarzem, ale także z twoimi synami o ich napaści na Scamblera.

Spojrzał na mnie ostro.

– Tylko bądź, panie, ostrożny – ostrzegł mnie.

– Będę. Próbujemy też odszukać Grace Bone, która odeszła z pracy w waszym domu dziewięć lat temu, tuż przed zniknięciem Edith. Jeśli wciąż żyje, może będzie mogła dodać coś nowego. Ona lub jej rodzina. Rozumiem, że dała tylko tygodniowe wypowiedzenie.

– Tak, tygodniowe wypowiedzenie, lecz odeszła tego samego dnia. Nie znaleźli jej dziewięć lat temu, więc może już nie żyje. – Nagle wlepił we mnie wzrok. – Myślisz, panie, że jej też mogło się coś stać?

– Warto się temu przyjrzeć. Jej odejście tuż przed zniknięciem twojej żony było dość dziwne.

– Mnie się zawsze zdawało, że też nie wytrzymała z Edith, chociaż wydawały się takie sobie bliskie. – Westchnął. – W każdym razie chłopcy nie mogli mieć z tym nic wspólnego, bo mieli wtedy po osiem lat.

– Zobaczymy się jutro – powiedziałem. – W najgorszym razie pojutrze.

Uśmiechnął się blado.

– A potem już na procesie – dorzucił.

Wróciłem na dziedziniec do Nicholasa i Toby’ego.

– Nadal uważam, że kłamie – oznajmiłem. – Myślę, że w noc śmierci Edith nie było go w domu. Mógł się z kimś spotkać, ale ma ważne powody, by to ukrywać.

– Albo wyszedł ją zabić – rzucił obojętnym tonem Toby.

– Tym razem, dla odmiany, zgadzam się z tobą – zwrócił się do niego Nicholas, po czym spojrzał na mnie. – Musimy pamiętać, że jesteśmy tu, by ustalić fakty, a nie bronić Boleyna. On nie jest naszym klientem.

Chwilę się zastanowiłem.

– Nie, nie jest, to prawda – przyznałem. – Ale wyszły pewne sprawy, które wymagają wyjaśnienia. Zwłaszcza sprawa tego ślusarza.

– Witherington uważa Boleyna za ofermę – wtrącił Toby. – Kogoś, komu bezkarnie można zająć ziemię. A jednak Boleyn podjął walkę, i to zażartą. Słabeusz nie odważyłby się sprowadzić do domu Isabelli, narażając się wszystkim sąsiadom. I wszyscy znający go powtarzają, że jest człowiekiem porywczym.

– Jak zareagował na słowa Vowella? – spytał Nicholas.

– Zaprzeczył, by zmuszał Edith do czegokolwiek. Sądzi, że pewnie chciała oczernić go przed ojcem. Powtarza, że była szalona. Natomiast czegoś tu nie rozumiem. Jeśli naprawdę tak bardzo zależy mu na Isabelli… która, jak to podkreślił dziś rano Flowerdew, straci wszystko, jeśli go powieszą… to powinien powiedzieć prawdę o swoim alibi na tamten wieczór, a nie kłamać. A więc może wyjawienie prawdy obciążyłoby Isabellę? – Zamilkłem, po czym prychnąłem ze złością: – Na rany Chrystusa, każde pytanie rodzi tylko kolejne!

Theobald, właściciel zajazdu Pod Panieńską Głową, był jak zwykle bardzo pomocny i po krótkim przepytaniu swoich pracowników poinformował nas, że warsztat ślusarski Snockstobe’a mieści się przy małej uliczce biegnącej między Tomblandem a Elm Hill.

Znaleźliśmy warsztat, nad którego wąskimi drzwiami wisiał szyld przedstawiający dwa skrzyżowane klucze. W środku aż gryzło w gardle od zapachu rozgrzanego metalu. Przy ladzie nie było nikogo, ale z izby na zapleczu dochodziło głośne stukanie. Gdy zawołałem, wyłonił się z niego mniej więcej szesnastoletni chudy chłopak w stroju terminatora.

– Dzień dobry – powiedziałem grzecznie. – Szukamy pana Snockstobe’a.

– Poszedł do klienta z kluczami. Powinien niedługo wrócić.

– Zaczekamy.

Popatrzył na nasze togi.

– Potrzebujecie, panie, nowych kluczy lub zamka? Czy to sprawa… prawnicza?

Nie odpowiedziałem i sam zadałem pytanie:

– Wiem, że twój mistrz od wielu lat przyjmował zlecenia od Johna Boleyna z Brikewell, czy tak?

Przyjrzał mi się z niepokojem.

– Chyba tak – odparł ostrożnie. – Czy to nie ten, który siedzi teraz w lochu w zamku i czeka na proces?

– Ten sam. Prowadzimy jego sprawę i rozmawiamy ze wszystkimi, którzy go znali. Nazywam cię Shardlake i jestem komisarzem sądowym. A ciebie jak zwą?

– Walter, panie. Ale o sprawach klientów musisz rozmawiać z mistrzem. – Chłopak sprawiał wrażenie wyraźnie zaniepokojonego.

– Oczywiście. O ile wiem, synowie pana Boleyna, Gerald i Barnabas, zlecili wam ostatnio pewne zadanie – dodałem obojętnym tonem.

Chłopak pokręcił głową.

– Proszę, panie, musisz porozmawiać o tym z mistrzem. Nieładnie tak zarzucać mnie pytaniami. Mistrz mnie złoi, jeśli będę się wypowiadał w jego sprawach.

– Ma na myśli, że go zbije – wyjaśnił Toby.

Walter przestąpił z nogi na nogę, wyraźnie bojąc się reakcji Snockstobe’a.

– W porządku – rzuciłem.

Chłopak pospiesznie wycofał się na zaplecze, a my czekaliśmy. Za ladą wisiały rzędy kluczy na kółkach. Zacząłem im się przyglądać, gdy drzwi się otworzyły i do środka wszedł niski chudy człowieczek w kaftanie. Miał długie przetłuszczone włosy i siny bulwiasty nos pijaka. Tak jak jego terminator, na nasz widok niemal zesztywniał.

– Mogę w czymś pomóc? – burknął niechętnie.

– Pan Snockstobe?

– A kto pyta? – Odwieczny unik kogoś, kto ma coś do ukrycia.

Gdy powtórzyłem to samo, co powiedziałem Walterowi, skrzyżował ręce na piersi i rzucił zaczepnym tonem:

– A dlaczego miałbym wam coś mówić o moich klientach?

Postanowiłem nie bawić się w ceregiele.

– Bo jak nie odpowiesz na moje pytania, to każę wystawić wezwanie sądowe do stawienia się w czwartek na procesie pana Boleyna i tam będziesz musiał odpowiadać na pytania sędziego.

To nim widać poruszyło, bo postanowił mówić.

– Od lat pracowałem dla Johna Boleyna. Byłem w Brikewell wiele razy. Wiecie, panie, jak to jest w gospodarstwie. Zwierzęta próbują się wydostać i wciąż rozwalają zamki.

– Czy dorabiałeś klucze do zamka w stajni, w której trzymają konia Midnighta?

Snockstobe zaśmiał się.

– Tego potwora? Wystarczy, żeby człowieka zobaczył, i już podnosi nogę, żeby go kopnąć. Parę lat temu zakładałem tam zamek.

– A potem wykonałeś jeszcze jedno zlecenie, jak słyszałem.

Oczy mu się zwęziły.

– Od kogo żeście to słyszeli, panie?

– Różni ludzie mówią nam różne rzeczy – rzekł Toby z uśmiechem.

– Słyszałem też, że polubiłeś się z synami pana Boleyna. Z tego, co mi wiadomo, to niewielu się to udaje.

– Nie są tacy źli. Można się z nimi pośmiać. Chodzę czasem na walki z niedźwiedziem i tam ich widuję. Na walkach kogutów też.

Przypomniałem sobie polowanie na małego chłopca w domu ich ojca w Londynie.

– Czy ostatnio, na przykład w zeszłym miesiącu, przynieśli ci jakiś klucz do dorobienia? – spytałem.

– Nie, nic mi nie przynosili – rzucił bez namysłu, po czym wrzasnął w stronę zaplecza: – Walter!

Terminator wyskoczył jak oparzony i Snockstobe wlepił w niego wzrok.

– Mów pod przysięgą, chłopcze, czy któryś z synów Boleyna był w tym warsztacie choć raz w ostatnim roku?

Walterowi wyraźnie ulżyło.

– Nie, panie. Mogę przysiąc, że nie. Na Biblię, jeśli sobie życzysz.

Snockstobe wskazał chłopca głową.

– No proszę. A dla Waltera Biblia to rzecz święta. Kiedy nie klęka, żeby się pomodlić, to pędzi do kościoła, żeby wysłuchać następnego długiego kazania kaznodziei Watsona.

Przyjrzałem mu się. Nie miałem wątpliwości, że obaj coś ukrywają.

– Dowiemy się całej prawdy, panie Snockstobe. Teraz już pójdziemy, ale jeszcze tu wrócimy. Z wezwaniem sądowym. Może nawet dwoma.

Usta Waltera rozdziawiły się, a wargi jego mistrza zacisnęły się w kreskę.

– Choć oczywiście byłoby dla was dużo lepiej, gdybyście podzielili się z nami tym, co wiecie – dodałem.

Snockstobe znów skrzyżował ręce na piersi.

– Nie mam nic do powiedzenia – oświadczył.

– Dobrze. Zobaczymy się później.

Skinąłem głową, patrząc na moich towarzyszy, i wyszliśmy z warsztatu.

– Nie mogłeś go bardziej przycisnąć? – spytał Nicholas. – Coś ukrywają, nawet jeśli bliźniaków rzeczywiście u nich nie było.

– Wiem, ale i tak nic bym z nich nie wyciągnął. Nie, potrzebne mi wezwanie sądowe. Nicholas, idź do biura sądu, znajdź Baraka i załatw z nim wezwanie dla Snockstobe’a pod groźbą kary pieniężnej za niestawienie się w sądzie. To może być kluczowa sprawa. Toby, mógłbyś już zacząć szukać rodziny Grace Bone?

– Tak, panie. – Toby skłonił się i bez słowa odszedł.

Nicholas zawrócił w stronę zamku, a ja zostałem na środku Tomblandu ze świadomością, że chwytamy się wiotkich trzcin. Lecz było to już coś i wiedziałem, że tak czy siak, dojdziemy prawdy w sprawie kluczy.

Rozdział dwudziesty pierwszy

Dostrzegłem, że jedna z kamiennych bram wiodących na dziedziniec katedralny jest otwarta, i ruszyłem w jej stronę. Może jeśli posiedzę chwilę w środku, spłynie na mnie nowa inspiracja? A poza tym przez cały ranek stał mi przed oczami widok martwego żebraka pod murem zajazdu i uwierał moje sumienie. Jak zauważyłem, jego ciało zostało już usunięte.

Dziedziniec przedstawiał sobą obraz wspaniałości pomieszanej ze zniszczeniem. Przede mną wznosiła się wspaniała katedra zbudowana jak zamek z białego kamienia, ze strzelającymi ku niebu wąskimi oknami i wysoką wieżą zwieńczoną ogromną iglicą, ale po prawej, w miejscu dawnego klasztoru, ciągnęły się zwalone mury, przez bramę prowadzącą na dawny dziedziniec wyjeżdżały kolejne wozy pełne gruzu, a grupa mężczyzn w skórzanych kamizelach sortowała kamienny złom według kształtu i wielkości. Poszukałem wzrokiem Edwarda, męża Josephine, ale go nie znalazłem.

Wszedłem do świątyni głównym wejściem i znalazłem się w jednym z najwspanialszych wnętrz, jakie w życiu widziałem. Przy zwieńczonym łukowato sklepieniu i stosunkowo wąskich strzelistych nawach katedra w opactwie Westminster, a nawet katedra w Yorku bladły. Zadzierając głowę, zobaczyłem wysoko w górze przepiękne zdobienia, ale i tu dokonywało się dzieło zniszczenia. W bocznej kaplicy robotnicy rozwalali ołtarz dziękczynny, w innej walili młotami w bogato zdobione sanktuarium, wypełniając wnętrze katedry jednostajnym hukiem. W głębi nawy stał jeszcze stary krzyż, w oknach pyszniły się witraże, podejrzewałem jednak, że już niedługo znikną. Na końcu nawy kilku malarzy stojących na chwiejnym rusztowaniu zamalowywało na biało ogromne malowidło. Przypomniałem sobie robotnika zamalowującego ściany kościoła w Whetstone. Było to zaledwie dwanaście dni temu, ale miałem wrażenie, jakby zdarzyło się to znacznie dawniej.

W katedrze panował zbyt wielki hałas, bym mógł usiąść i kontemplować, wymknąłem się więc i wróciłem do zajazdu, czując kłujący ból w plecach. Zdałem sobie sprawę, że jestem zmęczony, i z przyjemnością położyłem się w wygodnej puchowej pościeli. Niemal natychmiast usnąłem. Gdy obudził mnie Nicholas pukaniem do drzwi, ze zdumieniem stwierdziłem, że słońce jest już nisko.

– Która to godzina? – spytałem.

– Dochodzi szósta.

– Czyli przespałem pięć godzin. – Pokręciłem z niedowierzaniem głową.

– Pewnie tego potrzebowałeś, panie.

– Tak. Ta sprawa… i atmosfera w mieście…

– Tak, wiem. – Pokręcił głową. – Człowiek cały czas jest spięty. Odniosłem jednak pewien sukces. Zdobyłem nakaz wzywający Marcusa Snockstobe’a do stawienia się na procesie. Pół dnia zajęło Barakowi i mnie znalezienie sędziego pokoju, który by go podpisał, ale się udało.

– Wspomniałeś o włączeniu się lady Elżbiety w tę sprawę?

– Nie. Powiedziałem tylko, że działam w imieniu Boleyna.

– Dobrze się sprawiłeś.

Nicholas wyjął z torby złożoną kartkę papieru i mi podał.

Uważnie się jej przyjrzałem.

– Dokładnie tego potrzebowaliśmy – powiedziałem z uznaniem. – Kara w wysokości dwóch funtów oraz zarzut obrazy sądu w razie niestawienia się. Niestety, jego warsztat jest już o tej porze zamknięty, ale pójdziemy tam jutro z samego rana. Widziałeś się z Tobym?

– Czeka, żeby nas zabrać na ceremonię wjazdu sędziów do Norwich. Przejadą procesją od bramy Świętego Szczepana na rynek przed ratuszem, gdzie powitają ich ojcowie miasta. Sędziowie dotrą tu za jakąś godzinę.

– Udało mu się coś zdziałać w sprawie Grace Bone?

– Niestety, nie. Mówi, że próbował przez całe popołudnie, ale nie znalazł ani śladu.

– Po dziewięciu latach to nic dziwnego. – Westchnąłem.

– Będzie znów próbował jutro od rana.

– To dobrze. Jeśli ktokolwiek ma szansę coś znaleźć, to właśnie Toby. Jest zawzięty w swoich działaniach.

– Bardzo nieokrzesany jako człowiek, ale na pewno dobry pracownik. Wdaliśmy się na dole w małą kłótnię.

– Znowu?

– Powiedział, że ma nadzieję, że chłopskie powstania zmuszą członków komisji od grodzenia gruntów do bardziej zdecydowanych kroków w sprawie wykroczeń ze strony właścicieli ziemskich i urzędników. Powiedziałem mu, że to hańba występować przeciwko władzom w chwili, gdy prowadzimy wojnę, a on na to, że wojna w Szkocji to barbarzyńska inwazja i wszyscy już wiedzą, że zakończyła się niepowodzeniem.

– No cóż, przynajmniej w tej ostatniej kwestii się z nim zgadzam. – Uśmiechnąłem się kwaśno.

– Cieszę się, że lord protektor szykuje nową armię przeciwko nim. To sprawa honoru Anglii.

– Honor to czasami tylko inne słowo na prestiż i status. W relacjach między narodami i w ich łonie. – Już otwierał usta, by zaprotestować, ale mu przerwałem. – Żadnych smędów, Nick, pamiętasz? A teraz zbierajmy się i zobaczmy, jak się prezentują sędziowie.

Spotkaliśmy się z Tobym pod zajazdem. Jego okrągła twarz zdążyła się już opalić w trakcie zadań wykonywanych na świeżym powietrzu i błękit oczu był na tym tle jeszcze bardziej wyrazisty. Przeszliśmy na koniec rynku i muszę powiedzieć, że z ulgą powitałem słabnący z końcem dnia upał. Z prawdziwą zazdrością patrzyłem na pozornie niewyczerpaną energię moich dwóch młodych towarzyszy. Wokół rynku stał szpaler mężczyzn z mieczami i herbami Norwich na tunikach. Jak na tak duże miasto tłum, który się zjawił na rynku na ceremonię wjazdu sędziów, prezentował się skromnie i ciągnął się pojedynczym i tylko gdzieniegdzie podwójnym rzędem. Zajęliśmy miejsca pod kościołem Świętego Piotra Mancrofta z boku rynku. Na środku przed ratuszem stała grupka ludzi w barwnych szatach. Toby wskazał ręką niskiego, przysadzistego mężczyznę w todze z rękawami z białego jedwabiu.

– To burmistrz Thomas Codd – wyjaśnił.

– Słyszałem dziś rano, jak go ktoś nazwał człowiekiem o zajęczym sercu.

– I tak jest lepszy od niektórych. Na początku roku zorganizował parafialną zbiórkę na biednych. Ten wysoki obok niego to Augustine Steward, jeden z najbogatszych mieszkańców miasta. W Norwich kilka rodów kupieckich wszystkim rządzi i tak jest już od lat. Zmonopolizowali proces przerobu wełny na tkaniny. Czasami zajmują się też nielegalnym handlem z zagranicą. – W głosie Toby’ego znów pojawiła się gorycz, którą znałem z jego wcześniejszych wypowiedzi.

Przez tłum gapiów przebiegł pomruk i wszystkie głowy zwróciły się ku narastającemu tętentowi końskich kopyt i dzwonieniu uprzęży. Pierwsza na rynek wjechała grupa zbrojnych mężczyzn, za nimi pojawiło się dwóch sędziów w jasnoczerwonych togach ozdobionych białym futrem. Przyglądałem się im, mając w pamięci uwagi Baraka. Szczupły mężczyzna z twarzą o wykrzywionych grymasem ostrych rysach i długą siwą brodą musiał być sędzią Gatchetem, o którym Barak powiedział, że jest kalwinistą. Jego wygląd z całą pewnością sugerował, że ten człowiek nie ma litości i wydaje surowe wyroki. Całkowity kontrast wobec niego stanowił stary i pulchny sędzia Reynberd, który z obojętną miną na rumianym obliczu rozsiadł się wygodnie w siodle i tylko bystre szare oczy bezustannie strzelały na boki, mierząc obserwujący go tłum o wyczuwalnie wrogim nastawieniu. Zdarzało mi się już stawać przed sędzią Reynberdem i wiedziałem, że w większości przypadków można liczyć na jego bezstronność, choć w sprawach o zabarwieniu politycznym niemal zawsze stawał po stronie aktualnej władzy. Czułem, że ani jeden, ani drugi nie będzie zbyt przychylny dla Boleyna.

Za sędziami jechała zbieranina asystentów i urzędników sądowych w czarnych togach. Dostrzegłem wśród nich Baraka; jak jego towarzysze, jechał ze wzrokiem utkwionym w plecy poprzedzających ich sędziów i nie rozglądał się na boki. Za nimi podążała liczna grupa szlachciców w paradnych strojach. Było wśród nich wielu sędziów pokoju i królewskich urzędników i każdemu z nich towarzyszyło kilku zbrojnych jeźdźców. W tej grupie wypatrzyłem ptasią twarz Johna Flowerdewa, a także górującego nad innymi sir Richarda Southwella, odzianego w wyjątkowo strojną szatę. Kawalkada zatrzymała się na rynku przed ratuszem, z którego schodów zeszła na powitanie grupa radnych miejskich, głęboko się kłaniając. Widzowie, którzy w milczeniu obserwowali tę demonstrację władzy, zaczynali się już rozchodzić. Zwróciłem się do Toby’ego, podziękowałem mu za włożony trud i spytałem, jak się czuje matka.

– Trochę lepiej, ale nie sposób słuchać, z jakim trudem oddycha i jakie odgłosy przy tym wydaje – odparł ze smutkiem, głaszcząc brodę. – Boję się, że niedługo od nas odejdzie. Wtedy pewnie będę musiał wrócić do domu i pomóc w gospodarstwie. Nie sądzę, by ojciec poradził sobie sam z nadzorowaniem pracy naszych dwóch robotników.

– Nie ma nikogo innego w rodzinie, kto mógłby pomóc?

– Mam brata, który mieszka w Suffolk na własnym małym gospodarstwie. Ten obowiązek spadnie na mnie. Bez żalu pożegnam się jednak z panem Copuldykiem. A jeśli uda mi się wszystko poukładać, na pewno bez trudu znajdę w Norwich nowego pracodawcę. Oczywiście po warunkiem, że będę trzymał język za zębami – dodał z ironicznym uśmieszkiem.

– Może matce się polepszy – wtrącił Nicholas.

Toby pokręcił ze smutkiem głową i zapadło niezręczne milczenie. W końcu usłyszałem cichy głos dochodzący zza pleców:

– Pan Shardlake?

Odwróciłem się i ujrzałem przed sobą masywną postać Michaela Vowella.

– Przepraszam za śmiałość, panie, ale wczoraj opuściłem dom pana Reynoldsa. Po tym, jak Gerald i Barnabas zdemolowali mój pokój, bo zwróciłem im uwagę, że niewłaściwie odnoszą się do kobiet ze służby w domu dziadka. Chciałem tylko spytać, czy nie znasz, panie, kogoś, kto potrzebuje zarządcy majątku lub choćby starszego lokaja.

– Jestem obcy w Norwich – odparłem. – Toby, może ty znasz kogoś takiego?

– Niestety, nie.

Popatrzyłem na Vowella.

– Rano odwiedziłem pana Boleyna i kategorycznie zaprzecza, by kiedykolwiek próbował zmuszać żonę do spełniania obowiązków małżeńskich – powiedziałem.

Wyraźnie się nastroszył.

– Słyszałem, jak o tym rozmawiano, i mogę to przysiąc na Biblię.

– Pan Boleyn zapewnił mnie, że jego żona mogła sięgnąć do kłamstw, żeby go oczernić przed jego teściem.

To uspokoiło Vowella na tyle, że przeniósł wzrok na zgromadzonych przed ratuszem. Służba roznosiła kufle piwa wśród nowo przybyłych.

– Gdyby nie to morderstwo, pan Reynolds stałby tam z innymi i jako kandydat na następnego burmistrza robiłby wszystko, by być zauważonym – rzekł z przekąsem.

Widać było, że niechęć do byłego chlebodawcy jest w nim głęboko zakorzeniona. Przyszło mi do głowy, że Vowell może bardziej niż ktokolwiek znać zwyczaje synów Boleyna.

– Chcemy przepytać bliźniaków w paru sprawach – oznajmiłem.

– Tylko bądź ostrożny, panie – przestrzegł mnie.

– Nie omieszkam. Jest nas trzech i mamy jeszcze jednego, który nam pomoże. Musimy tylko porozmawiać z nimi na osobności.

– Rozumiem. – Vowell wolno pokiwał głową i po chwili dodał: – Dziś jest poniedziałek. We wtorki i soboty wieczorem bliźniacy w gronie przyjaciół chodzą na walki kogutów w Cosny. Właśnie tam byli w tę sobotę, gdy zamordowano ich matkę. Potem zwykle się upijają i wracają do domu dziadka. Często ich słyszałem, jak wracali między drugą a trzecią w nocy. Gdybyście o tej porze zaczekali na nich gdzieś po drodze, moglibyście przyłapać ich samych.

– Dzięki – powiedziałem z uśmiechem. – Bardzo nam pomogłeś.

– Tylko uważajcie. Noszą przy sobie miecze i umieją się nimi posługiwać, nawet po pijanemu.

– Ja też umiem – wtrącił Nicholas. – I będę trzeźwy.

– Też potrafię nieźle machać mieczem, jeśli mnie do tego weźmiecie – zaofiarował się Toby.

– Zatem jutro wieczorem się tym zajmiemy – postanowiłem. – Dziękuję ci, panie Vowell, i powodzenia w poszukiwaniu nowego chlebodawcy.

– Dziękuję, panie. Słyszałem o kimś w Wymondham, może się tam przeniosę.

Vowell skłonił się i odszedł.

– No i proszę – rzucił Nicholas. – Może nasze szczęście wreszcie się odwraca. I Barak będzie mógł nam pomóc. Zobaczymy się z nim jutro wieczorem, gdy spotkamy się w jego gospodzie z Josephine i jej mężem.

– Nie masz nic przeciwko temu, żeby zostać na noc i pomóc nam w konfrontacji z bliźniakami? – zwróciłem się do Toby’ego.

– Nie, panie – odparł bez namysłu. – Z przyjemnością zostanę i wyrównam rachunki z tymi dwoma łobuzami.

Rozdział dwudziesty drugi

Tej nocy znów źle spałem. Było bardzo duszno i w pewnej chwili obudziłem się zlany potem, nękany we śnie twarzą martwego żebraka. A potem zacząłem myśleć o bliźniakach. Musimy z nimi porozmawiać, ale w taki sposób, by nie mogli nam zarzucić, że czuli się zagrożeni. W końcu zapadłem w sen i wyrwał mnie z niego służący stukający do drzwi z wiadomością, że jest już szósta.

Przyniósł na srebrnej tacy dwa listy przywiezione przez pocztyliona, który przybył wczoraj razem z sędziami. Na obu widniała pieczęć lady Elżbiety. Pierwszy pochodził od Parry’ego i był zwięzły:

Dziękuję za list i mam nadzieję, że osiągnąłeś dalszy postęp w sprawie, zachowując jednocześnie w miarę możliwości niezbędną dyskrecję. Proszę o odpowiedź, jak sprawy stoją. Lady Elżbieta niepokoi się, choć próbuję jej tłumaczyć, że na tym etapie trudno się spodziewać nowych wiadomości, a sprawiedliwość musi się toczyć swoim trybem.

Twój przyjaciel, Thomas Parry

List od lady Elżbiety był utrzymany w zupełnie innym tonie.

Dostałam Twój list, z którego tak naprawdę nic nie wynika. Zechciej natychmiast mnie poinformować, jaki postęp osiągnąłeś w sprawie mojego krewnego. Czasu zostało bardzo mało i niniejszym polecam Ci, byś w razie gdyby zapadł wyrok skazujący, niezależnie od własnej opinii w tej sprawie, skorzystał z prośby o ułaskawienie, którą ode mnie dostałeś.

Pod spodem widniał zamaszysty podpis: Elżbieta.

Aż się zakrztusiłem. Nie tylko mi wytykała, że nie dokonałem żadnych postępów w sprawie, ale też instruowała mnie, że niezależnie od mojego zdania na temat słuszności wydanego werdyktu, jeśli będzie on niekorzystny dla Boleyna, mam wystąpić o ułaskawienie. Czy powinienem poinformować o tym Parry’ego? Ale jeśli Elżbieta tak zdecydowała, to ten i tak nie będzie w stanie zmienić jej poleceń. Nawet jeśli on i pani Blanche będą mogli ją przekonywać, młodsza córka Henryka VIII najwyraźniej podjęła już decyzję. Zacząłem się zastanawiać, czy nie poczekać z odpowiedzią do czasu wręczenia wezwania ślusarzowi i odbycia rozmowy z bliźniakami. Bo jeśli pojawią się jakieś nowe dowody, mógłbym podać w liście więcej konkretnych informacji. Tylko że Elżbieta żądała odpowiedzi natychmiast. W końcu napisałem dwa identyczne listy do niej i do Parry’ego. Opisałem w nich postępy w sprawie i zapewniłem, że nazajutrz wyślę następny list. Zapieczętowałem oba i wręczyłem właścicielowi zajazdu wraz z niebotyczną opłatą za najszybszego pocztyliona, dzięki czemu – jak mnie zapewniono – listy dotrą do Hatfield już następnego dnia.

Idąc na dół na śniadanie, nie byłem w najlepszym nastroju. Ku mojemu zaskoczeniu Toby Lockswood jeszcze się nie pojawił.

Nicholas siedział przy stole i z marsem na czole czytał list.

– Od Beatrice Kenzy? – spytałem.

Kiwnął głową.

– Ja też dostałem list, od lady Elżbiety. Jest zła za nasz rzekomy brak postępów.

– Chciałbym ją widzieć, jak całymi dniami wydeptuje ulice Norwich.

Spojrzałem na niego zdziwiony. Taki brak szacunku był u niego czymś niezwykłym.

– Złe wieści od Beatrice? – domyśliłem się.

Odłożył list na stół.

– Pisze o sytuacji w Londynie. O nowych środkach bezpieczeństwa i o tym, jak pijany żebrak zwyzywał ją na ulicy słowami, na które żadna dama nie powinna być narażona. Co do mnie – uśmiechnął się kwaśno – to wyraża nadzieję, że dzięki lady Elżbiecie nawiązuję wartościowe kontakty z norfolskimi wyższymi sferami.

Nie mogłem się nie roześmiać.

– Opisz jej kontakty z bliźniakami oraz z tym łajdakiem w gospodzie, od którego dostałeś po głowie.

– Trudno oczekiwać, żeby rozumiała naszą sytuację – powiedział łagodnym tonem. – Znacznie bardziej niepokoi mnie to, że w kościele poznała młodego prawnika, który składa jej wizyty. Pisze, bym się pospieszył z powrotem.

– Wymieniła jego nazwisko?

– Nie. Ale najwidoczniej to jakiś w pełni wykwalifikowany prawnik, ma pieniądze i status – rzekł z goryczą w głosie.

– Myślę, że ona się z tobą drażni. Zrobiła na mnie wrażenie osoby biegłej w kobiecych intrygach, co niewątpliwie zawdzięcza matce.

– Nie znasz Beatrice. – Nicholas zmarszczył czoło. – Jest zupełnie niepodobna do matki. Gdybyś nie podchodził do kobiet tak cynicznie jak do mężczyzn…

– …to byłbym żonaty. Ale na pewno nie z kimś tak płytkim jak Beatrice. – Od razu pożałowałem swoich słów, ale czułem się zmęczony i nie byłem całkiem sobą.

– Powtórzę raz jeszcze: nie znasz jej – rzekł spokojnie, lecz z naciskiem Nicholas. – Gdy nie ma obok matki, jest zupełnie inna.

Na szczęście dalszą rozmowę przerwał Toby, który w tym momencie podszedł do stołu. Mimo opalenizny wyglądał blado, włosy i brodę miał zmierzwione.

– Przepraszam za spóźnienie, ale matka znów gorzej się poczuła – wyjaśnił.

– Przykro mi to słyszeć. Może nie powinieneś dziś zostawać w Norwich na noc. Z pomocą Baraka poradzimy sobie z bliźniakami.

– I tak niewiele mogę zrobić w domu poza pieleniem ostów i przyglądaniem się, jak zbiory marnieją na słońcu. – Westchnął. – Dziś znów będzie spiekota. Chodźmy do tej nory ślusarza, zanim słońce wzejdzie za wysoko.

Odbyliśmy krótki spacer do warsztatu Snockstobe’a. Miałem nadzieję, że na widok wezwania sądowego puszczą mu nerwy i zacznie mówić. Warsztat był otwarty, ale za ladą stał tylko młody Walter. Obrzucił nas niespokojnym spojrzeniem.

– Jest pan Snockstobe? – rzuciłem, podsuwając mu nakaz pod oczy.

– Jeszcze nie przyszedł. Nie wiem, co mam zrobić. O dziewiątej ma przyjść jeden pan po klucze, a nie wiem, gdzie są. – Powiódł spłoszonym wzrokiem po rzędach kluczy na kołkach oznaczonych numerkami. – Mistrz nie wpisał ich do księgi.

– Często się spóźnia? – spytałem.

Chłopak się zawahał.

– Proszę, nie powtarzaj mu tego, panie, ale od czasu, jak w zeszłym roku opuściła go żona, większość wieczorów spędza w karczmach i pije. Czasami się spóźnia, nigdy jednak nie zawala spotkań z klientami.

Kiwnąłem głową.

– Wrócimy za godzinę. Powiedz mistrzowi, że mamy dla niego wezwanie i że jeśli ma nam coś do powiedzenia w sprawie Boleyna, to lepiej niech to zrobi teraz.

– Tak, panie – odparł Walter zgnębionym głosem.

Wyszliśmy z warsztatu.

– Na litość boską, czy już nic nie może pójść gładko? – jęknąłem, gdy wyruszyliśmy w drogę powrotną na Tombland

– Pewnie nie – burknął zimno Nicholas. Był wciąż na mnie zły o uwagi o Beatrice.

– Skoro mamy wolną chwilę, to zajrzyjmy na salę sądową. Wkrótce zaczną pierwszą sesję.

W lejącym się z nieba upale skierowaliśmy się w stronę zamku.

Siedziba hrabstwa mieściła się w okazałym budynku z gotyckimi wieżami, kawałek na północny wschód od zamku, zbudowanym z takiego samego białego kamienia jak on. Przed wejściem stała grupka mężczyzn o wyglądzie dżentelmenów, wśród których dostrzegłem sir Richarda Southwella z pogardliwym grymasem na twarzy. On też mnie zauważył i lekko skłonił głowę, ale bez cienia uśmiechu. A więc zapamiętał nasze przelotne spotkanie w katedrze Świętego Pawła. Specjalnie mnie to nie zdziwiło, wyglądał bowiem na człowieka, który nikogo i niczego nie zapomina. Pamiętałem słowa Toby’ego, że bliźniacy i grono ich koleżków z wyższych sfer przyjmowało od Southwella różne zlecenia.

Weszliśmy do środka, przecięliśmy niewielki hol i wkroczyliśmy do dużej sali z wysoko sklepionym sufitem i pokrytym zielonym suknem stołem sędziowskim na podium. Spojrzałem na drewnianą ławę oskarżonych, umieszczoną na podwyższeniu po lewej. Na ławach przed stołem sędziowskim siedziała już część urzędników w czarnych togach, następni wciąż dochodzili z plikami papierów pod pachami. Przy wejściu i pod ścianami stali strażnicy w królewskich liberiach. Na ławach dla publiczności siedziało już wielu widzów wyglądających na dżentelmenów; inni stali w przejściach i gawędzili. Od jednej z grupek odłączyła się wysoka postać i podeszła do nas.

– Przyszedłeś na otwarcie sesji, komisarzu Shardlake?

– Niech Bóg da ci dobry dzień, komisarzu Flowerdew.

Wydawał się dziś w lepszym humorze.

– Pewnie rozpoczną od skarcenia sędziów pokoju i miejskich oficjeli za zaniedbania we wdrażaniu obwieszczeń królewskich – powiedział. – Co słychać w sprawie Boleyna?

– Wydarzyło się parę ciekawych rzeczy – odrzekłem wymijająco.

Przyjrzał mi się uważnie.

– Znalazłeś coś, kolego, co może pomóc jego sprawie?

– Trzeba zawsze wierzyć, że sprawiedliwość zwycięży.

– W rzeczy samej.

Na salę wkroczył woźny sądowy i zarządził ciszę. Za nim weszli sędziowie Reynberd i Gatchet. Na pucułowatej twarzy tego Reynberda dostrzegłem wyniosły uśmieszek, a Gatchet miał jak zwykle surową minę. Gdy obaj usiedli, ten pierwszy, jako starszy wiekiem, dał znak głową koledze, a ten splótł ręce i pochylił się nad stołem.

– W imieniu naszego suwerena, króla Edwarda Szóstego, ogłaszam otwarcie letniej sesji Sądu Objazdowego w Norwich. Mamy wiele spraw, lecz zacznę od wyrażenia niezadowolenia w imieniu Jego Wysokości i lorda protektora z niewystarczającego wdrażania w życie praw i obwieszczeń. Płatności podatku za owce są opóźnione i zaniżone. Przez domorosłych proroków i wichrzycieli wciąż są głoszone niedozwolone nauki, a bezbożne pamflety nadal są rozrzucane po ulicach i przyczepiane do drzwi domów. – Walnął pięścią w stół. – A sędziowie pokoju i konstable zaniedbują obowiązek wyłapywania i karania winnych tych czynów. Przypominam wam, panowie, słowa pana Kalwina, który cieszy się wielką estymą króla: że gmin należy trzymać na krótkiej wodzy. Skłania mnie to do wspomnienia o zamieszkach i przypadkach podważania zasad prawa i porządku, co ostatnio miało miejsce na południu i zachodzie kraju. Nie możemy dopuścić do rozprzestrzenienia się tej zarazy tutaj. Wichrzycieli należy wyłapywać i odpowiednio karać, jak to miało miejsce podczas wiosennych zamieszek. Lord protektor powołuje komisje, które zajmują się przypadkami nielegalnych grodzeń gruntów i jeżdżą w tej sprawie po kraju. Ich zadaniem jest przeciwdziałanie wszelkim niegodziwościom. Dość tego! Tak że zabierajcie się do pracy i pogońcie do niej swoich informatorów. Mogę was zapewnić, że zamierzamy wymierzyć bezwzględną sprawiedliwość we wszystkich sprawach kryminalnych, które trafią przed ten sąd. Uznani za winnych zostaną poddani publicznej egzekucji. Będą powieszeni w sobotę na rynku, a kat dostał polecenie użycia krótkiego zwisu, tak by powolna śmierć stanowiła nauczkę dla gawiedzi. I nikomu nie będzie wolno podejść do skazańca i ciągnąć go za nogi, by przyspieszyć jego śmierć.

– Kiedy przyjadą członkowie komisji?! – wykrzyknął ktoś spośród widzów. – Nie mamy żadnych wiadomości!

Gatchet aż zsiniał ze złości i zwrócił się twarzą do wołającego, młodzieńca w eleganckim dublecie.

– Aresztować tego człowieka! – wrzasnął – Jest winien obrazy sądu!

Do młodzieńca podbiegło dwóch żołnierzy, wyciągnęło go z ławy i wyprowadziło z sali.

– Obraza sądu będzie surowo karana! – wykrzyknął za nim Gatchet. – Stracisz za to uszy!

Sędzia nie miał prawa wymierzać tak srogiej kary za tak błahe przewinienie, wśród widzów zapanowało więc lekkie poruszenie. Gatchet odchylił się na oparcie krzesła, a Reynberd się wyprostował.

– Mam nadzieję, że wszyscy wezmą sobie do serca słowa mojego uczonego kolegi – powiedział i zaczął przekładać papiery na stole sędziowskim. – Przejdziemy teraz do pierwszej sprawy cywilnej. W testamencie świętej pamięci Geralda…

– Kłótnia o testament – mruknąłem do Nicholasa. – Mam już tego dość, idziemy.

Złożyliśmy ukłon sędziom i wyszliśmy.

– Krótki zwis – mruknął Nicholas, gdy szliśmy do warsztatu Snockstobe’a. – Chodzi o to, by skazaniec konał powoli, a nie od razu doznawał złamania karku.

– Chcą dać odstraszający przykład.

– Ci sędziowie mają togi naprawdę czerwone jak krew – powiedział cicho Toby.

Przeszliśmy przez rynek, gdzie przed ratuszem stała już szubienica i cieśle wykopywali doły w bruku; obok leżały świeżo ociosane słupy różnych wielkości. Szykowano się do zbiorowej egzekucji. Kawałek dalej stała grupka miejskiej gawiedzi w lichych strojach. Mijając ich, dosłyszeliśmy urywki rozmów.

– …leżał w wodzie pod mostem Bishopsgate. Przewoźnik płynący w górę rzeki znalazł go zaplątanego w wodorosty.

– …musiał spaść. Utonięcie to paskudna śmierć…

– …już przed dziewiątą był zawsze zalany. Nie wiem, jak mu się udawało prowadzić ten warsztat…

– …ale ślusarzem był dobrym.

Aż mnie zamurowało.

– Ślusarz utonął? – zwróciłem się do jednego z gapiów.

Przyjrzał mi się podejrzliwie.

– Tak, panie. I co z tego?

– Jak się nazywał?

– Richard Snockstobe. Dziś rano znaleźli go w Wensum martwego.

Nogi się pode mną ugięły i musiałem się oprzeć na ramieniu Nicholasa. Najważniejszy świadek, którego udało nam się wyszukać, znaleziony martwy w dniu, gdy mieliśmy mu wręczyć wezwanie sądowe.

– Musimy tam iść. Zaraz.

– Do mostu Bishopsgate jest kawał drogi – bąknął Toby, przyglądając mi się niepewnie.

– Zaraz – powtórzyłem, ruszając szybkim krokiem.

Wróciliśmy na Tombland, skręciliśmy w Holme Street, minęliśmy szpital z grupą żebraków przed wejściem i skierowaliśmy się ku gospodzie Pod Błękitnym Dzikiem. Minęliśmy wysoką bramę i weszliśmy na kamienny most nad rzeką Wensum, za którym zaczynało się wzniesienie Mousehold Heath. Na moście dołączyliśmy do grupki gapiów wpatrzonych w wodę. Dwóch ludzi wyciągało topielca z rzeki, zmagając się z trzcinami owiniętymi wokół jego nóg. Z brzegu przyglądał się temu koroner, którego poznaliśmy w ratuszu. W topielcu rozpoznałem chudą sylwetkę Snockstobe’a; jego sinoczerwona twarz była teraz trupio blada.

– Jak możemy tam zejść? – zwróciłem się do Toby’ego.

Wskazał ręką kamienną platformę obok strażnicy, do której wiodły schodki z mostu. Można z niej było zejść na brzeg.

– A to co? – spytał Nicholas, wskazując zagłębienie.

– To Lollards Pit, gdzie palono heretyków – odparł Toby. – To tam More kazał spalić Thomasa Bilneya.

Zeszliśmy schodkami, minęliśmy miejsce kaźni i dotarliśmy do brzegu rzeki. Na ziemi leżało ciało topielca, nad którym pochylali się koroner i dwaj konstable.

– Pewno po pijanemu spadł z mostu i utonął – rzekł jeden z konstabli.

– Na to wygląda – potwierdził koroner. – Na ciele nie widzę żadnych śladów walki.

Z pewnym trudem przykląkłem i przyjrzałem się głowie denata. Edith Boleyn zabito ciosem w głowę, pamiętałem też, co bliźniacy zrobili pałką człowiekowi Witheringtona. Rozgarnąłem długie włosy Snockstobe’a, ale nie znalazłem żadnych obrażeń.

– Hej, panie prawniku, co ty wyprawiasz? – rzucił z oburzeniem koroner.

Wstałem i ukłoniłem się.

– Proszę o wybaczenie, ale znałem tego człowieka. Nie dalej jak wczoraj rozmawiałem z nim o kluczu. Co się stało?

Zamiast odpowiedzi koroner przywołał ręką wystraszonego człowieka w wełnianym kaftanie i białym kapeluszu.

– To Sedgley, człowiek, który go znalazł. Opowiedz panu prawnikowi, jak to było.

Mężczyzna przełknął ślinę.

– Wypłynąłem rano w dół rzeki z ładunkiem wełny. Podpływając do mostu, zauważyłem, że coś wystaje z wody. Z bliska dostrzegłem głowę i ręce tego biedaka. Musiał spaść z mostu i nogi zaplątały mu się w wodorosty. W tym roku jest od nich aż gęsto.

– Wygląda to na wypadek – powiedział po chwili koroner. – Snockstobe był znanym wszystkim pijakiem.

Popatrzyłem na strażnicę, potem na Mousehold Heath z punkcikami pasących się owiec i wznoszącą się na szczycie imponującą bryłę pałacu Surrey.

– Co miałby tu robić w nocy? – spytałem. – Poza pałacem nic tu nie ma.

– A kto może wiedzieć, co pijakowi strzeli do głowy? – Koroner wzruszył ramionami.

– Czy zwłoki zostaną zbadane?

– Pewnie będą musieli je zbadać. – Westchnął. – Stwierdzą, że w płucach ma pełno wody. Macie tu ze sobą wóz? – zwrócił się do konstabla.

– Tak, panie.

– To zabierzcie go do zimnicy. A ty, przewoźniku, chodź ze mną. Będziesz musiał złożyć zeznanie.

Konstable podnieśli ciało ślusarza i w powietrzu rozszedł się smród dennej zgnilizny.

Koroner popatrzył na gapiów na moście.

– Wracajcie do domu, ciekawscy gamonie! Koniec przedstawienia! – wykrzyknął.

Rozdział dwudziesty trzeci

Wróciliśmy na Tombland. Śmierć ślusarza była bolesnym ciosem; wezwanie w mojej kieszeni okazało się bezwartościowym papierkiem. Co więcej, bałem się, że mogę być pośrednio odpowiedzialny za jego śmierć. Skok z mostu Bishopsgate następnego dnia po tym, jak powiedziałem Snockstobe’owi, że będzie zeznawał w sądzie, nie wyglądał na przypadek.

– To mógł być wypadek – powiedział Nicholas. – Nie miał rozbitej głowy, na ciele nie było śladów krwi.

– Mógł dostać nożem, a krew została spłukana przez rzekę. To okaże się przy badaniu ciała.

– Terminator może jeszcze nie wiedzieć o śmierci swojego mistrza – zauważył Toby. – Powinniśmy go przycisnąć, zobaczyć, co wie.

Gdy wróciliśmy do warsztatu, Walter wciąż stał za ladą. Spojrzał na nas i mina mu zrzedła.

– Mistrz jeszcze nie wrócił – rzucił spiętym głosem.

– Niestety, mamy dla ciebie złe wiadomości – odezwałem się łagodnie. – Twojego mistrza znaleziono dziś rano martwego w Wensum. Wygląda na to, że wczoraj wieczorem spadł z mostu Bishopsgate.

Chłopcu dosłownie opadła szczęka, ale na jego twarzy odmalował się bardziej strach niż żal, co specjalnie mnie nie zdziwiło. Pamiętałem, jaki był wystraszony, kiedy próbowaliśmy przepytać Snockstobe’a, i jak kurczowo zaciskał dłonie na krawędzi lady.

– Walter, co zrobił twój mistrz po tym, jak wczoraj stąd wyszliśmy? – spytałem.

Chłopak przełknął głośno ślinę.

– Nic nie powiedział, ale wyglądał na zmartwionego. Wyszedł z warsztatu i kazał mi przez godzinę radzić sobie samemu. Gdy wrócił, zachowywał się tak, jakby się czegoś bał. Przez resztę dnia albo na mnie warczał, albo siedział wpatrzony przed siebie. Zamknęliśmy jak zwykle o piątej i mistrz pojechał do domu, a ja poszedłem do swojego pokoju nad warsztatem. Chyba się czegoś bał, Boże, zbaw jego duszę.

– Pamiętasz, jak wczoraj pytaliśmy o Johna Boleyna? O to, czy tej wiosny odwiedzili go jego synowie, Gerald i Barnabas. Powiedziałeś, że ich tu nie było, a on to potwierdził.

– Bo tak było, panie. Nie skłamałem.

Pokiwałem głową.

– Ale to nie wszystko, prawda?

Walter opuścił głowę i westchnął ciężko. Przez chwilę milczał – może nawet modlił się w duchu – po czym uniósł głowę.

– Był tu jeden człowiek – bąknął. – W maju. Przyniósł klucz i poprosił o zrobienie kopii. Powiedział, że przychodzi od pana Boleyna. Mistrz rozpoznał ten klucz, bo był na nim jego znak. Gdyby ten człowiek poszedł z nim do innego ślusarza, to zgodnie z regułami cechu odesłaliby go do nas.

– Kim był ten człowiek? Rozpoznałeś go?

Walter pokręcił głową.

– Nigdy go wcześniej nie widziałem.

– Jak wyglądał? – wtrącił Toby.

– Wysoki, niezbyt stary. I miał brodę.

– Ten opis pasuje do połowy mieszkańców Norwich – powiedziałem. – Skup się, ta jego broda była jasna czy ruda, czy może ciemna?

– Chyba ciemna. Ale może ruda. Nie wiem. – Nagle się zarumienił. – Bo widzisz, panie, ja źle widzę. Z biska to nawet całkiem dobrze, bo inaczej nie mógłbym pracować, ale na odległość kiepsko. A ten człowiek… Mistrz Snockstobe był w tym momencie w innym pomieszczeniu, ale zaraz do nas wyszedł i zabrał go na zaplecze. Kiedy przechodzili obok mnie, usłyszałem, jak mistrz pytał go, o jaki klucz chodzi, a tamten odparł, że do stajni Midnighta, bo pan Boleyn zgubił swój.

Przymknąłem oczy. Co za parszywe szczęście, że akurat ten chłopak musiał być krótkowidzem. Ale i tak może zeznać, że ktoś przyszedł do warsztatu i zamówił kopię klucza do stajni, co mogłoby stanowić decydujący dowód w sprawie.

Waltera dygotał.

– Dlaczego tak się boisz tego człowieka? – spytałem.

– Nie jego. Boję się synów pana Boleyna, panie. Mistrz Snockstobe też był wczoraj przerażony. Myślisz, panie, że mogli go zabić?

– Tego nie wiem, chłopcze. Chciałbym, żebyś w czwartek przyszedł do sądu. A do tej chwili będziesz pod naszą ochroną.

– Nie! – wykrzyknął Walter. – Zamordowali panią Boleyn, a teraz może mojego mistrza. Nie pójdę do sądu!

– Masz w Norwich jakichś krewnych, u których mógłbyś się schronić?

– Nie, panie. Moja rodzina mieszka w Sandlings. Nie mam tu nikogo.

– A ludzie z twojego kościoła?

– Nie! W Norwich nie jestem bezpieczny.

– Posłuchaj, Walterze – powiedziałem spokojnie. – Możesz pójść z nami do zajazdu Pod Panieńską Głową i jeśli będziesz chciał, umieścimy cię tam w pokoju i zamkniemy na klucz. Potem, po procesie, zorganizujemy ci bezpieczny powrót do rodziny.

– Pod Panieńską Głową? – rzucił, wytrzeszczając oczy. – Tam nie wpuszczają takich jak ja! Muszę uciec z Norwich!

– Wpuszczą cię, jeśli ich poproszę. Myślisz, że na drodze będziesz bezpieczniejszy, jeżeli rzeczywiście coś ci grozi?

Walter jęknął i objął głowę rękami.

– Muszę wracać do domu.

– Mówiąc prawdę w sądzie, możesz ocalić życie niewinnemu człowiekowi. Jesteś chrześcijaninem, a czy nie tak postępują chrześcijanie?

Skłonił głowę i luźne kosmyki włosów wpadły mu do oczu.

– Teraz posłuchaj – rzuciłem. – Pójdziesz do siebie na górę, spakujesz, co ci potrzeba, i udasz się z nami Pod Panieńską Głowę. Będziesz tam dobrze pilnowany, obiecuję. A potem w czwartek powiesz prawdę, po czym odstawimy cię bezpiecznie do domu.

Patrzył na mnie ze zgnębionym wyrazem pobladłej twarzy.

– No dalej, chłopcze, ruszaj – popędził go Nicholas.

Walter w końcu kiwnął głową i poszedł drewnianymi schodami na górę.

Toby pokręcił z niesmakiem głową.

– Taki sam mięczak jak Scambler – prychnął. – Kiedyś w Anglii byli silni, uczciwi chłopi, ale teraz wszyscy wynieśli się ze wsi i klepią biedę w miastach. Nic dziwnego, że przegrywamy wojnę w Szkocji.

– Potrafisz być bardzo niesprawiedliwy, Toby – mruknąłem.

– Przecież mówię prawdę.

Po paru minutach Nicholas zaczął się niespokojnie wiercić.

– Już powinien dawno zejść – mruknął.

– Chodźmy na górę sprawdzić – rzucił Toby.

Weszliśmy schodami do małego pokoiku z zarwanym łóżkiem i tanim wydaniem nowego modlitewnika na stole. Okiennice były otwarte.

– A niech to! – wrzasnął Toby. – Uciekł!

Podbiegliśmy do okna. Znajdujący się pod nim spadzisty dach przybudówki pozwalał łatwo wydostać się na podwórze. Walter zniknął.

Wybiegliśmy na dwór. Toby pobiegł w jedną stronę, my z Nicholasem ruszyliśmy w stronę Tomblandu. Po drodze rozglądaliśmy się na wszystkich rozwidleniach i skrzyżowaniach na obrzeżu rynku. Walter mógł skręcić w każde z nich. Nicholas wszedł nawet do naszego zajazdu, by spytać, czy ktoś z pracowników nie zauważył chłopaka biegnącego przez rynek. Wrócił, kręcąc głową, a chwilę później dołączył do nas Toby.

– To beznadziejne – rzucił. – On może być wszędzie.

– Gdzie jest to Sandlings, jego miejscowość rodzinna?

– Na wybrzeżu w Suffolk. Ale prowadzi tam wiele dróg, a on zapewne nie wybierze tej najbardziej oczywistej. Straciliśmy go. Mówiłem, że to mięczak.

– Był przerażony – zauważył Nicholas.

– Nic się nie da zrobić – powiedziałem z żalem. – Mogę zeznać, co mi wyjawił, ale bez niego i Snockstobe’a sąd potraktuje to tylko jako niesprawdzoną pogłoskę.

– Scambler mógłby zeznać, że zgubił klucz – podrzucił Toby.

– Nie sądzę, by brak klucza przez jeden dzień coś zmienił. A poza tym boję się, że Scambler nie zrobiłby najlepszego wrażenia na sądzie. Jest chyba tutejszym miejskim pośmiewiskiem.

– Skoro zamordowano Snockstobe’a, czy nie znaczy to, że Scambler też może być w niebezpieczeństwie? Jeśli to bliźniacy dali klucz człowiekowi, który przyniósł go do warsztatu.

Pokiwałem głową.

– Nicholas, mógłbyś jeszcze raz pójść do Scamblera i ostrzec jego i ciotkę, by do piątku nie ruszali się z domu? Może ktoś z ich kościoła zgodzi się z nimi posiedzieć. Powiedz im, że jutro ich odwiedzę i sprawdzę, czy wszystko w porządku. Toby, możesz już wracać do rodziców. Widzimy się o dziewiątej Pod Błękitnym Dzikiem. Nie wiesz, gdzie moglibyśmy wypożyczyć dla ciebie miecz?

– Jak zamierzasz to zorganizować, panie?

– Już się nad tym zastanawiałem. Pójdę do Reynoldsa i powiem, że chcę porozmawiać z bliźniakami. Zapewne odrzeknie, że ich nie ma, bo poszli na walkę kogutów, na co powiem, że spróbuję później. To nas uchroni od zarzutu nękania. Kiedy ich zdybiemy, trzeba będzie uważać, żeby im nie grozić. Znając tych dwóch, wolałbym jednak mieć pod ręką miecz. Tak na wszelki wypadek. Wątpię, by rozmowa z nimi przebiegła spokojnie.

– Jeśli będę uzbrojony, mogę wzbudzić podejrzenia. – Toby uśmiechnął się kwaśno. – Nie jestem szlachetnie urodzony, nie mam prawa nosić miecza.

– Wolno ci, jeśli wystąpisz jako służący, który mnie ochrania.

– Musielibyście kupić ten miecz. Tam jest sklep z bronią – dodał, wyciągając rękę w stronę małego budynku wciśniętego między wysokie domy. W oknie wystawowym widać było kolekcję sztyletów. – W Norwich nie brakuje szlachetnie urodzonych.

Skrzywiłem się, bo przyszło mi do głowy, że Toby zbyt często utyskuje na swój status.

Weszliśmy z Nicholasem do sklepu i wyjaśniłem sprzedawcy, że w związku z atmosferą zagrożenia w mieście chciałbym zakupić miecz dla swojego służącego. Wyszliśmy z dyndającym mi przy nodze mieczem w pochwie, ale Toby’ego już nie było.

– Dla siebie też mogłeś kupić – zauważył Nicholas.

– Pewnie skończyłoby się na tym, że uciąłbym głowę tobie lub Toby’emu.

– Ucięcie mu głowy nie byłoby wielką stratą. Zawzięty radykał, pozbawiony współczucia dla prostego ludu mimo frazesów o potrzebie reform społecznych, które głosi.

Westchnąłem.

– Wygląda na to, że w czwartek tylko ja i Isabella Boleyn będziemy zeznawać na korzyść jej męża.

– Czy nie moglibyśmy wezwać na świadka pastucha Witheringtona żeby zeznał, jak trudno byłoby jednemu człowiekowi przenieść ciało Edith i wrzucić je do wody?

– Witherington prawdopodobnie zakazałby mu powiedzieć coś, co mogłoby świadczyć na korzyść Boleyna. A widziałem to miejsce, mogę więc sam złożyć takie zeznanie. Wracam teraz Pod Panieńską Głowę. Ostatniej nocy źle spałem i jeśli mam się do czegoś przydać wieczorem, muszę trochę odsapnąć.

Nicholas przyjrzał mi się z troską.

– Panie, nie pozwól, by ta paskudna sprawa zanadto cię wymęczyła – powiedział.

Uśmiechnąłem się smutno.

– Tak, to rzeczywiście coś więcej niż tylko odejście od zwykłej rutyny, jak mi się początkowo zdawało. Mamy już drugiego trupa. Do tego to chodzenie i jeżdżenie powoduje, że przypominają o sobie mój wiek i biedne plecy, ale się nie poddam. Pójdę dziś po południu do koronera i dowiem się, jakie są wyniki oględzin ciała Snockstobe’a. Jeśli został zamordowany, sytuacja radykalnie się zmieni. Może będziemy mogli nawet wystąpić o odroczenie procesu. – Zaczerpnąłem głęboko powietrza. – A wieczorem spotkamy się z bliźniakami.

Zgodnie z planem po drodze Pod Błękitnego Dzika wstąpiliśmy do domu Gawena Reynoldsa. Drzwi otworzyła nam służąca. Nie zostaliśmy zaproszeni do środka; Gawen Reynolds wyszedł do nas, podpierając się laską. Poinformowałem go, że chcieliśmy porozmawiać z jego wnukami, ale słyszeliśmy, że dzisiejszy wieczór spędzają na walkach kogutów.

– Kto to powiedział? – burknął, mrużąc oczy.

– To chyba nie tajemnica, prawda?

– O czym chcecie z nimi rozmawiać?

– Dowiedzieć się, co myślą o całej sprawie. – Nie zamierzałem wspominać o kluczu.

Twarz mu pojaśniała i okrasił ją wredny uśmieszek.

– Myślą to samo co ja. Że ojciec zabił ich matkę. I dla waszej informacji: postanowiliśmy wszyscy trzej, ja, Gerald i Barnaba, zeznawać na procesie i zaświadczyć o jego podłym charakterze. W tym domu nie porozmawiacie z moimi wnukami, ale jak wam się uda ich gdzieś znaleźć, to życzę powodzenia. Kazałem im wrócić do domu zaraz po walce, bo trzeba omówić zeznania. – Uśmiechnął się złośliwie i zatrzasnął mi drzwi przed nosem.

Nicholas spojrzał na mnie.

– A niech to diabli – burknął. – Kolejnych trzech świadków przeciw Boleynowi.

– Porozmawiamy z bliźniakami. I mamy na to błogosławieństwo tego starego drania. Nikt nie będzie mógł nam zarzucić, że próbowaliśmy ich zastraszyć.

Byliśmy tego wieczoru umówieni w szóstkę w ogrodzie gospody Pod Błękitnym Dzikiem, koło mostu Bishopsgate: Nicholas i ja, Toby i Barak oraz Josephine i Edward Brownowie. Ja i Nicholas dotarliśmy na miejsce krótko przed dziewiątą, po tym, jak mój asystent złożył wizytę Scamblerowi i jego ciotce. Przeraziła ich wiadomość o śmierci ślusarza i Nicholas był pewny, że do czwartku żadne z nich nie ruszy się z domu na krok. Ciotka obiecała też, że spróbuje ściągnąć na ten czas kogoś z kościoła. Oczywiście całą winę za tę sytuację zrzucała na siostrzeńca; wrzeszczała na niego i wyzywała go od najgorszych.

W gospodzie zastaliśmy już Baraka, który siedział przy stole i w zapadającym zmroku próbował czytać przy świecy list. Ja i Nicholas mieliśmy na sobie szare wełniane dublety, by zbytnio się nie wyróżniać spośród klienteli, która jak poprzednio reprezentowała głównie stan rzemieślniczy. Nigdzie nie dostrzegłem przewoźników, którzy poprzednim razem napadli Nicholasa. Spojrzałem na strażnicę przy moście, obok której poprzedniej nocy przechodził Snockstobe na spotkanie ze śmiercią.

Na mój widok Barak uniósł brwi.

– Jeszcze nigdy nie widziałem cię z mieczem – powiedział.

– Miecz jest dla Toby’ego Lockswooda.

– Nie afiszuj się z nim. Nie chcemy znów kłuć ludzi w oczy. Swój zostawiłem w pokoju.

Schowaliśmy miecze pod stół i Nicholas poszedł po piwo.

Popatrzyłem na Baraka pytająco.

– Od kogo ten list?

– Od Tamasin.

– Pisze, co u Guya?

– Bez zmian, ani lepiej, ani gorzej. Wciąż ma napady gorączki, które przychodzą i odchodzą. Tamasin pisze, że musi do niego zabierać nie tylko George’a, ale też małą Tildę. Pani Marris narzeka, że wciąż musi się nimi zajmować. – Odchrząknął ze złością. – Właściwie cały list to litania różnych skarg: ceny rosną, w mieście pełno zbrojnych ludzi, czuje się samotna w nocy i chce, żebym wracał. Ale na pieniądze przywożone z takich wyjazdów już nie narzeka. Ach, i jeszcze wyraża nadzieję, że nie piję za dużo i nie zadaję się z nieodpowiednimi ludźmi. Zapomina, że tak jak ja wywodzi się z gminu. Nie umie nawet pisać. List podyktowała pomocnikowi Guya, Francisowi.

– Być samotną kobietą z dziećmi w dzisiejszym Londynie na pewno nie jest łatwo.

– Nie? – Barak zmarszczył czoło. – No to posłuchaj tego: Sądzę, że ten list zastanie cię w Norwich i zostaje ci już tylko ostatnia sesja w Suffolk. Wiem, że pan Shardlake też jest w Norwich, więc mam nadzieję, że stosujesz się do moich próśb i się z nim nie zadajesz. Gdybyście się przypadkiem spotkali, pamiętaj, że masz go ignorować. Zuchwała baba – zakończył i pociągnął długi łyk piwa.

Spojrzałem na niego. Małżeństwo tych dwojga nie zawsze gładko się układało i Barak nieraz salwował się ucieczką w alkohol.

– Nie możemy nic poradzić na to, że mnie tak nie lubi – powiedziałem ze smutkiem.

– Bardziej mnie złości jej stosunek do mnie – odrzekł ponuro. – Gdzie się podział Nick? Muszę się napić.

– Nie pij za dużo. Pamiętaj o spotkaniu z bliźniakami. Ale o tym porozmawiamy po pożegnaniu Brownów.

Nicholas wrócił z sześcioma kuflami piwa na tacy. Chwilę potem dołączył do nas Toby.

Barak powitał go uśmiechem.

– Co u ciebie, wielbicielu Wspólnoty?

– W porządku.

– Mają dla ciebie miecz. Jest pod stołem.

– Świetnie. – Toby z satysfakcją kiwnął głową.

– Umiesz się nim posługiwać? – spytał Nicholas.

– Tak. U nas w kościele trzymają kilka, na wypadek gdyby trzeba było skrzyknąć milicję. Kiedy byłem młodszy, razem z chłopakami podbieraliśmy je i ćwiczyliśmy. I nie byłem w tym najgorszy.

– Miejmy nadzieję, że dziś wieczorem nie będziesz musiał go użyć – powiedział Nicholas.

– Zobaczymy. Mam nowe wiadomości, panie Shardlake – oznajmił Toby. – Dobre i złe.

Spojrzałem na niego i uniosłem brwi.

– Wyjeżdżając z miasta, zajrzałem do kolegi, który ma znajomości wśród tkaczy i któremu udało się natrafić na ślad rodziny Grace Bone.

– To świetnie! – wykrzyknął uradowany Nicholas.

– Grace zamieszkała pod miastem z bratem i siostrą. Brat jest tkaczem, ale zaczęło mu się gorzej wieść i ledwo wiąże koniec z końcem. Siostry pomagały mu i zajmowały się przędzeniem. Brat nadal mieszka w tym samym miejscu, lecz zła wiadomość jest taka, że obie siostry, Grace i Mercy, umarły zeszłej wiosny na zator płuc. Cała trójka na to zapadła i przeżył tylko brat, Peter Bone. Jak wielu innych, siostry nie przeżyły ciężkiej zimy i wiosny.

– No cóż, przynajmniej wiemy tyle, że po odejściu Edith jej służąca jeszcze żyła – powiedziałem.

– Są jakieś wieści z oględzin ciała Snockstobe’a? – spytał Toby.

– Mają je kroić jutro rano. Nie chciałem zbytnio cisnąć koronera. Ale powiedział mi tyle, że rozebrali ciało do naga i nie znaleźli żadnych zranień.

– Snockstobe nie żyje? – zdziwił się Barak.

Opowiedziałem mu o ślusarzu i jego terminatorze.

– Ktoś mógł go spić do nieprzytomności, wyprowadzić na spacer i zepchnąć z mostu – rzekł po chwili zastanowienia.

– To możliwe, ale brak na to dowodów – rzuciłem, po czym zwróciłem się do Toby’ego: – Mógłbyś mnie jutro zaprowadzić do brata Grace Bone?

– Oczywiście.

– Ja też mam coś nowego, choć obawiam się, że to was nie ucieszy – wtrącił Barak. – Do listy świadków na procesie Boleyna dodano nowych świadków oskarżenia.

– Tak, wiemy. Radny miejski Gawen Reynolds oraz Gerald i Barnabas Boleynowie. Będą niewątpliwie mówić o negatywnych cechach charakteru Boleyna.

– Reynolds może też zeznać, że córka skarżyła się, że mąż wymusza na niej spełnianie obowiązków małżeńskich. To nie przestępstwo, ale będzie to źle widziane przez przysięgłych.

Nicholas trącił mnie, odwróciłem się i ujrzałem idących przez trawnik Josephine i Edwarda, którzy trzymali się za ręce. Mężczyzna siedzący przy jednym ze stołów zamachał do Edwarda, a ten podszedł i podał mu rękę, po czym ruszył z żoną w naszą stronę. Wyglądali na lekko stremowanych, zwłaszcza Josephine. Pomyślałem, że pewnie rzadko bywają w towarzystwie innych ludzi. Przedstawiłem ich Toby’emu i oboje usiedli.

– Jak tam mała Myszka? – spytałem.

– Ostatnio rozrabia. Zostawiliśmy ją pod opieką sąsiadki. – Josephine uśmiechnęła się blado.

Pamiętałem jej dramatyczne słowa, że większość dzieci z ich placu nie dożywa drugich urodzin. Zawsze uważałem, że będzie bardzo dobrą matką. Powinna móc się cieszyć swoim maleństwem, a nie zamartwiać się, że może nagle umrzeć.

– Miło was widzieć – powiedziałem.

– I wzajemnie – odparł Edward. – Przecież obaj z panem Nicholasem byliście na naszym ślubie. I to ty, panie, oddałeś ją w moje ręce. – Dziś zachowywał się dużo przyjaźniej – Ty też pracujesz u pana Shardlake’a? – zwrócił się do Toby’ego.

– Chwilowo. Bo jestem z Norwich.

– Toby jest niezawodny w odszukiwaniu ludzi – wtrąciłem – To dzięki niemu trafiłem na wasz ślad.

– I ślad rodziny Bone – dorzucił Nicholas.

– To ciekawe zajęcie – rzekł Toby.

Spojrzałem na niego ze zdziwieniem, bo powiedział to dziwnie obojętnym tonem. Czyżby tylko tyle to dla niego znaczyło? Ciekawe zajęcie?

– Petera Bone’a i jego sióstr? – spytała Josephine. – Znaliśmy ich trochę, kiedy mieszkaliśmy przy Pit Street.

– Naprawdę? – zdziwiłem się.

– Świat tkaczy w Norwich nie jest taki duży. Peter Bone jest tkaczem, a ja czasami przędłam dla niego. Jego siostry były dobrze znane w tym środowisku, dwie rubaszne, grube kobiety. Włosy czarne jak węgiel, zawsze gotowe do sprośnego żartu. Żadna jednak nie znalazła męża. Po przeprowadzce na plac już ich więcej nie widzieliśmy.

– Obawiam się, że już ich nie zobaczycie, bo obie umarły wiosną na zator płuc.

– To smutne – bąknęła Josephine. – Boże, świeć nad ich duszami.

– Ostatniej zimy i wiosny umarło wielu biedaków – wtrącił Toby. – W tym czasie kupcy i właściciele ziemscy grzali się w swoich domach przy buzującym ogniu. Miejmy nadzieję, że członkowie komisji Halesa i przyjaciele Wspólnoty przywrócą sprawiedliwość na tym świecie.

– Przyjaciele Wspólnoty! – prychnął Edward Brown. – Mają gęby pełne frazesów, ale nic nie robią dla takich jak my. Za bardzo liczą się z panami. A protektorowi zależy tylko na podbiciu Szkocji.

Zapadła niezręczna cisza. Przerwał ją Barak.

– Słyszałem w sądzie, że lady Maria odmówiła używania nowego modlitewnika. Nadal słucha starej mszy po łacinie, a w jej kaplicy w Kenninghall jest pełno świętych obrazów i kadzideł. Narobi sobie kłopotu.

– Nie sądzę, by próbowali ją skarcić – powiedziałem. – Jest następczynią tronu i lord protektor stara się zaskarbić jej względy. A jej kuzyn jest cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego, protektor musi więc żyć z nim w przyjaźni, zwłaszcza że Francja stoi po stronie Szkotów.

– Ta durna, bezsensowna wojna – prychnął Barak. – Wszystko się do tego sprowadza.

– Gdyby nam się udało na trwałe przyłączyć Szkocję, powstrzymałoby to Francję od wykorzystywania Szkotów przeciw nam w przyszłych wojnach – powiedział Nicholas. – I moglibyśmy stworzyć unię religijną obu krajów. Podobno protektor wysłał Szkota, Johna Knoxa, do Berwick, by głosił Słowo Boże blisko swoich krajan.

– Od kiedy to przejmujesz się religią? Zresztą wojna i tak już jest przegrana – rzucił ze złością Barak. Zauważyłem, że zdążył już opróżnić kufel. – Szkoci wykurzyli nas ze wszystkich fortów zbudowanych przez protektora.

– Z Haddington nie. A poza tym lord protektor szykuje nową armię.

– Nowe owce na rzeź – mruknął Edward.

– Muszę iść do wychodka – powiedziałem, wstając. – Przy okazji przyniosę więcej piwa dla wszystkich. – Spojrzałem wymownie na Baraka. – To będzie twoje ostatnie.

– Mam iść z tobą, panie? – spytał Nicholas. – Pamiętasz, co zdarzyło się poprzednio.

– Nie. Nie ma powodu, bym miał się czegoś obawiać. Jestem ubrany jak zwykły szarak. – Wziąłem do ręki tacę i przepchnąłem się pomiędzy stołami oświetlonymi świecami.

Byłem zwyczajnie ubrany i goście nie zwracali na mnie uwagi, choć kilku zawiesiło wzrok na moim garbatym grzbiecie. Znalezienie szopy z zawieszoną latarnią zajęło mi minutę – wieczór był piękny i do ogrodu wystawiono kilka dodatkowych stołów – ale wizyta w latrynie przebiegła bez przygód. Po wyjściu skierowałem się w stronę gospody, by kupić piwo, ale było już całkiem ciemno i pobłądziłem: dąb, który wziąłem za rosnący obok naszego stołu, okazał się zupełnie innym dębem, stanąłem więc, by się rozejrzeć, i wtedy od sąsiedniego stołu dobiegł mnie znajomy głos. Siedział przy nim Edward Brown i zawzięcie perorował.

– Wysłali jedną armię na zachód, a druga wyrusza do Szkocji, więc będą mieli mało wojska.

Cofnąłem się o krok i schowałem się za drzewem. Prócz Edwarda przy stole siedział mężczyzna, z którym witał się po przyjściu, a w drugim z zaskoczeniem rozpoznałem Michaela Vowella, byłego zarządcę Gawena Reynoldsa, który nam doradził, gdzie możemy spotkać bliźniaków. Wszyscy trzej mieli opuszczone nisko głowy i rozmawiali z ożywieniem.

– Właśnie wracam z Attleborough, Miles. Chcą powstać i dwudziestego zwalić wszystkie ogrodzenia Johna Greena – powiedział Vowell.

– Dwudziestego to za wcześnie – odrzekł mężczyzna nazwany Milesem. Był wysoki, dobrze zbudowany i wyglądał na czterdzieści kilka lat. Miał krótkie blond włosy, brodę i zaciętą, inteligentną twarz.

– Nie możemy decydować za ludzi – rzucił Vowell. – Możemy im tylko doradzać i starać się koordynować ich działania, ale ludzie z Attleborough się burzą.

W tym momencie podeszła do nich służebna dziewka, żeby sprzątnąć ze stołu, i zamilkli. Wysunąłem się zza drzewa i ruszyłem do gospody. Czekając na napełnienie kufli, rozmyślałem o podsłuchanej rozmowie. Czyżby ten Miles był jednym z wichrzycieli, którzy jeżdżą po kraju i podburzają do buntu? Chociaż ostatnio takie rozmowy prowadzili wszyscy. Postanowiłem nic nikomu nie mówić, przynajmniej na razie. Przy pierwszej okazji pogadam z Barakiem w cztery oczy.

Gdy dotarłem do stołu, moi towarzysze byli zajęci rozmową o nowym modlitewniku. Wszyscy się zgadzali, że dobrze jest mieć go po angielsku, choć nikt nie był szczególnie zachwycony jego treściami religijnymi. Krzesło Edwarda Browna stało puste.

– Twój mąż gdzieś poszedł? – zwróciłem się z uśmiechem do Josephine.

– Powiedział, że idzie porozmawiać ze znajomym. Lubi sobie pogadać, kiedy tylko ma okazję. – Twarz jej spoważniała. – Zwykle o tym, jak gnębią biedaków. Bardzo przeżył to, że dzieci pana Henninga wyrzuciły nas z domu. Ludzie potrafią być tacy okrutni. – Uśmiechnęła się blado. – Ale sam wiesz, panie. Znałeś mojego ojca.

– Tak. – Pokiwałem ze smutkiem głową.

– Przykro mi, panie, że Edward tak obcesowo cię wczoraj potraktował. Ale musisz go zrozumieć. Boli go, że nie jest w stanie zapewnić nam należytego bytu. To dobry człowiek, bardzo się stara dbać o mnie i Myszkę.

– Widzę. – Wzmianka o Myszce przypomniała mi o ciągnącym się za rzeką wrzosowisku Mousehold Heath; powiodłem wzrokiem po pogrążonej w ciemnościach skarpie, na której szczycie tliło się światełko. Widać w opuszczonym starym pałacu hrabiego Surrey mieszkał teraz stróż.

– Tak się zastanawiam, czy nie namówić Edwarda na powrót do Londynu – powiedziała Josephine. – Może udałoby się nam znaleźć pracę służących w jakimś domu. Może… może mógłbyś nam, panie, w tym pomóc…

– Jeśli oboje tego chcecie, chętnie pomogę.

W tym momencie wrócił do stołu Edward i obrzucił nas rozradowanym spojrzeniem.

– A, jest coś do picia! – wykrzyknął z szerokim uśmiechem, który wydał mi się nieco sztuczny. – Wznieśmy toast. Zdrowie pana Shardlake’a z podziękowaniem, że znów zebrał starych przyjaciół.

Opuściliśmy gospodę o dziewiątej, tłumacząc, że mamy jeszcze inne spotkanie. Edward i Josephine towarzyszyli nam aż do Tomblandu, po czym skręcili na południe. Wróciliśmy Pod Panieńską Głowę, poszliśmy do mojego pokoju i poprosiłem służącego o pożyczenie nam przenośnej latarni. Spotkany po drodze właściciel, pan Theobald, obrzucił nas dziwnym spojrzeniem. Musiał zauważyć nasze miecze i pospolite ubiory.

Toby – jak zawsze skrupulatny – przedstawił nam wyrysowany ręcznie plan północnej części Norwich.

– Walki kogutów odbywają się przy St Martin’s Lane, na północ od rzeki. Kierując się do domu dziadka, bliźniacy pójdą Colgate do mostu Blackfriars. O tej porze nie będzie tam żadnych przechodniów, ale będą nocne straże. Na północ od mostu jest wiele pustych podwórek. Proponuję, byśmy weszli na jedno z nich, poczekali, aż bliźniacy przejdą obok nas, a potem poszli za nimi. W odpowiednim miejscu do nich podejdziemy i powiemy, że chcemy porozmawiać. Miejmy nadzieję, że uznają, że mamy nad nimi liczebną przewagę, i nie spróbują się stawiać. I pan Shardlake będzie mógł ich spytać, o co zechce.

– A jeśli będą szli w towarzystwie kolegów? – spytał Nicholas.

– Z tego, co słyszałem o tych młodych awanturnikach, z którymi się zadają, to jeśli będą towarzyszyli bliźniakom, trzeba będzie odwołać akcję. Ale Barnabas i Gerald mają dziś wrócić wcześnie, więc mało prawdopodobne, by szli w towarzystwie.

Barak uśmiechnął się i ujął miecz zdrową ręką.

– Całkiem jak za dawnych czasów, gdy pracowałem u lorda Cromwella.

– Nie, nieprawda – odrzekłem z powagą. – Przyjmujemy wyłącznie obronną postawę, chyba że nie będzie innego wyjścia.

Rozdział dwudziesty czwarty

Wyruszyliśmy do Coslany – lub Cosny, jak Toby nazywał tę dzielnicę – i przeszliśmy na drugą stronę rzeki mostem Blackfriars. Tereny na drugim brzegu były dużo biedniejsze, a w powietrzu wisiał nieprzyjemny zapach zgnilizny, który, jak nam Toby wyjaśnił, pochodził z licznych tu garbarni. Do przesilenia letniego brakowało już tylko paru dni i nadal było całkiem widno. Raz zatrzymał nas patrol dwóch konstabli, których podejrzenie wzbudził widok trzech mężczyzn z mieczami, ale choć moi towarzysze nadal byli ubrani jak w gospodzie Pod Błękitnym Dzikiem, ja zdążyłem przebrać się w togę; przekonałem konstabli, że idę do umierającego klienta i potrzebuję ochrony w tej biednej okolicy. Barak poruszał się pewnym siebie krokiem, ale byłem ciekaw, czy w ogóle potrafi machać mieczem lewą ręką.

Toby poprowadził nas Oak Street, przy której stały stare domostwa z podwórzami, w większości pustymi i ciemnymi. Wybrał takie, na które wchodziło się krótką alejką z łukowatą bramą. Na podwórzu śmierdziało moczem. Toby ukrył latarnię za beczką z wodą, a ja przysiadłem na jej krawędzi, bo nieznośnie bolały mnie plecy.

Wkrótce drogą przeszła hałaśliwa grupka ludzi w pańskich strojach, ale bliźniaków wśród nich nie było. Chwilę później usłyszeliśmy kolejne kroki, którym towarzyszyły znajome, niemal identyczne głosy.

– Ten wielki kogut z ostrogami był naprawdę niezły, nie?

– Widziałeś, co zrobił z tym drugim? Nie miałem pojęcia, że w ptaku może być aż tyle krwi.

Usłyszeliśmy wybuch śmiechu, po czym podwórze minęła para idących ramię w ramię krępych postaci z przytroczonymi do pasa mieczami. Odczekaliśmy chwilę i ruszyliśmy za nimi.

Ale bliźniacy byli czujni jak koty. Od razu nas dosłyszeli i ich ręce natychmiast powędrowały do rękojeści mieczy.

– Ożeż! – rzucił Gerald. – Barney, to znów ci jebani juryści. Co to, znaleźli sobie jeszcze jednego kalekę? – Bez wahania obaj dobyli miecze z pochew.

Stara kobieta, zgięta pod ciężarem tobołu z chrustem, szybko przeszła na drugą stronę drogi.

– Czego chcesz, garbusie?! – zawołał Barnabas. – Skąd wiedzieliście, że tu będziemy?

– Wasz dziadek powiedział, że idziecie na walkę kogutów i wcześniej wrócicie.

Popatrzyli po sobie.

– Dziadek wam powiedział, że tu będziemy? – spytał z niedowierzaniem Barnabas.

– Zakpił sobie z tych zasrańców. – Gerald roześmiał się i wlepił we mnie spojrzenie. – A powiedział ci też, że wrócimy wcześniej po to, żeby ustalić zeznania? Wszyscy występujemy jako świadkowie oskarżenia przeciwko naszemu ojcu.

– Wiemy o tym. Ale mamy też kilka własnych pytań, które chcielibyśmy wam zadać. Zwłaszcza w sprawie zaginionego klucza.

Bliźniacy spojrzeli po sobie. Najwyraźniej wiedzieli, o jakim kluczu mówię. Wyraz ich twarzy zmienił się z drwiącego na pełen agresji.

– Dobra – rzucił Gerald. – No to zawróćmy tam, gdzie się chowaliście, i posłuchamy, co macie do powiedzenia. Ruszajcie. – Wymierzył miecz w moją pierś. – Ty, Lockswood, ty, rudzielcu, i ty, jednoręki, trzymajcie miecze w pochwach, bo inaczej przedziurawię tego waszego garbusa.

Spojrzeliśmy po sobie i cofnęliśmy się na mroczne podwórze. Nasz plan kompletnie nie wypalił. Z triumfalnymi uśmiechami bliźniacy ruszyli za nami. Sytuację uratował Barak, a także nadmierna pewność siebie bliźniaków, którzy go nie docenili. Nagle runął do przodu i całym ciężarem metalowej ręki natarł na miecz Geralda, wytrącając go z równowagi i zmuszając do jego wypuszczenia, po czym błyskawicznym ruchem obnażył ostrze na końcu protezy i przytknął je do gardła chłopaka. W tej samej chwili Toby wyciągnął miecz i walnął nim w broń Barnabasa, a Nicholas przyłożył swój do szyi bliźniaka.

– Rzuć miecz, ty szczurołapie – warknął Toby. – Bo jak nie, to wam wątroby wypatroszę! – W jego głosie słychać było czystą agresję i dopiero w tym momencie zdałem sobie sprawę, jak nienawidzi synów Johna Boleyna.

Twarze bliźniaków wykrzywiła wściekłość, ale Barnabas rzucił miecz. Nicholas i Toby nie odejmowali swoich od gardeł Boleynów.

– Mamy was – rzucił z zajadłością Toby. – A teraz, panicze, jak powiedział pan Shardlake, chcielibyśmy usłyszeć odpowiedzi na parę pytań. Próbowaliśmy to zrobić po dobroci, ale z wami się nie da.

– Nie mamy ci nic do powiedzenia, ty nędzny chamie – wysyczał nienawistnym szeptem Gerald.

– Ty zapluty kmiocie! – dorzucił Barnabas.

Nie można im było odmówić odwagi.

– Więc zabijemy was tu i teraz i wrzucimy wasze ścierwa do Wensum, tak jak wy zrobiliście to ze ślusarzem! – ostrzegł ich Toby.

Popatrzyłem na niego ze strachem, bo mówił takim tonem, jakby naprawdę zamierzał to zrobić.

– Chodzi ci o tego Snockstobe’a, który wczoraj w nocy spadł z mostu Bishopsgate i utonął? – odezwał się Barnabas. W jego głosie dało się słyszeć autentyczne zaskoczenie.

– Jakbyś tego nie wiedział – burknął Toby. – Odpowiedzcie zadowalająco na nasze pytania, to puścimy was wolno.

– Dlaczego mielibyśmy wam wierzyć? – prychnął Gerald.

– Bo nie macie wyboru – wtrącił pogodnym tonem Barak. – Więc lepiej przyszykujcie się do mówienia.

– Jesteś pewny, ty spasiony kaleko, że umiesz się posługiwać tym mieczem?

Barak bez słowa przesunął się za Geralda i objąwszy go od tyłu prawą ręką, przytknął miecz do boku chłopaka i jednocześnie ostrze protezy do jego gardła.

– Możesz mi wierzyć, że umiem. I tym nożem też.

Gerald skrzywił się i przez krótką chwilę wyglądał jak wystraszony dzieciak, zaraz jednak znów nabrał pewności i spojrzał na mnie ze złym błyskiem w niebieskich oczach.

– Tak czy inaczej, dorwiemy was za to – oświadczył spokojnie. – Już nigdy nie będziesz bezpieczny, Lockswood. Któregoś pięknego dnia spodziewaj się cichej kosy w bebechy od nas lub naszych przyjaciół. Wy trzej też, póki nie wyniesiecie się z Norfolk.

– Odpuść sobie, zasrańcu – rzucił Barak. – Będziesz odpowiadał na pytania czy mam ci od razu poderżnąć gardło? – Docisnął nieco ostrze do szyi Geralda i na stali pojawiła się kropelka krwi.

Gerald spojrzał na brata. Barnabas zacisnął usta i wlepił spojrzenie w Toby’ego, który z zimnym uśmiechem przysunął ostrze miecza pół cala bliżej jego piersi. Wiedziałem, że Barak blefuje, ale co do Toby’ego nie byłem już taki pewny.

– Co to za pytania? – burknął Gerald.

– Tak już lepiej – rzucił Barak, odejmując nóż.

Toby też cofnął nieco rękę z mieczem, ale jakby niechętnie. Na podwórzu robiło się już ciemno, wyjąłem więc zza beczki latarnię. Jej blask wydobył z ciemności zacięte twarze bliźniaków i pełne groźby zimne spojrzenia ich przymrużonych niebieskich oczu, którymi nie przestawali mnie świdrować. Barnabas przechylił lekko głowę i blizna na jego twarzy zdawała się poruszać w świetle latarni niczym wijący się wąż. Popatrzyłem niespokojnie na puste okna domu naprzeciwko.

– A jeśli któryś z mieszkańców nas usłyszy i wyjdzie na podwórze? – powiedziałem. – Nie będzie to dobrze wyglądało.

– Nic takiego się nie zdarzy – uspokoił mnie Toby. – Skoro jacyś prostacy, którzy zjechali do miasta na jutrzejszy targ, postanowili pobić się na podwórzu, nikomu nie przyjdzie do głowy się wtrącać.

– No dobrze. – Przeniosłem wzrok na bliźniaków. – A więc mam do was kilka pytań w sprawie waszego ojca.

– Już się tego domyśliliśmy, garbusie – prychnął Gerald.

– Po pierwsze, wasze alibi na noc morderstwa matki.

Gerald skrzywił się i zacisnął pięści.

– Sugerujesz, że mieliśmy coś wspólnego ze śmiercią naszej matki, ty zasrany garbusie?! – wykrzyknął.

– Chcę tylko poznać szczegóły. Wiem, że twierdzicie, że byliście wtedy na walce kogutów, i macie na to świadków.

Parsknął ironicznym śmiechem.

– Niczego nie zdziałasz, garbusie. Byliśmy na walce kogutów z kilkoma przyjaciółmi, a potem wszyscy razem poszliśmy do karczmy Pod Białym Lwem. Chcesz może nazwiska świadków? John Atkinson, człowiek sir Richarda Southwella. William Bailey i Michael Hare, a także jego ludzie. Edward White, syn sir George’a White’a. Urżnęliśmy się wszyscy i poszliśmy spać do Johna. W karczmie pobiliśmy się z jakimś gnojkiem, bo próbował się wepchnąć przed nas do kontuaru. Zdzieliłem go krzesłem w głowę, a on padł jak długi bez przytomności. Karczmarz będzie to pamiętał, co nie, Barney?

– No. – Barnabas się uśmiechnął. Bliźniacy powoli odzyskiwali butę.

– W Brikewell widziałem chłopaka, którego walnąłeś siekierą. Odebrało mu rozum.

– Wiemy – odrzekł zimno Gerald. – Widzieliśmy, jak się ślini. Było nie wchodzić na naszą ziemię, co nie, Barney?

– No. A poza tym to tylko pańszczyźniany parobek.

– Za coś takiego można trafić na szubienicę.

– To tylko strachy dla małych dzieci – rzucił z pogardą Gerald. – Witherington nie robił rabanu, bo wie, że wyszłoby na jaw jego dybanie na cudzą własność. Więc to tyle, wy pizdy, na to nas nie złapiecie. – Jego złośliwe oczka jeszcze bardziej się zwęziły. – A w ogóle to dla kogo pracujecie? Kto was na nas nasłał?

– Lockswood pracuje dla Copuldyke’a – powiedział Barnabas. – Czyli dla lady Elżbiety. Dziwki Thomasa Seymoura. Która chce bronić naszego starego ze względu na rodowe nazwisko.

– Nie zapominajcie, że jeśli waszego ojca powieszą, to cały majątek przejdzie na własność korony.

– Odzyskamy go. – Gerald się skrzywił. – Złożymy apelację do protektora, wynajmiemy prawników. Pewnie ta wielka buda w Londynie pójdzie na spłacenie długów ojca, ale Brikewell zatrzymamy. Pozbędziemy się dzierżawców, założymy hodowlę owiec i wszystko sprzedamy.

– Nie będziecie mogli nic kupować ani sprzedawać. Będziecie pod kuratelą lady Marii i sir Richarda Southwella.

– Dziadek się z nim dogada – burknął Barnabas. – Może wykupić od nich kuratelę.

Po raz pierwszy dosłyszałem w jego głosie nutę niepewności. Gerald najwyraźniej też ją dosłyszał, bo rzucił bratu ostrzegawcze spojrzenie. Zaczynałem się orientować, że to Gerald dowodzi tymi dwoma.

– Nie czujecie żalu, że ojca mają powiesić? – wtrącił ze zdumieniem Nicholas.

– Nie – odparł Gerald. – Jest nieudacznikiem i wstrętnym lubieżnikiem. Dlatego matka odeszła, że chędożył na boku Isabellę. Niech skurwiela powieszą – dorzucił z zawziętością w głosie, w którym dosłyszałem jakiś nowy ton. Jakby szaleństwa.

– Jeszcze jedno pytanie i na tym koniec – powiedziałem.

– Pod warunkiem że będziecie grzeczni – zastrzegł Barak.

Gerald zacisnął pięści i przez chwilę myślałem, że spróbuje mu się wyrwać, ale Barak jeszcze ciaśniej przytknął nóż do gardła chłopaka.

– Opowiedzcie mi o tym kluczu, który ukradliście Simonowi Scamblerowi. Na parę dni przed śmiercią matki.

Bliźniacy spojrzeli po sobie.

– Na mokrą cipę Marii Magdaleny – rzucił Barnabas. – Naprawdę dobrze wszystko przekopali, nie?

– To ten walnięty Smoluch miele ozorem. Myślą, że to my wrzuciliśmy Snockstobe’a do rzeki. – Bracia wybuchnęli śmiechem, a ja odniosłem wrażenie, że choć na początku wzmianka o kluczu wyraźnie ich wystraszyła, już się tym teraz nie przejmują.

Toby poruszył mieczem i wymierzył jego czubek prosto w brzuch Barnabasa.

– Napadliście na Scamblera i go poturbowaliście. Jego klucz do stajni Midnighta zniknął, ale następnego dnia Scambler wrócił w to samo miejsce i znalazł go tam, gdzie dzień wcześniej bezskutecznie go szukał.

– Mam już tego dość – burknął Gerald.

Ale Barnabas tylko się uśmiechnął. Nawet jeśli to Gerald był przywódcą, jego brat był bardziej wygadany.

– Chcesz wiedzieć, jak było, garbusie? Proszę bardzo. Uznaliśmy, że Smoluchowi należy się łomot. Robił jakieś głupoty, śpiewał przy pracy… aż dziw, że ten koń wytrzymywał jego wycie… więc zaczailiśmy się na niego przy drodze na Wymondham i daliśmy mu lekcję dobrych manier. I zabraliśmy mu klucz. Bo pomyśleliśmy – okrutny uśmieszek wykrzywił jego zdeformowaną blizną twarz – że fajnie będzie wypuścić tego wariata ze stajni i popatrzeć, jak rozgania po kątach całą służbę. Ojciec wyrzuciłby Smolucha z roboty i nie musielibyśmy więcej oglądać jego durnej gęby.

– Ale do tego nie doszło.

– Nie – odparł Barnabas. – Wieczorem tego dnia pojechaliśmy do Norwich, bo to był dzień walk kogutów, i zostaliśmy na noc u dziadka. Opowiedzieliśmy mu o naszym pomyśle, bo myśleliśmy, że mu się spodoba, ale uważał, że Scambler poskarży się ojcu, że na niego napadliśmy, i na dowód pokaże sińce. A dziadek nie chciał, żeby ojciec się na nas wściekł i wyrzucił nas z domu. Chciał, żebyśmy mieli na wszystko oko.

– I przekonał nas, żebyśmy następnego dnia podrzucili klucz w to samo miejsce – przejął opowieść Gerald. – Szkoda, bo poprzedniego wieczoru powiedzieliśmy kompanom, jaki kawał szykujemy. Było pełno ludzi, bo walczyły wtedy mistrzowskie koguty.

W tonie bliźniaków brzmiało coraz więcej pewności siebie. Odpowiedzieli na wszystkie pytania i powracała im zadziorność.

– Czy na jakiś czas utraciłeś wtedy kontrolę nad kluczem? – spytałem.

– Nie – odparł Gerald. – Cały czas trzymałem go w sakiewce.

– Nie pamiętasz? – wtrącił nagle Barnabas. – Kiedy poszliśmy potem do karczmy, nie mogłeś znaleźć swojej sakiewki. Zdjąłeś dublet, bo było gorąco, i zostawiłeś go na ławce razem z sakiewką. A klucz był w niej.

– Zamknij durną jadaczkę, Barney! – warknął ze złością Gerald. – Była tam, gdzie ją zostawiłem.

– Jak długo leżała na ławce? – spytał Nicholas.

– Z pół godziny – odrzekł z wahaniem Gerald. – I klucz był w środku. Nikt go z niej nie wyjął.

– Kto jeszcze był wtedy z wami w karczmie? – spytałem cicho.

– Mnóstwo ludzi. Wszyscy ci, których wymieniłem. Był też Chawry, zarządca naszego ojca, ale nie z nami. Stał przy kontuarze sam i wyglądał żałośnie. Ostatnio często tam przychodzi. Ale o co w ogóle chodzi? Przecież klucza nikt nie zabrał.

Spojrzałem na Baraka ponad głową Geralda. Bezgłośnie wymówił słowo „wosk”. Zrozumiałem. Barak dobrze znał się na zamkach. Bliźniacy przechwalali się pomysłem wypuszczenia konia i słuchający wiedzieli, że mają klucz. Ktoś mógł użyć świecy i zrobić szybko jego odcisk, a potem zanieść go do ślusarza.

– No dobrze, myślę, że to wszystko – powiedziałem. – Ale nie próbujcie nam grozić. Pełny raport z naszego spotkania zostanie jutro wysłany do lady Elżbiety i jej zarządcy. Jeśli coś się stanie któremuś z nas, władze będą wiedziały, kogo szukać.

Barnabas i Gerald popatrzyli po sobie. Ten pierwszy parsknął śmiechem.

– Chyba zmarnowaliście na nas czas, panowie – rzucił. – Ale ten pomysł z zaczajeniem się był całkiem sprytny.

– Przynajmniej się staraliście – dodał jego brat.

– Wynoście się stąd! – wrzasnął Toby, opuszczając miecz.

Barak i Nicholas też się cofnęli. Bliźniacy spojrzeli na swoją leżącą na ziemi broń.

– Czyli możemy już zabrać nasze miecze, panie garbusie? Przecież chyba nie dopuścisz, żeby dwóch biednych chłopców, którzy wkrótce zostaną sierotami, chodziło po nocy bez żadnej broni, prawda? Tylu się tu kręci żebrzących osiłków.

– Myślę, że bez broni będziecie bezpieczniejsi – mruknął Barak.

– No, dajcie spokój – oburzył się Barnabas. – To nasze jedyne miecze. I są drogie.

– Schowamy je od razu i sobie pójdziemy – dodał Gerald. – Przecież macie nas w ręku. – Nie czekając na odpowiedź, wolno się schylili, podnieśli miecze i wykonali takie gesty, jakby chcieli schować broń do pochew.

Odetchnęliśmy z ulgą i to był nasz błąd. Bliźniacy równocześnie wyciągnęli przed siebie miecze i rzucili się na nas. Gerald z furią zaatakował Baraka; ten sparował uderzenie, ale jego lewa ręka nie była tak silna jak niegdyś prawa i miecz wypadł mu z dłoni. Gerald wymierzył mu potężnego kopniaka w brzuch i kiedy Barak runął na ziemię, zamachnął się na Toby’ego. Między Barnabasem i Nicholasem trwała już walka na miecze. Toby i Nicholas dzielnie sobie radzili i udało im się sparować kilka ciosów, ale choć byli całkiem nieźli, bliźniacy okazali się znacznie lepsi. Następne pchnięcie Geralda trafiło w prawą rękę Toby’ego i przebiło ją na wylot. Toby wypuścił miecz i chwycił się za nią; między palcami trysnęła krew. I wtedy Gerald z twarzą wykrzywioną wściekłością zwrócił się ku mnie. Zza moich pleców dochodziły odgłosy walki Nicholasa i Barnabasa; klingi ich szabel głośno szczękały i te dźwięki niosły się echem po podwórzu. Wyglądało na to, że Nicholas jakoś sobie radzi.

Oczekiwałem, że Gerald Boleyn od razu się na mnie rzuci i mnie przedziurawi, on jednak przyparł mnie do muru, przytknął czubek miecza do mojego brzucha, a drugą rękę docisnął mi do gardła. Był bardzo silny, tak że nie mogłem się ruszyć. Serce waliło mi jak młotem.

Wlepił we mnie wzrok; jego szeroko rozwarte oczy płonęły.

– Ty pokrętny, knujący jurysto – syknął. – Myślisz, że Barney i ja zamordowaliśmy własną matkę! Miałeś kiedyś matkę czy może wyklułeś się ze śmierdzącego jaja? Kochaliśmy matkę, słyszysz? Kochaliśmy ją i dopilnujemy, żeby ojca powiesili za to, co jej zrobił. A ciebie zabiję za to, co powiedziałeś! – Parsknął nienaturalnym histerycznym chichotem. – Wiesz, co masz w tych flakach, które mój miecz zaraz rozpruje? – Jakby dla podkreślenia swoich słów, lekko dziabnął mnie czubkiem miecza. – Samo gówno, które całe wypłynie! Oto jest właściwa śmierć dla ciebie! To, co zostanie w środku, zatruje cię i powoli zdechniesz. – Uśmiechnął się szeroko, ukazując równe białe zęby, i wziął lekki zamach, by zadać mi śmiertelny cios. Zamknąłem oczy. Nigdy nie sądziłem, że po tak licznych niebezpieczeństwach, z którymi przyszło mi się mierzyć, poniosę śmierć z ręki osiemnastolatka.

I wtedy Gerald padł nagle jak ścięte drzewo, a jego miecz wydał brzęk, uderzając w ziemię. Wlepiłem wzrok w oświetloną przez latarnię nieruchomą sylwetkę. Przede mną stał Nicholas, ciężko dysząc. Był bez koszuli, jego atletyczny tors świecił biało w blasku księżyca. W ręce trzymał miecz, ale za klingę owiniętą w koszulę. Przez chwilę się w niego wpatrywałem, po czym przeniosłem wzrok na Barnabasa, który leżał, trzymając się za zranioną rękę. Nad nim stał Toby.

– Co… co ty zrobiłeś? – wyjąkałem.

Nicholas, rzężąc, nabrał powietrza do płuc.

– Udało mi się trafić Barnabasa i wtedy zauważyłem, że Gerald się na ciebie zamierza. Gdybym go ciął ostrzem, mógłby jeszcze zdążyć zadać ci cios, więc owinąłem klingę koszulą i zdzieliłem go w głowę rękojeścią. – Prychnął chrapliwe. – A poza tym pomyślałem, że lepiej go nie zabijać, bo możemy narobić sobie kłopotu. Popatrz tam.

W oknach wychodzących na podwórze widać było twarze i światło kilku latarni. Tak jak Toby przewidział, mieszkańcy nie zamierzali wtrącać się do walki na miecze, ale jej odgłosy przyciągnęły ich do okien.

Chwyciłem Nicholasa za rękę.

– Dziękuję, dziękuję, uratowałeś mi życie.

– Usłyszałem słowa Geralda. Mówił jak… jak szaleniec. – Spojrzał na rozciągniętą na ziemi postać.

W tym momencie Gerald jęknął i poruszył się; z rany na głowie pociekła krew. Z trudem podniósł się na kolana. Nicholas odwrócił w ręce miecz i wymierzył w niego czubek, młodego Boleyna opuściła cała wola walki sprzed paru minut. Oparł się o beczkę z wodą i obrzucił nas pełnym nienawiści spojrzeniem.

Ze zranionej ręki Toby’ego, który stał oparty o mur, ciekła krew.

– Zrób sobie temblak! – zawołał do niego Barak. – Nicholas, pomóż mu. – Wymierzył czubek miecza w Barnabasa. – Ty tam, wstawaj, zabieraj brata i wynoście się stąd. Bez mieczy. Oba trafią do Wensum. Możecie jutro po nie zanurkować.

Barnabas, z wciąż krwawiącym ramieniem, podszedł do brata i nadspodziewanie czułym gestem objął go drugą ręką, po czym spojrzał na nas.

– Chryste, musimy więcej ćwiczyć – jęknął. – Stary garbus, spasiony kaleka, zwykły prostak bez prawa do miecza i chuda tyka… I tacy nas pokonują! Ale my was jeszcze dopadniemy, takich rzeczy nie puszczamy płazem.

– Nie puszczamy! – Spojrzenie płonących nienawiścią oczu Geralda w jego zalanej krwią twarzy wywołało we mnie zimny dreszcz. A potem chłopak jęknął i objął głowę rękami.

Barnabas raz jeszcze wlepił w nas nienawistne spojrzenie, splunął na ziemię i obaj powlekli się do wyjścia na ulicę, znacząc drogę śladami krwi.

Nicholas podszedł do Toby’ego, którego czarna czupryna i broda kontrastowały ze śmiertelnie bladą twarzą, oderwał rękaw koszuli ze zranionej ręki i zrobił z niego temblak.

– To tylko rana mięśnia – powiedział Toby. – Trzeba będzie szyć, ale to nic poważnego. – Zwrócił się do mnie twarzą. – Chryste Panie, ależ byli szybcy. No cóż! Tacy młodzi panicze są odpowiednio szkoleni – dodał z goryczą w głosie.

Podszedł do nas Barak. Wyglądał na załamanego.

– Nie powinienem był w ogóle przychodzić – jęknął. – W lewej ręce nie mam wcale siły. I tak jak ten sukinsyn Gerald powiedział, jestem za gruby, żeby się wdawać w bijatykę z kimś młodym i sprawnym. – Westchnął ciężko. – Przepraszam. Powinienem był wiedzieć, że mój czas już minął. To mogło kosztować cię życie.

Położyłem rękę na jego ramieniu.

– Zrobiłeś wszystko, co mogłeś – powiedziałem łagodnie.

Skrzypnęły drzwi domu i stanął w nich mężczyzna z latarnią w ręce.

– Chodźcie – rzucił Barak, nagle ożywiony. – Lepiej się stąd wynośmy. – Schylił się i podniósł miecze bliźniaków. – Nick, na litość boską, włóż tę koszulę.

– Znam te okolice i wiem, którędy pójść, żeby się nie natknąć na konstabli – oznajmił Toby.

Spojrzałem na niego.

– Wrócimy Pod Panieńską Głowę i wezwiemy do ciebie lekarza. Powiemy mu, że zostaliśmy napadnięci. – Parsknąłem gorzkim śmiechem. – Na Boga, chyba całe miasto już o nas plotkuje. A mieliśmy zachowywać dyskrecję.

Rozdział dwudziesty piąty

Tak jak się tego spodziewałem, pracowników zajazdu Pod Panieńską Głową zatkało na nasz widok. Wyjaśniłem panu Theobaldowi, że zostaliśmy napadnięci przez ulicznych oprychów, ale z jego miny wyczytałem, że chyba nie do końca mi uwierzył. Niemniej bez zwłoki wezwał lekarza, spokojnego i kompetentnego starszego medyka, Belysa. Ten posmarował ranę Toby’ego olejkiem lawendowym i zszył ją nie gorzej od mojego starego druha Guya.

Potem wszyscy czterej usiedliśmy w moim pokoju, by ochłonąć po walce i wyciągnąć z niej wnioski.

– Jeśli bliźniacy mówili prawdę – zacząłem – to tamtego wieczoru kilku ludzi mogło ukraść klucz. Każdy mógł użyć świecy do zrobienia woskowego odcisku w czasie, gdy sakiewka Geralda leżała niepilnowana na ławce.

– Zakładając, że wierzymy tym draniom – wtrącił ponuro Toby.

– Wymienili kilka osób, które powinniśmy sprawdzić. W tym zarządcę Boleyna, Chawry’ego.

– Czyli uważasz, panie, że to nie sprawka bliźniaków? – spytał Nicholas.

– Mam coraz większe wątpliwości. Choć nie należy ich całkiem skreślać. I ciekawe, że przyjaźnią się z ludźmi Southwella, skoro to właśnie on może dybać na majątek w Brikewell.

– Pozbawiona skrupułów banda rozwydrzonych paniczów – prychnął Toby. – To właśnie John Atkinson uprowadził dziewczynę z Mousehold Heath i próbował zmusić do małżeństwa. Pomagali mu w tym Southwell i kilku jego ludzi.

– I nie możemy też skreślić dziadka bliźniaków czy ludzi z jego służby – dorzuciłem, odchylając się na oparcie krzesła. – Ktoś z nich mógł w nocy zrobić odcisk klucza, następnego dnia rano zamówić u Snockstobe’a kopię i zwrócić oryginał do Brikewell.

– Ale jaki motyw mógł mieć ktoś poza Southwellem i Witheringtonem do zamordowania Edith i próby zrzucenia winy na Johna Boleyna? – zadał pytanie Nicholas.

– Nie widzę żadnego – przyznałem. – Przed wyjazdem z Londynu zostałem uprzedzony przez Copuldyke’a i Cecila, że ze względu na pozycję polityczną oraz powiązania z lady Marią Southwell jest nietykalny. I brak jakichkolwiek dowodów świadczących przeciwko niemu. Mamy wielu podejrzanych i żadnych dowodów. – Zwróciłem się do Baraka: – Wiesz może coś o ławie przysięgłych na procesie pojutrze?

– Chciałeś powiedzieć „jutro” – sprostował Barak, pokazując głową okno, za którym wstawał kolejny letni ranek, a ptaki na dziedzińcu kościelnym zaczynały śpiewać. – Już jest środa. Przysięgli zostaną wybrani spośród właścicieli ziemskich, wiejskiej szlachty i co znamienitszych mieszczan. A jak wiesz, miejscowa szlachta nie lubi Boleyna.

– Pośpijmy trochę – zaproponowałem znużonym tonem. – Toby, możesz się przespać w pokoju Nicholasa. Jack, chcesz spać u mnie? Do Błękitnego Dzika masz kawał drogi.

– Nie, spacer pomoże mi przewietrzyć głowę – odparł Barak. – Za parę godzin muszę stawić się do pracy.

– Rozumiem. Został nam jeszcze jeden trop do podjęcia. Porozmawiamy z bratem Grace Bone, choć to bardzo nikła nadzieja. – Westchnąłem. – A potem muszę odwiedzić Johna Boleyna w lochu i przygotować go do procesu. Jack, chciałbym, żebyś załatwił wezwania dla Daniela Chawry’ego i Simona Scamblera.

– Powiedziałeś, panie, że Scambler nie nadaje się na świadka – przypomniał mi Toby. – I co nowego może wnieść Daniel Chawry?

– Znaleźliśmy się w takiej sytuacji, że trzeba próbować wszystkiego. Warto zaryzykować i uzyskać od Scamblera zeznanie, że klucz do stajni został mu skradziony. Chawry może przynajmniej zaświadczyć, że John Boleyn był dobrym panem.

– Ciekawe, dlaczego tak często pił samotnie, i to w karczmie daleko od Brikewell – rzekł w zadumie Nicholas.

– Może siedział i marzył o Isabelli – zasugerował Barak.

– Uda ci się zdobyć te wezwania tak krótko przed procesem? – spytałem.

– Myślę, że tak. Choć pewnie brwi paru urzędników sądowych powędrują w górę.

Z trudem się podniosłem.

– No to chodź, odprowadzę cię do wyjścia. – Chciałem jeszcze porozmawiać z Barakiem w cztery oczy.

Zeszliśmy po szerokich drewnianych schodach. Było już zupełnie widno, ale wszyscy jeszcze spali i tylko siedzący przy drzwiach nocny stróż przyjrzał nam się podejrzliwie.

– Zostaniesz bohaterem plotek w tym zajeździe – mruknął Barak. Gdy znaleźliśmy się w wyłożonym kamieniami holu, spojrzał na mnie ze smutkiem. – Dopiero dziś w nocy do mnie dotarło, że moje dni wojownika już minęły. Może już w ogóle nie jestem zdatny do niczego i dla nikogo nieprzydatny.

Położyłem rękę na jego ramieniu.

– Głupstwa pleciesz. Być może wczoraj przeceniłeś swoje możliwości walki, ale twoja pomoc w sprawie była dla nas nieoceniona. Informacje o sędziach, zdobycie nakazów, twoje pomysły… Wszystko to pomogło nam bardziej, niż możesz sobie wyobrazić. Zawsze tak było i wciąż mi cię brakuje w codziennej pracy – powiedziałem niemal łamiącym się głosem.

Przez chwilę milczał.

– Kiedy występowaliśmy przed Sądem Próśb – odezwał się w końcu – czułem, że stając po stronie bezbronnych przeciwko oszukańczym właścicielom ziemskim i innym łajdakom, robimy coś pożytecznego. I jeszcze wcześniej, gdy pracowaliśmy dla lorda Cromwella, bo w niego wierzyłem. Może trochę na wyrost, ale wierzyłem. A teraz… – pokręcił ze zniechęceniem głową – moja praca w Londynie, sprowadzająca się do wyszukiwania dowodów na zlecenie adwokatów, jest jak walka szczurów w worku. A co do pracy w Sądzie Objazdowym, to każdego dnia przekonuję się, że prawo służy tylko tym, którzy mają władzę. Trzy dni na sprawy cywilne bogaczy, którzy wzajemnie się opluwają, i tylko jeden dzień na wszystkie przestępstwa kryminalne, bo następnego dnia skazańcy muszą już wisieć. Niedobrze mi się robi.

– Rozumiem. To jednak tylko praca. Prócz niej masz jeszcze Tamasin i dzieci.

– Dzieci tak, ale Tammy? Wyszło na to, że ona wszystkim rządzi i chyba mnie nie szanuje. Wcale się nie cieszę na powrót do domu.

– Małżeństwa przechodzą burzliwe okresy. Tamasin cię kocha i myślę, że ty też ją kochasz. Jestem pewien, że potrafisz wszystko załagodzić.

Przechylił głowę i skrzywił się.

– Jack, chciałem cię o coś spytać w cztery oczy.

– Tak?

Pokrótce powtórzyłem mu treść rozmowy Edwarda Browna, Vowella i człowieka nazwanego Milesem, którą niechcący podsłuchałem w ogrodzie gospody Pod Błękitnym Dzikiem.

– Mówili jak wywrotowcy i zgodnie z prawem powinienem ich zadenuncjować – dodałem.

Barak przyjrzał mi się wnikliwie.

– To pewnie były tylko takie buntownicze pogaduszki. Dużo się tego ostatnio słyszy.

– Myślę, że to było coś więcej. Ci ludzie rozmawiali poważnie.

Zmarszczył czoło.

– A jeśli nawet, to co? Doniósłbyś na męża Josephine i na Vowella, który pomógł ci dopaść bliźniaków, i naraziłbyś ich na brutalne przesłuchanie? – Pokręcił głową. – Nie, niczego nie słyszałeś i nic mi nie powiedziałeś. A poza tym, jeśli wśród tutejszego chłopstwa szykuje się powstanie, to czy nie mają wystarczających ku temu powodów?

– Boję się przemocy i rozlewu krwi.

– Przecież nie wiesz, co mieli na myśli.

– To prawda.

– Nic więc nie mów. Nikomu ani słowa.

Przez chwilę milczałem, po czym bąknąłem:

– Dobrze.

Klepnął mnie w ramię.

– Co ma być, to będzie – rzucił.

Byłem tak wycieńczony, że spałem głębokim snem aż do chwili, gdy obudzono mnie o szóstej. Spełniłem obietnicę i napisałem do Parry’ego i lady Elżbiety, że odkryłem nowy ślad – klucz – i mam nowy trop, który zamierzam podjąć jeszcze przed jutrzejszym procesem.

Przy śniadaniu poinformowałem Toby’ego, że po zaprowadzeniu nas do miejsca zamieszkania brata Grace Bone będzie mógł wrócić do rodziców, ale będzie mi znów potrzebny jutro rano w sądzie.

Ucieszył się i podziękował. Nadal wyglądał blado, a ukryta pod dubletem obandażowana ręka niewątpliwie musiała sprawiać mu ból.

– Jestem ci szczerze wdzięczny za twoją pomoc, zwłaszcza wczoraj wieczorem – powiedziałem. – I bardzo mi przykro, że zostałeś raniony.

– Dobrze było dopaść tych żałosnych drani – odparł cicho.

Wkrótce potem powtórzyliśmy wczorajszą trasę: przekroczyliśmy rzekę i poszliśmy w górę Oak Street, szeroką aleją ciągnącą się aż do bramy Świętego Marcina, którą wjeżdżało się do miasta od północy. W oddali widać już było mury miejskie. Znów zapowiadał się upalny dzień i wyglądało na to, że nastał dłuższy okres pięknej słonecznej pogody. Była środa, dzień targowy; zakurzonym traktem toczyło się mnóstwo wozów z towarami. Minęliśmy duży plac ze stojącym pośrodku kościołem i wkroczyliśmy do dzielnicy z domami mieszkalnymi w pobliżu bramy. Ku mojemu zaskoczeniu Peter Bone mieszkał w całkiem dużym, choć dość zaniedbanym piętrowym domu z łuszczącą się farbą, wystającymi z tynku belkami i grzybem na ścianach. Drzwi otworzył wysoki, szczupły i przystojny mężczyzna koło trzydziestki, bez zarostu na twarzy, z ciemnobrązową czupryną i inteligentnymi piwnymi oczami, którymi czujnie się nam przyglądał. W ręce trzymał wrzeciono z nawiniętą wełnianą przędzą, czym nieco mnie zaskoczył.

– Pan Peter Bone? – upewniłem się.

Westchnął głęboko i zrezygnowanym tonem powiedział:

– Tak. Słyszałem, że szuka mnie jakiś jurysta z Londynu w sprawie siostry, która pracowała u tego Johna Boleyna, co go teraz będą sądzić. Chyba lepiej wejdźcie do środka.

Znaleźliśmy się w dużej i jasnej, ale bardzo skromnie urządzonej izbie, w której stały tylko zarzucony motkami wełny stół z czterema krzesłami i komoda oraz łóżko pod ścianą. Gospodarz poprosił, byśmy usiedli, i spytał, czy napijemy się piwa.

– Nie, dziękujemy – odparłem. – Z żalem dowiedzieliśmy się, że Grace i pana druga siostra zeszły z tego świata.

– Zima była w tym roku taka ostra i długa, że wielu tego nie przeżyło. – Oczy na moment zamglił mu smutek. – Biedna Mercy dostała gorączki płuc, a Grace szybko poszła w jej ślady. Nawet nie miałem za co ich pochować. Spoczęły we wspólnym grobie, jak większość tutejszych zmarłych. – Patrzył na mnie ze smutkiem, lecz w jego spojrzeniu pojawiła się także złość. – Może to grzech tak mówić, ale żałuję, że do nich nie dołączyłem. Nic mi już nie zostało.

– W domu na pewno zrobiło się pusto – zauważył cicho Toby.

Peter Bone westchnął.

– Wynająłem pokoje Grace i Mercy, a także swoją dawną sypialnię, żeby zebrać trochę pensów. – Spojrzał na mnie wyzywająco. – Właściciel domu nic o tym nie wie, to wbrew warunkom dzierżawy.

– Nikomu nie powiemy. Zapewniam, że nie przyszliśmy tu po to, żeby panu dodawać nowych trosk. Dziękujemy, że zgodził się pan z nami porozmawiać.

Jeszcze przez chwilę nam się przyglądał, po czym przeniósł wzrok na stół.

– Kiedyś miałem tu warsztat tkacki. Jeszcze dwa lata temu w tej izbie stało krosno, a siostry pomagały mi w pracy. Ale bogacze z Norwich skupili wszystko w swoich rękach i pozbyli się takich jak ja. Musiałem sprzedać krosno. Dzięki Grace i Mercy jakoś żyliśmy z przędzenia, ale teraz zostałem już tylko ja i sam muszę wykonywać tę kobiecą pracę. – Rzucił wrzeciono na stół w nagłym przypływie złości.

– Rozumiem, że jednym z takich bogaczy jest Gawen Reynolds, ojciec dawnej pani Grace, Edith Boleyn.

– Tak, to jeden z nich. Jego rodzina od lat handluje wełną. Zbił na tym majątek dzięki skupieniu w swoich rękach wszystkich etapów produkcji, od skupu surowego runa poprzez jego gręplowanie i farbowanie aż po tkanie. Przez takich chciwców jak Reynolds wielu biedaków straciło środki do życia. – Popatrzył na mnie. – Ale nie przyszedłeś tu, panie, po to, by wysłuchiwać moich narzekań. Zapewne wydaję ci się bezczelnym typem.

– Nie. I szczerze ci współczuję.

Spojrzał na mnie spod zmrużonych powiek.

– No to co chcesz widzieć o Grace, Boże, daj jej duszy wieczny odpoczynek.

– Wiem, że rzuciła służbę u Edith Boleyn krótko przed jej zniknięciem przed dziewięciu laty. Czy wróciła wtedy prosto do domu?

– Tak. Mieszkała ze mną i Mercy aż do śmierci.

– Czy wiesz, dlaczego tak nagle odeszła? Czy coś się wydarzyło między nią a panią Edith lub panem Boleynem?

– Wciąż powtarzała, że w tym domu są same kłopoty. Służyła tam pięć lat. Mówiła, że jej pani nie znosiła męża. Spali w oddzielnych pokojach i Edith skarżyła się Grace, że nie może ścierpieć widoku jego ani synów.

– Czy powiedziała dlaczego?

Peter wzruszył ramionami, nie przestając świdrować mnie wzrokiem, jakby chciał ocenić, jakie wrażenie robią na mnie jego słowa.

– Edith mówiła Grace, że coś takiego w niej siedzi i że sama tego nie rozumie. Kiedyś powiedziała nawet, że zastanawia się, czy nie wisi na niej klątwa. Nie poznałem pana Boleyna, ale Grace mówiła, że to przyzwoity człowiek, tylko miewa napady złości. Myślę, że Edith mogła być szalona. Grace mówiła, że często odmawiała jedzenia i że z krągłej kobiety została sama skóra i kości.

– Zwierzała się pana siostrze?

– Grace miała dobre, współczujące serce. – Spojrzał na nas nieco prowokacyjnie. – Ale w końcu nawet dla niej było tego za dużo. Jej pani odkryła, że mąż gzi się z dziewką z karczmy, i choć go nie znosiła, bardzo ją to obeszło. Bliźniacy robili się coraz gorsi, zrzucali ze schodów swoich nauczycieli i wyprawiali inne straszne rzeczy, a pan Boleyn coraz częściej miewał napady furii. Grace czuła, że szykuje się jakiś wybuch, i któregoś dnia uznała, że ma tego dość. Uciekła stamtąd i wróciła do domu.

Przyjrzałem mu się uważnie.

– Wkrótce potem zniknęła też Edith Boleyn.

– Tak, wiem.

– Szukali Grace jako świadka.

– Ale jej nie znaleźli. Nie wiedzieli, gdzie mieszkam, bo krótko przed tym Mercy i ja się przeprowadziliśmy. Zastanawialiśmy się nad tym we trójkę i uznaliśmy, że nie chcemy mieć nic wspólnego z Boleynami. – Uśmiechnął się półgębkiem. – Ludzie z naszego środowiska trzymają sztamę, dopilnowaliśmy więc, żeby nikt nie zdradził władzom naszego nowego adresu. Po jakimś czasie przestali jej szukać.

– Grace mogła rzucić pewne światło na tę tajemnicę, przynajmniej w kwestii charakteru swojej pani – rzekł surowym tonem Nicholas.

To wywołało u Petera nagły przypływ agresji.

– Nie próbuj mnie pouczać, chłopaczku w todze prawniczej. Nie chcieliśmy mieć nic wspólnego z tą zwariowaną rodziną, zwłaszcza po zniknięciu Edith. – Zwrócił się do mnie: – Zamierzacie donieść na nas po dziewięciu latach, że ukrywaliśmy się przed władzami? No cóż, mnie mogą zwinąć, ale żeby się dobrać do Grace i Mercy, będą musieli głębiej pokopać.

Toby uniósł ręce w pojednawczym geście.

– Nikt nie zamierza na nikogo donosić. Panu komisarzowi zależy tylko na ustaleniu wszystkiego, co może rzucić światło na tę sprawę, a czasu na to mamy bardzo mało. Wybacz, proszę, panu Nicholasowi, ale on ma skłonności do smędów.

Nicholas oblał się rumieńcem.

– Dzięki, że znalazłeś dla nas czas, panie Bone – rzuciłem pospiesznie. – Nie będziemy cię już więcej nachodzić.

– Pomógłbym wam, gdybym tylko mógł. – Peter pokiwał głową. – Ale nie wiem nic na temat śmierci Edith Boleyn.

– To za stratę czasu. – Położyłem na stole pięć szylingów.

Popatrzył na monety i zgarnął je dłonią, lecz nawet na mnie nie spojrzał.

– Muszę wracać do pracy – mruknął.

Gdy wyszliśmy z domu, obejrzałem się i zobaczyłem go w oknie; patrzył na nas, przekładając z ręki do ręki wrzeciono. W zwężonych oczach Petera Bone’a wciąż było widać napięcie.

Rozdział dwudziesty szósty

Toby opuścił nas, by wrócić po konia Pod Panieńską Głowę. Zapewnił nas, że stan jego ręki pozwoli mu bez trudu dojechać do gospodarstwa rodziców.

– Chcę porozmawiać z Boleynem w cztery oczy – powiedziałem Nicholasowi. – Ty w tym czasie odwiedź biuro koronera i dowiedz się, czy przeprowadzili już badanie ciała Snockstobe’a.

– Na pewno je zbadali. Pewnie zaczyna już cuchnąć – odburknął ze złością Nicholas.

Spojrzałem na niego ze zdziwieniem.

– Co cię gryzie? – spytałem.

– To przez tego Lockswooda. Zawsze się mnie czepia.

– Bo miewasz smędy – powiedziałem z uśmiechem. – Szczerze mówiąc, miał rację. Pouczanie o wymogach moralności kogoś w sytuacji biednego Bone’a nie było zbyt… delikatne.

– Dobrze, może się myliłem. Ale to Lockswood ma smędy. Jest tylko zwykłym pomocnikiem adwokata, a odzywa się do nas jak ktoś równy nam.

– Barak też był tylko moim pomocnikiem.

– Ale znasz go od wielu lat. On może sobie na więcej pozwolić. I nie jest takim wrednym czepialskim jak Lockswood.

– Miałem nadzieję, że jakoś się dogadacie, zwłaszcza po doświadczeniach wczorajszego wieczoru – mruknąłem, kręcąc głową. – Nick, możecie się z Tobym nie lubić, ale musicie się nauczyć wzajemnie tolerować. Jak dobrze pójdzie, za parę dni już nie będzie nas w Norwich.

– Postaram się. Ale on mi tego nie ułatwia. Żebyś widział, panie, jak on na mnie czasami patrzy.

– Jeszcze parę dni – powtórzyłem. – A teraz idź do koronera. Spotkamy się pod główną bramą zamkową.

Po pokonaniu stromych uliczek Norwich i dotarciu do rynku poczułem się znów obolały i skonany. Zapewne dawał o sobie znać brak snu ostatniej nocy. Rynek buzował aktywnością i cały wielki plac był pełen ludzi; wszędzie ciągnęły się rzędy ocienionych kolorowymi daszkami straganów, na których sprzedawano warzywa, ryby i mięsiwo, wyroby żelazne i wełniane. Sprzedawcy wzajemnie się przekrzykiwali. Na końcu alejki targowej znajdowała się wolna przestrzeń, na której na kawałkach szmat przybysze ze wsi porozkładali swoje towary: ser i masło, pomarszczone jabłka i gruszki z ubiegłorocznego zbioru. Przekupnie wabili mnogością wszelakich drobiazgów: szpilek, drewnianych skopków, książeczek z wierszami i modlitwami, kolorowych wstążek. Przeszedłem obok straganu dawnego pracodawcy Scamblera i to mi przypomniało, że muszę jeszcze raz odwiedzić chłopaka.

Dotarłem do zamku i omiotłem wzrokiem budynek siedziby hrabstwa, w którym nadal toczyły się procesy cywilne. Tak jak poprzednio, dozorca poprowadził mnie w dół brzęczącymi pod nogami żelaznymi schodkami i wszedł wraz ze mną do celi.

– Popatrzcie na niego – rzucił z pogardą. – Zostały mu niecałe dwa dni życia, a on sobie spokojnie leży i drzemie.

Wiedziałem z doświadczenia, że niekiedy ludzie z nerwów i strachu szukają ucieczki we śnie, bo wiedzą, że i tak nie mogą już nic zrobić w swojej sprawie. Dozorca bezceremonialnie potrząsnął Boleynem, a ten poderwał się na pryczy i zamrugał.

– Co… co jest…

– Dzień dobry, John.

Przegarnął brudnymi palcami zmierzwione włosy i usiadł.

– Prosiłem ich, żeby mi się dali umyć i ogolić przed jutrzejszym procesem, ale odmówili – jęknął.

– Dopilnuję, żeby się zgodzili. Wystarczy sięgnąć do kieszeni.

– Isabella ma dziś wieczorem przynieść przyzwoite ubranie, więc przynajmniej nie będę wyglądał jak żebrak. Zatrzyma się przy rynku, w gospodzie Pod Białym Koniem, razem z moim zarządcą Chawrym. Powinni tu być około siódmej. Mógłbyś się z nimi spotkać i przygotować ich do rozprawy?

– Oczywiście.

– Wyrazili zgodę na to, żeby odwiedziła mnie wieczorem.

– Chciałbyś, żebym przy tym był?

Uśmiechnął się smutno.

– Nie, dziękuję. To może być nasze ostatnie spotkanie. – Zaczerpnął głęboko powietrza. – Masz jakieś wiadomości, panie Shardlake?

Powiedziałem mu o nagłej śmierci ślusarza i o tym, że Grace Bone też nie żyje, a jej brat nie miał dla mnie żadnych istotnych szczegółów. Na koniec zrelacjonowałem mu spotkanie z bliźniakami, choć nie wspomniałem, że doszło między nami do walki na miecze. Boleyn ze smutkiem pokręcił głową.

– Wiesz, panie Shardlake, to dziwne, ale mam nadzieję, że już nigdy ich nie zobaczę. Choć nadal nie wierzę, by mieli coś wspólnego ze śmiercią matki.

– Gdybyśmy tylko mogli ustalić tożsamość człowieka, który przyniósł do warsztatu Snockstobe’a klucz… czy też jego woskowy odcisk… w celu dorobienia kopii. Ale nie ma szans, by to ustalić do jutra. Terminator uciekł, ale nawet on nie mógłby zidentyfikować tego człowieka. Jest krótkowidzem, przynajmniej tak twierdzi. – Pokręciłem ze smutkiem głową.

Boleyn uniósł rękę.

– Zrobiłeś wszystko, co było do zrobienia, panie Shardlake. Jestem wdzięczny.

Dziwne, że to on mnie pocieszał. Idąc do niego, postanowiłem, że raz jeszcze spróbuję go podpytać, gdzie naprawdę był wieczorem w dniu śmierci Edith, i że w końcu mu powiem o prośbie lady Elżbiety o ułaskawienie. Z czysto ludzkich względów nie mogłem tego dłużej przed nim ukrywać.

Boleyn wlepił we mnie spojrzenie.

– Jest jeszcze coś, o czym powinienem ci powiedzieć, panie Shardlake. – Zawiesił na moment głos. – Mam w Brikewell skrytkę ze sporą kwotą pieniędzy. Trzymałem je w rezerwie, na wypadek gdyby wierzyciele próbowali mnie doprowadzić do bankructwa. Dwadzieścia dawnych suwerenów w czystym złocie.

– To spora suma – rzuciłem, unosząc brwi.

– Powiem dziś Isabelli, gdzie jest schowana. Jeśli moje sprawy przybiorą zły obrót, ona zostanie bez pensa, powinna je więc już teraz przejąć. – Uśmiechnął się kwaśno. – Pieniądze są schowane w dziurze w tylnej ścianie stajni Midnighta. Niezłe miejsce, co? Pilnowane przez mojego szalonego konia. Poza mną nikt o nim nie wie.

– Panie Boleyn… – wykrztusiłem zaskoczony – to może rzucać zupełnie nowe światło na sprawę klucza do stajni. A jeśli ktoś z domowników, bliźniacy, Chawry lub ktoś ze służby, widział, jak chowałeś tam pieniądze, to oznaczałoby zupełnie nowy motyw dla kradzieży klucza. – Nie odważyłem się zasugerować, że mogłaby to także być Isabella.

Boleyn prychnął niecierpliwie.

– Myślisz, że się nad tym nie zastanawiałem? Mam tę skrytkę od ponad roku. Nikt nie wiedział o jej istnieniu i nikt nie ważył się wchodzić do stajni z wyjątkiem mnie i Scamblera. Ale gdyby nawet ten klucz został skradziony po to, by dobrać się do moich pieniędzy, jak miałoby to mi pomóc i wskazać, że nie zabiłem żony? Wręcz przeciwnie: znaczyłoby, że kradzież klucza nie miała żadnego związku z morderstwem.

– Masz rację – przyznałem po chwili zastanowienia. – Ale jeśli mam ci pomóc, muszę znać wszystkie okoliczności. I to ja mam kwalifikacje do tego, by orzekać, co jest ważne dla sprawy. Dlatego muszę jeszcze spytać o kilka rzeczy. – Zaczerpnąłem głęboko powietrza i zauważyłem, że Boleyn jakby się w sobie skulił. – Po pierwsze, sprawa napaści Witheringtona na Brikewell. Czy wiedziałeś, że twoi synowie skrzyknęli bandę awanturników z towarzystwa związanego z sir Richardem Southwellem?

– Wiedziałem, że sprowadzili grupę kolegów, ale nie, że są oni związani z Southwellem. – W jego głosie dało się słyszeć poirytowanie. – Mam nadzieję, że nie będziesz mnie znów krytykował za to, że broniłem swojej ziemi.

Przed oczami stanął mi obraz chłopaka, którego uraz głowy uczynił idiotą, ale zachowałem to dla siebie.

– Muszę jeszcze cię spytać o twoje alibi – rzuciłem ostro. – Ani przez chwilę nie uwierzyłem, że cały tamten wieczór spędziłeś w swoim gabinecie. Jeśli wyszedłeś wtedy z domu, żeby się z kimś spotkać, mogłoby ci to dać prawdziwe alibi.

Spojrzał mi prosto w oczy.

– Cały tamten wieczór spędziłem w swoim gabinecie – oświadczył.

– I tak zeznasz jutro przed sądem?

– Tak.

– Zatem muszę ci powiedzieć, że choć zrobię wszystko, co w mojej mocy, żeby cię wybronić, jest bardzo prawdopodobne, że zostaniesz uznany za winnego.

Skinął głową i powiedział cicho:

– Wiem od dozorcy, że sędzia nakazał katowi krótki zwis.

– Sędzia Gatchet wspomniał o tym w mowie powitalnej.

– I to on będzie mnie sądził?

– Tego nie wiem. On albo Reynberd, albo nawet obaj razem, zważywszy na skomplikowany charakter sprawy.

Długo milczał. Przez chwilę nawet myślałem, że może wreszcie powie, co robił tamtego wieczoru, on jednak bąknął tylko:

– Podobno można wisieć i dusić się przez dwadzieścia minut, zanim w końcu się umrze.

– Nie zawsze trwa to aż tak długo.

Zaczerpnął głęboko powietrza.

– No dobrze. To jak mam się zachowywać przed sądem?

– Procesy kryminalne trwają krótko, ten nie powinien potrwać dłużej niż pół godziny. Odpowiadaj na pytania sądu szczerze i prawdziwie. Koroner złoży oświadczenie o znalezieniu zwłok, potem będzie zeznawał konstabl, który znalazł siekierę i buty w stajni Midnighta. – Zaczerpnąłem powietrza. – Gawen Reynolds i twoi synowie też postanowili zeznawać i wszyscy trzej zapewne zaświadczą, że Edith była dobra, w przeciwieństwie do ciebie.

Przymknął oczy i wypuścił ze świstem powietrze. Pomyślałem, że w ten dziwny sposób sygnalizuje ostateczne zerwanie więzów z synami.

– Isabella będzie moim jedynym świadkiem – powiedział cicho.

– Jej zeznanie, że byłeś dobrym mężem, będzie bardzo ważne. Ale wzywam też na świadka Simona Scamblera, żeby opowiedział o kradzieży klucza, a także twojego zarządcę, Chawry’ego. Myślisz że on też zezna, że byłeś dobrym panem?

– Na pewno. Tylko że Chawry nie znał Edith. Pracował u mnie zaledwie pięć lat.

– I choć nie wolno mi cię reprezentować, ja też będę chciał zeznawać o skradzionym kluczu i ślusarzu, tyle że sędzia może to uznać za wiedzę zasłyszaną i nie dopuścić do moich zeznań. Jeśli koroner potwierdzi, że ślusarz został zamordowany, co powinno być wkrótce jasne, może nam to pomóc. Zeznam też, że widziałem miejsce śmierci Edith, i zaświadczę, że dokonanie tego morderstwa przez jedną osobę byłoby niezwykle trudne. Ale sprawą zasadniczą, którą podkreślę… i ty też powinieneś to zrobić… będzie to, że takie wystawienie zwłok na widok publiczny byłoby z twojej strony szaleństwem, bo od razu kierowało podejrzenia na ciebie i zakończyło twój związek małżeński z Isabellą.

– Oczywiście – przyznał Boleyn głosem, w którym zabrzmiała nowa nutka nadziei. – Zrobię, jak mówisz.

Zaczerpnąłem powietrza.

– Jest jeszcze coś, o czym muszę ci powiedzieć. Nie wspominałem o tym wcześniej, bo takie dostałem polecenie. – Spojrzałem mu prosto w oczy. – A także dlatego, że miałem nadzieję, że zechcesz zmienić swoją wersję tego, co robiłeś w wieczór morderstwa.

– Nie mam czego zmieniać.

– Dobrze. Otóż to, co mam ci do przekazania, brzmi następująco: jeśli zostaniesz uznany za winnego, na polecenie lady Elżbiety mam od razu wystąpić o ułaskawienie. Mam pismo w tej sprawie z jej podpisem. Lady Elżbieta posmaruje pieniędzmi koła sprawiedliwości. – Patrzył na mnie szeroko rozwartymi oczami, a ja kontynuowałem: – Nie wątpię, że samo jej imię wystarczy do odłożenia egzekucji, jeśli zostanie zasądzona, nie mogę jednak zagwarantować, że zapewni ułaskawienie. W wyniku afery z Seymourem jej stosunki z lordem protektorem są nadal napięte i lady Elżbieta rzadko widuje swojego brata, króla. A co do siostry, Marii… – Zawiesiłem głos, nie kończąc zdania.

Oczekiwałem po Boleynie wybuchu złości i pretensji, że dotąd to przed nim ukrywałem, on jednak tylko pokiwał głową.

– Czyli być może się myliłem – powiedział.

– Co do czego?

– Gdy trwało moje małżeństwo z Edith i bliźniacy dorastali, miałem wrażenie, że nad moją rodziną zawisła klątwa. Jakieś zło ciągnące się od egzekucji Anny Boleyn. Potem ożeniłem się z Isabellą i takie myśli ustały, ale wtedy stało się to. – Westchnął. – Więc może teraz córka Anny Boleyn mnie wyratuje.

– Należy mieć nadzieję. – Pamiętałem słowa Petera Bone’a, że Edith też mówiła o klątwie.

John Boleyn uśmiechnął się smutno.

– Rozumiem powody, dla których wcześniej nie mówiłeś mi o ułaskawieniu. Liczyłeś, że się przyznam, że tamten wieczór spędziłem poza domem. Jesteś w każdym calu prawnikiem, panie Shardlake, czyż nie?

– Tak. I czasem stanowi to dla nas nie lada brzemię.

Podał mi rękę do uściśnięcia.

Poświęciłem jeszcze trochę czasu na poinstruowanie go, jak ma się zachowywać w sądzie i jak wzywać świadków. Ten obowiązek spadnie na niego, ponieważ nie mogłem go oficjalnie reprezentować. Wydawał się uważnie słuchać i wszystko rozumieć.

– Zobaczymy się jutro – powiedziałem na koniec. – Bądź dzielny, panie Boleyn.

– Będę. Po tym, co mi dziś powiedziałeś, może nawet wieczorem się pomodlę. Bo widzisz, odwróciłem się od Boga, gdy uznałem, że jest moim wrogiem.

Opuściłem lochy i wolnym krokiem wyszedłem na słońce, mrużąc oczy. Czekający na mnie Nicholas miał ponurą minę.

– No i co? – spytałem.

– Zbadali ciało wczoraj – odrzekł. – Nie znaleźli żadnych ran, a w płucach miał pełno wody. Snockstobe się utopił.

– Musiał się utopić, jeśli został zepchnięty.

– Oficjalne podanie przyczyny zgonu nastąpi w przyszłym tygodniu, ale człowiek koronera powiedział mi, że niemal na pewno będzie to nieszczęśliwy wypadek.

– Czyli zatrzaskują nam przed nosem kolejne drzwi – powiedziałem cicho i znów pomyślałem o Boleynie, Edith i wiszącej nad nimi klątwie.

Niewiele mi już zostało do zrobienia przed jutrzejszym procesem. Nicholas przypomniał, że według słów bliźniaków zarządca Boleyna, Chawry, był na walce kogutów w dniu, gdy znaleźli się tam z kluczem w sakiewce Geralda.

– Mógł coś zauważyć – dodał Nicholas.

– Możemy przynajmniej go o to spytać – powiedziałem. – I powinniśmy się zobaczyć ze Scamblerem.

Zjedliśmy obiad w gospodzie pełnej handlarzy z targu i poszliśmy Ber Street do domu Scamblera. Ku mojemu zdziwieniu, zbliżając się do rudery udającej dom, usłyszeliśmy dobiegający ze środka radosny śpiew:

Bóg ze swymi aniołami uratuje

Biedne dusze, które Chrystus miłuje…

Zaskoczyła mnie czystość i melodyjność głosu, wyobraziłem sobie jednak, jak dziwne musi się zdawać takie zachowanie miejscowym dzieciom.

– Co on, na litość boską, wyprawia? – żachnął się Nicholas.

– Śpiewa i tańczy – odparłem, wzruszając ramionami. – Ma dobry głos. Założę się, że był w tym szkolony.

Gdy zapukaliśmy do drzwi, śpiew natychmiast ustał, uchyliły się i w szparze ukazała się skrzywiona twarz ciotki Hildy.

– To znowu wy – mruknęła ze złością, ale otworzyła drzwi, wpuściła nas do głównej izby i natychmiast się rozdarła: – Smoluch! Mówiłam ci, żebyś zamykał te okiennice. I przestań doprowadzać mnie do szału tym swoim śpiewaniem i tłuczeniem się po domu!

Scambler znieruchomiał i opuścił głowę.

– Przynajmniej trzymam go w domu – zwróciła się do nas jego ciotka. – Nawet nie wytknęłam nosa poza te ściany. Poprosiłam sąsiadów z kościoła, żeby przypilnowali domu, i musiałam zapłacić jednemu, żeby przyniósł coś do jedzenia. – Mówiąc to, bezwstydnie wyciągnęła do mnie rękę. Kiedy położyłem na niej srebrnika, jęknęła. – To nie w porządku, żeby trzymać ludzi w domu i straszyć starą kobietę. A jeszcze Smoluch doprowadza mnie do szału, bo koniecznie chce wyjść.

Chłopak popatrzył na nas ze zdziwieniem.

– A czego mam się bać? Od bliźniaków już nieraz dostałem lanie.

Powstrzymałem się od stwierdzenia, że tym razem mogłoby to być coś więcej niż lanie, i znów poczułem wyrzuty sumienia, że nie mogę mu służyć lepszą opieką. Przynajmniej liczyłem na to, że gdyby działo się coś złego, ciotka Hilda podniesie wrzask na całą okolicę.

– Jeszcze tylko jeden dzień – powiedziałem, wciągnąłem powietrze i dodałem: – Simon, chciałbym, żebyś przyszedł do sądu i zeznał, jak to było z tym kluczem.

Chłopak zrobił przerażoną minę.

– Mam mówić w sądzie przy tych wszystkich ludziach? Przy sędziach?

– Nic ci się nie stanie – uspokoiłem go. – Cały czas będę koło ciebie. Ale to ważne, żeby sąd usłyszał twoją opowieść.

– Zapłacą mu za to?! – zawołała ciotka Hilda, spoglądając na mnie chciwie.

– Nie.

– To nie idź, Smoluch.

Scambler jednak głęboko odetchnął i oświadczył:

– Pójdę, panie Shardlake, jeśli pan i pan Nicholas też tam będziecie.

– Dziękuję, Simon – rzuciłem.

Kobieta wydęła usta.

– To pewno znaczy, że ja też tam muszę pójść i mieć go na oku – burknęła.

– Jak chcesz – odparłem. – Ale twoja ciotka ma rację, Simon, powinieneś zamykać te okienice. Tak na wszelki wypadek.

– Jest za gorąco – jęknął Scambler.

– Lepiej być bezpiecznym, niż potem żałować.

Ciotka Hilda odprowadziła nas do drzwi.

– Czasami mi się zdaje, że sam szatan zesłał tego chłopaka, żeby mnie dręczył – burknęła, zatrzaskując nam drzwi przed nosami.

Wróciliśmy Pod Panieńską Głowę i resztę popołudnia przespaliśmy, nadrabiając zaległości. O siódmej coś szybko przegryźliśmy i wyruszyliśmy spacerem na rynek, gdzie mieściła się gospoda, w której miała się zatrzymać Isabella. Idąc przez Tombland, ujrzeliśmy bogato odzianego wysokiego mężczyznę, stojącego w wejściu do eleganckiego dwupiętrowego domu i wygrzewającego się w popołudniowym słońcu. Choć dobrze po pięćdziesiątce, był przystojny i miał długie siwe włosy. Na jego twarzy malował się wyraz zatroskania, a duże oczy patrzyły czujnie. Niektórzy przechodnie kłaniali mu się.

Przypomniałem sobie, że we wtorek widziałem go w grupie notabli witających sędziów przed ratuszem. Toby wskazał mi go wtedy i powiedział, że to Augustine Steward, jeden z najznamienitszych mieszkańców Norwich. Przypomniałem też sobie słowa Petera Bone’a o bogatych kupcach, którzy trzymają w swoich rękach całą produkcję i handel wyrobami tekstylnymi.

Na rynku trwało już wielkie sprzątanie; handlarze ładowali niesprzedane towary na wozy, dzieci w łachmanach uwijały się między nogami, wyszukując nadgniłe owoce i skrawki zepsutego mięsa. Weszliśmy do gospody i przecisnęliśmy się przez tłum handlarzy i prawników z Sądu Objazdowego, którzy rozluźniali się przy piwie po dniu pracy. Spytaliśmy o panią Isabellę Boleyn i na dźwięk jej nazwiska parę osób obrzuciło nas zaciekawionymi spojrzeniami. Skierowano nas na pierwsze piętro.

Zapukaliśmy do drzwi i stanęła w nich Isabella. Była w zielonej sukni z wysokim kołnierzem, eleganckiej, lecz nie nazbyt ostentacyjnej, akurat odpowiedniej do sądu. Blond włosy miała upięte pod dopasowanym kolorem czepcem. Jej ładna twarz sprawiała wrażenie wymizerowanej, ale spokojnej. Na nasz widok uśmiechnęła się z ulgą.

– Dzięki za przyjście, panie Shardlake. Dojechaliśmy tu pół godziny temu. Ludzie się na nas gapią.

– Obawiam się, że tak już będzie do końca procesu.

– Widziałeś się dziś z moim mężem? – spytała. – Są jakieś nowe wiadomości?

– Tak, widziałem go. Lecz, niestety, nie mam żadnych nowych wieści.

Twarz jej sposępniała, a ja pokrótce opowiedziałem jej o Snockstobie.

– Dobry Boże! – wykrzyknęła. – Jeszcze jedna ofiara. Zepchnięto go z mostu?

– Tak sądzę, choć nie jestem w stanie tego dowieść.

Opowiedziałem przebieg dzisiejszej wizyty u Johna Boleyna i przekazałem wiadomość o skrytce z pieniędzmi, o której mąż powie jej szczegółowo. Obserwowałem, jak na to zareaguje, ale jej reakcja wyrażała tylko autentyczne zaskoczenie i radość.

– Bogu dziękować, że John był tak zapobiegliwy – powiedziała.

Na koniec wspomniałem o prośbie Elżbiety o ułaskawienie. Nie miałem wątpliwości, że Boleyn jej o tym powie, więc tylko podkreśliłem, jakie to ważne, by nie zdradzić się z tym przed procesem. Usiadła, drżąc z ulgi, i z oczu popłynęły jej łzy radości.

– Bogu dzięki, Bogu dzięki – szepnęła.

– Uprzedziłem męża, że rezultat nie jest pewny.

– Ale daje nadzieję. – Wytarła chustką oczy. – Wybacz mi, panie, ale jestem tylko słabą kobietą, zawsze skłonną do płaczu.

– Myślę, że wykazałaś się, pani, niezwykłą odwagą i siłą w obliczu tak ciężkiej próby – wtrącił Nicholas i Isabella uśmiechnęła się do niego z wdzięcznością.

– To prawda – potwierdziłem, po czym nabrałem powietrza i dodałem: – Jest tylko jedna sprawa, w której twój mąż pozostaje nieporuszony. Myślę, że tego wieczoru, kiedy zginęła Edith, wyszedł z domu. Czy nie wiesz, dokąd mógł wtedy pójść?

– Bo jeśli wiesz, musisz nam to powiedzieć teraz, bo potem będzie za późno – dodał Nicholas.

Spojrzała mi prosto w oczy.

– Nic o tym nie wiem – oświadczyła. – Jeśli John wyszedł wtedy z domu, to zrobił to potajemnie, nic mi o tym nie mówiąc. – W jej głosie pojawiła się nuta rozdrażnienia. – Czy nie sądzisz, panie, że zdając sobie sprawę, co mu grozi, powiedziałabym, gdybym coś wiedziała?

– A zatem przed wizytą u męża powinnaś, pani, wiedzieć, co wydarzy się jutro. Zamierzam wezwać na świadka Chawry’ego. Twój mąż twierdzi, że będzie zeznawał na jego korzyść. Zaświadczy, że mąż był dobrym panem.

– Tak, na pewno. Daniel i mój mąż się lubią. To dobry człowiek, jedyny członek służby, który okazał się lojalny. Musiałam go wziąć tu ze sobą, bo nie mam już pokojówki. Daniel zajmuje sąsiedni pokój. Zapewne wzbudzi to plotki.

– Możesz go zawołać? Chciałbym go o coś spytać.

Isabella wyszła z pokoju i po paru minutach wróciła z Chawrym. Był jak ona ubrany elegancko, ale skromnie: w czarny dublet. Jego ruda czupryna i broda wyglądały na niedawno przycięte. Patrząc na niego, pomyślałem, że mógłby odpowiadać podanemu przez Waltera rysopisowi mężczyzny, który przyszedł do Snockstobe’a w sprawie klucza, tyle że, jak wtedy zauważyłem, mogłaby mu odpowiadać połowa mężczyzn w Norwich.

– Niech Bóg da ci dobry wieczór, panie Chawry – powitałem go.

– Panie Shardlake, cieszę się, że pan i pan Nicholas jesteście tu, by nam pomóc – odrzekł cichym, pełnym uszanowania tonem.

– Niestety, nie mamy żadnych nowych śladów. Z wyjątkiem jednego. Czy pamiętasz swoją wizytę w karczmie koło areny walk kogutów w Coslany, krótko przed tym, jak znaleziono ciało Edith Boleyn? Byli tam wtedy także Gerald i Barnabas i doszło do zamieszania w kwestii zaginięcia sakiewki Geralda.

– Pamiętam aż za dobrze. Opowiadali wszystkim o swoim pomyśle urządzenia hecy w Brikewell.

– Tak to nazwali?

– Dokładnie tak. Ich koledzy się zaśmiewali.

Pomyślałem, że cokolwiek mieli na myśli, mówiąc o hecy, na pewno nie było to morderstwo, bo to zachowaliby w ścisłej tajemnicy.

– Często bywasz w tej karczmie? – spytałem.

– Tak. Chodzę na walki kogutów przynajmniej raz w tygodniu. A potem idę do karczmy, żeby coś wypić.

Myśl o szczuciu na siebie zwierząt, patrzeniu na lejącą się krew i słuchaniu dzikich wrzasków gawiedzi na widok kalectwa i śmierci zawsze przyprawiała mnie o mdłości. Wielu uważa to za ekscentryczną słabość i może istotnie tak jest.

– Dowiedziałem się, że w sakiewce Geralda był klucz do stajni Midnighta. Bliźniacy skradli go Simonowi Scamblerowi – powiedziałem.

Chawry pokręcił głową.

– Ach, ten Smoluch… Zawsze wpada w jakieś tarapaty.

– To nie była jego wina – rzuciłem ostrym tonem. – Chodzi o to, czy ktoś mógł wyjąć klucz z sakiewki Geralda i zrobić z niego woskowy odcisk. Nie zauważyłeś czegoś?

– Pamiętam, że bliźniacy coś wspominali o sakiewce, a potem podbiegli do ławki. Obserwowałem ich, bo miałem nadzieję, że ktoś ją ukradł, ale sakiewka była na miejscu. Nic więcej nie pamiętam. Przykro mi. A jakie to ma znaczenie dla sprawy?

Opowiedziałem mu o ślusarzu i naszym spotkaniu z bliźniakami.

– Historia ślusarza i jego czeladnika to dla sądu tylko pogłoski, ale i tak spróbuję to jutro poruszyć.

Chawry pokiwał głową, po czym spojrzał na Isabellę i zmusił się do uśmiechu.

– Może za kilka dni pan Boleyn wróci do domu i znów dosiądzie Midnighta.

– Tak – powiedziała, uśmiechając się kwaśno. – Z tym koniem są tylko kłopoty. Tęskni za swoim panem i wali kopytami w drzwi stajni. Danielowi udaje się go karmić, ale boję się, że za każdym razem ryzykuje życie.

– Coraz bardziej się do mnie przekonuje – wtrącił Chawry.

Przeprowadziłem oboje przez jutrzejszą procedurę sądową i zarządca bez wahania zgodził się zeznawać na rzecz swojego chlebodawcy, choć obaj wiedzieliśmy, że na niewiele się to zda. Wyszliśmy wszyscy z gospody i Isabella z Chawrym ruszyli przez rynek, by odwiedzić Boleyna. Chawry niósł pod pachą przygotowaną przez nią paczkę z prowiantem. Nicholas i ja skręciliśmy w stronę Tomblandu.

– Myślisz, panie, że Isabella zrobi jutro dobre wrażenie? – spytał Nicholas.

– Tak, nie jest głupia. To godna podziwu kobieta, zważywszy, że zaczynała jako dziewka w karczmie i nie odebrała żadnego wykształcenia.

– Ile według ciebie ma lat?

– Jest od Boleyna dużo młodsza. Myślę, że jest koło trzydziestki.

– Wygląda nawet młodziej.

– Ale dla ciebie już za stara, chłopcze – rzuciłem, uciekając w żart, choć prawdę mówiąc, Isabella Boleyn na mnie też robiła silne wrażenie. – A poza tym myślałem, że wolisz skromne panienki w rodzaju Beatrice Kenzy.

– A dla ciebie za młoda – odciął się Nicholas z uśmiechem.

– Nie mówiąc o tym, że wciąż jest potencjalną podejrzaną – dodałem trzeźwo. – Podobnie jak Chawry.

– Zauważyłem, jak on na nią patrzy. Jemu Isabella też się chyba podoba.

– Ostatnie wydarzenia musiały ich do siebie zbliżyć. Ale widać, że jest oddana Johnowi Boleynowi. To dziwne… – Westchnąłem. – Ostatni tydzień spędziliśmy na rozmowach o Johnie Boleynie, jego synach, służbie i sąsiadach, i w tym wszystkim niemal zapominamy o Edith. A przecież cierpiała bardziej niż ktokolwiek inny i w końcu to ona stała się ofiarą tego ohydnego morderstwa.

– Bo ona… jest jakaś taka nieuchwytna – powiedział Nicholas w zadumie.

– Tak. I nikomu nie przyszło do głowy spytać, dlaczego tak się zachowywała. Gdyby udało nam się znaleźć odpowiedź na to pytanie, być może mielibyśmy rozwiązanie zagadki.

Nicholas zaczerpnął powietrza i spojrzał na mnie.

– Myślisz, że Boleyn jest niewinny? – spytał.

– Szczerze powiedziawszy, nie wiem. Ale wszystko, co udało nam się dotąd ustalić, stanowi podstawę dla uzasadnionych wątpliwości co do jego winy.

Przeszliśmy przez rynek. Za nami wznosiła się potężna bryła zamku, stercząca nad miastem niczym gigantyczny dozorca.

Rozdział dwudziesty siódmy

Ku mojemu zaskoczeniu tę noc całkiem dobrze przespałem. Jak zwykle w dniach ważnych procesów, obudziłem się wcześnie rano z głową pełną pytań. Bo jeśli John Boleyn nie zabił żony, to kto mógł to zrobić? Nie miałem żadnych – nawet zupełnie pozbawionych podstaw – podejrzeń, a tym bardziej opartych na racjonalnych dowodach. Bliźniacy wydawali się mieć niepodważalne alibi, a wściekłość, z jaką Gerald zareagował na moją sugestię sprzed dwóch dni, że to oni mogli zamordować matkę, sprawiała wrażenie całkowicie autentycznej.

Zszedłem do sali jadalnej w todze i czapce komisarza sądowego, nie czując podniecenia, jakie zwykle towarzyszyło mi rano przed procesem. Stawką było życie, a nasze karty nie były zbyt silne. Miałem w kieszeni prośbę o ułaskawienie, ale pamiętałem słowa Williama Cecila wypowiedziane do mnie w styczniu: „Gdy spotkasz się z sir Parrym, powiedz mu, by ostrzegł lady Elżbietę. Niech uważa, żeby znów nie padł na nią cień skandalu”. A gdyby wyszło na jaw, że dziesięć dni przed śmiercią Edith Boleyn była w Hatfield…

Nicholas i Toby już na mnie czekali. Obaj wyglądali bardzo sztywno, choć mój asystent próbował się uśmiechnąć.

– No cóż, nadszedł więc ten dzień – powiedział.

– Tak, dwudziesty czerwca. – Spojrzałem na Toby’ego i zgrubienie bandażu na jego ręce pod zielonym dubletem. Jego twarz nad czarną brodą wyglądała na zmęczoną.

– Jak twoja ręka? – spytałem.

– Trochę boli, szwy ciągną podczas jazdy, jest jednak coraz lepiej. Nie ma śladu zakażenia.

– Bogu dzięki i za to. Jak czuje się matka?

– Nieco lepiej. Ale nie rusza się z łóżka. – Skrzywił się. – Szykuje się następny upalny dzień. Rośliny usychają na słońcu. Nie sądziłem, że to powiem po tak mokrej wiośnie, lecz przydałoby się trochę deszczu. Ta ostatnia burza tylko położyła łany. Dziś powinno być ciekawie.

Popatrzyłem na niego i znów wyczułem w nim zupełną obojętność dla sprawy.

Służący przyniósł chleb i ser.

– Chciałbym jak najszybciej dotrzeć do sądu – powiedziałem. – Wolałbym być na miejscu przed zjawieniem się świadków, Isabelli, Chawry’ego, Scamblera… – westchnąłem – i bliźniaków.

– Najpierw i tak pójdą świadkowie oskarżenia – wtrącił Nicholas. – Konstabl z Brikewell, pastuch Kempsley jako ten, który znalazł ciało, oraz Gawen Reynolds z wnukami. Najtrudniejsze dla nas będą zeznania konstabla, który znalazł w stajni buty i młotek.

– Tak. A także ogólna niechęć wobec Johna Boleyna z powodu sprowadzenia do domu Isabelli. Przypuszczam, że na sali znajdą się pamfleciści, którzy będą chcieli opisywać makabryczne szczegóły morderstwa, dodatkowo je koloryzować, a potem to drukować i sprzedawać po całym kraju.

– Jest to sprawa karna i sędziowie będą chcieli jak najszybciej ją zakończyć – zauważył Toby. – W londyńskich Sądach Objazdowych zdarza się, że sądzą po dwadzieścia poważnych spraw karnych dziennie. A jeśli za stołem sędziowskim zasiądzie Gatchet, będzie dla przykładu dążył do wyroku skazującego.

– W normalnych okolicznościach byłbym skłonny się z tobą zgodzić, ale to jest tak głośna sprawa, że sędziowie chyba poświęcą jej więcej czasu i uwagi – powiedziałem. – I włączą się bardziej niż zwykle w przesłuchiwanie świadków. – Dopiłem piwo. – Chodźmy. Poranny ptaszek potrafi czasem zaskoczyć robaka.

Gdy dotarliśmy do siedziby i przeszliśmy do holu przed salą sądową, gdzie odbywały się procesy karne, okazało się, że jedynymi robakami do dziobania są John Flowerdew oraz przedstawiciel feudariusza, sir Richard Southwell. Tyczkowata sylwetka Flowerdewa w czarnej todze przypominała stroszącą się wronę, podczas gdy przysadzisty Southwell w długiej ciemnej szacie z futrzanym kołnierzem i w zdobionej małymi brylantami czarnej czapce na głowie miał jak zwykle na twarzy wyraz pogardliwej wyższości. Rozmawiali cicho i na nasz widok zamilkli. Za Southwellem stał dobrze zbudowany młodzieniec z pociągłą twarzą, oszpeconą dwiema dużymi myszkami, i rzucającymi złe błyski oczami. Zostawiłem Nicholasa i Toby’ego i podszedłem, by się pokłonić, w chwili, gdy Southwell pytał Flowerdewa:

– Zostajesz na całą tutejszą sesję?

– Niestety, z uwagi na obowiązki przedstawiciela sekwestratora muszę, choć czekają na mnie w Wymondham. Ten nikczemnik Kett może znów narobić mi kłopotu.

– Powinieneś się nim naprawdę zająć – rzucił Southwell, po czym przeniósł na mnie zimne, pogardliwe spojrzenie. – Komisarz Shardlake – przywitał mnie nieprzyjaznym tonem.

– Niech Bóg da ci dobry dzień, sir Richardzie. I tobie, kolego Flowerdew.

– Witaj, kolego Shardlake – odrzekł pogodnie Flowerdew. – Sprawa Boleyna idzie pierwsza. Sędzia Reynberd wstrzymał rozpatrywanie spraw cywilnych, by zasiąść tu obok sędziego Gatcheta.

– To dość niezwykłe – zauważyłem. Ciekawe, czy Reynberd postanowił dołączyć do Gatcheta po to, by w razie potrzeby temperować jego zapędy.

– Tak czy siak, sądzę, że Boleyn jest na straconej pozycji – ciągnął Flowerdew. – Waga dowodów znalezionych w jego stajni jest przytłaczająca. Ale zobaczymy. Sir Richard i ja uczestniczymy w sprawie jako reprezentanci feudariusza i sekwestratora. – Pogodny ton jego słów miał zdecydowanie szyderczy wydźwięk.

Southwell, który przysłuchiwał się naszej rozmowie z ponurym wyrazem twarzy, nagle postanowił się odezwać.

– Widzę, że wy, komisarzu Shardlake, też włączyliście się do sprawy. Wasze nazwisko widnieje na liście świadków. – Zmrużył oczy. – Pamiętacie oczywiście, że to sprawa karna i nie możecie reprezentować na niej Boleyna. Mam nadzieję, że nie próbujecie się wkręcić w rolę adwokata pod pretekstem zeznań w roli świadka.

– Oczywiście, że nie, sir Richardzie. Mam do złożenia bezpośrednie zeznanie.

Wlepił we mnie wzrok.

– Widzę, że nie posłuchaliście rady sekretarza Cecila, żeby się nie wychylać. – Wzruszył masywnymi ramionami. – No cóż, konsekwencje spadną na waszą głowę.

Stojący za nim młodzieniec parsknął śmiechem. Southwell odwrócił się do niego i też się uśmiechnął.

– To mój wierny sługa, John Atkinson. Jest zaprzyjaźniony z synami Boleyna. Oni też uważają, że ojciec jest winny, nieprawdaż, John?

– Tak – odparł Atkinson, pokazując w nieprzyjemnym uśmieszku pożółkłe zęby. A więc to on rok wcześniej uprowadził nastoletnią pannę i z pomocą Southwella próbował siłą zmusić ją do małżeństwa.

W holu rozległy się kroki i do pomieszczenia wkroczyła Isabella w towarzystwie Daniela Chawry’ego. Przeprosiłem rozmówców i wróciłem do Nicholasa i Toby’ego. Isabella wyglądała blado i mizernie, ale była spokojna.

– Witam, pani Boleyn – powiedziałem.

– A nie pani Heath? – rzucił John Atkinson i Isabella się zaczerwieniła.

– Jaka tam z niej pani – prychnął Southwell.

Flowerdew odwrócił głowę, ale zdążyłem dostrzec, że też się uśmiechnął.

– Obaj polujecie na ziemię Johna i chcecie wziąć bliźniaków pod kuratelę, wiem o tym! – odcięła się Isabella.

Southwell zrobił srogą minę na taką bezczelność i postąpił krok w jej stronę, lecz szybko się zreflektował.

– Bądź cicho, pani, proszę – rzuciłem szybko. – Nie możesz dać się prowokować.

– Pan Shardlake ma rację – potwierdził cicho Chawry.

Isabella zacisnęła usta i pokiwała głową.

Zaczęli się schodzić świadkowie, głównie biedacy wezwani do innych spraw karnych. Rozglądali się z zaciekawieniem po wielkim holu z wysokim łukowatym sklepieniem i popatrywali lękliwie na prawników w togach, jak Flowerdew i ja. Zjawił się też korpulentny Leonard Witherington z czerwoną twarzą i jego opasły zarządca Shuckborough, który trzymał za rękę starego pastucha, Adriana Kempsleya, wyglądającego na przerażonego. Pomyślałem, że zapewne wiedzie samotnicze życie w pasterskim szałasie i nie przywykł do takich tłumów. Nie miałem też wątpliwości, że jego pan wbił mu do głowy, co dokładnie ma powiedzieć. Witherington spojrzał na Isabellę, wykrzywił usta i burknął coś. Ta odwróciła głowę.

Chwilę później do holu wszedł Simon Scambler, poruszając się dziwnym posuwistym krokiem, a za nim dreptała ciotka z zaciętą twarzą okoloną czarnym czepcem. Chłopak wyglądał bardziej na zadziwionego niż wystraszonego; usta miał rozdziawione niczym ryba i ktoś z obecnych głośno się zaśmiał. Scambler dojrzał nas i ruszył w naszą stronę z twarzą rozpromienioną uśmiechem.

– Pan Shardlake! Pan Overton!

– Niech Bóg da ci dobry dzień, Simonie. I wam, pani Scambler.

Ciotka Hilda ściągnęła usta jeszcze ciaśniej niż zwykle.

– Pani Marling, za pozwoleniem – sprostowała. – Matka Smolucha była moją siostrą.

– Dobrze cię widzieć, panie – rzucił Scambler. – Już się czuję bezpieczniejszy.

– Musisz być gotów na twarde przepytywanie przez sędziego – powiedziałem surowym tonem.

– Mogą być dla ciebie niedobrzy, Smoluch, ale musisz im szczerze odpowiadać – poinstruowała go ciotka. – Pamiętaj, że Bóg wszystko widzi.

– I jestem pewny, że tak zrobisz – wtrącił zachęcająco Nicholas.

Drzwi ponownie się otworzyły i weszli bliźniacy w towarzystwie dziadka w paradnej szacie radnego miejskiego. Barnabas miał jedną rękę na temblaku ukrytym pod eleganckim dubletem. Wszyscy trzej obrzucili mnie morderczymi spojrzeniami. Za mężem i wnukami do holu weszła starsza pani Jane Reynolds z nisko opuszczoną głową w czepcu. Scambler aż zesztywniał na widok tej rodziny. Isabella niespokojnie drgnęła i Nicholas uspokajającym gestem położył rękę na jej ramieniu.

Bliźniacy i ich dziadek zaczęli przepychać się między oczekującymi. Starzec bezceremonialnie odepchnął młodą kobietę stojącą mu na drodze. Barnabas popatrzył na Scamblera i prychnął tak głośno, że wszyscy obecni zwrócili ku nim głowy.

– Przyszedłeś powiedzieć sądowi, że cię pobili, Smoluchu, tak?

W holu zapadła cisza. Ku mojemu zaskoczeniu przerwał ją ostry głos Johna Flowerdewa:

– Nie drzyj się tak, młody Boleyn, bo inaczej zajmie się tobą woźny sądowy.

Bliźniacy groźnie wykrzywili twarze i już mieli ruszyć w stronę Flowerdewa, lecz ich dziadek warknął:

– Nie! Z nim nie należy zaczynać! Może za chwilę przejąć wasz majątek.

Bliźniacy zatrzymali się w pół kroku, ale nie odwrócili gniewnego wzroku od Flowerdewa. Po chwili dostrzegli stojącego obok Southwella Johna Atkinsona i ruszyli w jego stronę.

– Przyszedłeś na przedstawienie, Johnny? – rzucił Gerald.

– No. Co ci się stało w rękę, Barney?

– Pobiłem się. A ty dałeś już sobie spokój z namawianiem na małżeństwo tej durnej Agnes Randolph?

Atkinson skrzywił się.

– Jesteśmy już małżeństwem – mruknął.

Gerald pacnął go w ramię i puścił oko, na co Atkinson kwaśno się uśmiechnął.

Spojrzałem na bliźniaków. Byłem pewny, że nie powiedzą ani słowa o walce z nami i utracie mieczy.

W głębi holu otworzyły się drzwi i stanął w nich mężczyzna w czarnej todze i z białą laską w ręce.

– Wzywam świadków w sprawie król przeciwko Johnowi Boleynowi do wejścia na salę! – zawołał.

Ławy dla publiczności były już pełne widzów obojga płci. Część z nich wyglądała na ludzi wyższego stanu, którzy przyszli uczestniczyć w rozprawie kogoś z ich sfery, ale była też duża grupa gawiedzi, sprowadzona tu ciekawością. Obaj sędziowie siedzieli już na podwyższeniu, Gatchet ze srogą miną, Reynberd jak zwykle wyglądający na wpół uśpionego. Poniżej, przy długim stole, siedział rząd mężczyzn w czarnych togach; przed każdym leżał stos papierów. Woźny z białą laską poprowadził nas do ławki zarezerwowanej dla świadków i odesłał Nicholasa i Witheringtona, starszą panią Reynolds i ciotkę Scamblera na miejsca dla publiczności. Na jednym końcu długiej ławy dla świadków usiedli młodzi Boleynowie z dziadkiem. Obok nich usadowił się stary Kempsley; zerkał z niepokojem na bliźniaków, zapewne wiedząc, co zrobili jednemu z ludzi Witheringtona. Na drugim końcu ławy usiadł Chawry, obok niego Isabella, dalej ja i Scambler. Jego ciotka siedziała kawałek dalej wśród publiczności, nie odrywając wzroku od sędziów. Jej pobrużdżona twarz przypominała suszoną białą śliwkę. Przeniosłem wzrok na miejsca dla przysięgłych obok podwyższenia dla sędziów. Dwunastu mężczyzn w średnim wieku, wszyscy skromnie, ale schludnie ubrani. Ośmiu miało spalone słońcem twarze, domyśliłem się więc, że muszą się wywodzić z wiejskiej szlachty. Należało się spodziewać, że ze względu na nazwisko Boleyn i historię z Isabellą będą nastawieni wrogo wobec oskarżonego. Czterech pozostałych wyglądało na zamożnych kupców.

Dwóch mężczyzn w średnim wieku zajęło wolne miejsca pośrodku ławy dla świadków. W jednym z nich rozpoznałem Henry’ego Williamsa, koronera, który wcześniej przechodząc obok mnie, lekko skinął głową. Przypuszczałem, że drugi jest konstablem z okolic Brikewell.

Gdy dozorca więzienny wprowadził na salę Johna Boleyna, po ławach dla publiczności przeszedł pomruk. Udało mu się ogolić i przystrzyc włosy – poprzedniego dnia zapłaciłem za to dozorcy w lochu – i włożyć czysty popielaty dublet i białą koszulę. Po raz pierwszy ujrzałem go ubranego w sposób przynależny jego pozycji społecznej, tyle że nogi miał wciąż skute łańcuchem, podzwaniającym przy każdym kroku. Wszedł za barierkę, wziął do ręki kartkę z przygotowanymi notatkami i potoczył wzrokiem po ławach dla świadków i publiczności. Być może wiadomość o gotowej prośbie o ułaskawienie dodała mu pewności siebie.

Urzędnik sądowy odczytał stawiany mu zarzut, że w nocy z czternastego na piętnastego maja 1549 roku zamordował żonę, Edith Boleyn, po czym sędzia Reynberd jakby się otrząsnął z uśpienia i przemówił głębokim, dźwięcznym głosem:

– Muszę powiedzieć, że jestem zaskoczony lawiną wniosków o wezwanie świadków obrony, jaka wystąpiła w ostatnich dniach. Nie wolno nadużywać prawa do wzywania świadków. – Spojrzał wprost na mnie. – Widzę, że mamy wśród nich także komisarza sądowego. – Dał mi znak ręką, że mam wstać.

– Komisarz Matthew Shardlake, Wysoki Sądzie – przedstawiłem się.

– Chcę podkreślić, że wolno wam jedynie występować w roli świadka, bez przyjmowania na siebie roli obrońcy oskarżonego.

– Oczywiście, Wysoki Sądzie.

– Przystąpmy zatem do zaprzysiężenia oskarżonego.

Boleyn złożył przysięgę jasnym, pewnym siebie głosem, po czym jako pierwszego wezwano na świadka koronera, a ten potwierdził, że sformułował zarzut po tym, jak sąd burmistrza uznał, że Edith Boleyn została zamordowana przez męża. Następnie miejsce za barierką zajął konstabl. Oświadczył, że podczas przeszukania posiadłości Boleyna znalazł parę butów i zakrwawiony młotek w stajni, do której John Boleyn posiadał jedyny klucz, co sam zeznał. Konstabl powiedział też, że wrzucenie do stajni butów i młotka z zewnątrz nie było możliwe.

– Żona daje panu Boleynowi alibi na niemal cały wieczór i noc, brak jednak pewnego alibi na dwie godziny między dziewiątą a jedenastą wieczorem, kiedy to oskarżony miał pracować w swoim gabinecie, ale nikt nie może tego poświadczyć. To są te buty i młotek. – Konstabl położył oba przedmioty na pulpicie. – Było bardzo trudno wydobyć je ze stajni. Zarządca musiał mi pomóc w okiełznaniu konia.

Parę butów i młotek zaniesiono przysięgłym, by mogli je obejrzeć. Wszystkie głowy zwróciły się w tamtą stronę i po sali rozszedł się pełen podniecenia pomruk.

Sędzia Gatchet wychylił się do przodu.

– Cisza! – krzyknął. – Ten młotek to nie zabawka do oglądania. To narzędzie, którym popełniono ohydną zbrodnię przeciwko Bogu i człowiekowi.

Następnie wezwano pastucha, Adriana Kempsleya.

Rzucając na boki spłoszone spojrzenia, starzec podszedł do barierki dla świadków.

– A teraz, dobry człowieku – zwrócił się do niego sędzia Reynberd – opowiedz nam, co się wydarzyło rankiem piętnastego maja.

Kempsley opowiadał o znalezieniu ciała, zacinając się, plącząc i co chwila zerkając na swego pana, Witheringtona. Opisał, jak dolna część nagiego ciała Edith sterczała z wody, a rozłożone na boki chude nogi odsłaniały jej wstydliwe części i jak jej głowa rozpadła się na kawałki po wyciągnięciu jej z błota. Ale twarz była cała, podkreślił, i można ją było rozpoznać. Oczy miała wytrzeszczone, jak z przerażenia. Po ławach dla publiczności znów przetoczył się pomruk, choć napomnienie Gatcheta najwyraźniej poskutkowało, bo był cichszy niż poprzednio. Reynberd zwolnił Kempsleya i ten wrócił na swoje miejsce. John Boleyn stał ze zwieszoną głową. Twarze bliźniaków były nabiegłe krwią i blizna na policzku Barnabasa jakby napęczniała. Na obliczu ich dziadka nie widać było żadnych emocji.

A potem dał się słyszeć kobiecy szloch – głośny, żałosny i pełen bólu. Skulona i wychylona do przodu matka Edith, z głową schowaną w obandażowanych rękach, zaczęła zawodzić tak przeciągle, jakby nigdy nie miała przestać.

– Edith, Edith – wyjęczała – Boże, świeć nad jej duszą, ale ja chciałam chłopca… Chciałam mieć chłopca!

Wśród publiczności rozległy się odgłosy współczucia.

Reynberd spojrzał na woźnego z białą laską.

– Myślę, że pani Reynolds powinna opuścić salę – oświadczył.

Woźny podszedł do łkającej kobiety, a ta bez oporu dała się wyprowadzić. Mąż nawet na nią nie spojrzał – nie spuszczał wzroku z Boleyna. Woźny wrócił i wywołał nazwisko Gawena Reynoldsa.

Starzec ruszył do barierki dla świadków, ciężko opierając się na lasce i szeleszcząc fałdami szaty.

– Czy zechcesz, panie, dać świadectwo charakteru swojej córki? – spytał ugrzecznionym tonem Reynberd.

– Tak, Wysoki Sądzie. Przepraszam za wybuch żony, ale śmierć Edith złamała jej biedne serce. I moje także – dodał zdławionym głosem. Nie miałem wątpliwości, że udaje, ale robił to bardzo przekonująco. – Nie byłem nawet pewny, czy dam radę się tu stawić – ciągnął – uznałem jednak, że muszę, bo to mój obowiązek wobec córki i Boga.

Wśród publiczności rozległy się odgłosy współczucia. Reynolds zaczerpnął powietrza, a potem spokojnym głosem oświadczył, że Edith była jego i żony jedynym dzieckiem, że od najwcześniejszych lat miała skłonność do melancholii i że nigdy nie rozumiał przyczyn takiego jej zachowania, potem jednak zjawił się John Boleyn i pojął ją za żonę.

– Niestety, później zięć zadał się z niecnotliwą kobietą z karczmy. – Spojrzał na Isabellę. – Wiadomość o tym dotarła do Edith. Być może zięciowi było wszystko jedno, ale mojej biednej córce widać nie, bo dziewięć lat temu zniknęła. Nie udało nam się jej znaleźć, uznałem więc, że mogła popaść w melancholię i targnąć się na swoje życie. Ale w zeszłym miesiącu znaleziono ją w ohydny sposób zamordowaną. Sądzę, że jej powrót po ożenku męża z ladacznicą, z którą żył otwarcie przez wiele lat… – wlepił wzrok w Boleyna, a ten zareagował równie wyzywającym spojrzeniem – wywołał u niego taką wściekłość, że postanowił się jej pozbyć, i to w tak szatańsko okrutny sposób.

W tym momencie wstałem.

– Muszę zaprotestować, Wysoki Sądzie. To są spekulacje, nie dowody.

Reynberd wlepił we mnie wzrok.

– Uprzedzałem, komisarzu Shardlake, że nie jesteście w tej sprawie obrońcą. Niemniej sam zamierzałem zwrócić na to uwagę. – Przeniósł wzrok na Reynoldsa. – Nic ci nie wiadomo, panie, gdzie się podziewała twoja córka przez te dziewięć lat?

– Zupełnie nic, Wysoki Sądzie. Żałuję tylko, że nie zwróciła się wtedy do mnie – dodał starzec łamiącym się głosem.

Reynberd pozwolił mu wrócić na miejsce i zwrócił się do oskarżonego:

– Panie Boleyn, jak długo byliście małżeństwem do chwili zniknięcia żony?

– Dziesięć lat.

– Czy nazwałbyś to szczęśliwym małżeństwem?

Gwałtownie wciągnąłem powietrze. Reynberd miał prawo o to pytać, ale ujawnienie złych relacji między tym dwojgiem mogło tylko wzmocnić podejrzenia wobec oskarżonego. Boleyn zawahał się i spojrzał na mnie, Reynberd podążył za jego spojrzeniem i skrzywił się. Spuściłem wzrok. Boleyn przełknął głośno ślinę.

– To nie był szczęśliwy związek, jak powszechnie wiadomo – powiedział. – Edith nie okazywała czułości ani mnie, ani naszym synom. Prawdę powiedziawszy, moja żona chyba nikogo nie lubiła. Nienawidziła spotkań towarzyskich. Czasami, w co aż trudno uwierzyć, bez żadnego powodu głodziła się tak, że sterczały jej kości. Nigdy nie chciała powiedzieć, dlaczego to robi. Niemniej ożeniłem się z nią i była moją żoną – zakończył, po czym szeptem dodał: – Była moim krzyżem, który musiałem nieść.

– Do czasu, aż znalazłeś sobie pocieszenie.

Boleynowi nagle puściły nerwy.

– A jaki mężczyzna na moim miejscu postąpiłby inaczej?! – wykrzyknął.

– Każdy uczciwy chrześcijanin – burknął Gatchet.

Zapadła cisza, po czym Reynberd oznajmił:

– Wzywam teraz na świadków synów oskarżonego, Geralda i Barnabasa Boleynów.

Bliźniacy niespiesznym krokiem podeszli do barierki dla świadków, dwóch eleganckich młodych paniczów w jedwabnych dubletach. Ojciec przez dłuższą chwilę przyglądał im się z nieprzeniknionym wyrazem zmrużonych oczu. Poprzedniego wieczoru ostrzegałem go, by zachował spokój i nie dał im się wyprowadzić z równowagi.

– Jesteście Geraldem i Barnabasem, synami Johna i Edith Boleynów? – upewnił się Reynberd.

– Tak – odrzekli grzecznie. Potrafili się zachować, kiedy trzeba.

– Zawsze mieszkaliście pod dachem ojca?

– Aż do chwili, gdy zabrali go do lochu – odparł zimno Gerald.

– Czy był dla was dobrym ojcem?

– Mało się nami interesował – odrzekł Barnabas.

– A matka?

Gerald spojrzał wprost na Reynberda.

– Nasza biedna matka wciąż źle się czuła. Ale ojciec nie zrobił nic, żeby jej pomóc, tylko na nią krzyczał. Kochaliśmy ją i byliśmy zrozpaczeni, gdy nas opuściła, bo ojciec zadał się z tą kobietą z karczmy. – Wskazał ręką Isabellę.

– Masz do nich jakieś pytania? – zwrócił się Reynberd do Boleyna.

– To przez was życie matki było nieszczęśliwe. Moje zresztą też. Wasze dzikie wybryki, agresja, nawet wobec nauczycieli… Czy to nie wasze zachowanie, bardziej niż cokolwiek innego, doprowadziło do odejścia mojej żony?

– Jak to? Kiedy mieliśmy po dziewięć lat? – odrzekł zimno Gerald. – Nie, to twoja niewierność była ostatnią kroplą, która przepełniła kielich. Cieszymy się, że możemy teraz mieszkać u dziadka, który okazuje nam miłość, jakiej ty nigdy dla nas nie miałeś.

Było to dobrze przemyślane przedstawienie i na twarzach wielu obecnych pojawił się wyraz współczucia, choć większość mieszkańców Norwich musiała słyszeć o dzikich wybrykach bliźniaków. Twarz Boleyna spochmurniała. Zacząłem się obawiać, że znów może dać się ponieść nerwom, zacisnął jednak usta i milczał.

– Myślę, że to wyczerpuje listę świadków oskarżenia, poza jednym wyjątkiem – oznajmił Reynberd. – Panie Boleyn, czy się nie mylę, że twoje jedyne alibi na tamten wieczór pochodzi od Isabelli Heath?

Isabella poczerwieniała, słysząc z ust sędziego swoje panieńskie nazwisko.

– Ale między dziewiątą a jedenastą są dwie godziny, kiedy nawet ona cię nie widziała, bo jak zeznałeś, pracowałeś wtedy w swoim gabinecie – dodał Reynberd.

– Tak było – potwierdził zdecydowanym tonem Boleyn.

– Przez ten czas nie przyniosła ci nawet kielicha wina czy kufla piwa? Ani nie kazała zrobić tego komuś ze służby?

– Prosiłem ją, by mi nie przeszkadzała w pracy. Ślęczałem nad dokumentami własności mojej posiadłości w związku ze sporem z sąsiadem, panem Witheringtonem, który rości pretensje do części mojej ziemi.

Reynberd skłonił lekko głowę, a ja spojrzałem na przysięgłych. Kilku z nich szeptało między sobą z pochylonymi głowami. To był najbardziej obciążający dowód przeciwko Boleynowi.

– Doskonale – rzucił Reynberd. – Myślę, że zrobimy teraz krótką przerwę. Muszę się zająć pewnym dokumentem do jednej ze spraw cywilnych, ale wrócimy tu za piętnaście minut.

Sędziowie wstali z miejsc i wyszli tylnymi drzwiami, a ja kątem oka dostrzegłem, że z sali wymknął się też sir Richard Southwell. Podszedłem do Nicholasa.

– No i co o tym myślisz? – spytałem.

– Boleyn niepotrzebnie tak krzyknął na Gatcheta.

– Tak, choć ten człowiek potrafiłby świętego wyprowadzić z równowagi. Gawen Reynolds zdobył sobie sympatię przysięgłych. – Uśmiechnąłem się smutno. – A ja dostałem reprymendę.

– To nic, nie ma się czym przejmować.

– Brak alibi… nieszczęśliwe małżeństwo… bliźniacy obwiniają go o odejście matki… – Pokręciłem głową. – Musimy zrobić wszystko, by zasiać choć ziarno wątpliwości co do winy Boleyna i maksymalnie je wykorzystać. Zwłaszcza sprawę brakujących kluczy. Teraz nasza kolej.

Rozdział dwudziesty ósmy

Pierwszym świadkiem obrony, który miał zeznawać po przerwie, był sam John Boleyn. Na sali zaczynało robić się duszno; sędzia Reynberd co chwilę ocierał sobie twarz koronkową chusteczką.

Sędzia Gatchet popatrzył na Boleyna, wskazał ręką barierkę dla świadków i oznajmił:

– Scena należy do was.

Oczy wszystkich zwróciły się na oskarżonego.

Boleyn zerknął do swoich notatek i ku mojej uldze zaczął mówić wyraźnie i płynnie.

– Wysoki Sądzie, twierdzę, że brak jakichkolwiek dowodów, które łączyłyby mnie z tą ohydną zbrodnią. Wystawienie zwłok żony w tak odrażający sposób na widok publiczny pozwala jedynie skonstatować, że jeszcze dzień wcześniej żyła, a to czyni moje drugie małżeństwo nieważnym. Ponadto twierdzę, że nie miałem żadnego motywu, by tak ukazywać jej ciało światu. Mam także dowody na to, że tego przestępstwa nie mógł dokonać jeden człowiek, że mój klucz do stajni nie był jedynym i że drugi klucz na pewien czas zaginął.

Przerwał i zaczerpnął głęboko powietrza. Mówił, patrząc prosto przed siebie, i tylko od czasu do czasu zerkał w bok na przysięgłych. Poleciłem mu to robić, bo nawiązywanie kontaktu wzrokowego miało na celu uświadomienie im, że w ich rękach spoczywa życie człowieka. Na sali dały się słyszeć pomruki. Boleyn robił na ludziach wrażenie.

– Mówicie o swoim drugim małżeństwie – wtrącił Gatchet. – Ale czyż nie jest prawdą, że wkrótce po zniknięciu prawowitej żony sprowadziliście do domu Isabellę Heath i żyliście z nią w grzechu przez siedem lat, a ożeniliście się dopiero po tym, jak wasza żona została uznana za zmarłą? Narażaliście służbę i nieletnich synów – spojrzał na bliźniaków, a ci jak na dany znak opuścili głowy – na obcowanie z bezbożną niemoralnością?

Boleyn wlepił w niego wzrok.

– Nigdy nie chciałem, by Edith dowiedziała się o moim związku z Isabellą. Donieśli jej o tym zawistnicy. Po zniknięciu żony powiadomiłem władze, w tym miejscowego konstabla, i podjąłem wszelkie wysiłki, by ją odnaleźć. Na wszelkie sposoby pomagałem w jej poszukiwaniach. Koroner może poświadczyć, czy mówię nieprawdę.

Koroner wstał z miejsca.

– Mój poprzednik już nie żyje, ale wspominał mi o wysiłkach podejmowanych w celu odnalezienia Edith Boleyn, widziałem też dokumenty w tej sprawie – oznajmił. – Pan Boleyn mówi prawdę.

– Niemniej przez siedem lat otwarcie żyliście w grzechu – powtórzył Gatchet.

– Stoję przed sądem pod zarzutem morderstwa, nie życia w grzechu – oświadczył Boleyn podniesionym głosem, który nagle przeszedł w krzyk. – To nie jest sąd kościelny, gdzie plotkarze i oszczercy rzucają beztrosko oskarżenia w sprawach, o których nic nie wiedzą!

Nabrałem powietrza. A jednak dał się ponieść nerwom. Gatchet spurpurowiał.

– Jak śmiesz tak się odnosić do sędziego! – wrzasnął. – Ty bezbożny, bezwstydny wyrzutku…

Reynberd obrzucił oskarżonego groźnym spojrzeniem.

– Nie ważcie się więcej tak odzywać do sądu, panie Boleyn – upomniał go. – Bo poza wszystkim innym nie przysłuży się to waszej sprawie.

Boleyn zdał sobie sprawę, że popełnił poważny błąd, i głośno przełknął ślinę.

– Przepraszam, Wysoki Sądzie.

– Tak już lepiej. A zatem co jeszcze macie nam do powiedzenia?

Boleyn zerknął do notatek.

– Chciałbym powołać na świadków Isabellę Heath i mojego zarządcę Daniela Chawry’ego, by się wypowiedzieli na mój temat.

Reynberd machnął ręką.

– Proszę bardzo – rzucił.

Isabella zaczerpnęła powietrza, wstała z miejsca i podeszła do barierki dla świadków. Jej mina i ruchy były takie, jak należy: pełne powagi i spokoju.

Boleyn odkaszlnął.

– Isabello, od jak dawna dzielimy ze sobą życie? – zapytał cicho.

– Od dziewięciu lat, panie. A od dwóch, czyli od uznania twej biednej żony za zmarłą, jesteśmy małżeństwem. – Popatrzyła na sędziów jasnym wzrokiem kogoś, kto nie ma nic do ukrycia.

Gatchet wciąż się jednak w środku gotował.

– Dlaczego zgodziłaś się żyć w grzechu z tym człowiekiem? – burknął.

Spojrzała mu prosto w oczy.

– Bo kochałam Johna, a żona go zostawiła.

Na galerii znów odezwały się pomruki świadczące o współczuciu. Zauważyłem, że kilka kobiet pokiwało głowami.

– Czy powiedziałabyś, że byliśmy szczęśliwi? – spytał Boleyn.

Isabella przeniosła na niego wzrok i uśmiechnęła się szeroko.

– Myślę, że rzadko się zdarza, by dwoje ludzi było tak sobie oddanych jak my, i to mimo różnic wieku i statusu.

– Czy uważasz mnie za człowieka zdolnego do morderstwa?

– Nie, panie. Jesteś dobry i łagodny. Może nawet za dobry, bo to pozwoliło chciwym sąsiadom i rozwydrzonym dzieciom wykorzystywać twoją dobroć. – Mówiąc to, spojrzała najpierw na Leonarda Witheringtona, potem na bliźniaków.

Wszyscy trzej patrzyli na nią z obojętnym wyrazem twarzy.

– Przyznaję, że swym postępowaniem nie ułatwiłem ci życia. Naraziłem cię na publiczne potępienie z powodu tego, że żyliśmy bez ślubu…

– Bo musiało minąć siedem lat, zanim można było Edith… niech Bóg da jej wieczny spoczynek… uznać za zmarłą.

– Spadł na ciebie ciężar bycia panią mojego domu i wychowywania moich synów, co nie było łatwe. – Zawiesił głos, po czym dodał: – Czy myślałaś kiedyś o rzuceniu mnie?

– Nigdy.

Oboje byli wzruszeni i bliscy łez. Boleyn głośno przełknął ślinę, po czym nieoczekiwanie zapytał:

– Jeśli zostanę uwolniony od tego strasznego zarzutu, to mając już pewność, że Edith nie żyje, zechcesz raz jeszcze mnie poślubić?

W pierwszej chwili Isabella wyglądała na zaskoczoną tym pytaniem, szybko się jednak opanowała.

– Oczywiście – odrzekła.

Odetchnąłem głęboko. Dwóch mężczyzn na miejscach dla publiczności zawzięcie coś pisało. Co za wymarzony tytuł do sensacyjnego pamfletu: Oświadczyny na ławie oskarżonych. Ale jednocześnie dostrzegłem, że dwóch przysięgłych o nobliwym wyglądzie patrzy na siebie z pełnymi niesmaku minami. Sędziowie również nie wyglądali na zachwyconych. Reynberd zarządził ciszę na sali, wychylił się do przodu i oświadczył:

– Muszę poinstruować przysięgłych, by zignorowali tę łzawą scenę. Panie Boleyn, czy macie jeszcze jakieś pytania do świadka?

– Nie, Wysoki Sądzie.

Isabella odchodziła od barierki, ocierając oczy chusteczką.

Daniel Chawry przechylił się w moją stronę.

– Tego się nie spodziewałem – szepnął. Wyglądał na przybitego, czemu trudno się było dziwić, jeśli miał jakieś plany związane z Isabellą. Usiadła na miejscu, wycierając oczy.

– Dobrze sobie poradziłaś, pani – powiedziałem cicho.

Boleyn wezwał Chawry’ego. Widać było, że zarządca jest nadal mocno poruszony, ale udało mu się zebrać w sobie. Potwierdził, że od pięciu lat pracował u pana Boleyna i zawsze uważał go za człowieka dobrego, przyzwoitego i uczciwego. Nigdy nie przyszłoby mu do głowy, że może być zdolny do brutalnego morderstwa.

– Ale zapewne nie uważałeś mnie za chodzącą doskonałość – wtrącił Boleyn. Sam mu podsunąłem ten pomysł, na wypadek gdyby przysięgłych znużyły zbyt pochwalne peany na jego temat. – Jakie widziałeś u mnie wady?

– Tak jak powiedziała twoja żona…

– Jak powiedziała panna Heath – prychnął Gatchet.

– Przepraszam, Wysoki Sądzie. Tak jak powiedziała, ludzie cię wykorzystywali. Na przykład w sprawie prawa do ziemi. – Chawry też skierował wzrok na Witheringtona. – No i…

– Mów dalej – zachęcił go Boleyn.

– Jesteś zbyt naiwny w sprawach finansowych… jak na te czasy strasznej chciwości.

Kilka osób na sali powitało te słowa przyjaznymi pomrukami. Tego typu uwagi trafiały do ludzi biedniejszych, ale wśród przysięgłych takich nie było.

– Mogliśmy się już przekonać, że oskarżony jest człowiekiem porywczym – wtrącił Gatchet, a Reynberd skwapliwie pokiwał głową. – Musieliście się wielokrotnie z tym zetknąć.

– Pan Boleyn nie jest cholerykiem – powiedział z namysłem Chawry. – Czasem wpada w złość, a nawet traci panowanie, lecz tylko wtedy, gdy coś go strasznie zgnębi, na przykład nieudane żniwa lub wybryki synów.

– Ponowne pojawienie się żony też musiało go strasznie zgnębić – rzekł z naciskiem Reynberd.

Boleyn szybko zajrzał do notatek.

– Przejdźmy do następnej sprawy – rzucił. – Znasz to miejsce, gdzie znaleziono zwłoki mojej żony?

– Oczywiście, panie. Znam każdą piędź twojej ziemi.

– Za pozwoleniem Wysokiego Sądu, chciałbym przekazać sądowi i przysięgłym odręczną mapkę mojej posiadłości. Chciałbym też prosić o wręczenie jednego egzemplarza pastuchowi Kempsleyowi, któremu chciałbym zadać kilka pytań.

Kempsley spojrzał na niego z przerażeniem, a sędzia Reynberd wyciągnął rękę i Boleyn podał mu kartki z mapką posiadłości w Brikewell, którą Toby narysował na moje polecenie. Reynberd rzucił na nie okiem, skinął głową i przekazał je woźnemu, a ten rozdał je przysięgłym.

– Pospieszcie się – warknął Gatchet, gdy jeden z przysięgłych upuścił mapkę. – Czekają na nas inne sprawy.

– Jak wiesz, strumień tam, gdzie znaleziono ciało, jest otoczony bagnistym terenem. Jak to miejsce wyglądało w maju? – zwrócił się Boleyn do Chawry’ego.

– Po wszystkich wiosennych deszczach? Jak prawdziwe trzęsawisko.

– Gdyby trzeba było po ciemku przenieść ciało biednej Edith i wrzucić do strumienia, choćby tylko z pobliskiego mostku, myślisz, że jeden człowiek by sobie z tym poradził?

– Wątpię. Pod ciężarem ciała zapadałby się w bagno. Wątpię, by ktoś nawet bardzo silny był w stanie zrobić to sam.

Następnym świadkiem był Kempsley, który wciąż wyglądał na śmiertelnie przerażonego.

– Dobry człowieku, czy potwierdzasz to, co przed chwilą powiedział pan Chawry? – spytał Boleyn.

Pastuch popatrzył na Witheringtona, ale ten odwrócił głowę.

– Pamiętaj, że zeznajesz pod przysięgą – burknął Reynberd.

Kempsley nabrał powietrza.

– Tak, panie. Ziemia była bardzo podmokła. Człowiek niosący ciało zapadłby się w nią.

– Jeszcze jedno pytanie. Na przesłuchaniu zeznałeś, że widziałeś ślady w błocie. Czy te ślady mogły pochodzić od więcej niż jednej pary butów?

Starzec się zawahał.

– Odpowiadaj na pytania, człowieku – ponaglił go Gatchet.

– To mogły być ślady dwóch par butów – wymamrotał Kempsley i wiele par oczu zawisło na bliźniakach.

– W stajni znaleziono jednak tylko jedną parę – powiedział Boleyn. – I nikt nie udowodnił, że należała do mnie. Człowiek, który chciał skierować na mnie podejrzenie, nie pomyślał o tym, by podrzucić dwie pary. – Przerwał i chwilę odczekał, by jego słowa dobrze zapadły w pamięć.

Świetnie sobie radził. Gdyby tylko nie poniosły go nerwy wobec Gatcheta…

– Pan Boleyn mógł mieć wspólnika, który zabrał swoje buty do domu – powiedział nagle Kempsley.

Spojrzał pytająco na Witheringtona, a ten lekko skinął głową. Zacisnąłem usta. Oczywiście istniała taka możliwość.

– Musimy iść dalej – mruknął Reynberd, zajrzał do papierów i przeniósł wzrok na Boleyna. – Rozumiem, że jest jakieś zamieszanie wokół klucza do stajni.

– Owszem, Wysoki Sądzie. Chciałbym teraz wezwać na świadka pana komisarza Shardlake’a.

– Proszę. – Reynberd westchnął.

Wstałem z miejsca i wyszedłem na środek. Nigdy w życiu nie czułem się tak wystawiony na obstrzał. Zamiast jak zwykle głosić tyrady od stołu obrony, dziś musiałem przejść na oczach wszystkich do barierki dla świadków.

Popatrzyłem na Boleyna. Przez chwilę sprawiał wrażenie zagubionego, zebrał się jednak w sobie, zajrzał do notatek i powiedział:

– Panie Shardlake, czy zechciałbyś opowiedzieć sądowi o dochodzeniu, które w moim imieniu przeprowadziłeś w sprawie zaginionego klucza do stajni?

– Oczywiście. – Rozejrzałem się po sali. – Pan Boleyn ma w Brikewell oddzielną stajnię przeznaczoną dla konia Midnighta. To bardzo narowiste zwierzę, które mogłoby narobić szkód, gdyby wyrwało się na wolność. Jak wcześniej wspomniał konstabl, koń ten może stanowić zagrożenie dla ludzi. Dlatego do stajni były tylko dwa klucze, zrobione na zamówienie przez ślusarza z Norwich, niejakiego Richarda Snockstobe’a, który od lat świadczył usługi panu Boleynowi.

Po sali przeszedł pomruk, bo wielu musiało słyszeć o tragicznej śmierci Snockstobe’a. Ale po minach sędziów było widać, że to nazwisko nic im nie mówi.

– Dwa dni temu pana Snockstobe’a znaleziono martwego w rzece Wensum, w pobliżu mostu Bishopsgate. Nie można wykluczyć czyjegoś celowego działania.

Reynberd wychylił się do przodu, wyraźnie zainteresowany.

– Czy zwłoki zostały zbadane przez koronera? – spytał.

– Tak, Wysoki Sądzie. Istnieje podejrzenie, że denat się utopił, ale badanie przyczyny śmierci nie zostało jeszcze wykonane.

– Były jakieś obrażenia na ciele ofiary?

– O ile mi wiadomo, nie, Wysoki Sądzie.

W tym momencie wstał koroner.

– Snockstobe był pijakiem i mógł spaść z mostu.

Reynberd odchrząknął.

– Proszę dalej.

– Dzień wcześniej odwiedziłem pana Snockstobe’a w jego warsztacie – powiedziałem. – Aby dokładnie przedstawić bieg wypadków, chciałbym jednak, by oskarżony wezwał jeszcze jednego świadka.

Na twarzy Boleyna znów odmalowała się niepewność. Stres związany z przebiegiem procesu dawał o sobie znać. Uśmiechnąłem się zachęcająco i w kocu wydusił z siebie:

– Wzywam na świadka Smolucha Scamblera.

– Kogo? – prychnął z niedowierzaniem Gatchet.

Boleyn się zaczerwienił.

– Przepraszam, Wysoki Sądzie. Simona Scamblera, mojego dawnego stajennego. Wszyscy mówią na niego Smoluch.

Wśród publiczności siedziało kilku terminatorów w niebieskich kaftanach i niektórzy zachichotali. Scambler wstał z niepewną miną. Wyszedłem zza barierki i wróciłem na miejsce, przy okazji odnotowując, że Jane Reynolds wciąż jeszcze nie wróciła na salę. Oczekiwałem, że Scambler zajmie moje miejsce za barierką, lecz chłopak ruszył posuwistym krokiem w stronę ławy sędziowskiej i stanął tuż przed nią. Wśród terminatorów znów rozległy się chichoty i Scambler niepewnie się rozejrzał. Zawróciłem i podszedłem do niego.

– Nie, Simon, nie tu – szepnąłem. – Tam, przy barierce dla świadków. Pan Boleyn zada ci kilka pytań.

– Przepraszam. – Chłopiec odwrócił się, potknął o odstającą deskę i omal nie wyłożył się jak długi.

Terminatorzy aż zakwiczeli z uciechy.

Gatchet walnął młotkiem w stół.

– Cisza! Woźny, usunąć tych młodzieńców z sali!

Wyprowadzając głośno chichoczących chłopców, woźny trącił jednego z nich białą laską w ramię. Wróciłem na miejsce i usiadłem obok Isabelli, czując, że najchętniej ukryłbym twarz w rękach.

Scambler stanął przy barierce i spojrzał wyczekująco na Boleyna.

– Smoluch… Simon… czy pamiętasz, jak pracowałeś u mnie jako stajenny i zajmowałeś się moim koniem Midnightem?

Twarz Scamblera pojaśniała.

– Tak, panie Boleyn. Tak zrobiłem, że mnie polubił, nie? Dobrze się z nim obchodziłem.

– To prawda. A pamiętasz, jak dałem ci drugi klucz do stajni i powiedziałem, że to jedyny klucz prócz mojego i nie wolno ci go nikomu dawać?

– Tak, panie. I nigdy nikomu go nie dałem, tylko że… – Chłopak zamilkł.

– Tylko co? – burknął Gatchet. – Mów, chłopcze!

– Tylko że Gerald i Barnabas napadli mnie i pobili. Na drodze do Wymondham. A potem okazało się, że nie mam klucza, co go nosiłem na łańcuszku na szyi. – Obrzucił wystraszonym spojrzeniem bliźniaków, których twarze pozostawały obojętne.

Na sali dał się słyszeć szmer zainteresowania. Zauważyłem, że dwóch przysięgłych pochyliło się do przodu, by lepiej słyszeć.

– Pamiętasz, kiedy to było? – spytał Boleyn.

– Dwunastego maja, panie. W dzień urodzin mojej biednej świętej pamięci matki.

– Co zrobiłeś, gdy stwierdziłeś, że nie masz klucza?

– Szukałem go i szukałem. A potem wróciłem do domu. Nic nie powiedziałem, bo bałem się do tego przyznać, panie. Ale następnego dnia znów poszedłem go szukać, bo pomyślałem, że może po ciemku go przegapiłem. No i go znalazłem. – Podniecony chłopiec zaczął mówić głośniej. – Leżał przy drodze. Ale mogę przysiąc na święty krzyż, że poprzedniego dnia szukałem go w tym miejscu.

Na twarzach przysięgłych widać było teraz żywe zainteresowanie i kilku przeniosło wzrok na milczących obojętnie bliźniaków. Boleyn też przez chwilę im się przypatrywał, po czym znów spojrzał na Scamblera.

– Myślisz, że klucz mogli zabrać moi synowie, żeby na przykład dorobić jego kopię, a potem podrzucili go przy drodze?

– Tak mogło być, panie. – Chłopiec pokiwał głową.

Sędzia Reynberd odchrząknął.

– Panie Boleyn, to są spekulacje. Czy pan Shardlake, przygotowując was do procesu, nie powiedział, że przepisy tego zabraniają? – Splótł palce i spojrzał surowo na Scamblera. – Dlaczego synowie pana Boleyna cię napadli?

– Powiedzieli, że mają dość mojego śpiewania. Bo śpiewałem przy pracy.

– To chyba niezbyt właściwe zachowanie przy narowistym koniu.

– Och nie, panie. Midnight bardzo lubił, jak mu tak śpiewałem. – Scambler bez namysłu zaczął nucić: – Niestety, moja pani, pani ma wielce ukochana…

– Co ty wyprawiasz? – prychnął Gatchet. – Tu jest sąd!

– Chciałem tylko pokazać, jak mu śpiewałem – bąknął zmieszany chłopiec i spojrzał na ciotkę, która zrobiła taką minę, jakby była gotowa się na niego rzucić.

– Czy ten chłopak jest całkiem normalny? – spytał Gatchet Boleyna.

– No cóż. Rzeczywiście ma opinię… odmieńca, ale był solidnym pracownikiem i dobrze traktował mojego konia.

Gatchet westchnął.

– Macie jeszcze jakieś pytania do tego świadka? – rzucił.

– Nie, Wysoki Sądzie. Ale chciałbym raz jeszcze wezwać komisarza Shardlake’a.

Sędzia Gatchet niechętnie machnął ręką.

– Dobrze, proszę.

Scambler ze spuszczoną głową powrócił na swoje miejsce, a ja wróciłem do barierki. Część osób na miejscach dla publiczności, a także dwóch przysięgłych otwarcie chichotało, ale inni siedzieli z zasępionymi twarzami. Niestety, wrażenie, jakie wywołały zeznania biednego Scamblera, zostało osłabione jego dziwacznym zachowaniem. Ale i tak niektórzy z nieukrywaną wrogością przyglądali się bliźniakom. Spojrzałem na Boleyna w nadziei, że powróci do sprawy zaginionego klucza.

Zawahał się, po czym powiedział:

– Panie Shardlake, rozumiem, że po rozmowie ze Smoluchem… to znaczy ze Scamblerem udałeś się do warsztatu ślusarza Snockstobe’a, czy tak?

– Tak. – Spojrzałem na sędziów. – Mieści się na Tomblandzie. Siedemnastego czerwca rozmawiałem z terminatorem pana Snockstobe’a, niejakim Walterem. Gdy zapytałem go, czy Gerald lub Barnabas Boleynowie odwiedzili ostatnio ich warsztat, odparł, że nie. Jego mistrz odmówił odpowiedzi na moje pytania. Następnego dnia po znalezieniu jego zwłok w rzece wróciłem do warsztatu i Walter poinformował mnie, że ktoś inny przyniósł klucz z Brikewell do dorobienia kopii. Terminator nie potrafił zidentyfikować tego człowieka. Twierdził, że moja wizyta dzień wcześniej bardzo zdenerwowała jego mistrza, tak że wybiegł z warsztatu zaraz po moim wyjściu. Wrócił jeszcze bardziej zdenerwowany, po czym tego samego wieczoru zginął.

Pomruki i szmery na sali jeszcze bardziej przybrały na sile.

– Gdzie jest ten terminator? – spytał Reynberd, nie spuszczając ze mnie wzroku.

– Uciekł. O ile wiem, pochodzi z Sandlings.

– Jak się nazywa?

– Uciekł, nim zdążyłem go o to spytać, Wysoki Sądzie. – Poczułem, że rumienię się ze wstydu.

– A więc to są tylko pogłoski, których nie sposób uznać za dowody procesowe. Doprawdy, komisarzu Shardlake, powinniście sami to wiedzieć.

– Pan Snockstobe nie żyje, Wysoki Sądzie. Gdy bezpośredni świadek wydarzeń nie żyje, zasada niedopuszczalności pogłosek przestaje obowiązywać i słowa wypowiedziane do kogoś trzeciego nabierają mocy dowodowej.

– Tylko że tego trzeciego też tu nie ma. Tego Waltera.

– Czy terminator opisał człowieka, który przyszedł do warsztatu z kluczem? – spytał Gatchet.

– Zapamiętał tylko, że był rosłym brodatym mężczyzną. Walter podobno cierpi na krótkowzroczność.

– Bardzo wygodna wymówka – mruknął Gatchet.

– Nie, Wysoki Sądzie, to bardzo niewygodna dla nas sytuacja. Niczego bardziej byśmy nie chcieli, niż móc zidentyfikować tego człowieka. – Zawiesiłem głos. – Nie do końca wierzę w tę krótkowzroczność terminatora. I najbardziej ze wszystkiego chciałbym mieć go tu w sądzie. I dlatego proszę Wysoki Sąd o odroczenie procesu, tak bym mógł spróbować odnaleźć tego młodzieńca.

Reynberd znów wychylił się do przodu.

– Komisarzu Shardlake, znów przyjmujecie na siebie rolę adwokata, choć wyraźnie was przed tym ostrzegałem. Mieliście miesiąc na zebranie wszystkich dowodów…

– Przyjechałem do Norwich dopiero w zeszłym tygodniu…

– To już nie mój problem – przerwał mi, machając lekceważąco ręką. – Wyrok zostanie wydany dziś na podstawie przedstawionego materiału dowodowego.

– Tak jest, Wysoki Sądzie – powiedziałem i westchnąłem ciężko. Spodziewałem się odmowy, ale należało spróbować. – Jeśli mogę kontynuować, to myślę, że uda mi się wykazać, że wieczorem tego samego dnia, gdy klucz zniknął Scamblerowi, został z kolei skradziony Barnabasowi i Geraldowi Boleynom, co powinno prowadzić do powzięcia uzasadnionych wątpliwości. – Spojrzałem znacząco na Boleyna, bo tylko on mógł wezwać następnego świadka.

Twarz mu stężała.

– Chciałbym wezwać na świadków moich synów, Barnabasa i Geralda Boleynów.

Bliźniacy ponownie podeszli do barierki dla świadków, przemierzając salę ramię w ramię pewnym siebie miarowym krokiem.

– Dlaczego napadliście na mojego stajennego? – rzucił Boleyn bez żadnych wstępów. – Następnego dnia widziałem, jaki był posiniaczony.

– Ponieważ widzieliśmy, jak się znęcał nad twym koniem – odparł bez namysłu Gerald. – Widzieliśmy kiedyś przez otwarte drzwi stajni, jak dźga go widłami, a kiedy indziej kłuł go gwoździem.

– Może dlatego Midnight zrobił się taki narowisty, że ten chłopak tak go maltretował – dodał ze zjadliwym uśmieszkiem Barnabas.

Siedząca obok mnie Isabella zacisnęła pięści.

– Kłamcy – szepnęła. – Obrzydliwi kłamcy.

– Spokojnie – mruknąłem, kładąc rękę na jej ramieniu.

Boleyn patrzył na nich z niedowierzaniem.

– Przecież znacie Midnighta. Nigdy by sobie nie pozwolił na takie traktowanie. – Po czym lekko drżącym głosem zapytał: – Ukradliście klucz Scamblerowi?

– Nie. Nie ukradliśmy – odrzekł Gerald. Obaj kontrolowali swój głos i ruchy i byli w pełni opanowani.

Ciekawe, czy to dziadek przygotowywał ich do tej rozprawy, tak jak ja przygotowałem ich ojca. Czy wbijał im do głowy: „Odpowiadać zwięźle i na temat”?

– Nigdy nie mieliśmy go w rękach – dodał Gerald. – Smoluch Scambler ma źle w głowie. Wszyscy w mieście to wiedzą. Mógł za pierwszym razem nie znaleźć klucza.

Barnabas spojrzał przymilnie na Gatcheta.

– Wysoki Sądzie, czy mogę coś oświadczyć w imieniu brata i swoim?

– Proszę, mów.

– Tylko tyle, że bardzo kochaliśmy matkę i nikt nie może nam zarzucić, że było inaczej. Na noc jej bestialskiego morderstwa mamy alibi na cały wieczór. – Zawiesił głos. – W przeciwieństwie do naszego ojca.

Boleyn, który wpatrywał się w synów, szybko się opanował i spytał, czy może raz jeszcze wezwać swojego zarządcę. Sędzia Reynberd wyraził zgodę i Chawry ponownie ruszył do barierki; po drodze minął się z bliźniakami. Ani on, ani oni nawet na siebie nie spojrzeli.

– O ile mi wiadomo, często bywasz na walkach kogutów w Coslany i odwiedzasz potem miejscową karczmę.

– Tak, panie. W prawie każdą sobotę.

– Byłeś tam także dwunastego maja? – Boleyn znowu w pełni panował nad przesłuchaniem.

– Tak, panie.

– Pamiętasz, czy byli tam też moi synowie?

– Tak, pamiętam. Nie rozmawiałem z nimi, ale byli tam w gronie przyjaciół. Żartowali, śmiali się i mówili o jakiejś hecy z kluczem. Później nastała chwila paniki, bo Gerald zostawił dublet z sakiewką na ławce. W karczmie było tłoczno i przepychając się, przewrócili paru gościom szklanki z napitkami. W końcu okazało się jednak, że nic im nie skradziono, i widać było, że obu ulżyło.

– Jesteś pewny, że mówili coś o hecy z kluczem?

– Tak. Kiedy oni i ich towarzystwo zaczynają pić, rozmawiają bardzo głośno.

– Dziękuję ci – rzekł niemal z żalem Boleyn.

– Jeszcze jedno, jeśli mogę dodać – rzucił Chawry. – Midnight był zawsze trudny w doglądaniu i przez nasze gospodarstwo przewinęło się wielu chłopców stajennych, a Simon Scambler był jedynym, który dawał sobie z nim radę. Teraz Midnight jest znów tak dziki jak kiedyś.

– Dziękuję, Chawry – powtórzył Boleyn i uniósł drżącymi rękami notatki. – A teraz chciałbym, Wysoki Sądzie, jeszcze raz wezwać na świadków synów.

Publiczność odprowadziła wzrokiem bliźniaków, którzy kolejny raz wrócili na stanowisko dla świadków, teraz już jakby mniej pewni siebie.

Boleyn przełknął ślinę i chwilę milczał.

– Musimy się pospieszyć – upomniał go poirytowanym głosem Reynberd. – Siedzimy tu już czterdzieści pięć minut.

– Przepraszam, Wysoki Sądzie. – Boleyn jakby się otrząsnął i spojrzał na synów. – Zarządca stwierdził, że skłamaliście co do tego, jak Scambler traktował konia.

– Jego słowo przeciwko naszemu – burknął Gerald. – A on jest twoim pracownikiem.

– Czy zaprzeczacie, że dwunastego maja byliście na walce kogutów w Coslany i potem żartowaliście w karczmie z przyjaciółmi na temat hecy z kluczem?

– Tamtego wieczoru nocowaliśmy u dziadka i zgubiliśmy klucz do jego domu. To o tym kluczu rozmawialiśmy.

– I zorientowaliśmy się, że Gerald zostawił na ławce sakiewkę z pieniędzmi – dodał Barnabas. – Ale tak jak powiedział zarządca, odzyskał ją i był w niej klucz do domu dziadka.

– Jak długo nie miałeś przy sobie sakiewki?

– Pewnie z pół godziny, coś koło tego.

– Czy to nieprawda, że ukradliście klucz do stajni po to, aby wypuścić Midnighta i zwalić za to winę na Scamblera? Że tak to przedstawiliście swoim koleżkom oraz dziadkowi?

– On majaczy – zwrócił się Gerald do brata.

– Czy dziadek wam tego nie odradził? Nie powiedział, że jak ojciec zobaczy siniaki na ciele Scamblera, domyśli się, że to wasza sprawka? Przekonał was i wtedy podrzuciliście klucz przy drodze. Ale ktoś mógł go na krótko wziąć albo zrobić z niego woskowy odcisk i zanieść do warsztatu Snockstobe’a, prawda?

Obaj bliźniacy jak na komendę spojrzeli na mnie. Jeśli powiedzą, że zdobyliśmy tę informację siłą w wyniku bójki, Nicholas i ja znajdziemy się w poważnych opałach z Izbą Prawniczą. Wtedy jednak oni wyszliby na ciamajdy, a na to wrodzona duma im nie pozwoli.

– Skąd możecie wiedzieć, co dziadek powiedział waszym synom? – spytał Reynberd.

Boleyn zaczerpnął głęboko powietrza.

– Przykro mi, Wysoki Sądzie, ale nie mogę wyjawić źródła tej informacji.

Reynberd wzniósł oczy ku sklepieniu.

– Czyli znów niesprawdzone pogłoski – jęknął.

– Wysoki Sądzie, moi synowie nie odpowiedzieli jeszcze na pytanie.

– Nic z tego nie jest prawdą – rzucił Gerald. – To wszystko wymysły ojca i Chawry’ego. Dziadek może potwierdzić, że nie rozmawialiśmy z nim o żadnym kluczu.

– Oczywiście, potwierdzam – powiedział Reynolds, unosząc się z miejsca.

– A co do reszty, to nasi przyjaciele też potwierdzą, że nie było mowy o żadnej hecy z kluczem.

– Tak, wasi przyjaciele – prychnął ponurym głosem Boleyn. – Ci sami, którzy dostarczyli wam alibi na noc śmierci matki.

Barnabas wychylił się do przodu i syknął:

– Nie uda ci się nas wrobić, ojcze. Nie powieszą nas za to, co sam zrobiłeś! Matka wróciła, a ty ją zabiłeś. Namówiłeś Chawry’ego i tego półgłówka Smolucha, żeby dla ciebie kłamali. – Przeniósł wzrok na Scamblera. – Co, Smoluchu? Słyszałem, że ostatnio znów cię wywalili z roboty.

Scambler aż się skurczył.

Barnabas powrócił wzrokiem do ojca.

– Jutro przyjdziemy popatrzeć, jak będą cię wieszać – oświadczył.

– I każda minuta sprawi nam przyjemność – dodał Gerald.

Tak jak na to liczyłem, bliźniacy stracili nad sobą panowanie, choć nie w związku z kluczem. Przysięgli i widzowie patrzyli na nich z nieukrywanym wstrętem i nawet na sędziach ten wybuch wywarł fatalne wrażenie.

– Dość tego! – krzyknął Gatchet – Dopuszczacie się obrazy sądu i gdyby nie żałoba po śmierci matki, wsadziłbym was za kratki. Siadać na miejsce, ale już!

Bliźniacy potulnie pomaszerowali na ławę, odprowadzani wzrokiem przez dziadka, którego taki obrót spraw wyraźnie zaniepokoił. Zapadła chwila ciszy, po czym sędzia Reynberd splótł dłonie i zaczął mówić:

– A zatem to kończy postępowanie dowodowe. Wysłuchaliście zeznań, panowie przysięgli, w sprawie miejsca znalezienia ofiary i odkrycia narzędzi zbrodni, butów i młotka, w stajni oskarżonego, gdzie przebywał koń, nad którym tylko on i jego stajenny potrafili zapanować. Oskarżony miał możliwość, okazję i motyw do zamordowania żony. Sugestia obrony, że do popełnienia tej zbrodni potrzeba było więcej osób, ma jedynie charakter spekulacji, ale jeśli nawet przyjąć ją za prawdziwą, nigdzie nie jest powiedziane, że jedną z nich nie mógł być John Boleyn. Co do kradzieży klucza do stajni, to jeszcze nigdy nie spotkałem się z taką gmatwaniną pogłosek i przypuszczeń. Niemniej do was należy decyzja, czy na tej podstawie można mieć uzasadnione wątpliwości co do tego, czy oskarżony zamordował żonę. Musicie też rozważyć, że wprawdzie oskarżony miał oczywisty motyw do jej zabicia, by dzięki temu utrzymać swoje małżeństwo z Isabellą Heath, ale jako niepozbawiony rozumu człowiek powinien zakopać ciało, a nie wystawiać go na widok publiczny. Widzieliśmy jednak wszyscy, że… – zawiesił na chwilę głos dla lepszego efektu – pan Boleyn potrafi tracić nad sobą panowanie. Zostańcie na miejscach, bo czekają nas jeszcze procesy w innych sprawach karnych. Miejmy nadzieję, że okażą się krótsze i prostsze od tego.

Usiadłem i zwróciłem się do Isabelli:

– To było niezwykle stronnicze podsumowanie.

– Czy to znaczy, że przegraliśmy?

Przeniosłem wzrok na przysięgłych.

– Teraz wszystko zależy już od nich.

Rozdział dwudziesty dziewiąty

Gdy Reynberd ruszył do wyjścia, wszyscy wstali i skłonili głowy. Gatchet został, by samemu prowadzić pozostałe procesy. Dozorca więzienny przeprowadził Boleyna na ławę oskarżonych i na sali rozległ się brzęk łańcuchów, zwłaszcza że w tym samym czasie dwóch innych dozorców wprowadziło procesję sześciorga więźniów z łańcuchami wokół nóg. Wszystkich posadzono na ławie oskarżonych. Jedna z oskarżonych, dwudziestokilkuletnia kobieta z szopą skołtunionych włosów na głowie, nie przestawała zanosić się kaszlem. Widzowie przyglądali się jej z niepokojem, pamiętając, że z obecnością na sali sądowej wiąże się ryzyko złapania od więźniów tak zwanej gorączki więziennej. Na salę weszła też gromadka ubogo wyglądających członków rodzin więźniów i rozsiadła się na wolnych miejscach wśród publiczności. Gatchet uniósł do nosa puzderko z wonnościami, a woźny ogłosił pierwszą sprawę:

– Król przeciwko Fletcherowi. Kradzież sześciu bochenków chleba.

Z ławy wstał przeraźliwie wychudzony mężczyzna, dygoczący ze strachu. Sześć bochenków miało wartość przekraczającą jeden szyling, było więc przestępstwem karanym śmiercią. Gatchet wlepił w niego rozeźlony wzrok.

– Chodźmy stąd – szepnąłem do Isabelli.

Ruszyła za mną, a za nami podążyli Chawry, Scambler, jego ciotka, Nicholas i Toby. Stanęliśmy w holu. Dostrzegłem siedzącą na ławce babkę bliźniaków, starszą panią Jane Reynolds. Ręce miała złożone na kolanach; biel bandaży ostro kontrastowała z czernią jej sukni. Przypomniałem sobie słowa Parry’ego o powykręcanych rękach Edith. Być może odziedziczyła to po matce. Osłonięta czarnym kapturem twarz staruszki świeciła bielą jak kartka papieru na słońcu. Ciekaw byłem, co znaczyły jej słowa wypowiedziane na sali sądowej: „Edith, Edith. Boże, świeć nad jej duszą, ale ja chciałam chłopca… Chciałam mieć chłopca!”.

Znaleźliśmy wolną ławkę i usiedliśmy.

– Sprawa nie wygląda dobrze, prawda? – odezwała się cicho Isabella.

– No cóż, w sprawach karnych obowiązuje zasada, że sędziowie przysięgli muszą uznać winę oskarżonego ponad uzasadnioną wątpliwość. Może udało nam się zasiać w ich głowach taką wątpliwość, przynajmniej w sprawie klucza, choć bliźniacy nie dali się złamać pytaniami tak, jak na to liczyłem.

Chawry patrzył na Isabellę z dziwnym wyrazem twarzy, w którym widziałem mieszaninę żalu i tęsknoty.

– Słyszałem, że w sprawach grożących powieszeniem – zwrócił się do mnie – przysięgli starają się uniewinnić oskarżonego, jeśli to tylko możliwe.

– Jeżeli nie są wobec niego uprzedzeni – mruknął Toby. – A na ławie przysięgłych siedzi kilka spasionych panisk z Norfolk.

Isabella obrzuciła go zbolałym spojrzeniem, a ja skrzywiłem się. Takie uwagi nie mogły nikomu pomóc. Nicholas teatralnym szeptem rzucił: „Cham”.

Scambler spojrzał na mnie.

– W niczym nie pomogłem, prawda, panie? – spytał. – Znów się wygłupiłem.

– Co ci strzeliło do łba, żeby śpiewać przy barierce dla świadków? – burknęła jego ciotka i pokręciła głową.

– Wciąż coś takiego się dzieje, chociaż nigdy tego nie chcę – jęknął chłopiec.

– Bo nie słuchasz i nie myślisz – prychnęła ciotka ze złością. – Jesteś beznadziejny.

– Nie, to nieprawda – zaprzeczyłem. – Simon bardzo jasno wyłożył sprawę pobicia i zaginięcia klucza. Widać było, że mówi prawdę. – Tylko że niezrównoważone zachowanie rzeczywiście pozwalało dać wiarę zapewnieniom bliźniaków, że po prostu przeoczył klucz, gdy szukał go za pierwszym razem.

Drzwi sali otworzyły się, do holu wmaszerował Gawen Reynolds w towarzystwie wnuków i podszedł do żony.

– Chodź, Jane, jedziemy do domu. Powiadomią nas o wyroku.

Kobieta bez słowa wstała i posłusznie ruszyła za mężem. Przechodząc obok nas, Gawen Reynolds obrzucił nas nienawistnym spojrzeniem, ale nic nie powiedział. Bliźniacy jeszcze chwilę zwlekali, przyglądając się zaczepnie Scamblerowi. Nicholas przysunął się do chłopca i równie zadziornie spojrzał na nich. Barnabas uśmiechnął się zjadliwie i wolnym ruchem przejechał sobie palcem po gardle.

Przesiedzieliśmy prawie godzinę, wiercąc się niecierpliwie. Chętnie omówiłbym sprawę z Nicholasem i Tobym, ale nie chciałem tego robić w obecności Isabelli. Chawry próbował rozerwać ją opowieściami o gospodarstwie i o tym, jak bardzo potrzebują deszczu. Wreszcie drzwi na salę otworzyły się i stanął w nich Barak. Rozejrzał się i podszedł do nas szybkim krokiem.

– Muszę się streszczać – rzucił. – Przyszedłem wam tylko powiedzieć, że przysięgli udali się już na naradę. Jak wam poszło?

– Na tyle dobrze, na ile to było możliwe – odrzekłem enigmatycznie.

Domyślając się znaczenia moich słów, Chawry spojrzał współczującym wzrokiem na Isabellę, która nieufnie wpatrywała się w Baraka.

– To przyjaciel – zapewniłem ją.

– Myślałam, że to dłużej potrwa – powiedziała. – Poza sprawą Johna mieli jeszcze tyle innych do osądzenia.

– Proces pani męża trwał wyjątkowo długo ze względu na… – zawahałem się – na jego kontrowersyjny charakter – dokończyłem, choć tak naprawdę powinienem powiedzieć „skandaliczny i budzący sensację”.

– Obrady przysięgłych nie potrwają długo – oznajmił Barak. – Sędziowie lubią, jak sprawy toczą się wartko. Dlatego przysięgli nie dostają nic do jedzenia i picia, dopóki nie uzgodnią werdyktu.

– Dzięki, że nas poinformowałeś, panie – powiedziała Isabella z uśmiechem.

Barak kiwnął głową i wrócił na salę.

Pół godziny później woźny wezwał nas na salę. Gdy Isabella wstała, ugięły się pod nią nogi, tak że Chawry musiał ją podtrzymać.

Przysięgli zajęli już swoje miejsca, a pobladły John Boleyn siedział wśród reszty oskarżonych; wiele osób z publiczności nie spuszczało z niego wzroku. Dwaj mężczyźni, którzy wcześniej coś pisali, siedzieli z piórami w rękach. Zauważyłem też, że Southwell i Flowerdew siedzą obok siebie.

Gatchet walnął młotkiem i zwrócił się do przysięgłych:

– Pierwsza sprawa, Johna Boleyna. Panie przewodniczący, czy oskarżony jest winny, czy niewinny morderstwa?

– Winny – padła głośna i pewna odpowiedź.

Bałem się, że Isabella może w tym momencie zemdleć, ale to jej mąż zwalił się nagle na podłogę z głośnym brzękiem łańcuchów. Dozorca pochylił się i szarpnął go na nogi.

Gatchet patrzył na skazanego bez cienia współczucia.

– Johnie Boleyn, zostałeś uznany za winnego popełnienia jednej z najohydniejszych zbrodni, z jakimi się zetknąłem. Skazuję cię na śmierć przez powieszenie jutro o dziewiątej rano.

Gdy Boleyna usadzono z powrotem na ławie, na jego twarz zaczęły powracać kolory. Popatrzył na Isabellę i nawet lekko się uśmiechnął.

Gatchet zdążył już spytać o werdykt w następnej sprawie, czterdziestoparoletniego obdartusa o zapijaczonej przekrwionej twarzy, którego uznano za winnego kradzieży tuzina butelek wina. Jego też skazano na karę śmierci.

Nicholas nerwowo trącił mnie w ramię.

– Ułaskawienie. Przekaż wniosek Barakowi, panie.

Zebrałem się w sobie.

– Tak, trzeba go wręczyć sędziemu. Ale lepiej Reynberdowi. Poproszę Baraka o pomoc.

Isabella ujęła moją dłoń i spojrzała na mnie błagalnie.

– Gdy sędzia zobaczy na wniosku podpis lady Elżbiety, odroczy egzekucję, jestem tego niemal pewny – szepnąłem uspokajająco.

Trzecią z oskarżonych, czternastoletnią służącą, której zarzucono ucieczkę z kilkoma częściami garderoby jej pani, uniewinniono z zarzutu kradzieży, przysięgli wycenili bowiem wartość zabranych przedmiotów na mniej niż szyling. Gatchet powitał ten werdykt niechętnym grymasem, ale był to typowy przykład sprawy, w której przysięgli bywali łaskawsi.

Kiedy wyszliśmy z budynku sądu, kazałem Chawry’emu zaprowadzić Isabellę do gospody i poleciłem Toby’emu, by im towarzyszył, na wypadek gdyby dwaj pamfleciści próbowali ją nagabywać o wypowiedź, bo zaraz po ogłoszeniu wyroku na Boleyna obaj wybiegli z sali.

– Nicholas, a ty chodź ze mną – powiedziałem.

W tym momencie otworzyły się drzwi sali sądowej i wyszli Southwell i Flowerdew.

– Wyrazy współczucia, kolego Shardlake – powiedział ten drugi ze źle ukrywanym złośliwym uśmieszkiem, skłaniając głowę.

– Dziękuję – rzuciłem lodowato.

– Ziemie Boleyna przejdą teraz na własność króla i pod moją kontrolę jako przedstawiciela sekwestratora, sir Henry’ego Mynne’a. Ta dziewka z karczmy będzie musiała opuścić dom. – Spojrzał na mnie z odrazą. – Mam nadzieję, że jako prawnik reprezentujący Boleyna ułatwisz to zadanie, kolego.

– A ja, jako przedstawiciel feudariusza, odpowiadam za kuratelę nad jego synami – dodał Southwell, mierząc mnie zimnym spojrzeniem spod na wpół przymkniętych powiek i uśmiechając się złośliwie. – Mam nadzieję, że uda nam się wszystko gładko przeprowadzić. Dziadek młodych Boleynów może chcieć wykupić kuratelę. Jestem pewien, że będę mógł w imieniu króla wynegocjować godziwą cenę.

Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Panowie, obawiam się, że zbytnio się spieszycie – powiedziałem. – Właśnie za chwilę wystąpię o ułaskawienie Johna Boleyna. Na polecenie lady Elżbiety.

Flowerdew sprawiał wrażenie kompletnie zaskoczonego. Twarz Southwella pociemniała i jego oczy nagle szeroko się rozwarły.

– Nie może tego zrobić…

– Może i już to zrobiła, sir Richardzie. – Pamiętałem, że sam został ułaskawiony przez króla, gdy oskarżono go o morderstwo, nie mogłem więc odmówić sobie i nie dodać: – Zdarzały się już precedensy. A teraz zechcą panowie nam wybaczyć.

Southwell popatrzył na mnie z nieukrywaną wściekłością.

Skłoniłem głowę i zapukałem do drzwi, za którymi wcześniej zniknął Barak, i wszedłem z Nicholasem do środka.

Znaleźliśmy się w przestronnym pomieszczeniu biurowym, w którym kilku urzędników ślęczało nad papierami. Jednym z nich był Barak. Pozostali obrzucili nas niechętnymi spojrzeniami, ale on wstał i podszedł do nas.

– Winny? – spytał cicho.

– Niestety.

– Tak pomyślałem. Ci przysięgli nie wyglądali zbyt sympatycznie. Gdzie jest teraz ta biedna kobieta?

– Odesłałem ją z powrotem do gospody.

– Jest zrozpaczona – dodał ze smutkiem Nicholas. – Pewnie Boleyna wsadzą z powrotem do celi.

– Tak, aż do jutrzejszego finału.

– Mam gotowy wniosek o ułaskawienie. Pomyślałem, że lepiej wręczyć go Reynberdowi.

– Tak. – Barak pokiwał głową. – Sądzi teraz sprawy cywilne, więc będziesz musiał poczekać do przerwy obiadowej. Jakąś godzinę.

Popatrzyłem na urzędników, którzy nadal przypatrywali się nam z nieukrywaną wrogością. Zwłaszcza jeden z nich, wysoki, szczupły młodzian, nie odrywał od nas wzroku. Nachyliłem się do Baraka.

– Nie należało tu wchodzić? – spytałem.

– Nic już na to nie poradzimy. – Wzruszył ramionami. – Chodźcie, pokażę wam, gdzie będziecie mogli zaczekać.

Poprowadził nas korytarzem bez okien do szerokich drzwi, przy których stała ławka.

– To jego gabinet. Tu na niego zaczekajcie.

– Przed chwilą zaczepili nas Southwell i Flowerdew – powiedział Nicholas. – Rzucili się na nas jak wrony na padlinę. – Uśmiechnął się. – Żałuj, że nie widziałeś ich min, kiedy pan Shardlake powiedział im o wniosku o ułaskawienie.

– Southwell pracuje dla lady Marii – przypomniałem mu. – A jej ta wiadomość nie zachwyci. Im szybciej przekażemy wniosek sędziemu, tym lepiej.

Barak wrócił do pracy, a my usiedliśmy pod drzwiami i czekaliśmy. W porównaniu z harmidrem w sali sądowej w korytarzu panowała martwa cisza i tylko od czasu do czasu słychać było trzask zamykanych drzwi i raz daleki, pełen bólu krzyk, zapewne z sali rozpraw, w której zapadł kolejny wyrok śmierci.

– A więc tak się toczą sprawy karne. – Nicholas pokręcił głową. – To jak przedsionek piekła.

W głębi korytarza otworzyły się drzwi i wyszło z nich dwóch mężczyzn. Sądząc po ich ubiorach, musieli być notablami, a nie zwykłymi gryzipiórkami sądowymi. Zatrzymali się i zaczęli cicho rozmawiać.

– Nasz człowiek mówi, że dziś to zwykłe plewy – powiedział jeden z nich. – Główne żniwa odbędą się gdzie indziej i jeszcze nie teraz.

– Widziałem parę znajomych twarzy, kilka z Kent. Ale jak dotąd nic konkretnego – odparł drugi.

– Nie przestawaj mnie informować. Mam na karku Southwella.

W tym momencie jeden z mężczyzn uniósł głowę, dostrzegł nas i położył rękę na ramieniu swojego towarzysza, po czym obaj w milczeniu się oddalili.

– O co tu chodziło? – zdziwił się Nicholas.

– Nie wiem – odparłem, ale myślami wróciłem do wieczoru Pod Błękitnym Dzikiem i rozmowy między Edwardem Brownem, Michaelem Vowellem i niejakim Milesem, który zachowywał się jak żołnierz opowiadający o akcji mającej się rozpocząć dwudziestego czerwca. Czyli dzisiaj.

Z drugiego końca korytarza dobiegł odgłos kroków i zobaczyliśmy korpulentną sylwetkę sędziego Reynberda w powiewającej todze. Towarzyszył mu wysoki, szczupły urzędnik z naręczem papierów – ten sam, który tak natarczywie nam się przyglądał w pomieszczeniu biurowym. Wstaliśmy i ukłoniliśmy się, co Reynberd skwitował uśmieszkiem. Nie sprawiał wrażenia zaskoczonego naszym widokiem.

– Komisarz Shardlake. Prawnik specjalista od niesprawdzonych pogłosek. – Powiedział to żartobliwym tonem, ale jego spojrzenie było ostre i czujne. – A to kto? – dodał, patrząc na Nicholasa.

– Mój asystent, pan Overton.

– Otwórz drzwi, Arden – zwrócił się do chudzielca. – Zostaw papiery na stole i zajmij się tym, co ci poleciłem.

Gdy młodzieniec odszedł, Reynberd pchnął drzwi i wpuścił nas do środka. Zrzucił z siebie podszytą futrem czerwoną togę – pod nią miał jedwabny dublet z kryzowym kołnierzem – po czym usiadł za biurkiem i zsunął ze stóp trzewiki.

– Boże święty, ależ się zgrzałem. – Ukazał w uśmiechu zszarzałe zęby z kilkoma ubytkami. – Tak sądziłem, że was tu zobaczę.

– Doprawdy, panie sędzio? – Wymieniliśmy z Nicholasem pełne zdziwienia spojrzenia.

– O, tak. Ale o tym porozmawiamy za chwilę. No więc z czym do mnie przychodzicie?

Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Lady Elżbieta pragnie wystąpić o ułaskawienie pana Boleyna. – Wyjąłem papier z kieszeni i podałem Reynberdowi.

Przeczytał wniosek, uniósł ze zdziwieniem brwi i położył kartkę na biurku.

– No, no – powiedział. – Nie spodziewałem się, że aż do tego się posunie. Domyślałem się, że to ona stoi za waszą obecnością tutaj, bo niewielu stać na wynajęcie komisarza sądowego z asystentem. Myślę, że zrobiłeś wszystko, co było do zrobienia w tej żałosnej sprawie. Może z wyjątkiem wezwania na świadka tego biednego półgłówka. – Zarechotał chrapliwie, po czym burknął groźnie: – Mam nadzieję, że nie będzie żadnych uwag co do właściwego i uczciwego przebiegu procesu. Dołożyliśmy wszelkich starań, by odbył się zgodnie z procedurami, pamiętając o rozgłosie, jaki niewątpliwie będzie mu towarzyszył.

Zawahałem się.

– Nie zgłaszam żadnych uwag, panie sędzio.

– Boleyna aresztowano ponad miesiąc temu. – Reynberd wzruszył ramionami. – Jeśli dotarliście tu zaledwie tydzień temu, to już nie moja wina. Uprzedzam, że jedno wasze słowo, że proces nie został właściwie poprowadzony, a odbije się to na was rykoszetem.

– Nie mam takiego zamiaru, panie sędzio. Lady Elżbieta zwraca się do Jego Wysokości, swojego brata, z prośbą o ułaskawienie skazanego w ramach królewskich prerogatyw, nic więcej.

Reynberd raz jeszcze zaprezentował swój nieprzyjemny uśmiech.

– No cóż, nie wiem, co lord protektor powie na wtrącanie się lady Elżbiety do tego skandalu. I to na terenie należącym do lady Marii. Niemniej – wziął do ręki wniosek i postukał w niego palcem – jak wam wiadomo, wszystkie prośby o ułaskawienie muszą uzyskać zgodę sędziego, który wydał wyrok. Nie wszystkie wnioski przesyłam dalej, ale w sytuacji, gdy w grę wchodzą pieniądze i wpływy, cóż mogę uczynić? – Znów się uśmiechnął. – Ludzie będą zawiedzeni, jeśli jutro nie powieszą Boleyna.

Pominąłem tę uwagę milczeniem.

– A co z wami? – spytał. – Wrócicie teraz do Londynu?

– Pewnie za kilka dni.

Pokiwał głową.

– No to mam kogoś, kogo możecie ze sobą zabrać. Arden! – wrzasnął tak niespodziewanie, że aż podskoczyliśmy.

Drzwi się otworzyły i wszedł Arden, a za nim wsunął się Barak z grymasem złości na twarzy. Miał odczepioną sztuczną rękę i prawy rękaw zwisał pusty. Reynberd spojrzał pytająco na Ardena.

– Na końcu protezy miał nóż – wyjaśnił urzędnik. – A nie wolno wnosić broni do gabinetu pana sędziego.

Arden został przy drzwiach, a Reynberd obdarzył Baraka wilczym uśmieszkiem.

– A więc mamy w naszym gnieździe kukułkę. Urzędnika, który świadczy usługi wybranym klientom. To niedopuszczalne.

Spojrzałem na sędziego ze zdumieniem. We wszystkich sądach w Anglii urzędników przekupywano, by przyspieszyć lub opóźnić bieg spraw i zdobyć poufne informacje. Choć oficjalnie było to zabronione, zjawisko stało się tak powszechne jak biała laska w rękach woźnego lub toga sędziego. Reynberd pokręcił jednak ze zgrozą głową.

Usta Baraka zacisnęły się w cienką kreskę.

– Gdy dwa lata temu pan Barak rozpoczął pracę w Sądzie Objazdowym, mógł się poszczycić interesującym przebiegiem dotychczasowej kariery – powiedział Reynberd. – Kilka lat pracował w dość niejasnym charakterze u Thomasa Cromwella, potem przez kilka lat u was. Czyniło to z niego bardzo przydatny nabytek do popędzania opornych przysięgłych, sondowania gawiedzi w karczmach przed zbliżającą się sesją Sądu Objazdowego i do papierkowej roboty. Ale jego powtarzające się wnioski o wezwania świadków obrony w tej sprawie zwróciły uwagę, podobnie jak to, że przyprowadził was dziś rano do sądu. Komisarzu Shardlake, skorumpowaliście naszego urzędnika sądowego.

– W moim postępowaniu nie było nic niezwykłego, panie sędzio. Ani w postępowaniu Baraka. Nie było mowy o żadnych pieniądzach.

– Niemniej przepisy zostały złamane i nie możemy tego tolerować. – Skinął głową, patrząc na Ardena. – Zostanie sporządzony urzędowy protokół. Miejmy nadzieję, że przekazanie go lordowi protektorowi wraz z wnioskiem o ułaskawienie Boleyna nie okaże się konieczne. – Znów się uśmiechnął i uniósł brwi.

Zdałem sobie sprawę, że zakłada na mnie haczyk, na wypadek gdybym próbował krytykować przebieg procesu.

Sędzia przeniósł spojrzenie na Baraka.

– Oczywiście zostajesz natychmiast zwolniony z pracy w Sądzie Objazdowym – oznajmił.

Obawiałem się, że Barak zaraz eksploduje, on jednak tylko się uśmiechnął.

– W porządku – rzucił obojętnym tonem. – I tak już miałem dość tych głupot. Czy mógłbym dostać z powrotem moją rękę? – Uniósł pusty rękaw. – Pomaga mi w krojeniu paskudnych tłustych kawałów krwistego mięsa na talerzu.

Reynberd spiorunował go wzrokiem.

– Wynoś się – warknął.

Barak złożył drwiący ukłon i wyszedł z gabinetu. Nicholas, zwykle pełen lękliwego szacunku dla ludzi o wyższym statusie, tym razem nie wytrzymał.

– To nie było konieczne – prychnął.

Sędzia uniósł brwi.

– Co nie było konieczne, chłopcze? – rzucił, przewiercając go spojrzeniem.

– Wysoki Sądzie – bąknął Nicholas, przygryzając wargę.

– Już lepiej. Muszę się teraz zająć sporządzeniem polecenia odroczenia egzekucji Boleyna. Możecie przyjść po nie jutro rano o ósmej, ale teraz zostawcie mnie w spokoju. – A gdy byliśmy już przy drzwiach, dorzucił: – Aha, komisarzu Shardlake…

– Tak, panie sędzio? – powiedziałem, odwracając głowę.

– Na waszym miejscu opuściłbym szybko Norwich. Narobiliście sobie wrogów.

Barak czekał na nas pod budynkiem siedziby hrabstwa, opierając się plecami o ścianę i wpatrując się w rozrzucone u stóp wzgórza zamkowego wieże kościelne Norwich. Miał już założoną sztuczną rękę i stał. Powitał nas kwaśnym uśmieszkiem.

– To by było tyle – mruknął.

– Tak mi przykro. Reynberd szukał jakiegoś haczyka na mnie.

– Domyśliłem się. I niech ci nie będzie przykro. Powiedziałem ci, że mam już tego dość. – Potoczył wzrokiem po panoramie miasta. – Ale Tamasin nie będzie zachwycona. Przez kilka miesięcy uszy mi będą puchły od jej narzekań. – Uśmiechnął się. – Chyba lepiej jej nie mówić, że byłeś w to zamieszany, co?

– Jack, pozwól, że ci to jakoś wynagrodzę…

Barak pokręcił głową.

– Praca u londyńskich prawników pozwoli mi wyżyć. – Westchnął. – A gdzie Toby?

– Zaprowadził Isabellę do gospody.

– Coś ci zaproponuję – rzekł Barak spokojnym tonem, lecz w jego oczach pojawiło się znane mi nieco rozognione spojrzenie, i to mnie zaniepokoiło. – Chodźmy coś zjeść, a potem usiądziemy gdzieś i omówimy całą sprawę. – Trzepnął Nicholasa w ramię. – Jak za dawnych dobrych czasów, co, chłopcze?

Przeczesałem palcami włosy i spojrzałem na ogromną bryłę zamku.

– Muszę się spotkać z Boleynem i powiedzieć mu o złożeniu wniosku o ułaskawienie – oznajmiłem. – A potem muszę jak najszybciej napisać do lady Elżbiety i sir Parry’ego i powiadomić ich, że doszło do najgorszego. Spotkajmy się później, na przykład na kolacji w naszym zajeździe.

Barak skinął głową.

– Zgoda. Zatem tylko my dwaj, Nicholas. Chodźmy gdzieś na obiad.

– Czy nie powinieneś od razu wyjechać z Norwich i wrócić do Londynu? – spytałem.

– Pobyt Pod Błękitnym Dzikiem mam opłacony do niedzieli. A potem powinienem jeszcze spędzić tydzień na sesji sądu w Suffolk. Nie palę się do tego, żeby szybciej wrócić do Londynu i stanąć pod domowym pręgierzem.

Odwrócił się i ruszył w dół ścieżką.

– Przepraszam! – zawołałem za nim, a on, nie odwracając się, pomachał ręką. Chwyciłem Nicholasa za ramię i szepnąłem: – Uważaj, żeby nie pił za dużo. Dostrzegam u niego niepokojące znaki.

Mój asystent pokiwał głową i ruszył za Barakiem zalaną słońcem ścieżką. Jeszcze chwilę za nimi patrzyłem, po czym zawróciłem do głównych wrót do zamku.

Rozdział trzydziesty

Okazało się, że w celi Boleyna jest Isabella. Wolała być tu niż w gospodzie z Chawrym. Siedzieli obok siebie na pryczy i trzymali się za ręce. Gdy dozorca wpuścił mnie do środka, unieśli głowy i zobaczyłem nadzieję i strach malujące się na ich twarzach.

– Egzekucja została odroczona i będziemy czekać na wynik wniosku o ułaskawienie – powiedziałem z uśmiechem. – Reynberd zgodził się i już szykuje odpowiednie dokumenty.

Z ulgą rzucili się sobie w objęcia.

– Dzięki ci, panie Shardlake – powiedział Boleyn zdławionym głosem. – Myślałem, że już po mnie. Zwłaszcza kiedy mnie poniosło wobec sędziego.

– Nie powinien tak się nas czepiać o to, że żyliśmy bez ślubu – dorzuciła Isabella. – To nie miało żadnego związku ze sprawą.

– Masz rację, pani, ale sędziowie Sądu Objazdowego lubią dawać lekcje moralności. Zwłaszcza tacy jak Gatchet. – Popatrzyłem na Boleyna. – Brak opanowania nie przysłużył się twojej sprawie.

– Zostałem sprowokowany i nie zdzierżyłem.

– No cóż, poza tym jednym wybuchem dobrze sobie poradziłeś. Żałuję tylko, że nie udało się potrząsnąć synami w sprawie klucza i że Scambler znów zrobił z siebie pośmiewisko.

– Biedny Simon – powiedziała z uśmiechem Isabella, która jako jedyna poza mną używała jego imienia.

Przez grube ściany lochu dało się słyszeć rozpaczliwe wycie. Pewnie któryś ze skazanych na jutrzejszą egzekucję. Boleyn pokręcił głową.

– To było straszne, siedzieć z tymi ludźmi i słuchać ich historii. Trzech uznano za winnych kradzieży i skazano na powieszenie. Gatchet tylko wszystkich popędzał i skazywał jednego po drugim, choć to przecież biedacy. Zawsze uważałem takie sprawy za coś naturalnego, ale… – znów pokręcił głową – jak oni cuchnęli. Niektórzy siedzą tu już od miesięcy. Mnie też uznali za winnego, ale uratowało mnie pokrewieństwo z lady Elżbietą.

– Przecież ty jesteś niewinny, najdroższy! – Isabella ujęła jego dłoń.

Spojrzałem na niego ze smutkiem.

– Obawiam się, że możesz tu jeszcze dość długo posiedzieć. Trzeba będzie na dworze królewskim posmarować, kogo trzeba, a nakłonienie protektora, by się zajął ułaskawieniem, też może trochę potrwać. I końcowy wynik wcale nie jest pewny. Jestem jednak dobrej myśli. – Pomyślałem, że namówię Parry’ego, by napisał w tej sprawie do Williama Cecila.

Moje słowa wyraźnie Boleyna przygnębiły, ale Isabella od razu zaczęła go pocieszać.

– Będę mogła cię odwiedzać, przynosić ci jedzenie, prawda, panie Shardlake? A Daniel zajmie się gospodarstwem.

– Tak, powinni cię teraz lepiej traktować – dodałem.

Boleyn spojrzał na Isabellę.

– Jeśli mam tu jeszcze długo zostać, to potrzeba ci będzie więcej pieniędzy. A moje finanse nie stoją tak jak kiedyś. – Przez chwilę patrzył ponuro w ścianę. – Myślę, że przyszła pora na sprzedaż Midnighta. Powiedziałaś, że Chawry już go jakoś obłaskawił, tak?

– Ledwo, ledwo i musi być bardzo ostrożny. Ale przecież będziesz chciał na nim jeździć, kiedy stąd wyjdziesz.

– Nigdy nie wrócę już do Brikewell. Nawet jeśli mnie ułaskawią, to hańby ze mnie nie zmyją i będzie się za mną ciągnęła. A poza tym nie wiem, czy w ogóle chciałbym tam żyć. A ty, kochanie?

– Nie – odrzekła po chwili zastanowienia. – Nie po tym wszystkim, co nam zrobili.

– Moglibyśmy się przenieść do Londynu.

– Ale mówiłeś, że dom w Londynie jest za drogi, żeby w nim zamieszkać.

– To go sprzedamy, sprzedamy Brikewell i resztę ziemi, spłacimy długi i kupimy coś mniejszego w Londynie. Albo gdzie indziej, jeśli będziesz wolała. Będziemy żyć spokojnie i skromnie, jak przystało drobnej szlachcie.

– I jeszcze raz się pobierzemy gdzieś, gdzie nikt nie będzie znał naszej historii – dodała Isabella. – Tak, bardzo bym tego chciała.

– Przypuszczam, że dopóki nie zostanę ułaskawiony, nie będzie mi wolno sprzedać ani kupić żadnych nieruchomości – zwrócił się do mnie Boleyn.

– W tej chwili znalazłeś się w prawniczej próżni. Ściśle mówiąc, nie wolno ci nawet sprzedać konia.

Boleyn położył rękę na dłoni Isabelli i łagodnie się uśmiechnął.

– Sprzedaj Midnighta jak najszybciej, po cichu. Nawet za pensy, jeśli będzie trzeba. Jak go już nie będzie, to wejdź do jego stajni, stań przed tylną ścianą i odlicz cztery cegły od podłogi i dwanaście od prawego końca. Usuń zaprawę, wyjmij cegły i znajdziesz skrytkę z dwudziestoma suwerenami. Poza nami wie o niej tylko pan Shardlake. Będę tęsknił za Midnightem – dodał i westchnął ciężko. – Mam go od źrebaka, panie Shardlake. Już wtedy był trudny do opanowania, ale go obłaskawiłem dobrym traktowaniem. A teraz muszę się z nim rozstać.

– Taki jesteś dla mnie dobry. – Isabella dotknęła jego policzka.

– Masz przeze mnie same kłopoty.

– No cóż – powiedziałem. – Stajemy przed szansą. Jutro rano odbiorę z sądu polecenie wstrzymania egzekucji. Odwiedzę cię, jak już będę miał je w kieszeni, panie Boleyn.

– Wkrótce pewnie wrócisz, panie, do Londynu. – W głosie Isabelli zabrzmiał smutek.

– Tak, ale pozostaniemy w częstym kontakcie listownym. Muszę was teraz opuścić, bo mam do napisania list do lady Elżbiety. Wyślę go jutro razem z postanowieniem sędziego. – Spojrzałem na Boleyna. – Przykro mi, że uznano cię za winnego, ale od początku było wiadomo, że będzie ciężko. – Zawiesiłem głos i po chwili dodałem: – Dostarczenie alibi na wieczór morderstwa Edith mogło całkowicie odmienić bieg sprawy.

Isabella spojrzała na nas obu i lekko się skrzywiła.

– Jest już po wszystkim i nie ma o czym mówić – mruknął Boleyn i dosłyszałem w jego tonie nutę rozdrażnienia.

Przeszedłem spacerem do zajazdu Pod Panieńską Głową. Było południe i letnie słońce mocno przygrzewało. W Norwich prawie nie korzystałem z konia. Jeżdżenie wierzchem zatłoczonymi wąskimi uliczkami byłoby utrudnione, a poruszanie się pieszo dobrze robiło moim plecom. Mimo to, gdy dotarłem na Tombland, czułem już wyraźny ból mięśni między łopatkami. Byłem ciekaw, jak Barak sobie radzi. Gnębiło mnie poczucie winy, że znów go zawiodłem.

Poszedłem do pokoju i usiadłem do pisania listów. Po podarciu kilku brudnopisów w końcu uznałem, że najlepiej będzie wysłać dwie niemal identyczne krótkie wiadomości, w których powiadomię lady Elżbietę i sir Parry’ego, że mimo wysiłków Boleyna uznano za winnego, ale wniosek o ułaskawienie został przyjęty i sąd podjął decyzję o odroczeniu egzekucji. W liście do Parry’ego dodałem, że z ogromnym żalem przyjąłem werdykt przysięgłych i nieprzychylną wrzawę, jaka zapewne będzie temu towarzyszyć, ale w świetle moich instrukcji nie miałem innego wyjścia, musiałem wystąpić z wnioskiem o ułaskawienie. Zasugerowałem też, że w tej sytuacji byłoby dobrze porozumieć się z Cecilem. Wypiaskowałem oba listy i zszedłem na dół, by zamówić pocztyliona do Hatfield. Wiedziałem, że Elżbietę werdykt rozzłości, a Parry’ego rozwścieczy towarzysząca mu wrzawa w kraju i na dworze królewskim, dokąd trafi wniosek o ułaskawienie. Nie miałem też wątpliwości, że oboje adresatów nie omieszka wyrazić niezadowolenia.

Czułem się zmęczony – ostatnio bardzo łatwo się męczyłem – zdrzemnąłem się więc. Po dwóch godzinach obudził mnie jednak służący, który przyszedł z informacją, że wrócił już Nicholas w towarzystwie dwóch mężczyzn, którzy nam pomagali. Było jeszcze za wcześnie na kolację, poleciłem więc, by przysłał ich na górę.

Nicholas wyglądał całkiem świeżo; na jego bladej skórze pojawiły się ślady lekkiej opalenizny. Okazało się, że po obiedzie wybrali się z Barakiem na spacer na Mousehold Heath, „bardzo przyjemne miejsce z orzeźwiającym wietrzykiem”. Domyślałem się, że wyciągnął Baraka na ten spacer, by pozbawić go okazji do upicia się. „Porośnięte wysokimi trawami, które smagają ci nogi”, dodał Barak. Wyglądał dość pogodnie, ja jednak wciąż dostrzegałem nadmiernie żywy blask jego oczu. Toby, który wyglądał na zmęczonego, powiedział, że po kolacji chciałby wrócić do rodziców i już tam zostać.

– Przykro mi, panie Shardlake, że przegraliśmy sprawę, ale skoro wniosek o ułaskawienie został już złożony, to niewiele więcej mogę zrobić – dodał. – Jeśli ty, panie, lub pan Copuldyke będziecie czegoś ode mnie potrzebować, napiszcie.

Zważywszy na wspólnie stoczoną walkę, jego stosunek do sprawy wydawał się dziwnie obojętny i zdystansowany. Tłumaczyłem to sobie tym, że ma teraz na głowie gospodarstwo rodziców i chorobę matki.

– Oczywiście, Toby. Dziękuję za wszystko, co dla nas zrobiłeś.

– Ale zostań na kolacji – wtrącił Barak i popatrzył na mnie. – Nie miałbym nic przeciwko temu, żebyśmy raz jeszcze przeanalizowali całą sprawę, znając jej zakończenie.

– Dobry pomysł – przyznałem. – Zostaniesz, Toby?

– Nie sądzę, by coś nam to dało, ale chętnie zostanę.

Odsunęliśmy stół od okna, dostawiliśmy krzesła i położyłem na stole papier i kałamarz, by robić notatki. Siadając, poczułem ostry ból w plecach i skrzywiłem się.

– Wszystko w porządku? – zaniepokoił się Barak.

– Tak – burknąłem niecierpliwie.

– No więc wydaje się, że ostatecznie możemy przyjąć – zaczął Nicholas – że morderstwa dokonało dwóch mężczyzn oraz że obaj byli dość silni i znali Brikewell.

– Gdyby tylko udało się wam odszukać Waltera i z jego pomocą zidentyfikować człowieka, który przyszedł do warsztatu Snockstobe’a – wtrącił Toby.

Nie uszło mojej uwadze, że „nam” zamieniło się teraz w „wam”, i zrobiło mi się trochę przykro.

– Jestem pewien, że ten chłopak widzi równie dobrze jak my wszyscy – dorzucił.

– Przynajmniej wiemy, kto ukradł klucz – powiedział Barak. – Zrobili to bliźniacy. Dwóch młodych osiłków. – Spojrzał na mnie. – Jesteś pewien, że to nie oni są sprawcami? Są szaleni jak dwa wściekłe psy.

– Szaleni czy tylko rozwydrzeni? – wyraził swoją wątpliwość Nicholas.

– Trafna uwaga – przyznałem. – Miałem okazję lepiej im się przyjrzeć i nie sądzę, by byli zdolni zamordować matkę, choć oczywiście nie można tego wykluczyć. I pomyślcie: mimo złych stosunków z ojcem na jego prośbę skrzyknęli grupę, by bronić go przed zakusami Witheringtona na jego ziemię. A teraz chcą jego śmierci. Bo prawdopodobnie wierzą, że to on zabił ich matkę.

Toby pokręcił głową.

– Pamiętacie historię blizny Barnabasa? – spytał. – Kiedy jako dzieci ciągnęli losy, kto komu ma pociąć twarz, by matka przestała narzekać, że nie może ich odróżnić. Przecież to czyste szaleństwo.

– Ale też dowód na to, że zależało im na jej miłości – zauważyłem.

– Odtrącona miłość może łatwo zamienić się w nienawiść – odezwał się Barak, wpatrując się we mnie. – A poza tym bliźniacy skorzystają na śmierci ojca. Jeśli Southwell zgodzi się przekazać kuratelę nad nimi dziadkowi, a protektor wyrazi zgodę na zwrócenie im ziemi, przejmą cały majątek. Pozbędą się Isabelli i wszystko sprzedadzą. Może nawet Southwellowi, w zamian za jego łaskawość w kwestii kurateli.

– Reynolds może zapłacić za prawo do kurateli i choć pieniądze trafią do kasy królewskiej, Southwell zarobi na tym niezłą prowizję – powiedziałem. – A z tego, co słyszę, Southwell kocha pieniądze.

– Został już raz ułaskawiony za morderstwo i jest ważną osobistością – wtrącił Toby.

– Wiem. Sekretarz Cecil ostrzegał mnie przed nim. Mógłby skorzystać finansowo na przejęciu Brikewell i scaleniu swoich włości. A wydaje mi się, że jest zdolny do wszystkiego.

– No i jest jeszcze Flowerdew, który też na tym zarobi – przypomniał Nicholas.

– Szkoda, że nie udało się podważyć alibi bliźniaków na noc morderstwa. – Toby westchnął.

– A kto im zapewnił to alibi? – rzuciłem. – Paczka lubiących rozróby koleżków. W tym John Atkinson, któremu w zeszłym roku Southwell pomógł w sprawie uprowadzenia biednej dziewczyny z Mousehold Heath. Może tamtego wieczoru w ogóle nie byli na walce kogutów.

– Ale były tam dziesiątki ludzi – zauważył Nicholas.

– Wystarczyło paru młodych dżentelmenów, by zapewnić bliźniakom alibi – powiedział Toby.

Pokręciłem głową.

– Gdyby ich tam nie było, naraziłoby to ich i ich przyjaciół na szantaż ze strony kogoś, kto tam był.

– Nie znacie Norwich i nie wiecie, jak ludzie panicznie boją się bliźniaków – mruknął ze zniecierpliwieniem Toby. – A także Southwella.

– Ciekawe, że tego samego wieczoru, kiedy zniknął klucz, był tam też Chawry – odezwał się Barak, który dość długo milczał.

– Rzeczywiście – przyznałem. – Ale bliźniacy bardzo sprytnie wybronili się z jego zarzutów w sprawie klucza. Pewnie dziadek ich przygotował. – Pochyliłem się do przodu. – Zgadzam się, że nie możemy całkiem skreślić braci z listy podejrzanych.

Napisałem na kartce Gerald i Barnabas Boleyn i otoczyłem ich kółkiem, po czym falistą linią połączyłem ich z John Atkinson i przyjaciele. Ci nie byli podejrzani, mogli jednak dać bliźniakom fałszywe alibi. Drugą falistą linię poprowadziłem do Sir Richard Southwell, po czym dopisałem John Flowerdew i przyjrzałem się rysunkowi.

– Załóżmy na moment – ciągnąłem – że bliźniacy powiedzieli prawdę i ktoś ukradł im klucz. Mógł to zrobić któryś z ludzi Southwella na jego polecenie, ale jest też możliwe, że klucz został skradziony w domu przez dziadka lub kogoś z jego służby.

– Tego starca? – zdziwił się Nicholas. – Ma już dobrze po sześćdziesiątce i musi poruszać się z laską. Nie wyobrażam sobie, by to on mógł zabić córkę i wrzucić jej ciało do strumienia, nawet z czyjąś pomocą.

– Ma motyw – rzucił Barak. – Nienawidzi Johna Boleyna i Isabelli i byłby zachwycony, gdyby zięcia powieszono, a jego majątek przeszedł na bliźniaków. Może mieć w domu kogoś od brudnej roboty.

– Tak, to możliwe – zgodził się Nicholas. – Szkoda, że zarządca Vowell rzucił pracę u Reynoldsa. Musi znać stosunki w jego domu jak własną kieszeń.

Miałem świadomość, że przegapiłem okazję porozmawiania z Vowellem, gdy natknąłem się na niego przy stole z mężem Josephine i kimś o nazwisku Miles.

– Cała rodzina jest jedną z najdziwniejszych, jakie kiedykolwiek spotkałem, a poznałem ich wiele – powiedziałem. – Dziadek jest draniem, który pogonił własną córkę, gdy ta zwróciła się do niego w potrzebie, jego żona dostała histerii z żalu nad Edith…

– Co ona tam wtedy wymamrotała? – spytał Nicholas.

– „Edith, Edith. Boże, świeć nad jej duszą, ale ja chciałam chłopca… Chciałam mieć chłopca!”.

Barak parsknął śmiechem.

– Chyba nie chcesz powiedzieć, że zabiła własną córkę?

– Może chodziło jej tylko o to, że chłopiec miałby w tym domu lżejsze życie – odparłem. – Widziałem, jak stary odepchnął na bok kobietę przed salą rozpraw. A bliźniacy traktują wszystkie jak zwierzynę łowną.

– A dziadek ich do tego zachęca – dodał Nicholas.

– W Edith było jednak coś niedobrego – zauważył Toby. – Nie zasłużyła na brutalne morderstwo, ale sama też źle traktowała ludzi. Może jest coś złego w krwi tej rodziny.

– Z całą pewnością zachowywała się dziwnie i nieprzyjaźnie – potwierdziłem, rysując kolejne kółka wokół haseł Gawen Reynolds, Jane Reynolds i Służba Reynoldsów. Następnie pociągnąłem linię od klucza do nazwiska Snockstobe i napisałem imię chłopaka, który mógłby rzucić dużo światła na gnębiącą nas tajemnicę: Walter, terminator.

Przesunąłem kartkę na środek stołu, by wszyscy mogli się jej przyjrzeć.

– Tak dużo zależy od losów tego klucza – odezwał się Nicholas. – Ale decydującym dowodem mogłoby być zeznanie Waltera.

– To prawda. Jeszcze nie skończyłem. – Narysowałem kolejne kółko wokół nazwiska Leonard Witherington. – Sąsiad nienawidzący Boleyna i dybiący na jego ziemię. I gdyby nie wniosek o ułaskawienie, mógłby ją teraz całą zakupić.

– Wątpię, żeby stawił czoła Southwellowi, gdyby ten chciał ją przejąć – rzekł Nicholas. – I jeśli mam być szczery, zrobił na mnie wrażenie za głupiego na taki plan.

Toby pokręcił głową.

– Widzieliśmy, jak potraktował dzierżawców, gdy próbowali chronić swoje zbiory przed jego gołębiami w Brikewell. I jestem pewien, że zastraszył pastucha.

– Zgadzam się z Nicholasem – powiedziałem. – Robi wrażenie zbyt głupiego, żeby mógł być w to zamieszany. Ale powinniśmy dopisać go do listy.

Nicholas zakasłał i lekko się zaczerwienił.

– Nie chciałbym niepotrzebnie komplikować wszystkiego, ale…

– Wyrzuć to z siebie, chłopcze – zachęcił go Barak.

– Jest jeszcze ktoś, komu mogłoby zależeć na posłaniu Boleyna na szubienicę. Daniel Chawry, zarządca Boleyna.

Toby spojrzał na niego ze zdumieniem.

– Co mógłby na tym zyskać?

– Isabellę – odparł Nicholas.

Zapadło milczenie, po czym Toby parsknął głośnym śmiechem.

– Isabellę? Na śmierć Zbawiciela! Widzę, jak się do niej palisz i rzeczywiście jest ponętna, choć otwiera usta częściej, niż kobiecie przystoi, ale każdy widzi, jak jest oddana mężowi. Na rany Chrystusa, przecież nawet oświadczył jej się w sądzie, a ona go przyjęła!

Pamiętałem towarzyszący temu wyraz zawodu na twarzy Chawry’ego.

– Nawet jeśli ona go nie kocha, on może być ślepy z miłości do niej – odezwał się cicho Nicholas. – I należą do tej samej warstwy społecznej.

Toby ponownie parsknął śmiechem i by nie dopuścić do kolejnej sprzeczki między tymi dwoma, szybko wtrąciłem:

– Myślę, że Chawry może się kochać w Isabelli, a ona może o tym wiedzieć i nawet to wykorzystywać. Ale kocha Johna Boleyna. – Spojrzałem na Baraka. – Co o tym myślisz, Jack?

– Nie widzę Chawry’ego w roli mordercy, ale nie powinniśmy tego wykluczać. Możliwe nawet, że to on skorzystał z okazji i zrobił odcisk klucza. Myślę, że oboje powinni się znaleźć na liście.

Pokiwałem głową.

– I jest jeszcze ktoś bez alibi – rzuciłem ponuro i dopisałem na kartce: John Boleyn.

Przyjrzeliśmy się liście. Gerald i Barnabas Boleyn. Gawen i Jane Reynolds wraz ze służbą. Leonard Witherington. John Flowerdew. Sir Richard Southwell. Daniel Chawry i Isabella Boleyn, i na końcu John Boleyn. Dziesięć osób, nie licząc służby Reynoldsów. Zagadka wydawała się jeszcze bardziej zagmatwana niż wcześniej. Spojrzałem na Toby’ego, który nieco zaczepnie zerkał na Nicholasa.

– Toby, zrobiłeś dla nas bardzo dużo i zostałeś nawet ranny. Bardzo cenimy twoje poświęcenie – powiedziałem. – Ale mam do ciebie jeszcze jedną prośbę Czy po naszym wyjeździe mógłbyś spróbować znaleźć tego terminatora i Michaela Vowella, od którego moglibyśmy się dowiedzieć dużo o domu Reynoldsa? Może udałoby ci się ustalić nazwisko Waltera w cechu ślusarzy i w ten sposób trafić na jego ślad.

Toby pogładził się po brodzie i popatrzył na mnie.

– Owszem, odszukanie terminatora przez cech ślusarzy może być możliwe – przyznał. – Ale jeśli chodzi o Vowella, to mogę tylko o niego popytać. – W jego głosie nie słychać było zbytniego zapału. – Tylko czy ma to sens teraz, kiedy szykuje się ułaskawienie?

– Jest całkiem możliwe, że wniosek zostanie odrzucony. A poza tym byłoby dobrze znaleźć prawdziwego mordercę Edith i oczyścić imię Boleyna.

– Ten sam zabójca mógł też zamordować Snockstobe’a – dodał Barak.

Toby spojrzał na mnie.

– A pan Copuldyke zgodzi się, żebym się tym zajął? – spytał.

– Czy się zgodzi, czy nie, gwarantuję, że ci zapłacę.

Pogładził długą czarną brodę i spojrzał na mnie niemal z podziwem.

– Myślę, panie, że jesteś najbardziej nieustępliwym prawnikiem, jakiego spotkałem. Zrobię tak, jak sobie życzysz. W tej chwili pierwszeństwo mają moja matka i nadchodzące żniwa, ale na ile czas mi pozwoli, zrobię, co będę mógł.

– Dziękuję – powiedziałem, wyciągnąłem rękę i uścisnąłem jego dłoń. – Dam ci list potwierdzający, że jesteś u mnie zatrudniony. Możesz w każdej chwili napisać do mnie do Lincoln’s Inn.

Przez chwilę siedzieliśmy w milczeniu.

– Gdzie była Edith przez te dziewięć lat? – przerwał je w końcu Nicholas.

– Na pewno nie w Norwich – odparł Toby. – Nikt jej tu nie widział. Chyba że siedziała ukryta w jakimś lochu.

Zabrzmiało to dość złowieszczo.

– Ale jeśli nie w Norwich, to gdzie? – zastanowił się głośno Barak. – I czy tam, gdzie była, była gościem, czy więźniem?

– I jakim cudem trafiła do…

Kopnąłem Nicholasa pod stołem, nim zdążył powiedzieć „Hatfield”. Tego sekretu konsekwentnie dochowywaliśmy i należało się nadal tego trzymać, inaczej pamfleciści mieliby dużo większą sensację do rozpowszechniania.

– Chodźmy stąd – rzuciłem. – Jeśli Toby ma dziś wrócić do rodziców, powinniśmy już zasiąść do kolacji.

Opuściliśmy pokój i zeszliśmy szerokimi schodami na dół. Zamierzałem namówić Baraka, by wrócił do Londynu ze mną i Nicholasem, i jutro powiadomić właściciela Pod Panieńską Głową, że w sobotę wyjeżdżamy, co zapewne go ucieszy. Patrząc na moich towarzyszy, pomyślałem ze smutkiem, że pewnie ostatni raz spotykamy się w tym gronie. Idąc wyłożonym kamiennymi płytami korytarzem w stronę sali jadalnej, dosłyszałem, jak dwaj kupcy podniesionymi głosami rozmawiają o zamieszkach w jakimś Attleborough, gdzie miejscowi chłopi zwalili płoty grodzące pastwisko dla owiec tamtejszego dziedzica.

Następnego dnia, dwudziestego pierwszego czerwca rano, Nicholas i ja raz jeszcze udaliśmy się do zamku, by odebrać dokumenty potwierdzające odroczenie egzekucji. Poprzedniego dnia Barak z oporami zgodził się wrócić z nami do Londynu i stanąć przed Tamasin z wiadomością o utracie lukratywnej pracy. Był piątek, procesy karne przed Sądem Objazdowym zostały zakończone, zostało jeszcze trochę spraw cywilnych i nazajutrz sędziowie mieli się przenieść do Suffolk. Szliśmy przez Tombland w ponurych nastrojach. Zapowiadał się kolejny upalny dzień, więc prawnicze togi zostawiliśmy w zajeździe. Nie musieliśmy już nikomu nimi imponować. Nicholas miał jednak jak zwykle przypasany do boku miecz.

– Przynajmniej za parę dni zobaczysz Beatrice – powiedziałem.

Zdążył już powiadomić ją listownie, że wraca do Londynu.

– Ją i tego chłystka, który się do niej zaleca.

– Już ci mówiłem, że pewnie tylko się z tobą droczy, by pobudzić twoje zainteresowanie.

– Nie byłaby aż tak okrutna – mruknął, ale jakby z mniejszym przekonaniem.

– Dobrze się wczoraj sprawiłeś, dołączając Chawry’ego do listy podejrzanych. I godząc się na dodanie Isabelli.

– Co w tym było dobrego?

– Bo najwyraźniej ci się podoba – odparłem z uśmiechem. – Chłodna analiza wzięła jednak u ciebie górę nad sentymentami. Jeszcze będzie z ciebie prawnik.

Skwitował uśmiechem ten komplement.

– Zamówiłem konie na jutro na dziewiątą – oznajmił. – Pomyślałem, że dziś po południu moglibyśmy ponownie odwiedzić Josephine i Edwarda.

– Dobrze. Mam tylko nadzieję, że tym razem Edward nie będzie psioczył na warunki życia ludzi. Jest niemal tak zażarty jak Toby.

Pamiętałem rozmowę Edwarda z Vowellem i Milesem w gospodzie Pod Błękitnym Dzikiem, lecz powstrzymałem się od uwagi, że może go nawet przebijać zawziętością.

Skierowaliśmy się Upper Goat Lane w stronę rynku i zbliżając się do ratusza, usłyszeliśmy narastający gwar. Okazało się, że trwają przygotowania do egzekucji skazańców, którzy zgodnie z poleceniem sędziego Gatcheta mieli umierać w powolny i bolesny sposób.

Na placu przed ratuszem zebrało się około stu osób. Drewniana konstrukcja, którą wznoszono od paru dni, była już gotowa. Na szeroką platformę wiodły schody, a z czterech belek nad nią zwisały zakończone pętlami grube sznury. Kat, masywnie zbudowany siwowłosy mężczyzna w białej koszuli, z zaciętą kwadratową twarzą, sprawdzał wytrzymałość sznurów, z zawodową biegłością pociągając za pętle. Kilku żołnierzy z halabardami ustawiło się plecami do szubienicy i powstrzymywało napierający tłum gapiów. Pomocnik kata, dwudziestoparoletni młodzieniec, pociągnął dźwignię i fragment platformy pod sznurami opadł ze zgrzytem. Chłopak przesunął dźwignię w drugą stronę i zapadnia podjechała w górę. Z satysfakcją pokiwał głową.

Na drugi koniec rynku wjechały ciągnięte przez konie trzy wozy z wysokimi burtami, otoczone oddziałem żołnierzy z zamku. Przed kawalkadą maszerował żołnierz walący w bęben.

Takie wozy widywałem wielokrotnie w Londynie, toczące się w stronę miejsca egzekucji nad Tyburn.

– Spójrz tam. – Nicholas mnie szturchnął.

Gawiedź składała się głównie z biedoty obojga płci, która przyszła obejrzeć widowisko, ale była też garstka zawodzących krewnych i pocieszających ich przyjaciół. Dwóch krewnych nie zawodziło: Gerald i Barnabas Boleynowie stali w gronie młodych mężczyzn w eleganckich strojach, wśród których wypatrzyłem Johna Atkinsona. Rozmawiali beztrosko i stanowili wydzieloną wysepkę wśród tłumu, bo inni widzowie się od nich odsunęli.

– A to łajdaki – burknął Nicholas. – Przyszli popatrzeć, jak wieszają ich ojca. Widać nic nie wiedzą o wniosku o ułaskawienie.

– Reynberd nie może tego ogłosić – wyjaśniłem, wpatrując się w bliźniaków. Wprawdzie w sądzie się odgrażali, że przyjdą patrzeć na egzekucję ojca, ale przyznaję, że ich widok mnie zmroził.

– Krótki zwis – powiedział jakiś mężczyzna do żony. – Niektórzy pewno nieźle potańczą.

– Nie chcę na to patrzyć – rzucił Nicholas.

Ja jednak stałem jak wrośnięty w ziemię, podczas gdy wozy dotarły pod ratusz i zatrzymały się. Z pierwszego z nich żołnierze wyprowadzili czterech skazańców z rękami ściśle przywiązanymi do tułowia. Rozpoznałem ich z poprzedniego dnia w sądzie: kobietę ze strzechą włosów i szmacianą lalką w dłoni; mężczyznę z sinoczerwoną twarzą, który ukradł wino i któremu – sądząc po trudnościach, z jakimi żołnierzom udało się sprowadzić go z wozu – pozwolono się dziś upić; wychudzonego starca, tego, co ukradł sześć bochenków chleba i dziś trząsł się jak osika. Czwartym okazał się mężczyzna w kolorowym dublecie i białej koszuli, które kontrastowały z łachmanami trojga biedaków. John Boleyn. Ścisnąłem ramię Nicholasa z taką siłą, że aż zawył z bólu i podążył wzrokiem za moim spojrzeniem.

– Jezu Chryste!

– Moja egzekucja została odroczona! – wrzasnął Boleyn, próbując się wyzwolić z rąk żołnierzy. – Przez sędziego!

– A ze mnie jest królowa Francji – prychnął jeden z żołnierzy. – Dalej, ruszaj się. Tamci nie stawiają oporu.

Pierwsza trójka skazańców spokojnie zmierzała ku szubienicy. Pijak lekko się zataczał, kobieta miętosiła w przywiązanej do ciała ręce szmacianą lalkę, przechylając głowę, żeby na nią spojrzeć. Docierali już niemal do schodów. Gawiedź skwitowała śmiechem wymianę zdań między Boleynem i żołnierzem; twarze obu bliźniaków wykrzywiał grymas pogardy. Boleyn rozpaczliwie rozejrzał się po zebranych, dostrzegł nas i zawołał:

– Pomóżcie mi! Pomóżcie mi!

– Śmierć mordercom! – wykrzyknął ktoś z tłumu.

– Umieraj jak mężczyzna! – rozbrzmiały dwa jednoczesne okrzyki i zdałem sobie sprawę, że to bliźniacy.

– Musimy to powstrzymać! – Zacząłem przepychać się przez tłum.

Nicholas ruszył za mną. Skazańcy wchodzili już na schody. Dygoczący histerycznie mężczyzna zaczął płakać. Spróbowałem wejść na schody, ale jeden z żołnierzy zagrodził mi drogę halabardą.

– A ty czego tu szukasz? Chcesz, żeby ciebie też powiesili?

– Egzekucja Johna Boleyna została odroczona! – wykrzyknąłem. – Jestem jego prawnikiem! Odroczenie podpisał wczoraj sędzia Reynberd!

Inny z żołnierzy wymierzył halabardę w Nicholasa.

– A skąd mam wiedzieć, że jesteście prawnikami?.

– To nie żadni prawnicy! – wybiły się z ogólnego tumultu dwa okrzyki, a ja znowu rozpoznałem po głosie bliźniaków.

– Ich też powiesić! – wrzasnął ktoś. – Śmierć panom!

To wzbudziło aplauz. Tłum zaczynał na nas napierać i burzyć się.

Spojrzałem na platformę.

Żołnierze ustawili czworo skazańców przed zwisającymi pętlami. Pijak, do którego widać dopiero teraz dotarło, co się dzieje, zaczął się wyrywać i krzyczeć:

– Nie! Nie!

Stojący obok mnie żołnierz łypnął groźnie.

– To gdzie jest niby to ułaskawienie?

– W zamku! Właśnie po nie szliśmy. Kopia miała trafić do zamkowego konstabla. Na litość boską, daj nam porozmawiać z katem.

– Czyli że nie masz papieru?

– Nie mam, ale…

Kat założył już pętlę na szyję starca, lekko zacisnął i spojrzał obojętnie na mnie, po czym słysząc, że nie mam dokumentu, sięgnął po drugą pętlę i założył ją na szyję młodej kobiety. Trzecia opadła na szyję Johna Boleyna, czwartą udało się założyć wyrywającemu się pijakowi.

– To mój adwokat! – krzyknął Boleyn. – Jestem niewinny!

Młoda kobieta z pętlą na szyi pochyliła głowę i spojrzała na lalkę.

– Milly, moja mała Milly – wymamrotała.

Starzec w milczeniu dygotał.

– Wpuśćcie nas! – krzyknął Nicholas. Pochylił się do przodu i jedną ręką przytrzymał halabardę żołnierza, drugą zaczął dobywać miecza i ten moment zamieszania pozwolił mi wbiec na schody.

– Panie Shardlake! – wrzasnął Boleyn.

Kat skrzywił się, dał znak pomocnikowi i ten pociągnął dźwignię. Zapadnia się otworzyła.

Tłum powitał wrzaskiem opadnięcie wszystkich czterech ciał, ale tylko o kilka cali. Starzec niemal natychmiast znieruchomiał. Głos w gardle pijaka obok Boleyna wprawdzie zamarł, ale jego nogi zaczęły gwałtownie wierzgać, odruchowo poszukując punktu oparcia; oczy mu wysadziło, usta pokryła piana. Młoda kobieta też gwałtownie zatańczyła w powietrzu; przód jej sukni pociemniał od moczu, lalka wysunęła się z palców i upadła na ziemię pod platformą. Ktoś natychmiast po nią sięgnął na pamiątkę. Boleyn, zamiast tańczyć konwulsyjnie, szarpał się na boki; twarz mu zsiniała, język wysunął się z otwartych ust.

Dotarłem do szczytu schodów, ale drogę zagrodziła mi masywna postać kata.

– Naprawdę jest ułaskawienie! – krzyknąłem. – Na litość boską, zrób coś, zanim będzie za późno!

Na czoło tłumu przepchnęła się starsza kobieta i unosząc splecione ręce, zawyła błagalnie.

– Mój mąż! Mój mąż! Proszę, proszę, pozwólcie mi pociągnąć go za nogi i skończyć jego mękę!

Spojrzałem na upiorne sylwetki dyndających wisielców i dojrzałem, że starzec nadal żyje i w milczeniu konwulsyjnie drga.

Nie wiem, skąd znalazłem w sobie siłę, by odepchnąć kata i ominąć młodą kobietę, którą szarpały takie konwulsje, że niemal zwaliła mnie z nóg kopnięciem w ramię. Doskoczyłem do Boleyna, spod którego zaciśniętych szczelnie powiek płynęły łzy; wywalony na wierzch język zupełnie mu zsiniał. Uchwyciłem go w pasie i z całej siły podciągnąłem, czując przeraźliwy ból w plecach. Usłyszałem głośne buczenie tłumu, ale zaraz obok mnie pojawił się Nicholas, uchwycił Boleyna i go uniósł. A potem nagle poczułem mocny uścisk czyichś rąk na ramionach, zachwiałem się i zatoczywszy się do tyłu, runąłem z platformy szubienicy na falujący pod nią tłum. Plecy przeszył mi straszliwy ból i zapadła ciemność.

Część trzecia
WYMONDHAM

Rozdział trzydziesty pierwszy

Obudziło mnie nagłe wyjście z ciemności. Leżałem twarzą w dół i w pierwszej chwili przeraziłem się, że wciąż jestem pod szubienicą, a nade mną faluje wrogi tłum i wisi martwy Boleyn oraz pozostali skazańcy. Jęknąłem i spróbowałem się poruszyć, ale plecy przeszył mi tak przeraźliwy ból, że aż zawyłem. A potem poczułem, że na głowie mam chłodny okład, i usłyszałem znajomy głos mówiącej łagodnie kobiety.

– Nie ruszaj się, panie Shardlake. Doktor powiedział, że kiedy odzyskasz przytomność, musisz leżeć spokojnie.

Zamrugałem i dotarło do mnie, że leżę na łożu w pokoju Pod Panieńską Głową, a nade mną pochyla się Josephine z bardzo zatroskaną miną.

– Jesteś bezpieczny, panie – dodała cicho.

– Boleyn… – wymamrotałem, czując, jak spieczone mam wargi.

– Żyje – odparła z uśmiechem. – Teraz zaczekaj, panie, bo muszę iść po doktora. Tylko chwilę mnie nie będzie. Proszę, leż bardzo spokojnie.

Wybiegła z pokoju. Paroksyzm bólu z wolna ustępował i kiedy usłyszałem obok jakiś dźwięk, zdobyłem się na lekkie obrócenie głowy. Obok łóżka stało ni mniej, ni więcej, tylko małe drewniane nosidełko, a w nim jasnowłose niemowlę. Córeczka Josephine, Myszka. Dziecko spojrzało na mnie, obdarzyło mnie bezzębnym uśmiechem i wyciągnęło do mnie rączki. Też się uśmiechnąłem.

Josephine wróciła z doktorem Belysem, tym samym, który opatrywał Toby’ego po walce z bliźniakami. Patrzył na mnie bez cienia uśmiechu. Josephine dygnęła, zabrała nosidełko z dzieckiem i wyszła z pokoju.

– Nie ruszajcie się, panie, bo będzie bolało – powiedział Belys, unosząc rękę.

Poczułem, że ogarnia mnie przerażenie.

– Czy będę chodził? – wymamrotałem.

– Oczywiście, oczywiście – odrzekł z uśmiechem. – Mieliście szczęście. Mogliście złamać sobie kark, ale widać pan Bóg miał was w swej opiece, bo uszkodziliście tylko miękką tkankę mięśniową w górnej części pleców. W tej chwili to miejsce jest sztywne jak deska, ale wkrótce, jeśli będziecie przestrzegać moich zaleceń, powinniście odzyskać dawną sprawność. Zbadałem was dokładnie, gdy leżeliście nieprzytomni. Na wasze szczęście specjalizowałem się w urazach kości i mięśni.

– Naprawdę?

– Podoba mi się w tej specjalności jej… nazwijmy to… użytkowy aspekt.

– Jak długo byłem nieprzytomny?

– Prawie całą dobę. Jest sobota rano. Na szczęście przy upadku nie doznaliście pęknięcia czaszki, tylko mocno ją stłukliście. Polało się dużo krwi, jak zwykle przy ranach głowy. Ludzie myśleli, że nie żyjecie. – Lekarz sięgnął po mały kufel piwa na stoliku przy łożu i dał mi się napić; pilnował jednak, bym pił powoli. A potem wyprostował się, złożył ręce na kolanach i wlepił we mnie wzrok.

– Całe Norwich o was mówi – mruknął.

– Josephine powiedziała, że Boleyn żyje…

– Kiedy kat was od niego odciągnął i spadliście z platformy, wasz młody kolega podtrzymał Boleyna tak, by się nie udusił. Słyszałem, że pan Overton wrzeszczał na kata, że was zabił, że Boleyn został ułaskawiony i że on sam za to zawiśnie. – Doktor Belys zmierzył mnie posępnym spojrzeniem. – Gdybyście upadli nieco inaczej, moglibyście złamać sobie kręgosłup i już nigdy nie stanąć na nogi. – Odczekał, aż ta wiadomość w pełni do mnie dotrze, i ciągnął: – Kat zdjął Boleynowi sznur i przewieziono go z powrotem do zamkowego lochu. Jeszcze nie odzyskał głosu i ma paskudne otarcia na szyi, ale nic mu nie zagraża. Jego żona poprosiła, bym nim też się zajął.

– A pozostali skazańcy? Ci, którzy czekali jeszcze w wozach?

– Wszystkie pozostałe egzekucje wykonano zgodnie z planem. – Podniósł na mnie wzrok. – Wedle gminu bogacz, którego egzekucję przyszli oglądać, uratował się dzięki prawniczym kruczkom, ale biedaków powiesili.

– Niestety, jest w tym dużo prawdy.

Spojrzał na mnie z ukosa, po czym zmienił temat.

– To szczęście, że macie takich przyjaciół. Pan Overton skontaktował się z panem Barakiem i panią Brown i wszyscy troje kolejno pełnili przy was dyżury. Ból stopniowo ustąpi, ale musicie się poruszać wolno i ostrożnie i co najmniej jeden dzień przeleżeć w łóżku. Jutro lub pojutrze możecie spróbować wstać. Namawiam pacjentów, by jak najwcześniej zaczynali się ruszać. Za moją zgodą pan Overton napisał już do waszego lekarza w Londynie.

– Dziękuję – odparłem. – Myślę, że Guy i wy polubilibyście się. Czytaliście dzieło Vesaliusa o anatomii?

– Mam w domu egzemplarz.

– Guy też. Raz jeszcze dziękuję.

– Poczekajcie, aż dostaniecie mój rachunek. – Doktor Belys się uśmiechnął. – Lekarze każą sobie płacić nawet więcej niż prawnicy. – Zawahał się. – Jeszcze dwie rzeczy. Mam lekarstwo według własnej receptury, które powinno uśmierzyć ból, nie bierzcie go jednak w nadmiarze. Byłoby też dobrze, gdyby ktoś mógł dwa razy dziennie delikatnie wymasować wam plecy. Pani Brown już się zaofiarowała, że może to robić. Kobiece dłonie są najlepsze.

Wciągnąłem gwałtownie powietrze. Nie znosiłem, by ktokolwiek oglądał mój biedny krzywy grzbiet, a do tego jeszcze kobieta, Josephine…

Belys dostrzegł moje wahanie.

– Już się na to zgodziła. I będzie przy tym pan Barak lub pan Overton, by nie było podejrzeń o niestosowne zachowanie.

– I to mi pomoże?

– Bardzo.

– No to niech będzie Barak. On już i tak widział moje plecy.

– Świetnie. Ale na razie leżcie spokojnie. – Popatrzył na moją poprzecinaną zmarszczkami twarz i przedwcześnie posiwiałe włosy. – Podobno macie czterdzieści siedem lat.

– To prawda.

– Czy przy swojej ułomności nie jesteście już trochę za starzy na takie eskapady?

Po wyjściu lekarza do pokoju weszli Barak i Nicholas. Mój asystent był blady i przygaszony. Podziękowałem mu za jego udział w ratowaniu Boleyna.

– Nie wiem, jak mi się to udało – rzekł z powagą w głosie. – Złapałem go i podtrzymałem cały jego ciężar. W tym czasie pozostali wisielcy jęczeli i dusili się na sznurach, kat starał się mnie odciągnąć, a w dodatku myślałem, że już nie żyjesz… – Przerwał i pokręcił głową.

Barak też wyglądał na spiętego, ale zdobył się na żartobliwe klepnięcie Nicholasa w ramię.

– Czyli w tej tyce muszą być jednak jakieś mięśnie – prychnął.

– Dobrze, że pomyślałeś o zawiadomieniu Guya – powiedziałem i nagle sobie przypomniałem. – Listy do Parry’ego i lady Elżbiety… – Odruchowo spróbowałem usiąść i aż mnie zatkało od nagłego paroksyzmu bólu.

– Wysłałem je, jak tylko dostałem z sądu decyzję o odroczeniu egzekucji – oznajmił Nicholas. – Urzędnicy sądowi przysięgali na wszystkie świętości, że wysłali egzemplarz do zamkowego konstabla.

– A konstabl twierdzi, że nic nie dostał – wtrącił Barak. – Ciekawe, co z tego jest prawdą. Ale już za późno, by do tego dojść. Dziś po południu sędziowie wyjeżdżają do Suffolk.

Spojrzałem na niego ze współczuciem.

– A ty powinieneś im towarzyszyć. Przykro mi.

– Cieszę się, że mam to z głowy. – Barak wzruszył ramionami. – W każdym razie Tamasin nic nie wie, że z nimi nie jadę. Zostanę z wami do końca tygodnia. Bo przecież w tym stanie nie możesz jechać do Londynu, prawda?

– Wziąłem Jacka do swojego pokoju – dodał Nicholas. – Powiedziałem już o tym właścicielowi zajazdu. Lekarz też z nim rozmawiał. Pan Theobald zgodził się, żeby Josephine tu przychodziła, pod warunkiem że będzie przy tym ktoś trzeci i że będzie wchodziła wejściem dla służby. Niestety, żeby go przekonać, musiałem sięgnąć do twojej sakiewki.

Machnąłem lekceważąco ręką.

– Bardzo dobrze zrobiłeś.

– Na szczęście właściciel należy do grona tych, którzy uważają cię za bohatera, ponieważ uratowałeś życie dżentelmenowi.

Uśmiechnąłem się kwaśno.

– Z tego, co słyszałem od doktora Belysa, chyba nie wszyscy tak myślą.

– Za parę dni nikt nie będzie o tym pamiętał, zobaczysz – uspokoił mnie Barak.

– Kiedy Boleynowi w końcu zdjęto sznur, bliźniacy bez słowa się zmyli – powiedział Nicholas. – Są jak… – Przerwał i pokręcił głową, szukając w myślach odpowiedniego epitetu.

– A co z Isabellą? – spytałem. – Nic jej nie grozi?

– Wróciła z Chawrym do Brikewell. Pożegnałem ich dziś rano. Ale ma przyjechać i odwiedzić męża.

Pojechała sprzedać konia i wydobyć złoto ze skrytki w stajni, pomyślałem. O ile jeszcze tam jest. Z westchnieniem ulgi oparłem się o poduszki.

– Pójdę po Josephine – rzucił Barak, wstając. – Zajmie się twoimi plecami, chcesz?

Następne dwie doby spędziłem w łóżku na gapieniu się przez okno na drzewo i kościół, zbyt otępiały od przeciwbólowego specyfiku Belysa, żeby o czymś myśleć. Na dworze zrobiło się chłodniej, niebo pokryły chmury i szybki w oknach kilkakrotnie pokropił deszcz.

Początkowo czułem się bardzo skrępowany, kiedy Barak i Josephine zabierali się do przekręcenia mnie na łóżku i podciągania mojej koszuli nocnej tak, by Josephine mogła mi natrzeć plecy maścią od Belysa o intensywnie lawendowym zapachu. Jej dłonie, choć pokryte odciskami od ciężkiej pracy, masowały łagodnie i sprawnie. Jak mi wyjaśniła, zdarzało jej się wielokrotnie masować plecy ojcu, a także Edwardowi po wyjątkowo ciężkim dniu pracy kamieniarza. Wyznała, że rozmawiała z mężem o powrocie do Londynu. Gdy spytałem, czy Edward nie ma nic przeciwko temu, że jego żona masuje mi plecy, odparła, że ma do niej absolutne zaufanie. Zwykle zabierała ze sobą Myszkę.

Przypomniałem sobie podsłuchaną rozmowę Edwarda z Vowellem i niejakim Milesem. Rozmawiali o buncie w Attleborough i rzeczywiście doszło tam do zamieszek, które przybierały na sile. Od Baraka wiedziałem, że właściciel ziemski z Attleborough i sąsiadujący z nim dziedzic, Green, nie odważyli się postawić z powrotem powalonych ogrodzeń i zabrali stamtąd owce. Podobno lada chwila spodziewano się wydania członkom komisji od grodzeń gruntu polecenia, by rozpoczęli inspekcje w kraju.

– Są bardzo potrzebni – wtrąciła Josephine, nie przestając mnie masować. – Edward ma rację. Najbardziej cierpią zwykli ludzie, to nie jest boska Wspólnota, jaka miała być. Może kiedy zjawią się ci ludzie z komisji, zostanie wymierzona sprawiedliwość, przynajmniej na wsi.

Josephine, którą kiedyś znałem, nie odważyłaby się wygłaszać jakichkolwiek opinii, nie mówiąc o tak radykalnych i wypowiadanych z taką pewnością siebie. Ciekawe, czy przejęła te poglądy od męża, czy oboje tak się zmienili pod wpływem nędzy.

Nicholas, który nigdy wcześniej nie oglądał moich nagich pleców, taktownie wyłączył się z tych sesji. Poprosiłem go, by postarał się dowiedzieć czegoś o terminatorze Snockstobe’a, Walterze. Wcześniej obarczyłem tym zadaniem Toby’ego, ale nie sądziłem, by wciąż jeszcze przebywał w Norwich. Podyktowałem też Nicholasowi oświadczenie dla sądu, w którym informowałem, że bliźniacy grozili Scamblerowi poza salą sądową. Kopię oświadczenia przesłałem dziadkowi bliźniaków w nadziei, że skłoni to tych drani do zostawienia chłopaka w spokoju.

Wypytałem Josephine, co jeszcze pamięta o Grace Bone i jej rodzeństwie z czasów, gdy mieszkali blisko siebie. Ponoć cała trójka cieszyła się powszechną sympatią; Peter miał opinię znającego się na rzeczy fachowca i uczciwego pracodawcy, a jego siostry były wesołymi, rubasznymi kobietami. Brat był poważniejszy niż one, dużo czytał i był entuzjastą Wspólnoty. Grace i Mercy były po trzydziestce, Josephine dziwiło więc, że żadna z nich nie wyszła za mąż. Może ich rubaszność i pewność siebie odstraszały adoratorów.

W środę zrobiłem pierwsze kroki z laską oraz Barakiem i Nicholasem podpierającymi mnie po bokach. Nadal musiałem bardzo ograniczać ruchy, by nie narażać się na ataki bólu, ale nie czułem już takiej sztywności w plecach. W czwartek, wciąż z Barakiem i Nicholasem po bokach, chodziłem już po pokoju i ostrożnie zaczynałem się prostować.

Następnego dnia Nicholas przyniósł mi trzy listy. Na dwóch widniała pieczęć lady Elżbiety, trzeci był od Guya.

– Szybko odpisali – zauważyłem. – Nie minął jeszcze tydzień.

– W poczcie było więcej listów. Jeden do Jacka, chyba od Tamasin, i jeden do mnie od Beatrice. Mam też wiadomość od Isabelli Boleyn. Chciałaby cię odwiedzić jutro rano. Będzie u męża w zamku.

– To dobrze. – Uśmiechnąłem się. – Nawiasem mówiąc, chciałbym już dziś wyjść na dwór. Czuję się taki… luźniejszy. Wezmę laskę i będziesz mógł mi towarzyszyć. Tylko na ulicę i z powrotem.

Nicholas nie wyglądał na zachwyconego moim pomysłem

– Idź i przeczytaj list od Beatrice – rzuciłem.

W pierwszej kolejności otworzyłem list od Guya. Jego pismo, niegdyś zamaszyste i czytelne, stało się teraz chwiejnymi gryzmołami starca.

Mój drogi Matthew,

dostałem list od Nicholasa i z przykrością dowiedziałem się o Twoim wypadku i strasznych okolicznościach, w jakich do niego doszło. Co wieczór się za Ciebie modlę. Niestety, jestem nadal przykuty do łóżka i męczy mnie gorączka. Dostałem też list od doktora Belysa i już na niego odpowiedziałem. Zgadzam się z jego propozycjami leczenia Twojego urazu. Zacznij się ruszać najwcześniej, jak to możliwe, ale bądź ostrożny. Doktor Belys sprawia wrażenie rozsądnego i praktycznego medyka. Musiałem powiadomić o Twoim wypadku Tamasin, która nadal pomaga Francisowi i mnie, bo to ona przyniosła mi list od Nicholasa i rozpoznała jego pismo. Napisz, proszę, jak przebiega Twoja rehabilitacja.

Twój serdeczny przyjaciel

Guy Malton

Poczułem wyrzuty sumienia. Najwyraźniej Guy był nadal ciężko chory, a ja zawracałem mu głowę swoim upadkiem. Zabrałem się do czytania listu od Parry’ego, który nie mógł się bardziej różnić w tonie.

Komisarzu Shardlake,

z ogromnym rozczarowaniem dowiaduję się, że Boleyna uznano za winnego i że byłeś zmuszony wykonać polecenie lady Elżbiety i wystąpić o jego ułaskawienie. Liczyłem na lepszy wynik. Sprawa narobi dużo szumu i nie przyniesie to lady Elżbiecie korzyści. Obawiam się, że Boleyn będzie bardzo długo czekał na odpowiedź. Dowiaduję się od sekretarza Cecila, że lord protektor i członkowie Rady są mocno poirytowani, bo zachodni rebelianci oblegają teraz Exeter, a w Kent szykują się nowe zamieszki. Do rebelii doszło także w Sussex, ale protektor ułaskawił jej uczestników – zawsze był dla nich zbyt łagodny, co jeszcze bardziej ich ośmiela. Tymczasem starszyznę z hrabstw wezwano do Londynu w celu wystawienia armii, która zostanie wysłana do Exeter.

Na domiar złego lady Maria nadal odmawia uczestniczenia w nowych nabożeństwach po angielsku i emisariusze wysłani do Kenninghall w celu nakłonienia jej do tego niczego nie osiągnęli. Lord protektor będzie niezadowolony z tego, co wydarzyło się w Norfolk. Sekretarz Cecil uważa zatem, że lepiej na razie nie pokazywać mu prośby o ułaskawienie, choć na życzenie lady Elżbiety przygotowałem sporą sumę, która w odpowiednim momencie zostanie mu zaoferowana, jako że Somerset zawsze miał duży apetyt na złoto.

Oczekuję Twojego natychmiastowego przyjazdu do Hatfield w celu przedstawienia mi szczegółowych wyjaśnień.

Thomas Parry

Nie oczekiwałem od niego ciepłego listu, ale ten był wyjątkowo arogancki. W dodatku będę musiał go powiadomić o swoim stanie i poinformować, że co najmniej przez tydzień nie będę mógł się stąd ruszyć.

Wziąłem do ręki list od lady Elżbiety.

Panie Shardlake,

z ogromnym żalem dowiaduję się, że mimo zebrania dowodów podających w wątpliwość winę mojego krewniaka został uznany za winnego. Wiem od sir Parry’ego, że prośba o jego ułaskawienie została złożona, choć zważywszy na obecne niepokoje w kraju, należy się spodziewać, że jej rozpatrzenie potrwa dość długo. Wydałam polecenie sir Parry’emu, by rozpytano w Hatfield i okolicach, czy ktoś widział biedaczkę odpowiadającą wyglądem Edith Boleyn. Jeśli zostanie znaleziony jej prawdziwy morderca, plotkarscy pamfleciści, których sir Parry tak się obawia, zostaną uciszeni.

Czekam na spotkanie z Tobą i raz jeszcze wyrażam nadzieję, że zebrane dowody na niewinność pana Boleyna okażą się niepodważalne.

Odłożyłem list. Najwyraźniej lady Elżbieta postanowiła się nie patyczkować i wziąć odwet na Parrym, co mogło być przyczyną jego ostrego tonu. Ostatnie zdanie jej listu chyba zawierało zawoalowane ostrzeżenie, że jeśli się mylę w ocenie Johna Boleyna, wina może spaść na mnie. Elżbieta wyraźnie stawała się polityczką. Zdecydowanym ruchem przeczesałem siwe włosy, ale ostry paroksyzm bólu w plecach zmusił mnie do opuszczenia ręki i bezwładnego osunięcia się na oparcie fotela.

Nicholas odwiedził mnie wczesnym popołudniem. Kuśtykałem po pokoju, dumny, że radzę już sobie bez laski.

– Przyszedłeś mi pomóc zejść po schodach? – spytałem, dostrzegłem jednak jego zasępioną twarz. – Co się stało?

– Właśnie wracam od ciotki Simona Scamblera, pani Marling.

– Co u niego?

– Nie ma go. Ta stara wiedźma wyrzuciła go z domu.

– Dlaczego? – spytałem, ostrożnie siadając.

– Podobno Simon bardzo się przejął tym, co wydarzyło się podczas egzekucji. Ktoś z ich kościoła opowiedział im przebieg, ze wszystkimi odrażającymi szczegółami. Wynikało z tego, że zostałeś ciężko ranny. Simon zaczął wtedy wykrzykiwać, że Bóg jest okrutny, skoro dopuszcza do takich rzeczy, co zaszokowało jego ciotkę. W rezultacie wezwała do domu pastora, by nauczył Scamblera szacunku do Boga, ale Scambler potraktował go tak samo. Oświadczył, że Bóg toleruje zło i niesprawiedliwość, posunął się nawet do stwierdzenia, że uważa Boga za okrutnika. Wtedy ciotka oznajmiła, że nie dopuści do bluźnierstw pod swoim dachem, i wyrzuciła go z domu. Obawia się, że siostrzeniec jest opętany.

– Czy ktoś wie, dokąd poszedł?

– Nie. Ciotka umywa ręce i nie chce go znać. Utyskiwała, jak to po śmierci jego ojca przygarnęła chłopca z dobroci chrześcijańskiego serca, bo był dzieckiem jej zmarłej siostry.

– Stara zołza – burknąłem, ujmując główkę laski.

– Gdy poinformowałem ją o tym, że złożyłeś w sądzie zawiadomienie, powiedziała, że się cieszy, że przynajmniej ze strony tych piekielników Boleynów nic mu nie grozi. Wyglądało to dość dziwnie, bo niby była zawzięta jak zawsze i oskarżała cię o sprzyjanie bezbożnym zachowaniom jej siostrzeńca, a jednocześnie w jej oczach widziałem coś na kształt wstydu.

– Ciekawe, co się z nim dzieje. – Westchnąłem ciężko. – Pewnie na ulicach Norwich przybył jeszcze jeden żebrak. Rozglądaj się za nim i poproś Baraka, żeby robił to samo.

Nicholas chwilę milczał, po czym oznajmił:

– Popytałem też trochę w cechu ślusarzy. Urzędnik, któremu dałem w łapę, zajrzał do spisu. Walter nazywa się Padbury i rzeczywiście pochodzi z miejscowości Sandlings na wybrzeżu w Suffolk. Jest sierotą, ale jego ojciec miał znajomości w Norwich. I nikt nie słyszał, żeby Walter miał słaby wzrok. Gdyby miał, nie przyjęliby go na terminatora.

– Musimy tam posłać Toby’ego. Mam nadzieję, że wkrótce się do nas odezwie.

– Ja mogę pojechać.

– Nie, to powinien być ktoś obeznany z życiem na wsi. – Sięgnąłem po laskę. – Chodź, wychodzę na dwór. Trzymaj się blisko mnie.

Powoli i ostrożnie zszedłem po schodach i z przyjemnością wkroczyłem do holu. Ktoś ze służby z ukłonem otworzył przede mną drzwi i wyszedłem na Magdalen Lane. Dobrze było poczuć na twarzy świeży podmuch wiatru. Niebo było błękitne i znów zrobiło się cieplej.

– Chodź ze mną do rogu Tomblandu – zwróciłem się do Nicholasa. Trzymając się blisko ściany, minąłem miejsce, gdzie kiedyś leżał zmarły żebrak. Zdałem sobie sprawę, że od kilku dni wcale o nim nie myślałem. – Co ci napisała Beatrice? – spytałem.

– Same ciepłe słowa. Ma nadzieję wkrótce mnie zobaczyć i zaprasza mnie na kolację do rodziców.

– A o tym młodym prawniku już nie pisze?

– Nie. – Zawahał się. – Zdaje się, że miałeś rację. Drażnienie mnie nim było jej sztuczką. Myślę, że kobiety nie mają zbyt wielu mocnych kart, muszą więc sprytnie rozgrywać te, którymi dysponują.

– To prawda.

– Tylko że po przeczytaniu jej listu nagle zacząłem myśleć o Isabelli Boleyn i jej sile charakteru. W porównaniu z nią Beatrice jest… jakaś taka nijaka. – Zaczerwienił się i szybko dodał: – Nie chcę być nielojalny.

– Isabella jest niezwykłą kobietą.

– Ale nie ma pozycji społecznej Beatrice.

– Masz rację, nie ma – odparłem, próbując opanować uśmiech.

Przy kolacji dołączył do nas Barak. Mimo wczesnej godziny po wypiekach na twarzy poznałem, że już sobie popił. Włosy i brodę miał w nieładzie, a koszula widoczna spod rozpiętego starego dubletu domagała się prania, najbardziej jednak zdumiało mnie to, że nie miał przypiętej sztucznej ręki. Przysiadł się do naszego stołu, opadając ciężko na krzesło, po czym dostrzegł, że obaj z Nicholasem patrzymy na jego pusty rękaw.

– Miałem dość tego cholerstwa – mruknął. – Okropnie mnie dziś uwierało.

– Dasz radę jeść jedną ręką? – spytał Nicholas.

– Jasne. Już nieraz to robiłem. Wszystko da się zrobić, jeśli człowiek musi.

– Nicholas mówi, że dostałeś list od Tamasin – bąknąłem niepewnie.

Wlepił we mnie spojrzenie.

– Tak. Wiesz, co mi napisała? Guy powiedział jej, co ci się przydarzyło i że na razie nie możesz się stąd ruszyć. Napisała – zaczął złośliwie przedrzeźniać jej sposób mówienia – Może teraz pan Shardlake będzie wiedział, jak to jest być poważnie rannym. Może to sprawiedliwość wymierzona przez Boga. – Zacisnął palce zdrowej ręki w pięść. – Pewnie ten radykalny protestantyzm uderza jej do głowy. Myślałem, że ma więcej rozsądku. No więc teraz napiszę jej prawdę: że straciłem pracę, wcale tego nie żałuję i zostanę tu jeszcze parę dni, żeby ci pomóc. I jeśli jej się to nie spodoba, może się wypchać.

Od czasu, gdy małżeństwo Baraka niemal się rozpadło po śmierci ich pierwszego dziecka, nie słyszałem, by tak wyrażał się o żonie.

– To nie fair wobec pana Shardlake’a – powiedział cicho Nicholas. – Nie możesz poczekać i dopiero przed wyjazdem do Londynu napisać, że piszesz z Suffolk? Bo inaczej będzie jeszcze bardziej czepiała się pana Shardlake’a.

Barak poprawił się na krześle, popatrzył na mnie i pokiwał głową.

– Mogę. Poczekam do końca tygodnia i udam, że piszę z Suffolk. Ale to już będzie moja ostatnia wymówka. Kiedy wrócę do domu, skończy się siedzenie pod pantoflem.

Następnego dnia, w sobotę rano, odwiedziła nas Isabella Boleyn w towarzystwie Daniela Chawry’ego. Zszedłem na dół i spotkaliśmy się w salonie. Była blada i wyglądała na bardzo zmęczoną. Chawry patrzył na nią z troską, od czasu do czasu przesuwając palcami po rudej brodzie.

– Tak się cieszę, że was widzę w dobrej kondycji, panie – powiedziała Isabella. – Z przerażeniem słuchałam o tym, co się wydarzyło. Z całego serca dziękuję wam obu za uratowanie życia mojemu biednemu mężowi. – Przeniosła wzrok na Nicholasa.

– Moja pani już odwiedziła pana Boleyna – wtrącił Chawry. – Pan ma strasznie zharataną szyję. Doktor Belys twierdzi, że minie co najmniej tydzień, nim będzie mógł coś powiedzieć. Pan Boleyn może przełykać tylko rozgotowaną owsiankę.

– Ale chciałby, żebyście go odwiedzili najszybciej, jak to możliwe, by mógł wyrazić wdzięczność.

– Na pewno niedługo mi się to uda – zapewniłem ją. – Poprawa szybko postępuje. – Zawahałem się. – Dostałem list od sir Parry’ego. Pisze, że w związku z obecnymi niepokojami sekretarz lorda protektora, Cecil, zaleca, by nie zawracać mu teraz głowy ułaskawieniem. Sir Parry i ja znamy pana Cecila i wiemy, że jest przyjacielem lady Elżbiety. Ale to, niestety, oznacza, że pobyt twojego męża w zamku mocno się przedłuży.

– Ci przeklęci wichrzyciele – prychnął Chawry. – Słyszałem, że teraz szykuje się coś w Kent.

Popatrzyłem na Isabellę. Siedziała ze spuszczoną głową i w kącikach jej oczu lśniły łzy. Po chwili jednak uniosła ją i wojowniczo wysunęła podbródek.

– No to muszę dopilnować, by zachował dobry nastrój. – Spojrzała na zarządcę. – Danielowi udało się sprzedać tego piekielnego Midnighta.

– Dostałem za niego nawet więcej, niż przypuszczałem – oznajmił Chawry. – Niektórzy mężczyźni lubią ujarzmiać trudne konie.

– Stajnia jest już pusta. – Isabella rzuciła mi porozumiewawcze spojrzenie. – Osobiście ją sprzątnęłam.

Kiwnąłem głową. To musiało znaczyć, że znalazła pieniądze Boleyna. Ciekawe, czy poinformowała o tym zarządcę.

– Ale wy chyba nie możecie jeszcze wyjechać, panie – powiedziała.

– Mam nadzieję, że w poniedziałek będę mógł siąść na konia i pojechać z wizytą do twojego męża, pani – rzekłem, ignorując niepewną minę Nicholasa. – I pod koniec przyszłego tygodnia wyruszyć w podróż do Londynu.

Zrobiła zmartwioną minę.

– Będzie mi przykro obu was pożegnać – bąknęła.

– Pozostaniemy w kontakcie – zapewnił ją Nicholas.

Wysłałem krótkie listy do Parry’ego i lady Elżbiety z informacją, że mój powrót się opóźni ze względu na odniesione urazy. Do Guya napisałem dłuższy list, w którym podkreśliłem, że czuję się już znacznie lepiej.

Resztę tygodnia spędziłem na coraz dłuższych spacerach i ćwiczeniach pleców pod kierunkiem doktora Belysa. Był zadowolony z moich postępów i wyraził zgodę na krótką przejażdżkę konno w poniedziałek, pod warunkiem że zachowam ostrożność.

W niedzielę obserwowałem z okna swojego pokoju ślub duchownego w kościele po drugiej stronie ulicy, pierwszy, który widziałem od chwili zniesienia w zeszłym roku celibatu duchownych. Młoda para – oboje w średnim wieku – wyszła z kościoła i z radosnymi minami pomaszerowała do wejścia na dziedziniec. Pan młody był w sutannie, a jego żona w skromnej sukni i czepcu. Przed kościołem zebrał się tłumek wiwatujących osób – być może owieczek z jego parafii. Ktoś z ulicy zawołał: „To jest nierząd na oczach Pana”!”, ale goście weselni zignorowali krzykacza.

Postałem chwilę i wróciłem do stołu, na którym miałem rozłożone papiery dotyczące sprawy Boleyna. Toby nadal się nie odezwał. Minął już ponad tydzień od jego wyjazdu, musiał więc słyszeć o wydarzeniach podczas egzekucji. A może nie, pomyślałem. Może stan zdrowia jego matki się pogorszył? Ale i tak czułem się nieswojo. Bo kiedy wyjedziemy z Norwich, nadzieja na odnalezienie terminatora Waltera będzie zależeć już tylko od niego.

Rozdział trzydziesty drugi

Nadszedł poniedziałek, pierwszy lipca. Poruszałem się już bez laski, lecz nadal myśl o jeździe konno napawała mnie lękiem. Nicholas, który miał mi towarzyszyć podczas wizyty w zamku, pomógł mi wgramolić się na koński grzbiet. Poprzedni wieczór spędziliśmy z Barakiem w jego gospodzie Pod Błękitnym Dzikiem i choć mój dawny asystent wydawał się spokojniejszy i mówił dużo mniej, pił więcej, niż powinien. Oznajmiłem mu, że jeśli jutrzejsza przejażdżka wypadnie dobrze, pod koniec tygodnia będziemy mogli opuścić Norwich.

– I chwała Bogu, bo zaczyna mi już brakować pieniędzy – odparł.

Ja i Nicholas, obaj w prawniczych togach, przejechaliśmy przez miasto. Było wcześnie rano, ale wybrałem tę porę w nadziei, że im mniej będzie ludzi na ulicach, tym mniejsze niebezpieczeństwo, że ktoś mnie potrąci. Zapowiadał się kolejny upalny dzień, ulice mocno cuchnęły, ale z ulgą stwierdzałem, że w czasie jazdy nie czuję bólu. Kupcy otwierali sklepy, rozkładali towary, polewali ulice wodą i kopniakami wyganiali żebraków z wnęk sklepowych. Jeden z nędzarzy, starzec w łachmanach, z plamistą sinoczerwoną twarzą, zatoczył się wprost pod kopyta naszych koni i uniósł ku nam skórzany bukłak.

– Dobrego dnia, wielmożni panowie! – wykrzyknął. – Jedziecie wydusić trochę złota z następnych klientów? To łyknijcie sobie na zdrowie!

Oba konie nerwowo się szarpnęły, a ja poczułem w plecach gwałtowne ukłucie bólu.

– Z drogi, chamie! – wrzasnął Nicholas i żebrak pokuśtykał dalej. – Nic ci się nie stało?

– Chyba nie.

– Mogłeś przez tego opoja spaść z konia. Ci ludzie wszystko, co wyżebrzą, wydają na picie.

– A jak sądzisz, dlaczego to robią?

– Bo do niczego innego się nie nadają.

– A może dlatego, że inaczej ich życie byłoby nie do zniesienia?

Podjechaliśmy pod główną bramę zamku i poprosiliśmy o widzenie z Johnem Boleynem. Strażnik przyjrzał się nam z zaciekawieniem. Niewątpliwie musiał słyszeć o wydarzeniach podczas egzekucji. Weszliśmy do wiejącego chłodem głównego holu i po chwili wyszedł do nas dozorca, którego wcześniej nie widzieliśmy, mniej gburowaty od poprzednika. Poprowadził nas korytarzem do innej celi, nie w lochu, i otworzył drzwi.

Cela była dużo obszerniejsza od poprzedniej i nie tak wilgotna. Przez zakratowane okienko we wnęce głębokiej na grubość zamkowego muru widać było wieże kościelne Norwich. Były tu też stół i kilka taboretów. Boleyn wstał na nasz widok. Na szyi miał grubą czerwoną pręgę, w oczach wyraz paniki.

– Rozumiem, panie Boleyn, że nie możesz jeszcze mówić – powiedziałem, wyciągając rękę. – Nie próbuj, proszę.

Ku mojemu zaskoczeniu rozłożył ku nam ręce i serdecznie obu uściskał, wydając z siebie ciche pomruki. Potem wskazał na stół, na którym leżały tabliczka i kawałek kredy.

Podszedł do niego i napisał: Dziękuję. Postąpiliście jak prawdziwi bohaterowie. Proszę, mówcie mi John.

– A ty do nas Matthew i Nicholas. Lepiej cię teraz traktują?

Skinął głową, ale nawet ten skromny ruch wywołał u niego grymas bólu. Przeniósł wzrok na stół, wytarł tabliczkę i napisał: Isabella ich opłaca.

– Rozumiem, że znalazła skrytkę. – Uśmiechnąłem się. – Widzieliśmy się z nią w sobotę.

Uprzedziłem Boleyna – jak to niewątpliwie zrobiła już wcześniej Isabella – że oczekiwanie na ułaskawienie może się przeciągnąć, lecz nie wolno mu tracić ducha. Poinformowałem go, że wkrótce wyruszamy do Londynu, pozostaniemy jednak w kontakcie, i że zleciłem Toby’emu zadanie odnalezienia terminatora ślusarza. Na te słowa Boleyn ponownie pochylił się nad stołem i tak dociskając kredę, że o mało nie rozsypała mu się w palcach, napisał wielkimi literami: JESTEM NIEWINNY.

Eskortującemu nas do wyjścia dozorcy powiedziałem, że żona Boleyna zapłaci mu za dobre traktowanie męża, i zasugerowałem, że więźniowi przydałoby się trochę ruchu na świeżym powietrzu.

– Konstabl Fordhill wyraził zgodę, żeby go wyprowadzać na dach zamkowy – odparł. – Konstabl chciałby was widzieć, panie. W sprawie wydarzeń z zeszłego tygodnia – dodał, zerkając na nas ukradkowo.

Nie potrafiłem jednak ocenić, czy w jego spojrzeniu jest podziw dla naszej odwagi, czy zdumienie lekkomyślnością.

Strażnik poprowadził nas dwa piętra wyżej do kwatery konstabla. Pomieszczenie było przestronne i jasno oświetlone, ściany przyozdobiono kobiercami. W holu siedział mały chłopczyk i bawił się drewnianym koniem na kółkach, co nadawało pomieszczeniu dziwnie domowy charakter. Strażnik zapukał do bogato zdobionych drzwi i kazano nam wejść.

Konstabl Fordhill był masywnie zbudowanym mężczyzną w średnim wieku, z czarnymi włosami i krótką czarną brodą; miał na sobie modny dublet z wysokim kołnierzem. Zwracały uwagę jego czujne szare oczy i wojskowa postura. Skłonił się grzecznie, wskazał stołki przed biurkiem, a sam zasiadł za nim i przez chwilę przyglądał nam się w milczeniu.

– A więc prośba o ułaskawienie została już wysłana do Londynu, tak? – zapytał w końcu.

– Tak, panie konstablu.

– I rozumiem, że ta inicjatywa wyszła od lady Elżbiety – rzekł, wolno kiwając głową.

– Tak, panie. – Wyglądało na to, że wszyscy już o tym wiedzą.

Fordhill znów pokiwał głową.

– Domyślam się, że John Boleyn jest spokrewniony z Anną Boleyn.

– Tak, jest jej dalekim krewnym.

Konstabl zadumał się.

– Lord protektor może nie być zachwycony udziałem lady Elżbiety w tak skandalicznej sprawie. Zwłaszcza po aferze z Thomasem Seymourem.

– Lady Elżbieta pragnie tylko pomóc krewniakowi.

– Mimo iż został uznany za winnego przez przysięgłych?

– Jestem przeświadczony, że wydali błędny werdykt. Istniały uzasadnione wątpliwości. Nadal poszukuję kluczowego świadka.

Fordhill uniósł brwi.

– I lady Elżbieta podziela wasze przeświadczenie, panie? A także jej zarządca? Jest nim sir Parry, prawda?

– Tak – odparłem po chwili milczenia, a Fordhill uniósł jedną brew, prawdopodobnie odnotowując moje wahanie. – Informują mnie, że do podjęcia decyzji o ułaskawieniu może upłynąć sporo czasu. Z uwagi na niepokoje na południowym zachodzie i w innych częściach kraju.

– Tak. – Fordhill odwrócił głowę i spojrzał w okno, z którego jak z celi Boleyna roztaczał się widok na panoramę Norwich. – Dzięki Bogu tu jest spokój, choć wygląda na to, że w mieście mamy paru wichrzycieli. – Znów spojrzał na nas. – Przykro mi z powodu wydarzeń podczas zeszłotygodniowej egzekucji. Obaj zachowaliście się bardzo odważnie. Rozumiem, komisarzu Shardlake, ze zostaliście ranni.

– Czuję się już dużo lepiej.

Konstabl jeszcze chwilę milczał, po czym nagle skrzywił się i prychnął gniewnie.

– To ja odpowiadam za wykonywanie wyroków Sądu Objazdowego. Przeoczenie wniosku o ułaskawienie to hańba!

– Wiesz, panie, jak do tego doszło? – spytałem cicho.

Pokręcił głową.

– Przepytałem sędziego Reynberda. Powiedział, że podpisał decyzję o odroczeniu egzekucji i wręczył ją urzędnikowi sądowemu, by ten ją skopiował i pilnie przekazał mnie.

– Mówimy o panie Ardenie, czy tak? – Tym samym, który zwolnił Baraka.

– Jesteście dobrze poinformowani, panie komisarzu. Cóż, Arden zarzeka się, że sporządził kopię i kazał jednemu ze swych młodych podwładnych zanieść ją do zamku i wręczyć dowódcy straży z poleceniem natychmiastowego przekazania jej mnie. Dowódca straży twierdzi jednak, że nie dostał żadnego dokumentu. Wierzę mu, bo znam go jeszcze ze służby u mnie we Francji. Przepytałem też tego młodego urzędnika od Ardena. Był wystraszony, ale zdecydowanie podtrzymywał swoją wersję. Niestety, Reynberd nie zgodził się, bym mógł przesłuchać tego młodzieńca w cztery oczy. Przy rozmowie był obecny Arden, który upierał się, że dokument został przez nich doręczony i musiał zaginąć w zamku. – Konstabl odchrząknął. – Nie zostawię tak tego. Już wystąpiłem do lorda kanclerza Richa z prośbą o przeprowadzenie pełnego dochodzenia.

– Wspomnieliście, panie, o moim udziale w sprawie?

– Tak. Chciałem wyraźnie podkreślić, że gdyby nie wy, Boleyn zostałby wbrew prawu powieszony. Wspomniałem też o waszych obrażeniach.

– Dziękuję – powiedziałem, choć nie miałem wątpliwości, że kiedy Rich to przeczyta, prędzej nagrodzi Ardena, niż wezwie go na przesłuchanie. Dlaczego Arden to zrobił? I dla kogo?

Wymieniłem spojrzenia z Nicholasem.

– Nie pozwolę, by ta sprawa przyschła – oświadczył Fordhill. – To by stanowiło plamę na moim honorze.

– Dziękuję – powtórzyłem i nagle oczami wyobraźni ujrzałem tych wszystkich nieszczęśników, jak się duszą na sznurach, potrącają mnie i wykonują w powietrzu taniec śmierci.

– W oczekiwaniu na decyzję o ułaskawieniu pan Boleyn będzie dobrze traktowany – dodał Fordhill.

– Jeśli wolno mi coś radzić, to dopilnowałbym jego bezpieczeństwa – zasugerowałem. – John Boleyn wyraźnie ma w tym hrabstwie wrogów.

– Możecie być spokojni. – Fordhill pokiwał głową. – Póki jest pod moją opieką, na pewno nic złego mu się nie stanie.

Ruszyliśmy stępa w drogę powrotną do zajazdu Pod Panieńską Głową.

– Boleynowi naprawdę nic nie grozi? – spytał Nicholas.

– Tak sądzę – odparłem. – Na szali leży cała reputacja Fordhilla.

– Myślisz, panie, że to sprawka tego Ardena, że Boleyn omal nie stracił życia?

– Na to wygląda. Chyba że maczał w tym też palce Reynberd. Ale wątpię, bo bardzo by ryzykował. Nie, sądzę, że ktoś przekupił Ardena, i to nie byle jaką kwotą.

– I już go tu nie ma, bo wyjechał z sądem do Suffolk. Następny, którego nie możemy przesłuchać.

– Niedługo wrócimy do Londynu i będziemy mogli sami się tym zająć.

– Czy z twoimi plecami na pewno jest na tyle dobrze, że będziesz mógł podróżować?

– Tak. – Uśmiechnąłem się z ulgą. – Choć cieszę się, że Josephine mnie dziś pomasuje. A Barak znów wystąpi w roli przyzwoitki.

Dotarliśmy na Tombland.

– Popatrz tam – rzucił Nicholas, wyciągając rękę.

Po drugiej stronie drogi z domu wychodzili właśnie Gawen Reynolds z żoną. Starzec ubrany w czerwony kaftan rajcy miejskiego opierał się ciężko na lasce, a żona jak zwykle była w czerni i miała na rękach białe bandaże. Reynolds dostrzegł nas i odprowadził pełnym nienawiści wzrokiem. Nicholas ostentacyjnie uchylił przed nim czapki. Wjechaliśmy w Magdalen Street, a z niej na dziedziniec Pod Panieńską Głową. Stajenny podłożył nam pod nogi podstawki i Nicholas pomógł mi zsiąść. Stanąwszy na ziemi, usłyszałem za plecami nieprzyjazny rechot.

– Nawet nie umiesz porządnie zsiąść z konia, garbusie?

Za nami stał Reynolds z dłońmi zaciśniętymi na główce laski. Stajenny obrzucił go zdziwionym spojrzeniem.

– Wynocha stąd – rzucił starzec i stajenny bez słowa wszedł do budynku.

– Dziesięć dni temu podczas egzekucji odniosłem kontuzję, Reynolds – powiedziałem zimno. – Wnukowie musieli ci powiedzieć. Przyszli oglądać, jak wieszają ich ojca.

– I słusznie. Został skazany zgodnie z prawem.

– Nie udawajcie, że nie słyszeliście o wniosku o ułaskawienie – wtrącił ostrym tonem Nicholas. – Wszyscy w Norwich o tym mówią.

– Czego chcesz, panie Reynolds? – spytałem opryskliwie.

– Chcę wiedzieć, jak długo potrwa rozpatrywanie tego wniosku.

– Tego nie wiem.

Spojrzał na mnie spod zmrużonych powiek.

– Mam znajomych w Londynie, którzy mogą się tego dowiedzieć.

– Nie narażałbym się lady Elżbiecie.

– Do diabła z tą córką dziwki – prychnął Reynolds. – W Norfolk liczy się tylko lady Maria.

Zapadło milczenie.

– Dlaczego tak bardzo zależy ci na śmierci zięcia? – spytałem po chwili.

– Bo to miernota i lubieżnik. Boleynowie są naznaczeni i chcę wyrwać ten cierń z ciała mojej rodziny.

Skrzyżowaliśmy spojrzenia.

– Może w Norwich jesteś kimś ważnym, panie Reynolds, a twoi wnukowie sieją postrach, ale nie możesz nic już zrobić. Wniosek o ułaskawienie został złożony, a ja właśnie wracam z zamku od konstabla. Jego głowa w tym, by pan Boleyn bezpiecznie doczekał decyzji w sprawie ułaskawienia.

Reynolds wlepił we mnie wzrok i pogardliwie zmarszczył nos.

– Prawdziwy z ciebie garbaty gryzipiórek, a nie prawnik tych twoich szkół. Kiedy stąd wyjeżdżasz?

– Niedługo.

– No to przynajmniej nie będę musiał patrzeć na twoją szpetną gębę. Doprowadziłeś swoim widokiem do płaczu moją żonę i musiałem odesłać ją do domu. – Popatrzył na Nicholasa. – A teraz idź się oddawać swoim grzesznym zabawom. Wiem od służby w zajeździe, że odwiedzają cię w pokoju młoda kobieta i ten twój jednoręki kompan. Wolę nawet nie myśleć, co tam wyczyniacie. Ten chudzielec też do was dołącza?

Nicholas zrobił krok w jego kierunku, ale parsknąłem śmiechem, co chyba jeszcze bardziej rozwścieczyło Reynoldsa.

– Nie masz za grosz honoru – warknął. – Żaden dżentelmen nie potraktowałby takich słów jak żartu.

– To gadka w stylu twoich wnuków, Reynolds. Mówisz jak rozkapryszony smarkacz.

Starzec aż prychnął ze złości, opanował się jednak i pokuśtykał dalej.

– Co za gad – rzucił Nicholas. – Chętnie bym mu pomógł odejść kopniakiem w zadek.

– Mówisz całkiem jak Barak – zauważyłem z uśmiechem.

Następnego dnia, we wtorek, wybrałem się sam na dłuższą przejażdżkę przez bramę Świętego Szczepana i dalej wiejskim traktem. Nabierałem już pewności siebie. Upały powróciły z całą mocą i miałem okazję się przekonać, jak straszna susza panuje na polach. Minąłem wielką uprawę szafranu i milę dalej trakt doprowadził mnie do dużego trójkątnego pastwiska z granicą zaznaczoną żywopłotem i rowem, wewnątrz podzielonego dobrze znanymi mi płotami, za którymi pasły się jednak nie owce, lecz bydło. Kawałek dalej minąłem szałas, przed którym siedział starzec doglądający pasących się zwierząt.

– Niech Bóg da ci dobry dzień – powiedziałem. – Do kogo należy to bydło?

Starzec wstał i ukłonił się.

– Ani chybi jesteś obcy, panie, żeby o to pytać. Wszystkie bydlęta należą do miastowych, którzy trzymają je dla mleka. Niektórymi dzielą się po dwie rodziny. Pastwisko zostało ogrodzone przez miasto, więc bydlęta się nie rozłażą. A ja jestem pastuchem, który ich pilnuje – dodał z dumą w głosie. – Każdy, kto zapłaci pół pensa za tydzień, może tu przyprowadzić swoje bydlę.

– A co robią ci, których na to nie stać?

Spojrzał na mnie z ukosa.

– Pilnują, żeby bydlęta nie właziły w szkodę na cudzym polu, albo płacą karę, żeby je odzyskać. Wybacz, panie, ale muszę zabrać się do roboty i zapędzić tamto cielę z powrotem do matki. – Ukłonił się i ruszył truchtem przez pastwisko, choć nie dostrzegłem żadnego cielęcia, któremu coś groziło.

Dotarłem do rzeki i zawróciłem. Jadąc w kierunku miasta, dumałem nad tym, że w Norfolk wszystko jest jakieś inne.

W środę wyruszyłem w dłuższą drogę, mając do towarzystwa Baraka i Nicholasa, a także Josephine i Edwarda Brownów. Oboje uczyli się jazdy konnej w Londynie, ale od dłuższego czasu żadne z nich nie jeździło i chcieli sprawdzić swoje umiejętności jeździeckie. Wypożyczyliśmy więc dla nich konie Pod Panieńską Głową. Częściowo było to moje podziękowanie Josephine za jej troskę o mnie. Właściciel zajazdu grzecznie się ukłonił, podejrzewałem jednak, że chętnie by się już nas pozbył. Byłem ciekaw, kto z jego pracowników plotkuje na mój temat ze służbą Reynoldsa.

Podjechaliśmy po Baraka do gospody Pod Błękitnym Dzikiem, bo planowaliśmy opuścić miasto mostem Bishopsgate i pojechać wzdłuż rzeki na południe, podnóżem Mousehold Heath. Edward radził sobie z jazdą bez trudu, ale Josephine początkowo reagowała bardzo nerwowo. Przejechaliśmy stępa mostem i skręciliśmy w trakt prowadzący wzdłuż rzeki. Barak miał przyczepioną sztuczną rękę i sądząc po wyglądzie, tego dnia nic jeszcze nie wypił. Wiedział pewnie, że Nicholas i ja czujnie go obserwujemy.

Edward popatrzył na wiodący w górę skarpy trakt, który prowadził ku wznoszącemu się na szczycie pałacowi. Droga okazała się dłuższa i bardziej stroma, niż mi się zdawało. Otoczony murem pałac hrabiego Surrey stał opustoszały, ale kawałek dalej na północ widać było dwa wiatraki z obracającymi się skrzydłami. Na górze musiało nieźle wiać.

– Podobno pałac w środku oszałamia przepychem – powiedziałem.

– Poza stróżem sekwestratora nikt w nim teraz nie mieszka. Tak samo jak w pałacu księcia Norfolk w mieście. – Twarz Edwarda wykrzywił ironiczny uśmieszek. – Świętej pamięci hrabia Surrey chciał tą budowlą zadziwić całe miasto. Dlatego postawił ją na szczycie Mousehold Heath.

– Czy to nie Richard Southwell przyczynił się do upadku hrabiego Surrey i jego ojca?

– Tak. Zeznał na procesie, że hrabia Surrey trzymał sztamę ze starym królem, choć Southwell od wielu lat był na służbie jego ojca, księcia. To człowiek pozbawiony zasad moralnych.

– Wygląda mi na norfolską wersję Richarda Richa – zauważył z przekąsem Barak.

Podziękowałem Edwardowi za to, że się zgodził, by jego żona zajmowała się moimi plecami.

– Ucieszyło nas, że możemy ci pomóc, panie – odrzekł. – W podzięce za to, że nas odszukałeś i nam pomogłeś.

– W dalszym ciągu pracujesz przy wywózce kamieni w katedrze?

– Ta robota już się kończy. – Westchnął ciężko. – Josephine i ja postanowiliśmy wrócić do Londynu, jeśli nam pomożesz, panie. – Na jego szczupłej, przystojnej twarzy pojawił się wyraz zawstydzenia, że znów musi prosić mnie o łaskę.

– Jestem pewny, że uda mi się znaleźć pracę dla was obojga.

– I Myszka będzie londynką, jak jej ojciec londyńczykiem – wtrąciła z uśmiechem Josephine.

– Ale jeszcze nie teraz – dodał Edward, zerkając na żonę. – Może jesienią.

– Wystarczy, jeśli do mnie napiszecie.

W miarę posuwania się na południe ciągnące się po lewej zbocze Mousehold Heath robiło się coraz mniej strome i naszym oczom ukazała się gęstwina leśna sięgająca aż do płaskich pól uprawnych, które ciągnęły się między korytem rzeki a wrzosowiskiem. Zrobiliśmy postój w maleńkiej osadzie Thorpe i napiliśmy się piwa w gospodzie nad rzeką.

– Pięknie tu – zauważyłem.

– Myszce lepiej będzie w Londynie – powiedziała Josephine.

Edward rozglądał się po wrzosowisku – szerokim i łagodnie wznoszącym się zboczu porośniętym żółtawą trawą i gdzieniegdzie drzewami. Tu i ówdzie pasły się owce, należące, jak wyjaśnił, do katedry.

– Dwieście lat temu rebelianci Wata Tylera mieli tu obozowisko – powiedział. – A w lesie jest kaplica Świętego Williama, chłopca, którego w czasach króla Stefana zamordowali Żydzi, by pić jego krew.

– Mój ojciec był z pochodzenia Żydem – mruknął Barak. – Ale nigdy nie piliśmy niczyjej krwi.

Edward zaczerwienił się.

– Przepraszam, nie wiedziałem. Zresztą kaplicę rozebrano na polecenie starego króla.

– A czy nasz Zbawiciel nie był Żydem? – spytała Josephine.

– Tak, i to synem biednego cieśli – potwierdził Edward.

Barak powiódł wzrokiem po rozciągającej się za rzeką panoramie Norwich z licznymi wieżami kościelnymi.

– Ciekaw jestem, co On by powiedział na to wszystko. Pewnie nie byłby zachwycony.

Wracaliśmy do miasta tą samą drogą. Nim w oddali ukazał się most Bishopsgate, policzyłem w myślach, że przejechaliśmy w sumie około czterech mil, a czułem w plecach tylko lekkie pobolewanie. Jeśli podzielimy drogę na krótkie etapy, będę chyba w stanie odbyć podróż do Londynu.

Zbliżaliśmy się już do mostu Bishopsgate, gdy na trakcie ze skarpy ujrzeliśmy idących z góry trzech mężczyzn w roboczych kaftanach. Jeden poruszał się posuwistym chodem rolnika, dwaj pozostali szybszymi krokami mieszczuchów. Zauważyłem, że jeden z tych dwóch ma postawę wojskową i idzie wyprostowany marszowym krokiem, wymachując rękami. Docierali już do stóp wzniesienia, ale na nasz widok zatrzymali się i przyjrzeli nam z zaciekawieniem. Edward uniósł rękę i pomachał.

– Znam jednego z nich – powiedział. – Przepraszam na chwilę.

Zsiadł z konia, podszedł do trzech piechurów i kolejno uścisnął im ręce. Wytężałem słuch, pamiętając jego spotkanie w ogrodzie Pod Błękitnym Dzikiem, ale byli zbyt daleko i dobiegał mnie tylko cichy szmer rozmowy. Jedyne, co udało mi się dosłyszeć, to wypowiedziane przez kogoś zdanie: „Poza brakiem wody to wręcz idealne miejsce”.

Gdy Edward wrócił do nas, w jego oczach lśniły iskierki podniecenia.

– Musimy wracać – rzucił. – Juliet Wingate powiedziała, że może zostać z Myszką tylko do piątej.

Zostawiliśmy Baraka Pod Błękitnym Dzikiem i żegnając się z Josephine i Edwardem przed zajazdem Pod Panieńską Głową, oznajmiłem, że wyjeżdżamy jutro albo pojutrze.

– Powinieneś jak najszybciej jechać, panie – potwierdziła Josephine. – W Londynie na pewno czeka na ciebie mnóstwo spraw.

Zabrzmiało to tak, jakby chciała się mnie już pozbyć, i trochę mnie to ubodło.

– Wkrótce napiszemy – zapewnił mnie Edward.

Gdy wjechaliśmy z Nicholasem na dziedziniec, podbiegł do nas pan Theobald. Trzymał list z wielką czerwoną pieczęcią.

– To przyszło zaraz po twoim wyjeździe, panie – powiedział, wręczając mi go.

Przejąłem list, przekonany, że to kolejna wiadomość od Parry’ego lub lady Elżbiety, choć pieczęć wyglądała obco.

Kiedy go otworzyłem, aż mnie zatkało.

– Od kogo? – spytał Nicholas.

Pokazałem mu list i ściszonym głosem rzuciłem:

– Chodźmy na górę.

Rozdział trzydziesty trzeci

Wpokoju wręczyłem Nicholasowi list, który przyszedł z pałacu Kenninghall. Był krótki i zwięzły.

Komisarzu Shardlake,

lady Maria życzy sobie Waszej obecności w Kenninghall o drugiej po południu w piątek, piątego dnia lipca.

Richard Southwell

Zarządca lady Marii

– Czego ona chce? – zdziwił się Nicholas.

– Może dowiedzieć się więcej o poczynaniach swojej siostry w sprawie Boleyna.

Mój asystent sprawiał wrażenie zaniepokojonego.

– Czyżby dowiedziała się o wizycie Edith Boleyn w Hatfield? Sir Parry wspominał, że siostry wzajemnie się szpiegują, pamiętasz?

– Nie wiem. Ale naszym obowiązkiem jako prawników lady Elżbiety jest nie ujawniać niczego. Nawet lady Marii, następczyni tronu.

– Tak, wiem.

– Southwell też tam może być – dodałem, marszcząc czoło. Wziąłem do ręki mapkę sporządzoną przez Toby’ego przed naszą podróżą do Norfolk. – Kenninghall. To ponad dwadzieścia mil na południe. Tyle w ciągu jednego dnia nie przejadę. Będziemy musieli zrobić przerwę w podróży w Wymondham lub w Attleborough. Idź do właściciela zajazdu i spytaj go, co jego zdaniem będzie lepsze.

Nicholas wyszedł, a ja stanąłem przy oknie. Dziś był znów dzień targowy i na ulicach panował zgiełk. Ludzie wyglądali na zmęczonych upałem i przegrzanych. Czego Maria ode mnie chce?

– Najlepszym miejscem na postój jest Wymondham – oznajmił Nicholas po powrocie. – Do Attleborough może być trochę za daleko. Lepiej pierwszego dnia mieć mniej do przejechania.

Pokiwałem głową.

– Poza tym pan Theobald twierdzi, że sytuacja w Attleborough jest napięta, chłopi wciąż się burzą. A Wymondham to przyzwoitej wielkości miasto z pięcioma zajazdami, trzecie co do wielkości w Norfolk, tylko że w ten weekend obywa się tam doroczny festyn i wielki jarmark. Nazywają to Igrzyskami Wymondham. Ale jeśli wyruszymy odpowiednio wcześnie, to powinniśmy bez trudu znaleźć nocleg. Poleca zajazd Pod Zielonym Smokiem.

– Doskonale. Wyjeżdżamy jutro z samego rana. – Pierwotnie zamierzałem wybrać się do Toby’ego Lockswooda i dowiedzieć się, dlaczego się nie odzywa, ale teraz trzeba będzie się z tym wstrzymać. – Chodź, pojedziemy do Błękitnego Dzika i zawiadomimy Baraka. A potem trzeba będzie się ostrzyc i ogolić.

Następnego dnia, w czwartek, wstaliśmy o świcie i zeszliśmy na dół na śniadanie w prawniczych togach narzuconych na nasze najlepsze ubrania. Kupcy, którzy zjechali na jarmark z innych okolic i spędzili noc Pod Panieńską Głową, przy śniadaniu głośno opowiadali o chłopskich zamieszkach w różnych częściach kraju. Okazało się, że rebelianci założyli obozowiska w Essex i w Kent. W tym w Essex było ponoć tysiąc ludzi i płynęły stamtąd oraz z innych miejsc petycje do lorda protektora z żądaniami położenia kresu bezprawnemu grodzeniu pastwisk i innym nieprawościom. Mówiono też o gwałtownych zamieszkach w hrabstwie Oksford, a jeden z kupców wspomniał o nowym obwieszczeniu protektora, w którym ostrzega wichrzycieli, że poniosą najsurowsze konsekwencje jako zdrajcy. Opowiadający o tym kupiec powiedział ze złością, że zapewne wkrótce zostanie wydane następne obwieszczenie, w którym wszyscy rebelianci zostaną ułaskawieni.

– Mój klient z Kent mówi, że rebelianci obiecują powołać prawdziwą pobożną Wspólnotę – dodał.

– Ta cała gadanina o Wspólnocie zmierza do tego, że wszystko powinno być wspólne. To nic innego jak nowy anabaptyzm – burknął jeden ze słuchających.

Spojrzałem na Nicholasa, unosząc brwi, a on się skrzywił.

Na bramie miejskiej wywieszono obwieszczenie grożące śmiercią buntownikom, ale na wiejskich terenach za bramą panował spokój.

– Ciekaw jestem, ile z tych pogłosek odpowiada prawdzie – odezwał się Nicholas. – Bo mamy na karku buntowników na zachodzie i nie trzeba nam nowych zamieszek. Wszystkie wysiłki powinny być skierowane na pokonanie Szkotów.

– Chyba ty i protektor jesteście ostatnimi ludźmi w Anglii, do których jeszcze nie dotarło, że ta wojna jest przegrana – powiedziałem.

Na chwilę się zadumał.

– Może masz rację – przyznał w końcu. – Ale bunt w czasie wojny to naprawdę zdrada.

– Wiele z tego może być zmyślone.

– Ci kupcy sprawiali wrażenie poważnych ludzi. – Przerwał, po czym zmienił temat. – Miałeś kiedyś okazję poznać lady Marię, prawda?

– Tak, trzy lata temu. Jest inteligentna i szybko myśli. I potrafi być naprawdę twarda.

– Latami sprzeciwiała się przejęciu przez starego króla zwierzchnictwa nad Kościołem, prawda?

– Tak, a także rozwodowi z jej matką.

– Jej matką była Katarzyna Aragońska, tak? Tyle było różnych królowych w czasach mojej młodości, że straciłem rachubę.

– Tak. Maria pogodziła się ze zwierzchnictwem króla nad Kościołem dopiero wówczas, gdy jej matka oraz Anna Boleyn, której nienawidziła, już nie żyły. Wtedy na dziesięć lat się pogodziła, ale teraz nie chce zaakceptować modlitewnika po angielsku.

– Chce powrotu rządów Rzymu?

– Jeśli nawet tak, to głośno tego nie mówi. Obstaje jednak przy mszy po łacinie. I już wcześniej pokazała, jak potrafi być uparta. I o jednym nie wolno nam ani na chwilę zapomnieć: serdecznie nienawidzi Elżbiety.

Jechaliśmy wolno, bo nie chciałem nadwerężać pleców, i wielu jeźdźców nas wyprzedzało. Do Wymondham, miasta targowego z imponująco wielkimi budynkami przy głównej ulicy, dotarliśmy w czwartek po południu. Na łące na południe od miasta trwało stawianie namiotów dla uczestników festynu, bliżej centrum kopano płytki dół, za którym wznoszono drewnianą konstrukcję sceny. Minęliśmy rynek, gdzie większość handlu odbywała się wokół drewnianej hali targowej. Na południe od rynku stał duży kościół z białego kamienia, z wysokimi wieżami wieńczącymi oba końce budowli. Jedna z wież była ruiną bez okien i dachu, druga wydawała się w dobrym stanie. Za kościołem roztaczał się typowy widok dla obecnej Anglii: na wpół rozebrane zabudowania klasztorne.

– Musiał być ogromny – zauważył Nicholas.

– Zapewne. Chodźmy, zajazd jest za tą dużą kaplicą.

Wrota do kaplicy były otwarte i na naszych oczach weszli do niej dwaj mężczyźni w strojach dawnych rycerzy w łuskowych zbrojach, tyle że nie wykutych ze stali, ale uplecionych z przędzy.

– Ciekawe, co to za sztuka – powiedziałem.

– Właściciel Panieńskiej Głowy mówił, że pierwotnie napisano ją o Tomaszu Beckecie – odparł Nicholas.

Spojrzałem na niego ze zdziwieniem.

– O arcybiskupie, który przeciwstawił się królowi? Wspominanie o nim jest od dziesięciu lat zakazane.

– Widać tak ją przerobili, że jest politycznie do przyjęcia.

Dotarliśmy do zajazdu, dużej budowli z ciągiem lokali handlowych na parterze. Do jednego z nich, sklepu rzeźniczego, potężnie zbudowany starszy mężczyzna z krótką siwą brodą właśnie wnosił z pomocą młodego chłopaka świńską tuszę. Zostawiliśmy konie w należącej do zajazdu stajni i weszliśmy do środka. Powitał nas niski, pulchny jegomość w fartuchu. W zachowaniu tego człowieka nie było nic z nadętej sztywności właściciela Panieńskiej Głowy. Spytałem, czy znajdzie się dla nas nocleg na dwie noce.

– Pewno, kochani. Ale przyjeżdżacie w ostatniej chwili. Bo niedługo zwalą się setki gości na sztukę i jarmark. – Popatrzył na mnie z nieukrywaną ciekawością. – Masz pan jakieś prawnicze interesy w Wymondham?

– Nie, zupełnie nie. Robimy tylko przerwę w podróży. Jestem komisarz sądowy Matthew Shardlake, a to pan Overton.

Przyjrzał mi się uważnie.

– Komisarz? To może kolega komisarza Johna Flowerdewa?

– Nie, ale spotkałem go w Norwich na sesji Sądu Objazdowego.

– I to pana przyjaciel?

– Absolutnie nie.

– To dobrze, bo od dziesięciu lat to prawdziwa zaraza Wymondham. Mieszka w pięknym domu w Hethersett, kawałek na północ stąd. O ile wiem, właśnie tam teraz jest i pewnie grodzi następne pola dla swoich owiec.

– Z tego, co mi wiadomo, wielu tutejszych właścicieli ziemskich tak robi.

Właściciel zajazdu prychnał pogardliwie.

– Tylko że jemu nie wystarczy grodzenie ziemi. Podczas likwidacji klasztorów reprezentował Sąd do spraw Majątku Likwidowanych Klasztorów i nie zezwalał mieszczanom na wykup tych części opactwa, które zawsze służyły im do nabożeństw. A gdy zwróciliśmy się ze skargą do lorda Cromwella i ten wyraził zgodę na sprzedaż, Flowerdew ogołocił południową nawę z ołowiu i kamienia. Twierdził, że należało to do sal sypialnych zakonników. – Wciągnął z sykiem powietrze. – Wybaczcie mi, panowie, że tak się żalę, ale ten człowiek to cierń w naszym ciele.

– To dziwne, że komuś tak bogatemu jak on zależało na odrobinie ołowiu.

– Flowerdew uwielbia się wykłócać. Jest gotów obedrzeć pchłę ze skóry dla jej łoju. Spytajcie Williama Ketta, rzeźnika, który ma sklep od frontu. – Pokręcił głową. – Ale pewnie jesteście zmęczeni. Mój człowiek zaraz wskaże wam pokoje i przyniesie wodę, żebyście mogli zmyć z siebie podróżny kurz.

Zjedliśmy w zajeździe i postanowiliśmy przejść się do kościoła. Zrobiło się już chłodniej. Kościół nadal był wspaniałą budowlą z białego kamienia, takiego samego jak katedra w Norwich. Widać było wyraźnie, gdzie wcześniej znajdowała się część należąca do klasztoru, obecnie rozebrana. Weszliśmy do części przeznaczonej dla mieszczan, jeszcze niepobielonej, ale nisze, w których niegdyś stały posągi świętych, były już puste. Naprędce zapacykowana południowa nawa nadawała pięknej całości żałośnie prowizoryczny wygląd.

Nicholas z niedowierzaniem pokręcił głową.

– Przecież Flowerdewowi jako miejscowemu dziedzicowi powinno zależeć na tym, by tutejsi mieszczanie byli zadowoleni – powiedział.

– Niektórzy lubią się kłócić – odrzekłem. – Wystarczająco długo zajmujesz się prawem, by to wiedzieć.

Przeszliśmy obok ruin klasztoru nad małą rzeczę i zawróciliśmy do miasta. Choć zapadały już ciemności, ulice były pełne ludzi, a tłumy gości korzystających z ciepłego letniego wieczoru wysypywały się z karczm. Mijając jedną z takich grup, usłyszeliśmy okrzyk: „Krwiopijcy juryści! Wrota piekieł czekają na tych, którzy żerują na Wspólnocie!”.

Ignorując zaczepkę, skręciliśmy w Market Street, gdzie pod następną karczmą stał tłumek. Jeden z mężczyzn popatrzył na nas, po czym szybko się odwrócił i wtopił w mrok uliczki. Zatrzymałem się.

– O co chodzi? – spytał Nicholas.

– Widziałeś tego człowieka?

– Nie.

– Wydał mi się znajomy. Ale może się mylę.

Byłem prawie pewien, że był to Miles, którego widziałem rozmawiającego z Vowellem i Edwardem Brownem w gospodzie w Norwich, ale tym nie podzieliłem się z Nicholasem.

– Wracajmy – rzuciłem. – Musimy jutro wcześnie wstać, żeby na drugą zdążyć do Kenninghall.

Położyliśmy się wcześnie do łóżek. Przespałem dobrze całą noc i dopiero o świcie obudził mnie turkot wozów zwożących towary na jarmark w Wymondham.

Rozdział trzydziesty czwarty

Wyruszyliśmy do Kenninghall krótko przed szóstą. Mieliśmy do przejechania dwanaście mil wiejską drogą w rosnącym upale, pod bezchmurnym błękitnym niebem. Minęliśmy Attleborough, które zapamiętałem z podróży do Norwich. W samym miasteczku panował spokój, ale na otaczających go polach zauważyłem rozkopy w miejscach, z których wyrwano grodzące ziemię płoty. Nie było też widać owiec.

Za Eccles zjechaliśmy z głównej drogi na dobrze utrzymany polny trakt. Grunty po obu stronach były ogrodzone i w większości stanowiły zalesione tereny parkowe, choć od czasu do czasu mijaliśmy też pola uprawne i pastwiska dla owiec. W końcu naszym oczom ukazał się ogromny pałac z czerwonej cegły, tak jak ten w Hatfield zupełnie nowy, ale znacznie od niego większy. Przy bramie wjazdowej stało dwóch wartowników w wojskowych mundurach. Mieliśmy przed sobą posiadłość, która do chwili, gdy lady Maria ją kupiła, należała do księcia Norfolk. Gdy zbliżaliśmy się do pałacu, z zabudowań gospodarczych wybiegli w naszą stronę dwaj chłopcy stajenni, a za nimi wyłonił się zarządca w liberii z wyszytą literą M. Podszedł do nas w towarzystwie jednego ze strażników.

– Przybywamy na spotkanie z lady Marią – oświadczyłem. – Jestem komisarz Matthew Shardlake, a to mój asystent, pan Overton. Lady Maria ma nas przyjąć o drugiej.

Mężczyzna dał stajennym znak i ci podłożyli nam podstawki. Nicholas zsiadł pierwszy i pomógł mnie. Zarządca poprowadził nas do środka. Wnętrze bardzo się różniło od tego w pałacu w Hatfield. Było bogato zdobione jaskrawymi gobelinami, na stolikach stały bukiety kwiatów w wazonach z weneckiego szkła. W powietrzu poczułem zapach kadzidła, dochodzący z kaplicy gdzieś w głębi pałacu.

– Mieliście, panowie, dobrą podróż w tę upalną pogodę? – spytał zarządca.

– Trochę męczącą. Zatrzymaliśmy się na noc w Wymondham.

– Przejeżdżaliście przez Attleborough, gdzie wiejska tłuszcza zwaliła płoty Greena? Wciąż nie zostały na nowo postawione?

– Na to wyglądało.

Zatrzymał się przed drzwiami strzeżonymi przez strażnika i zapukał.

– Wejść – usłyszałem męski głos.

– Ty zostań – polecił zarządca Nicholasowi i otworzył drzwi.

Wszedłem do środka. W głębi długiej komnaty stał sir Richard Southwell w brązowej szacie z futrzanym kołnierzem; z rękami założonymi za plecy patrzył na mnie spod na wpół przymkniętych powiek z typową dla siebie wyniosłością. Obok niego na podwyższeniu z trzema schodkami stał bogato zdobiony fotel, na którym pod szkarłatnym baldachimem siedziała następczyni tronu, lady Maria. U jej stóp spoczęły z opuszczonymi głowami dwie damy dworu i haftowały. Zdjąłem prawniczą czapkę i złożyłem ukłon, choć nie tak niski, jak należałoby, bo nie pozwalały mi na to obolałe plecy.

– Podnieś się, panie – rzekła lady Maria grzecznym tonem, po czym ruchem ręki odprawiła zarządcę, który wciąż stał przy drzwiach. Uśmiechnęła się, ale spojrzenie jej ciemnych oczu pozostało czujne. Miała obecnie trzydzieści trzy lata, ponad dwa razy więcej niż lady Elżbieta. Zapamiętałem ją jako kobietę mizernej postury, ale o żelaznej woli. Dostrzegałem na jej twarzy zmarszczki wokół małych ust, świadczące o gnębiących ją kłopotach. Jej kasztanowe włosy były ukryte pod ozdobionym klejnotami francuskim czepcem, a wspaniała suknia – podobnie jak ta, w której widziałem ją trzy lata wcześniej – była wyszywana we wzory przedstawiające owoce granatu, znajdujące się w herbie jej matki, Katarzyny Aragońskiej.

– Dzięki za przybycie, komisarzu Shardlake. Chciałam z tobą mówić.

– W czym mogę pomóc, lady Mario?

Uśmiechnęła się blado.

– Pamiętasz nasze spotkanie przed trzema laty? Gdy pomogłeś królowej Katarzynie, Boże, świeć nad jej duszą, odszukać zaginiony klejnot?

– Oczywiście.

– Bardzo się zmieniłeś. Posiwiałeś i chyba straciłeś na wadze.

– Starzeję się, lady Mario.

– Sądzę, że dzisiejsze kłopoty Anglii każdego mogą postarzyć. Sir Richard właśnie wraca ze spotkania starszyzny hrabstw z lordem protektorem. Lada chwila wyruszy armia, by uspokoić rebeliantów na południowym zachodzie.

Przyjrzałem się jej uważnie, ale wyraz jej twarzy był nieprzenikniony.

– A teraz jeszcze dochodzą mnie wieści, że w całym kraju wybuchają zamieszki – dodała, przenosząc wzrok na Southwella. – Ludzie zakładają obozowiska i burzą ogrodzenia stawiane przez właścicieli ziemi.

– Codziennie nowe – potwierdził Southwell.

A więc kupcy w Norwich mówili prawdę.

Maria powróciła wzrokiem do mnie.

– Powiedziano mi, że uczestniczyłeś w sesji Sądu Objazdowego w Norwich. Co powiesz o nastrojach w Norfolk?

– Wydaje się, że w mieście panuje niezadowolenie – odrzekłem ostrożnie. – Ale właściwie nie ruszałem się z Norwich. – Zawiesiłem na chwilę głos. – Wczoraj w zajeździe słyszałem, jak kupcy mówili o powstaniach chłopskich w Kent i Essex, a także w hrabstwie Oksford.

– No proszę, lokalni kupcy wiedzą więcej od lorda protektora o tym, co się dzieje w kraju – powiedziała pogardliwym tonem, patrząc na Southwella, a ten skwapliwie pokiwał głową.

– Te powstania muszą być na jakimś szczeblu koordynowane – zauważył. – Z pewnością mają przywódców. Nawet jeśli są nimi tylko wichrzyciele i wyrzutki, którzy włóczą się po kraju i wzywają ludzi, by się przyłączali. Ale moi szpiedzy informują, że w Norfolk panuje spokój, jeśli nie liczyć tych psów z Attleborough.

Maria spojrzała na mnie.

– A te niepokoje w Norwich… O co w nich chodzi?

– Ludzie buntują się przeciw rosnącym cenom, utracie wartości pieniądza i braku pracy – odparłem.

– Mówią też o zmianach religijnych? – Jej spojrzenie nagle stwardniało.

– Nic mi o tym nie wiadomo – odrzekłem zgodnie z prawdą.

A więc chciała wiedzieć, czy z niezadowoleniem spotykają się też zmiany w religii. To nie mogło być jednak powodem wezwania mnie.

– Poza południowym zachodem mówi się dużo o Wspólnocie – wtrącił Southwell. – To pomysły radykalnych protestantów. I zdaje się, że niektórzy wierzą, że komisje Johna Halesa od grodzeń gruntu przyniosą zmiany, o jakie chodzi rebeliantom. Zakładając obozowiska, liczą na to, że będą w stanie wpływać na decyzje Halesa. – Wciąż patrzył na mnie lodowatym wzrokiem.

Nagle zdałem sobie sprawę, że bogactwo, pozycja i reputacja tego człowieka pozwoliły mu podporządkować sobie Ardena i wpłynąć na losy wniosku o ułaskawienie Johna Boleyna. I że to samo mógł zrobić John Flowerdew.

– Sprawa modlitewnika może nabrać znaczenia – powiedziała cicho Maria. Gdy Southwell rzucił jej ostrzegawcze spojrzenie, powróciła wzrokiem do mnie. – Oczywiście wszelkie bunty gminu przeciwko porządkowi społecznemu stanowią zdradę wobec mojego brata króla i muszą być surowo karane.

Skinąłem głową.

– Tak jak podejrzewałeś, on nic nie wie – zwróciła się do Southwella. – Ale zawsze warto się upewnić. – Jej spojrzenie nagle nabrało powagi i surowości. – Komisarzu Shardlake, wezwałam cię tutaj, ponieważ chciałam się dowiedzieć, co strzeliło do głowy mojej siostrze, żeby kazać ci interweniować w sprawie jej dalekiego krewnego Boleyna, uznanego za winnego popełnienia tak odrażającej zbrodni. Słyszałam, że wtargnąłeś na szubienicę i czynnie nie dopuściłeś do powieszenia tego człowieka. – Świdrowała mnie spojrzeniem ciemnych oczu, a jej cienkie wargi były mocno zaciśnięte.

– Lady Elżbieta poprosiła mnie jedynie o zbadanie sprawy. Poleciła, żebym, jeśli zapadnie wyrok niekorzystny dla oskarżonego, złożył w jej imieniu wniosek o ułaskawienie, co też uczyniłem. To całkowicie zgodne z prawem. Wniosek został przyjęty przez sąd, lecz informacja o wstrzymaniu egzekucji nie dotarła na czas do konstabla. Dlatego wtrąciłem się w wykonanie wyroku. Egzekucja w tych okolicznościach byłaby niezgodna z prawem.

Maria parsknęła ironicznym śmiechem i zwróciła się do Southwella:

– Widzisz, gdy chodzi o Boleyna, to nawet werdykt ławy przysięgłych nie wystarcza.

Spojrzałem na Southwella, mając w pamięci, że jego też kiedyś ułaskawiono, choć był oskarżony o morderstwo.

– Zrobiłem tylko to, na co pozwala prawo – oświadczyłem spokojnie.

Uśmiechnęła się kwaśno.

– Między mną a protektorem Seymourem toczą się pewne… rozmowy, głównie za pośrednictwem obecnego tu sir Richarda. Dopilnuję, by lord protektor dowiedział się o moim niezadowoleniu z wniosku o ułaskawienie Boleyna. Być może zechce zrobić mi przyjemność i go odrzuci. Anna Boleyn doprowadziła ten kraj do ruiny i ściągnęła nieszczęście na mojego ojca. To wtedy zainteresował się Jane Seymour, siostrą protektora. Elżbieta powinna o tym pamiętać.

– Nie wątpię, że zechcesz powtórzyć treść tej rozmowy sir Parry’emu. Nie krępuj się – powiedział Southwell, błyskając białymi zębami w szerokim uśmiechu.

Zdałem sobie sprawę, że Maria chce uzmysłowić siostrze jej słabość w porównaniu ze swoją mocą. Była przecież następczynią tronu i mimo obecnych trudności cieszyła się poparciem Habsburgów.

– Przykro mi, lady Mario, że czujesz się urażona – powiedziałem. – Zechciej, proszę, przyjąć do wiadomości, że wypełniałem jedynie swoje obowiązki prawnika.

Odchyliła się na oparcie fotela.

– Tak jak przysłużyłeś się drugiej patronce nowej wiary, Katarzynie Parr – odparła zimnym, nieprzyjaznym tonem. – Ta kobieta próbowała zniszczyć wiarę wszystkich dzieci króla, ale ze mną jej się nie udało. Przejrzałam jej prawdziwą naturę. Jaki tytuł miała ta jej książka? Lamentacje grzesznika? Żaliła się w niej, jak to poddawała się grzechom ciała, zanim odkryła Biblię. Ale szybko znów popadła w grzech, wychodząc za mąż za tego zdrajcę, brata protektora, gdy mój ojciec jeszcze nie wystygł w grobie.

Spojrzałem na nią. Musiała wiedzieć, że od lat służyłem Katarzynie Parr i bardzo szanowałem świętej pamięci królową. Po wyrazie jej oczu – teraz już szeroko otwartych i pełnych agresji – poznałem jednak, że jej słowa nie są przejawem nagłego wybuchu złości. Że w swej nienawiści i gniewie naprawdę wierzy w to, co mówi.

– Myślę, lady Mario, że nasze spotkanie dobiegło już końca – odezwał się Southwell.

– Tak, i mam nadzieję, że wyraziłam się dostatecznie jasno. – Maria pokiwała głową. – Żegnam, komisarzu Shardlake.

Złożyłem niski ukłon i wycofałem się tyłem z komnaty przez drzwi, które się otworzyły i zamknęły. Przez chwilę stałem nieruchomo, wpatrując się w nie i czując narastającą we mnie złość. Zarządca spojrzał na mnie pytająco.

Kiwnąłem głową i poprowadził mnie do wyjścia.

W drodze powrotnej do Wymondham byłem dla Nicholasa dość opryskliwym towarzyszem podróży. Jedynie w ogólnych zarysach przekazałem mu relację ze spotkania, bo słowa Marii bardzo mnie poruszyły. Jej interwencja przeciw udzieleniu ułaskawienia mogłaby skomplikować sprawę. Pamiętałem też, co powiedział Southwell o koordynacji rebelii, i przypomniałem sobie rozmowę podsłuchaną Pod Błękitnym Dzikiem. Southwell wspomniał też o szpiegach. Czyżby niektórzy grali na dwa fronty i udając, że popierają rebeliantów, jednocześnie pracowali dla władz? Pomyślałem, że im szybciej wyjedziemy do Londynu, tym lepiej.

Do Wymondham dotarliśmy już po zmroku. Byłem skonany i w plecach znów czułem ostry ból. Nicholas też wyglądał na zmęczonego, a jego blada twarz aż pałała po godzinach jazdy na słońcu. Następnego dnia miało być wystawione przedstawienie i na ulicach miasta panował jeszcze większy zgiełk. W wielu drzwiach i oknach wisiały świetliste lampiony, gromady mężczyzn z tobołkami zmierzały ku namiotom na łące. Panowała radosna atmosfera, zewsząd dochodziły głośne śmiechy i śpiewy. Zjedliśmy szybko kolację, dałem Nicholasowi olejek lawendowy na spieczoną słońcem twarz i położyliśmy się do łóżek. Byłem tak zmęczony, że mimo natłoku myśli niemal od razu usnąłem. Ze snu wyrwało mnie w środku nocy czyjeś wołanie: „Jadą ludzie z komisji od grodzeń gruntu! W przyszłym tygodniu będzie nowe obwieszczenie!” i następujące po nim wiwaty. Chwilę później te same słowa dobiegły z oddali.

Do Norwich dotarliśmy następnego dnia wczesnym popołudniem. Była sobota, szósty dzień lipca. Choć mieliśmy lada chwila wyruszyć do Londynu, chciałem jak najszybciej powiadomić Parry’ego o spotkaniu z lady Marią. Znów był dzień targowy, na ulicach panował wzmożony ruch i poczułem prawdziwą ulgę, gdy wreszcie minęliśmy Tombland i ujrzeliśmy przed sobą bramę katedry i zajazd Pod Panieńską Głową.

– Jesteśmy w domu – mruknąłem pod nosem.

– Norwich nigdy nie będzie dla mnie domem. – Nicholas westchnął. – Kiedy wreszcie wrócimy do Londynu?

– Może w poniedziałek. Jutro chcę pojechać do Toby’ego i sprawdzić, co się z nim dzieje. Weźmiemy Jacka. On dogaduje się z Tobym.

– W przeciwieństwie do mnie – prychnął mój asystent. – Ale nasza niechęć jest obopólna.

– I będę miał Jacka na oku – powiedziałem. – Dopilnuję, żeby nie pił.

– Nie sądzę, żeby mu to groziło. – Nicholas skrzywił się. – Coś mi się widzi, że kończą mu się pieniądze.

Nagle wyciągnął rękę w stronę bogato zdobionej bramy katedry.

– Spójrz tam! – zawołał. – Czy to nie Simon Scambler?

W bramie stał Scambler w podartych pludrach i brudnej koszuli i wymachując rękami, perorował coś podstarzałemu duchownemu w komży. Widziałem, jak duchowny kręci głową, a Scambler z jękiem zawodu puszcza się biegiem, wpada w zaułek w głębi Tomblandu i niemal się zderza z wozem wyładowanym owczą wełną. Woźnica obrzucił go stekiem wyzwisk. Ktoś wybuchnął śmiechem. Skierowałem konia w stronę duchownego, który już zawracał w głąb dziedzińca katedry.

– Wielebny! – zawołałem. – Zaczekaj, proszę!

Zatrzymał się i poczekał, aż do niego podjedziemy. Był niski, pulchny i niemal całkiem łysy. Miał tylko wianuszek siwych włosów wokół głowy i pogodną, miłą twarz.

– Mogę panom czymś służyć? – spytał.

– Ten chłopiec, z którym przed chwilą wielebny rozmawiał… Znam go.

Spojrzał na mnie z niepokojem.

– Smolucha Scamblera? Mam nadzieję, że nie ma kłopotów z prawem.

– Nie. Był świadkiem w sprawie sądowej.

Gwałtownie wciągnął powietrze.

– W tej sprawie? – spytał, kładąc nacisk na „tej”

– Tak. Jestem komisarz Matthew Shardlake.

– Kanonik Charles Stoke. Uczyłem Scamblera w szkółce katedralnej.

– Słyszałem, że jest teraz bezdomny.

– Bezdomny i bezrobotny – powiedział ze smutkiem Stoke. – Przyszedł spytać, czy nie byłoby dla niego miejsca w chórze katedralnym. Musiałem mu odmówić.

– Mówisz, wielebny, że uczęszczał do szkółki katedralnej?

– Tak. Co o nim wiecie?

– Niewiele.

Kanonik westchnął głęboko.

– Jego rodzice byli biedakami. Ojciec był kominiarzem, matka zmarła, gdy chłopiec miał dziesięć lat. Simon był niewątpliwie rozgarnięty i miał dobry głos, zwłaszcza po mutacji. Przyjęliśmy go, ale, niestety, jego zachowanie… – Pokręcił głową. – Nie mogłem tego pojąć. Niektóre rzeczy, na przykład muzyka, łatwo wchodziły mu do głowy, szybko też nauczył się czytać, ale innych podstawowych nauk nie był w stanie opanować. Zwłaszcza z dyscypliną był na bakier. – Spojrzał na mnie z powagą. – Nie twierdzę, że był zbuntowany, po prostu nie potrafił pojąć podstawowych zasad dobrego zachowania. Na przykład to jego wymachiwanie rękami, wtrącanie się czy śpiewanie bez pozwolenia…

– Taka wrodzona krnąbrność – bąknąłem.

– Widzę, że go znasz, panie. I ani perswazją, ani biciem nie można go było tego oduczyć. Inne dzieci, a nawet nauczyciele wyśmiewali się z niego. Nie można było nad nim zapanować. Gdy skończył trzynaście lat, musieliśmy się z nim pożegnać. I nigdy tak naprawdę nie był zainteresowany wiarą chrześcijańską.

– Wtedy zaczął pracować u ojca, kominiarza?

Kanonik Stoke uśmiechnął się smutno.

– Z tym też sobie nie radził. Utykał w kominach i trzeba go było wyciągać, albo wpuszczał do domu tuman sadzy przed okryciem mebli.

– To wtedy zaczęto nazywać go Smoluchem – domyśliłem się.

– A potem jego ojciec zmarł i chłopiec nie był w stanie utrzymać żadnej pracy. Zamieszkał u ciotki. – Stoke znów westchnął. – O ile wiem, kobiety radykalnie religijnej. Powiedział mi, że wyrzuciła go z domu.

– Tak, i czuję się za to częściowo odpowiedzialny. Sprawa Boleyna bardzo go poruszyła.

Stoke przygryzł wargę.

– Bardzo chciałbym mu pomóc, ale gdybym go nawet przyjął do chóru, brak dyscypliny szybko doprowadziłby go do konfliktu z biskupem Rugge’em.

– Gdzie ten chłopiec teraz mieszka?

– Obawiam się, że na ulicy. Był bardzo zawiedziony, gdy mu powiedziałem, że nie mogę pomóc. – Kanonik odwrócił się. – Przykro mi, ale nie mogę nic więcej zrobić. Będę się za niego modlić.

Odszedł wolnym krokiem w głąb dziedzińca.

– To kolejna rzecz, którą muszę zrobić przed wyjazdem – powiedziałem do Nicholasa. – Odnaleźć Simona i jakoś mu pomóc.

Po powrocie do zajazdu napisałem do Parry’ego i zleciłem pocztylionowi dostarczenie listu do Hatfield. A potem wreszcie się położyłem, obolały i zmęczony, i od razu usnąłem. Parę godzin później obudziło mnie pukanie do drzwi. Stanął w nich Nicholas z bardzo zasępioną miną.

– Chyba powinieneś zejść na dół, panie. Jest tu Isabella Boleyn. A z nią Daniel Chawry.

Zszedłem na dół i ujrzałem w salonie Isabellę z głową opartą na rękach. Obok niej siedział Chawry z zatroskaną miną.

– Co się stało? – rzuciłem, obawiając się, że coś złego przydarzyło się Johnowi.

Gdy Isabella uniosła głowę, zobaczyłem, że ma zapłakaną twarz. Wyglądała na zdruzgotaną.

– Dziś rano wyrzucili mnie z domu, panie, a Daniela zwolnili z pracy. Zabrali też moje pieniądze. Wszystkie, jakie zostawił mi John.

– Kto to zrobił?

– Ludzie komisarza Flowerdewa.

– Co?! Nie mają do tego prawa!

– Powiedzieli, że to ja nie mam prawa tam przebywać, bo nie jestem żoną Johna. Przyszli w imieniu starego Reynoldsa, bo sprzedano mu kuratelę nad bliźniakami. Oni też z nimi byli i tylko się śmiali, jak nas wyprowadzali. Przejęli dom. Dzięki Bogu jakiś woźnica podwiózł nas do Norwich. Jestem bez pensa i nie mam gdzie się podziać. Proszę, panie, pomóż mi.

Rozdział trzydziesty piąty

Wysłałem Nicholasa po pióro i papier, usiadłem i poleciłem Isabelli dokładnie opowiedzieć, co się wydarzyło. Choć była twardą kobietą, siedziała kompletnie załamana i gdy Nicholas wrócił z przyborami do pisania, zwróciła się do Chawry’ego:

– Daniel, ty opowiedz o wszystkim.

– Przyjechali z samego rana, jak to zwykle robią przy eksmisji – zaczął Chawry. – Akurat jedliśmy śniadanie w kuchni, pani i ja. Torba z pieniędzmi, które były w skrytce, leżała na stole, a pani odliczała pensje dla dwóch pracowników. I wtedy rozległo się straszne walenie do drzwi. Otworzyłem i zostałem odepchnięty przez Geralda Boleyna, tak że upadłem na podłogę. A potem on i Barnabas wpadli do środka, a za nimi trzech młodych osiłków, chyba ich przyjaciół. Jednym był ten z myszką na twarzy, John Atkinson, którego widziałem w sądzie.

– Ludzie Southwella – mruknąłem.

– Tak. Na końcu wszedł John Flowerdew ze strasznie groźną miną. Oświadczył, że jako feudariusz królewski Southwell sprzedał kuratelę nad bliźniakami ich dziadkowi, a on jako przedstawiciel sekwestratora zaakceptował decyzję pana Reynoldsa w sprawie eksmisji mojej pani, ponieważ nie jest żoną pana Boleyna, nie ma więc prawa przebywać w domu, który teraz należy do bliźniaków. Rzucił na stół dokument, zgarnął z niego pieniądze i powiedział, że przejmuje nad nimi pieczę.

– Co było w tym dokumencie? – spytałem.

Isabella spojrzała na mnie ponuro.

– Ledwo czytam, panie. Jak ludzie lubią mi przypominać, dorastałam jako służąca – dodała z gorzkim uśmiechem.

– Próbowałem wziąć ten papier do ręki, ale Flowerdew mi go wyrwał – oznajmił Chawry. – Kazali nam natychmiast się wynieść. Bliźniacy już zaczynali się szarogęsić i wyglądało na to, że ich przyjaciele też zamierzają tam zostać. Przez okno zauważyłem juczne konie z tobołami.

– Doprowadzą ten dom do ruiny – jęknęła Isabella i jej oczy znów wypełniły się łzami.

Chawry’ego nagle poniosły nerwy.

– Było ich kilku, panie. A znam bliźniaków i wiem, że nie zawahaliby się użyć siły. Powiedziałem więc pani, że powinniśmy się zwrócić po radę do ciebie.

Pomyślałem, że pewnie boi się wyjść na tchórza.

– Słusznie postąpiłeś – rzuciłem. – Do podjęcia decyzji w sprawie ułaskawienia Johna Boleyna jego majątek ulega zamrożeniu i wszystko powinno pozostać niezmienione. Dopóki tak jest, Southwell nie ma prawa podejmować żadnych decyzji w sprawie kurateli nad bliźniakami, bo nie przeszli pod kuratelę sądu. A Flowerdew nie może nic zrobić z majątkiem. Chciałbym zobaczyć ten dokument.

Przyszło mi nagle do głowy, że Southwell – a być może także lady Maria – musiał o tym wiedzieć podczas naszej wczorajszej rozmowy. Zastanawiałem się, czy to możliwe, że za tym wszystkim stoi Maria, ale uznałem to za wątpliwe. Taka małostkowość nie przysporzyłaby jej popularności. Czy Southwell i Flowerdew mogli działać razem, czy był to pomysł tylko Flowerdewa?

– Nie masz, pani, pieniędzy? – spytałem.

– Tylko kilka szylingów.

– Mam rodziców – odezwał się niepewnie Chawry. – Moglibyśmy pojechać do nich. Zostało mi trochę pieniędzy. – Wyciągnął rękę do Isabelli, ale zaraz ją cofnął.

Pokręciła głową.

– Nie, Dan. Ludzie już rozsiewają o nas skandaliczne plotki.

Spojrzałem na Nicholasa.

– Myślę, że powinniśmy złożyć wizytę komisarzowi Flowerdewowi. Chciałbym zobaczyć ten dokument. Moim zdaniem postąpił bezprawnie.

– Właściciel zajazdu w Wymondham powiedział, że jest u siebie w Hethersett.

– To jakieś pięć mil z Norwich, w bok od głównej drogi do Wymondham – powiedział Chawry.

Westchnąłem głęboko.

– Zatem wybierzemy się tam jutro z samego rana. – Nie cieszyła mnie myśl o spędzeniu kolejnych godzin na grzbiecie konia, ale nie widziałem innego wyjścia. – Weźmiemy ze sobą Baraka. Im nas będzie więcej, tym lepiej. Nicholas, będziesz spał dzisiaj w moim pokoju, a pani Boleyn zajmie twój pokój. Znajdziesz sobie jakiś nocleg, Danielu?

– Coś znajdę.

– Jutro damy Flowerdewowi posmakować jego własnych metod. – Nicholas uśmiechnął się pogodnie do Isabelli.

Odwdzięczyła mu się uśmiechem przez łzy.

Barak, który nadal mieszkał Pod Błękitnym Dzikiem, był szczerze wdzięczny za propozycję dołączenia do nas. Przyznał, że się nudzi i brak mu pieniędzy.

– Nie mogę sobie nawet zafundować przyzwoitej porcji piwa – dodał z żalem, drapiąc się po brodzie sztuczną ręką. – Właściciel nie daje nic na kredyt.

Wyruszyliśmy wcześnie rano w niedzielę. Nicholas i ja włożyliśmy świeże koszule i dublety. Wzięliśmy też najlepsze togi – te zwykłe zostawiliśmy do prania – ale trzymaliśmy je w sakwach, bo zapowiadał się jeszcze gorętszy dzień. Na drogach było całkiem pusto.

– Pokręciłem się wczoraj trochę po rynku i posłuchałem plotek – rzekł Barak. – Podobno do obozowiska pod Colchesterem wysłano ułaskawienie i zapewniono rebeliantów, że członkowie komisji od grodzeń gruntu spełnią ich żądania. Komisja ma być jutro oficjalnie powołana w Londynie.

– Czy protektor Somerset naprawdę chce nakazać jej członkom, by słuchali zbuntowanego gminu? – oburzył się Nicholas. – Powinien wysłać wojsko i rozgonić to towarzystwo.

– Przy jednej armii rozpaczliwie broniącej ostatnich fortów w Szkocji i drugiej dopiero zbieranej na wyprawę na ziemie zachodnie? – spytał Barak. – Protektora ta sytuacja zaskoczyła. I bardzo dobrze, jeśli chcesz znać moje zdanie. Miejscowi właściciele ziemscy zrobią wszystko, co w ich mocy, by przeciwstawić się członkom komisji, więc garstka uzbrojonych mężczyzn, gotowych obstawać przy swoim, może doprowadzić do tego, że wreszcie dojdzie do reformy. Pamiętaj, że ci ludzie z komisji będą się powoływać na autorytet protektora, który działa w imieniu króla.

Nicholas pokręcił głową.

– Społeczeństwo jest jak ludzkie ciało: wykształceni i cieszący się rodowymi tradycjami są głową, która kieruje takimi jak my, czyli rękami. A lud jest nogami, które potrafią tylko chodzić za pługiem. Nogi nie mogą dyktować decyzji głowie.

– Podobno – mruknął zimno Barak.

– Sprawy zawsze tak się miały. Wszyscy kaznodzieje tego nauczają.

– Od kiedy to słuchasz kaznodziejów? Mój dawny pan, Cromwell, był synem kowala, a nie było wtedy nikogo potężniejszego od niego.

– Poza królem, który kazał go ściąć.

– Zachowajmy umiar – wtrąciłem. – Komisje Johna Halesa to dobry pomysł. Przez wiele lat reprezentowałem biedaków przed Sądem Próśb i wiem, jak właściciele potrafią pozbywać się niechcianych dzierżawców, których rodziny od stuleci uprawiały ziemię. Niemniej wprowadzenie reformy na skalę i w tempie proponowanym przez Somerseta w sytuacji, gdy niemal wszyscy angielscy właściciele ziemscy są temu przeciwni, jest po prostu niemożliwe. Co więcej, nie wyobrażam sobie, by Somerset dopuścił do dyktatu ludu. I nie jest przecież królem. Konstytucyjnie podlega Radzie, jeśli więc posunie się za daleko, po prostu przestanie być lordem protektorem.

– Już się cofnął w Essex – zauważył Barak.

– Pamiętasz rebelię na północy w trzydziestym szóstym przeciw zmianom religijnym? Stary król obiecał spełnić żądania buntowników, odczekał, aż tłumy rozejdą się do domów, wysłał armię i dokonał masakry.

– Somerset to nie Henryk – prychnął Barak.

– Tym gorzej – burknął Nicholas. – Przyznaję, że byłem świadkiem bardzo przykrych scen w Norwich, i zgadzam się, że reforma jest potrzebna, ale społeczeństwo musi rządzić się swoimi prawami, bo inaczej dojdzie do anarchii!

– Dość tego! – uciąłem ze złością. – Mamy dziś przed sobą poważne zadanie i powinniśmy się skupić na nim. Na rany Chrystusa, przecież ułaskawienie Boleyna jest w pełni zgodne z prawem, a mimo to rzucają nam pod nogi kłody! Jack, masz może trochę piwa w bukłaku? W tym upale całkiem zaschło mi w gardle.

Barak podał mi skórzany bukłak, obrzucając mnie podejrzliwym spojrzeniem. Opowiedziałem mu o wydarzeniach w Kenninghall. Byłem zły, zmęczony i spocony; miałem dość wysłuchiwania ich narzekań. Nie przyszło mi nawet do głowy, że sprawy, o których mówią, w ciągu najbliższych dwóch miesięcy zdominują moje życie i zmienią je na zawsze.

Rozdział trzydziesty szósty

Im dalej od Norwich, tym więcej było podróżnych, zapewne zmierzających na jarmark w Wymondham. Około jedenastej dotarliśmy do Hethersett, nieprzypominającego zwykłych wiosek. Domy były tu rozrzucone na porośniętym zielenią dużym obszarze i do każdego przylegało pole uprawne. Na zachód od Hethersett rozciągały się tereny gminne, poprzedzielane licznymi płotami i rowami pod hodowlę owiec. Wskazano nam drogę do domu Flowerdewa, nowoczesnego murowanego budynku z wysokimi kominami, stojącego na końcu alejki porośniętej po obu stronach żywopłotami, za którymi ciągnęły się pastwiska dla owiec. Posiadłość nie pozostawiała wątpliwości, że jej właścicielem musi być ktoś zamożny. Zatrzymaliśmy się w alejce, obaj z Nicholasem włożyliśmy togi i wjechaliśmy na teren posesji przez bramę.

Służący, który otworzył drzwi, powiedział, że komisarza Flowerdewa nie ma w domu, bo objeżdża włości w towarzystwie zarządcy i synów. Kiedy się przedstawiłem, poprosił, żebyśmy poczekali, i poszedł po panią Flowerdew.

Po chwili zjawiła się szczupła kobieta o ptasich rysach twarzy; dygnęła niemal niezauważalnie i zmierzyła nas nieprzyjaznym spojrzeniem.

– Komisarzu Shardlake… Mąż mi o panu opowiadał – odezwała się chłodnym głosem.

– Przepraszam za najście bez uprzedzenia, ale muszę pilnie się rozmówić z komisarzem Flowerdewem. Kiedy wróci?

– Po południu. Może około piątej. Może pan wtedy ponownie spróbować. – Powtórzyła to swoje niby-dygnięcie i zamknęła nam drzwi przed nosem.

– Mogła przynajmniej zaproponować coś do picia – mruknął Nicholas. – Zwykła grzeczność tego wymaga.

– Podejrzewam, że to, co usłyszała od męża na mój temat, nie było zbyt pochlebne. – Uśmiechnąłem się.

– I co teraz? – Nicholas otarł twarz, która znów poczerwieniała mu od słońca. – Gotuję się w tym upale.

– Wrócimy tu o piątej. Bez rozmowy z Flowerdewem nie wrócę do Norwich.

– Widziałem po drodze karczmę – odezwał się Barak. – Moglibyśmy tam coś zjeść i wypić.

– Nie wyglądała zbyt zachęcająco. – Nicholas był wyraźnie w nastroju do narzekania. – Nie mam ochoty siedzieć w jakiejś budzie przez pół dnia, żeby się na mnie gapiły miejscowe kmiotki.

– Do Wymondham mamy stąd tylko trzy mile – zauważył Barak. – Dziś wystawiają tam przedstawienie.

– Zgoda – rzuciłem. – Zjedzmy coś w tej karczmie i jedźmy do Wymondham. Przeklęty Flowerdew. Będziemy musieli przez niego wracać do Norwich po ciemku. Nicholas, zrzućmy z siebie te grube togi.

W karczmie zjedliśmy zaskakująco smaczną potrawkę, wypiliśmy po piwie i rzeczywiście staliśmy się obiektem zainteresowania, i to niezbyt przyjaznego. Dosłyszałem, jak któryś z miejscowych mruknął: „Bogate przybłędy”. Gdy wsiedliśmy na konie i ruszyliśmy do Wymondham, słońce stało już w zenicie.

Po dotarciu na miejsce zostawiliśmy konie w stajni Zielonego Smoka. Zaskoczyły mnie przewalające się wszędzie tłumy – jarmark okazał się dużo większy, niż się spodziewałem. Minęliśmy miejsce, gdzie szykowano przedstawienie, ale o tej porze nic się tam nie działo poza tym, że stała scena zasłonięta kurtyną, a wykopany przed nią dół był wyłożony kamiennymi płytami, na których umieszczono kratownicę z żelaznych belek. Na sąsiadującej ze sceną łące stało mnóstwo namiotów, wśród których kręciło się mrowie ludzi. Wzdłuż ulicy rozstawiono kramy; przechodząc obok nich, ze zdumieniem przyglądałem się różnorodności towarów. Te, na których wystawiano wyroby sukiennicze i bryły soli, były dużo większe od pozostałych i osłonięte kolorowymi markizami, zapewniającymi kupującym tak pożądany cień. W innych miejscach całe rodziny sprzedawały prosto z chłopskich wozów warzywa, ser, żywe kurczaki w klatkach i inne wiejskie produkty. Na straganach rzemieślniczych można było znaleźć wszystko: od narzędzi rolniczych po pasterskie kije z zakrzywionymi krowimi rogami na końcu. Na jednym zobaczyłem zabawki i kupiłem szmacianą lalkę z oczami z guzików.

– To dla małej Myszki – wyjaśniłem z uśmiechem.

Barak kupił drugą taką samą dla swojej córeczki, po czym spytał handlarkę, czy ma może lalki wyglądające jak wiedźmy, bo chciałby kupić taką dla żony. Kobieta zrobiła święcie oburzoną minę, spojrzała na jego metalową rękę i lękliwie się przeżegnała.

– Tylko żartowałem – rzucił.

– Nie wiedziałem, że na prowincji odbywają się tak wielkie jarmarki – powiedział Nicholas.

– To największy, jaki widziałem – potwierdził Barak. – Choć widziałem wiele przy okazji letnich sesji objazdowych. Lipiec to dla rolników czas wolny od prac polowych, jeśli nie liczyć usuwania chwastów.

Kawałek dalej natknęliśmy się na kłótnię starszej kobiety z kramarzem, który odmówił przyjęcia zapłaty starą monetą.

– Trzeba je było oddać do końca zeszłego miesiąca – przekonywał klientkę kramarz.

– Ostatnio tyle było tych zmian, że się pogubiłam – jęknęła i zaczęła płakać.

Gdy przepychaliśmy się przez ciżbę, czułem w powietrzu napięcie, a w paru miejscach dostrzegłem grupki rozprawiających po cichu ludzi.

Nagle gdzieś w pobliżu tak huknęło, że wszyscy aż podskoczyliśmy. Spojrzeliśmy ku scenie, przed którą zebrało się już ponad sto osób. Barak i Nicholas zaczęli się przepychać do przodu, podążyłem więc za nimi. Ktoś w tłumie rozdawał wydrukowane ulotki. Wziąłem jedną i przeczytałem tytuł: Prawdziwe nabożeństwo wiernego biskupa. Kolejny pamflet szerzący idee Wspólnoty. Pastwiska dla owiec i wielkie parki połknęły całe wioski i miasta, a wszystko dla przyjemności i zysków bogaczy…

Kurtyna zasłaniająca scenę rozsunęła się i ukazało się tło przedstawiające wnętrze rzymskiej budowli, zapewne skopiowane z jakiegoś gobelinu. W głębi grupa mężczyzn z przyprawionymi białymi brodami siedziała wokół stołu, licząc metalowe krążki. W dole przed sceną rozpalono ogień, rozległ się następny głośny huk i w powietrze wystrzelił obłok żółtego dymu.

– Proch strzelniczy – mruknął Barak. – Mam nadzieję, że wiedzą, co robią.

Z przodu sceny groteskowa rogata postać w czerwonej opończy, z twarzą pomalowaną na czerwono i z widłami w ręce, szyderczo rechotała nad klęczącym przed nią człowiekiem w czarnej duchownej szacie, za którym stała kobieta z białymi skrzydłami u ramion, rozpaczliwie załamując ręce.

– Patrz! – wrzeszczał na całe gardło diabeł. – Wyznawcy Chrystusa nie przeżyją ciosów bogaczy!

Na te słowa wybiegło czterech mężczyzn w strojach rycerzy i zaczęło udawać, że drewnianymi mieczami kłują ciało duchownego. Ten z jękiem padł na deski sceny, co tłum powitał krzykami i buczeniem. Scena przedstawiała zabicie Tomasza Becketa przez króla Henryka II, sprytnie przeniesione do czasów rzymskich.

Rozległ się kolejny huk, kotara wyobrażająca wnętrze rzymskiej budowli rozchyliła się i na scenę wkroczył człowiek w bieli ze złotymi włosami i twarzą, wywołując wybuch radości widzów. Postać przeszła na przód sceny i podniosła leżące ciało duchownego. Na jego widok czterej wojskowi zamarli ze zdumienia, diabeł czmychnął w kąt, a anielica – która, jak się okazało, nie była kobietą, tylko młodym chłopcem – przejęła ciało zabitego i wyniosła je ze sceny.

Na koniec złocista postać przemówiła do widzów:

– Jam jest zmartwychwstały Chrystus, który sprawi, że wszyscy wierni zostaną nagrodzeni! Patrzcie, bracia, jak ci, którzy rabują i łupią prawdziwych chrześcijan, dostają to, na co zasłużyli! – Podeszła do brodaczy siedzących przy stole i z hukiem go wywróciła.

Leżące na stole krążki metalu z brzękiem potoczyły się po scenie, a brodacze padli na kolana i zaczęli je chciwie zbierać. Wtedy do akcji włączył się diabeł: zmusił widłami brodaczy, by wstali, i sprowadził ich schodkami biegnącymi ze sceny do wykopanego dołu, z którego nadal dobywał się dym.

Oto wygnanie lichwiarzy ze Świątyni, pomyślałem. Diabeł w grubych butach wszedł na metalową kratownicę nad płomieniami wyobrażającymi piekło. Kolejny wybuch i kolejny obłok, tym razem gęstego czerwonego dymu. Gdy po chwili dym się rozwiał, po diable i jego ofiarach nie było już śladu, a Chrystus podszedł na przód sceny.

– Patrzcie, jak wrażych lichwiarzy diabeł zabiera! – zawołał. – Zatem, bracia mili, czyżby nastał już dzień, że naszą gildię zamykają, sztukę zmieniają? Nie! One trwają, a nasz głos niezmiennie dociera!

Na widowni wybuchł entuzjazm i pośród oklasków i okrzyków kurtyna została zasunięta.

– Sprytne – mruknął Barak.

– I bardzo odważne – dodałem.

– A teraz posłuchajmy wielgusa! – wykrzyknął któryś z widzów.

Obejrzałem się i dostrzegłem rosłego brodacza, którego widziałem w zeszłym tygodniu pod sklepem rzeźnika. Mówił coś z ożywieniem do grupki słuchaczy. Przyjrzałem mu się uważnie, bo wśród otaczających go mężczyzn dojrzałem kogoś – nie Milesa, ale muskularną postać dawnego zarządcy Gawena Reynoldsa, Michaela Vowella, który też uczestniczył w spotkaniu w ogrodzie Błękitnego Dzika w Norwich. Jego ciemna czupryna i broda były teraz dłuższe i bardziej zmierzwione; miał na sobie wiejską sukmanę.

– Spójrzcie – powiedziałem. – To zarządca Reynoldsa. Mówił, że może znajdzie sobie pracę w Wymondham.

– Jeśli to Reynolds stoi za eksmisją Isabelli, przydałoby się posłuchać paru soczystych opowieści z jego domu – mruknął Barak.

Podeszliśmy bliżej. Grupka zatrzymała się tuż przed sklepem rzeźniczym, przed którym wyłożono zwoje kaszanki i kilka świńskich łbów, a stojący obok chłopak odganiał krążące muchy. Brodaty kolos, niemal dorównujący wzrostem Nicholasowi, dał na nasz widok znak swoim towarzyszom i wszyscy umilkli.

– Panowie czegoś sobie życzą? – spytał dudniącym głosem.

– Zamienić słówko z panem Vowellem, jeśli można – odparłem.

– Wszystko w porządku – rzucił dawny zarządca Reynoldsa. – Znam ich. – Odprowadził nas parę kroków na bok.

– Niech Bóg da ci dobry dzień, panie Vowell – powiedziałem. – Pamiętam, jak mówiłeś, że wybierasz się do Wymondham. Znalazłeś pracę?

– Nie, w domu, który mi polecono, nie potrzeba więcej służby. I na polu też nie ma pracy. – W jego skrzywionej twarzy widać było zniechęcenie, ale chyba także zaskoczenie naszą obecnością.

– Jak może słyszałeś, pana Boleyna uznano za winnego, ale złożyłem wniosek o jego ułaskawienie.

– Naprawdę? Reynoldsa z pewnością to nie ucieszyło.

– Żonę Boleyna bezprawnie eksmitowano, a jego teść przekazał dom we władanie bliźniaków – oznajmiłem. – Stoi za tym wszystkim John Flowerdew – dodałem z wahaniem. – Chętnie byśmy usłyszeli od ciebie o jakichś ciemnych sprawkach z domu Reynoldsa. Mogłoby to pomóc biednej pani Boleyn.

Vowell przygryzł wargę, zamyślił się, po czym pokręcił głową.

– Panie Shardlake, jeśli będę niedyskretny wobec dawnego pracodawcy, może mi to utrudnić znalezienie nowej pracy. – Obejrzał się na brodatego rzeźnika i jego słuchaczy, którzy nie spuszczali z nas wzroku, i skłonił się. – Życzę miłych wrażeń na jarmarku w Wymondham – powiedział i do nich dołączył.

– No cóż – burknął Nicholas. – To by było tyle.

Barak spojrzał na wydłużające się cienie.

– Czas wracać do domu Flowerdewa – rzucił.

Dotarliśmy do Hethersett po piątej. Ja i Nicholas znów włożyliśmy togi, podjechaliśmy do domu, zsiedliśmy z koni i zapukaliśmy do drzwi. Tym razem otworzył sam John Flowerdew. Dziwnie było widzieć go nie w todze i prawniczej czapce, ale w do połowy rozpiętym brązowym dublecie, spod którego wystawała elegancka lniana koszula. Włosy na skroniach miał już mocno przerzedzone. Jego kościstą twarz wykrzywiał grymas. Chyba zaniepokojenia.

– Powiedziano mi, że byliście tu rano, komisarzu Shardlake – odezwał się chrapliwym głosem. – Myślałem, że wróciliście już do Norwich. – Jego ton nie brzmiał zbyt przyjaźnie. – Dlaczego niepokoicie mnie w niedzielę? – Wytrzeszczył lekko oczy na widok sztucznej ręki Baraka.

– Przybywam w imieniu pani Isabelli, którą eksmitowano z jej domu na wasze polecenie – powiedziałem spokojnym, ale zdecydowanym tonem.

– Ta kobieta nie jest żoną Boleyna i to nie jest jej dom. Prawo do niego mają jego synowie.

Spojrzałem mu prosto w oczy.

– Nie mają. Panią Isabellę powiadomiono, że kuratelę nad bliźniakami przekazano ich dziadkowi, choć prawo mówi, że do czasu podjęcia decyzji w sprawie ułaskawienia pana Boleyna nie wolno podejmować żadnych czynności odnośnie do jego spadkobierców lub majątku, z wyjątkiem spraw niezbędnych do utrzymania go w dobrym stanie. Z całą pewnością nie wolno w tym czasie bez uprzedzenia usuwać z domu narzeczonej jego właściciela oraz człowieka zarządzającego majątkiem, a także rekwirować pieniędzy pozostawionych pani Isabelli przez pana Boleyna i przekazywać domu Geraldowi i Barnabasowi. Wszystkie te poczynania są bezprawne, komisarzu Flowerdew. Pani Boleyn, lub jeśli wolisz, pani Heath, otrzymała od was dokument rzekomo uprawniający do takiego postępowania. Chciałbym go zobaczyć. Mogę wejść?

Flowerdew się zawahał.

– Jestem pewny, że Sąd Prawa Zwyczajowego nie byłby zachwycony doniesieniem, że komisarz sądowy odmówił koledze komisarzowi wyjaśnienia nieporozumień – oświadczyłem z uśmiechem. – I zrobił to w obecności świadków – dorzuciłem, spoglądając na Baraka i Nicholasa.

Flowerdew nadal się wahał. Niewątpliwie zakładał, że wróciłem już do Londynu, i uznał, że może swobodnie działać. Obejrzał się przez ramię na stojącą za nim żonę, która też sprawiała wrażenie zaniepokojonej. Z pokoju w głębi holu wyszło dwóch kilkunastoletnich chłopców w towarzystwie niskiego, masywnie zbudowanego czterdziestoparoletniego mężczyzny. W końcu Flowerdew przygryzł wargę i mruknął:

– Chodźmy do gabinetu. – Po czym spojrzał na Baraka i dodał: – On niech zostanie przy koniach.

Podążyliśmy z Nicholasem za gospodarzem. Zwróciłem uwagę, że meble są najlepszego gatunku. Flowerdew machnął ręką.

– Moja żona Alice, synowie, Edward i William, i zarządca Glapthorne.

Wprowadził nas do elegancko urządzonego gabinetu, zawalonego dokumentami, mapami nieruchomości i księgami prawniczymi.

– Siadajcie – rzucił, wskazując dwa stołki przed biurkiem. Sam usiadł za nim i splótł ręce. – Jeśli pójdziecie z tym do sądu, wątpliwe, by to rozpatrzył przed wydaniem decyzji o ułaskawieniu.

– Jak już powiedziałem, chciałbym zobaczyć decyzję o eksmisji.

– Pokazałem ją pani Heath.

Zaczynałem tracić cierpliwość.

– Która, jak się zapewne domyślałeś, nie umie czytać. Ale odmówiłeś okazania jej panu Chawry’emu, który jako zarządca zapewne umie.

Uśmiechnął się krzywo.

– On ją chędoży. To widać po tym, jak na nią patrzy.

– Decyzja, komisarzu Flowerdew. Dopuszczenie się wykroczenia przez komisarza sądowego to poważna sprawa. Być może tu jesteś wszechwładny, ale w Londynie pracuję dla lady Elżbiety i zaliczam się do grona przyjaciół sekretarza protektora, Williama Cecila.

Flowerdew najwyraźniej zaczynał powoli tracić rezon, bo nagle dość nieoczekiwanie spróbował obdarzyć mnie przyjaznym uśmiechem.

– Słyszałem, że dziesięć lat temu pracowałeś dla Cromwella. Ja też. To ja w jego imieniu likwidowałem opactwo Wymondham. – Skrzywił się. – Nawet sobie nie wyobrażasz, jakie miałem z tym kłopoty.

– Z zakonnikami?

– Och, nie. – Znów przyjaźnie się uśmiechnął. – Ci od razu zwiali. Znali los opatów z Glastonbury i Fountains. To przeklęte mieszczuchy dały mi się we znaki. Upierali się, że mają prawo do różnych części majątku opactwa. Ale i tak wydarłem z tego kawał ziemi dla siebie i później wielokrotnie występowałem w różnych sprawach w imieniu króla Henryka i króla Edwarda. Teraz jako sekwestrator przynoszę godziwy zysk Koronie.

I zapewne sobie samemu, dodałem w myślach. Flowerdew mówił dalej, próbując sprowadzić naszą rozmowę do przyjacielskiej pogawędki dwóch prawników.

– Przekonałem się, że praca w rodzinnym hrabstwie jest mi milsza niż w Londynie.

– Nigdy nie pragnąłeś zostać sędzią?

Zaczerwienił się, a ja zdałem sobie sprawę, że to zapewne jego niespełniona ambicja.

– Nie – odparł. – A ty?

– Też nigdy nie chciałem. Poproszę o to pismo.

Zacisnął usta, wyjął z biurka kartkę i mi podał. Było to zawiadomienie o eksmisji, zezwalające zamieszkać w dworze w północnej części Brikewell Geraldowi i Barnabasowi Boleynom z upoważnienia ich dziadka i przyszłego kuratora. U dołu widniał podpis Flowerdewa, ale brakowało urzędowej pieczęci.

– Ten dokument nie ma żadnej mocy prawnej – powiedziałem.

Flowerdew poprawił się niepewnie w fotelu. Nie było w nim już śladu arogancji.

– Przecież znasz ludzi pokroju Chawry’ego. Wydaje im się, że znają prawo lepiej od wszystkich i wszystkiemu się sprzeciwiają. Tak było łatwiej.

– To poważne wykroczenie. Zatrzymam ten papier – oświadczyłem i podałem go Nicholasowi.

Flowerdew położył ręce na biurku. Teraz sprawiał już wrażenie poważnie zmartwionego.

– My tylko wyprzedziliśmy wydarzenia…

– My? – przerwałem mu.

Zawahał się.

– Sir Richard Southwell i ja. To on to zaproponował, kiedy się dowiedział o wniosku o ułaskawienie. Musisz zrozumieć, kolego Shardlake, że jest potężnym człowiekiem. I bardzo niebezpiecznym.

– Tak słyszałem.

– Dlaczego tak mu zależało na eksmisji pani Isabelli? – wtrącił Nicholas.

– Czyżby dlatego, że ma ochotę na te włości? – podsunąłem. – Do niego należą ziemie po obu stronach posiadłości Boleyna.

– Nic mi o tym nie wiadomo – skwapliwie zapewnił Flowerdew. – Posłuchaj, kolego Shardlake. Jutro z nim porozmawiam i przekonam go, że najlepiej będzie na razie wpuścić tę kobietę z powrotem do domu. – Przejechał językiem po wargach, chyba niezbyt zachwycony tą perspektywą.

– No widzisz, kolego Flowerdew. – Uśmiechnąłem się. – Jak to dobrze, kiedy prawnicy potrafią się dogadać.

Rozciągnął wargi w wymuszonym uśmiechu.

– Pozostaje jeszcze sprawa zabranych przez ciebie suwerenów – powiedziałem. – To był dar Johna Boleyna dla żony, co mogę osobiście poświadczyć, i jako taki, bez względu na okoliczności, należy tylko do niej. – Wyciągnąłem rękę.

Flowerdew na moment się zawahał, po czym wziął do ręki klucz, otworzył szufladę w biurku, wyjął z niej ściągnięty sznurkiem czarny woreczek i mi wręczył. Zajrzałem do środka i dostrzegłem błysk złota.

– Oddam go pani Isabelli – oznajmiłem. – Mam wystawić pokwitowanie?

– To nie jest konieczne. – Widać zdał sobie sprawę, jakiego mógłbym mu narobić ambarasu, bo jego ton zmienił się na wręcz przymilny. – Jest już późno na jazdę do Norwich. Może zechcecie zjeść z nami kolację i spędzić tu noc? Moglibyście wrócić jutro rano.

Popatrzyłem na Nicholasa, a ten lekko pokręcił głową. Do mnie też nie przemawiała perspektywa spędzenia nocy pod dachem Flowerdewa, ale plecy coraz mocniej mnie bolały i chęć spędzenia nocy w wygodnym łóżku była trudna do przewalczenia.

– Dziękuję, komisarzu Flowerdew – odparłem łagodnym tonem. – Z przyjemnością skorzystamy z gościny.

Choć widziałem, że niemało go to kosztuje, Flowerdew starał się okazywać grzeczność podczas kolacji, na którą służba pod surowym okiem zarządcy Glapthorne’a podała dobrze przyrządzoną pieczeń wieprzową. Mówił głównie Flowerdew i odnosiłem wrażenie, że jego żona jest przyzwyczajona do słuchania. Ich synowie wydali mi się rozwydrzonymi smarkaczami – jeden dosypał drugiemu soli do wina, gdy tamten nie patrzył – ale dość nieszkodliwymi. Powiedziałem, że byliśmy na jarmarku w Wymondham i zaskoczył nas jego rozmach.

– Och, dzięki handlowi i przedstawieniu tamtejsi mieszczanie zarabiają krocie – rzekł z goryczą Flowerdew. – Będą odgrywali scenki aż do jutra rana. To ich przedstawienie jest pozostałością po papistach, choć nie omieszkali poczynić w nim aluzji do Becketa.

– Niektóre z przesłań brzmią dość radykalnie – zauważył Nicholas.

– Doprawdy? – Oczy Flowerdewa rozbłysły. – Muszę zdobyć egzemplarz tej sztuki i sprawdzić, czy nie ma w niej czegoś, co zainteresowałoby biskupa Rugge’a. Widzieliście kaplicę w centrum miasta? Należała kiedyś do opactwa, ale mieszczanie ją odkupili. Chcieli wykupić wszystkie budynki, całą kościelną ziemię, wszystko, co ich zdaniem należało do parafii. Napisali do samego lorda Cromwella, a on wyraził zgodę. – W jego tonie zadźwięczała złość. – Moje kłótnie z tymi prostakami ciągnęły się latami. Z Kettami i im podobnymi. Z ludźmi uważającymi, że skoro trochę im się w życiu powiodło, bo są rzeźnikami czy garbarzami i kupili sobie po kawałku ziemi, to mogą stawać na czele buntu mieszczan przeciw królewskim urzędnikom. – Roześmiał się z goryczą. – Ale Robert Kett też ogrodził część swojej ziemi, tak jak ja. Hodowla owiec to dziś jedyny sposób na zyski z ziemi.

– Widziałem wielkiego mężczyznę z długą siwą brodą, który przemawiał przed sklepem rzeźnika. Domyślam się, że to był William Kett.

– Tak. – Flowerdew zaczął mówić podniesionym głosem, wyraźnie podekscytowany. – A jego brat Robert jest jeszcze gorszy. Któregoś dnia obu ich dopadnę, przysięgam. – Ze złością dziabnął widelcem w kawałek wieprzowiny na talerzu.

Po posiłku zaproponował partyjkę kart, ale wymówiliśmy się chęcią pójścia wcześniej do łóżka. Zapewniono nas, że Barakowi przydzielono kwaterę w pomieszczeniach dla służby. Spałem dobrze na wygodnym łóżku z puchową pościelą i obudziłem się, gdy słońce stało już wysoko na niebie. Pora śniadania minęła, ale służący zorganizował nam coś do jedzenia. Flowerdewa nigdzie nie było widać, zjawiła się natomiast jego żona. Gdy powiedzieliśmy jej, że musimy jechać, nie próbowała nas zatrzymywać i od razu posłała służącego po Baraka i nasze konie. Dopiero wtedy zawołała męża.

– Musimy już jechać, panie – oznajmiłem, kiedy wyszedł z gabinetu.

– Mam nadzieję, że dobrze spaliście. – Uśmiechnął się, ale jego ciemne oczy pozostały twarde i zimne.

Ta wymuszona uprzejmość zaczynała działać mi na nerwy i z przyjemnością myślałem o wyjeździe.

– Czy przed waszym odjazdem moglibyśmy zamienić słówko w gabinecie? – spytał. – Tylko my. – Spojrzał na Nicholasa.

Zawahałem się, nie miałem bowiem za grosz zaufania do tego człowieka, ale w końcu kiwnąłem głową i poszedłem za nim. Stanął za biurkiem, oparł się na nim rękami, zaczerpnął głęboko powietrza i wlepił we mnie wzrok.

– Panie Shardlake, przyznaję, że popełniłem błąd, tworząc ten dokument w celu pozbycia się Isabelli Heath z domu Boleyna. Ale – pokręcił głową – jak już wspomniałem, sir Richardowi Southwellowi niełatwo jest odmówić. Podobnie jak Gawenowi Reynoldsowi. Gdybyś znał te strony, zrozumiałbyś to.

– Niemniej i tak obstaję przy dopełnieniu naszej umowy.

Flowerdew zmusił się do uśmiechu.

– Jestem bogatym człowiekiem, komisarzu Shardlake, dzięki własnej pracy. Jeśli zgodzisz się utrzymać eksmisję i zwrócisz mi ten papier, jestem gotów wypłacić ci trzydzieści suwerenów. – Wytrzeszczyłem oczy. Była to olbrzymia suma, choć niewątpliwie mógł sobie na nią pozwolić. – Złotymi monetami, żadnego zdewaluowanego srebra – dodał.

– Komisarzu Flowerdew – odezwałem się cicho – kiedy postanowiłem zająć się prawem, złożyłem sobie dwie obietnice: że nigdy nie pozwolę się zaszantażować i nigdy nie dam się przekupić.

Przymknął oczy i pokręcił bezradnie głową, jak ktoś mający do czynienia z głupcem, z którym nie sposób się dogadać.

– Zatem dwadzieścia suwerenów za sam papier. Zdajesz sobie sprawę, w jakie kłopoty mógłbym przez to popaść w Izbie Prawniczej.

– Nie. To pismo jest dla mnie gwarancją, że dotrzymasz umowy.

Nie spuszczał ze mnie wzroku. Wiedziałem, że ma ochotę wrzeszczeć, ale zdawał sobie sprawę, że niczego w ten sposób nie osiągnie. Pokręcił ze smutkiem głową.

– Miejmy nadzieję, że żaden z nas dwóch tego nie pożałuje.

Złożyłem szarmancki ukłon i wyszedłem z gabinetu. Drzwi wyjściowe były uchylone i z przyjemnością dostrzegłem przez szparę Baraka i Nicholasa oraz dwóch chłopców stajennych z naszymi końmi. Usłyszałem natarczywe bicie dzwonów, dochodzące z wioski i skądś dalej. Uniosłem brwi ze zdziwienia; Flowerdew zareagował podobnie. Był przecież poniedziałek, nie niedziela.

Zszedłem po schodkach, a on i jego żona pozostali w drzwiach. Siedzieliśmy już na koniach, gdy rozległ się gwałtowny tętent kopyt i podjazdem przycwałował zarządca Glapthorne z twarzą czerwoną z emocji. Zeskoczył z konia, dysząc ciężko.

– Panie – wysapał.

– Co się stało? – burknął ze stężałą twarzą Flowerdew.

– Ludzie z jarmarku w Wymondham! Jeżdżą po wsiach i wzywają do rebelii. Wracam z wioski. Połowa mieszkańców zebrała się na łące. Są uzbrojeni w widły, łuki i strzały. Obrzucili mnie obelgami! Posłuchaj, pani. Używają dzwonów kościelnych, by obudzić cały kraj! Na wzgórzach rozpalają ognie. Drogi są pełne ludzi ciągnących do Wymondham. Idą ich setki! Wioskowa tłuszcza mówi, że część pojechała do Morley, żeby pozwalać wszystkie płoty! I wybierają się też tu, żeby zwalać pańskie!

Rozdział trzydziesty siódmy

Przez chwilę wszyscy staliśmy w milczeniu, wpatrując się we Flowerdewa. Trzymał się wyprostowany, twarz mu znieruchomiała. Stojąca obok niego żona załamała ręce. Gdy z domu wyszli synowie, przygarnęła ich do siebie.

– Do Morley, powiadasz? – rzucił Flowerdew. – To tam John Hobart ogrodził część gminnej łąki, prawda?

Zarządca miął w rękach czapkę.

– Tak, panie. Ale oni zasadzają się też na pańskie wygrodzenia na łąkach Wymondham. – Zawahał się, po czym dodał: – Wie pan przecież, jak bardzo pana nie lubią w mieście.

– Johnie, och, Johnie! – jęknęła żałośnie pani Flowerdew. – Ile razy ci mówiłam, że te twoje ciągłe kłótnie sprowadzą na nas nieszczęście.

– Cicho bądź, kobieto! – syknął jej mąż. – Poradzę sobie z tą hołotą! – Zamilkł i potoczył wzrokiem po łące poprzegradzanej płotkami, za którymi pasły się stada owiec. Łąka wyglądała jak oaza spokoju w promieniach przedpołudniowego słońca.

Uśmiechnął się zjadliwie i spojrzał na Glapthorne’a.

– Czy Robert Kett nie ogrodził ostatnio kawałka łąki w Wymondham?

– Tak, ale wybacz, panie, on jest bardzo popularny w mieście, podczas gdy ty…

Flowerdew parsknął śmiechem.

– …ja nie. I nigdy o to nie zabiegałem. Mam jednak coś, czym szybko zdobywa się popularność. Pieniądze. Nawet pośród durnych kmiotków niewielu jest aż tak głupich, by tego nie rozumieć. Morley jest po drugiej stronie Wymondham, dotarcie tam zajmie im trochę czasu. Ilu ich tam poszło?

– Nie powiedzieli mi tego w wiosce.

– Spotkam się z nimi po drodze i zapłacę im za skierowanie złości przeciwko Robertowi Kettowi. – Flowerdew roześmiał się głośno, bo nagle do niego dotarło, że zaczyna mu się to podobać.

Stojący za jego plecami Barak zrobił w powietrzu kółko na czole na znak, że ten człowiek zwariował.

Być może, ale był też całkiem sprytny. Nie tracąc czasu, zaczął wydawać polecenia.

– Alice, zabierz chłopców do domu. Glapthorne, ściągnij Johna, Charlesa i Petera z majątku, każ im uzbroić się w długie noże i niech wezmą konie. I przynieś mój miecz. – Zwrócił się do mnie, zmarszczył czoło i powiedział cicho: – Panie Shardlake, proszę, żebyś ze swymi ludźmi został w domu dla ochrony mojej żony i synów, na wypadek gdyby ktoś z wioski się tu pojawił i szukał zwady. Zrobisz to dla mnie?

Wcale się do tego nie paliłem, ale widziałem, że pani Flowerdew jest śmiertelnie przerażona i trzęsie się jak osika. Żaden człowiek honoru nie może odmówić takiej prośbie. Niepewnie skinąłem głową. Starszy z chłopców wyzwolił się z uścisku matki.

– Ojcze, pozwól mi jechać z tobą! Jestem już na tyle dorosły, by stawić czoło tym chamom.

– Nie, Williamie, zostań z matką. – Flowerdew spojrzał na mnie i głęboko odetchnął. – Dziękuję ci, panie Shardlake – rzucił i wbiegł do domu. Chwilę później powrócił i z ponurym uśmieszkiem na twarzy poklepał się w pasie. W kieszeni jego dubletu zabrzęczały monety.

Niedługo potem zjawili się służący z końmi. Ich pan przypasał miecz, wsiadł na piękną szarą klacz i wraz z całą grupą pocwałował podjazdem, wznosząc za sobą tuman kurzu i zostawiając rodzinę pod opieką Baraka, Nicholasa i mnie.

Zasiedliśmy wszyscy w elegancko urządzonym salonie. Starszy z chłopców raz jeszcze powtórzył, że chce jechać z ojcem, ale młodszy – mniej więcej trzynastoletni – milczał i trzymał się blisko matki. Z zewnątrz nadal dobiegało natarczywe bicie dzwonów.

Pani Flowerdew w pewnej chwili nie wytrzymała, zatkała sobie dłońmi uszy i wykrzyknęła:

– Czy oni nie mogą przestać tak hałasować?! Doprowadza mnie to do szału!

– Idź do siebie, mamo – odezwał się łagodnym tonem młodszy z jej synów. – Tam nie będziesz tego słyszała.

– Tak – potwierdziłem. Czułem się dziwnie, nieoczekiwanie zarządzając domem Flowerdewa. – A wy idźcie z matką – zwróciłem się do chłopców.

Wszyscy troje wyszli, zostawiając w salonie mnie, Baraka i Nicholasa.

– Jeśli rzeczywiście zrobi się groźnie i będą musieli uciekać, lepiej, żeby byli na dole – powiedział cicho Barak.

– Niemożliwe, żeby do tego doszło – obruszył się Nicholas.

Barak wzruszył ramionami.

Siedzieliśmy w milczeniu przez całe wieki, w końcu Nicholas wstał.

– Jestem zmęczony tą bezczynnością – rzucił. – Chodź, Jack. Przejdziemy się do końca podjazdu i sprawdzimy, co się dzieje.

– Dobry pomysł.

Nie było ich jakieś pół godziny.

– Wygląda na to, że na drodze do Wymondham nic się nie dzieje – oznajmił Barak po powrocie. – Ale dzwony nadal wszędzie biją i po polach kręcą się grupki ludzi. Podeszliśmy aż do wioski, ale wszystkie domy wyglądały na opustoszałe. Jakaś stara kobieta prowadząca osła powiedziała nam, że wszyscy udali się do Wymondham.

– Nie podobał mi się jej ironiczny uśmieszek – dodał Nicholas.

W drzwiach stanął służący z pytaniem, czy życzymy sobie zjeść obiad. Pora obiadowa już dawno minęła, odparłem więc, że chętnie się posilimy. Poleciłem też, by zaniósł coś na górę. Ledwo odszedł, gdy z podjazdu dobiegł tętent koni i do domu wkroczyli Flowerdew i Glapthorne. Na twarzy tego pierwszego widniał uśmieszek zadowolenia, ale zarządca miał dużo posępniejszą minę. Obaj chłopcy zbiegli z góry, a za nimi zeszła matka.

– Jak było? – spytała. – Nic ci się nie stało?

Flowerdew roześmiał się i klepnął się po udzie.

– Nic mi nie groziło. Było ich nie więcej niż tuzin. Wiejskie kmiotki. Poradziłem im, że powinni się zająć Robertem Kettem, i dałem im w łapę, żeby szybciej się do tego zabrali. Powiedziałem, że wygrodzenia Ketta są większe od moich.

– A są? – spytałem.

– Nie – rzucił radośnie. – Ale oni tego nie wiedzą. Dobrze jest móc wygrywać, czyż nie, kolego Shardlake? Prztyczek w nos garbarza Ketta i jego brata rzeźnika. A teraz pora na obiad. – Zatarł ręce. – Potem możecie wyruszyć do Norwich, bo na drodze jest całkiem spokojnie. Cokolwiek by się działo w Wymondham, tu zastępca szeryfa szybko zaprowadzi porządek.

– Wygląda na to, że gromadzą się setki ludzi – odezwał się Nicholas. – Przeszliśmy się do wioski i tam nam powiedziano, że wszyscy mężczyźni udali się do Wymondham.

– Wkrótce wrócą z podkulonymi ogonami.

– Będą kogoś wieszać? – spytał z nadzieją w głosie William.

– Mam nadzieję. – Flowerdew klepnął syna w ramię. – Bo to jest rebelia. – Uśmiechnął się z zadowoleniem. – Ale teraz jedzenie.

– Już coś zaordynowałem – powiedziałem.

– To ci się chwali! – Jakby zapominał o naszej wrogości, tak był podekscytowany powodzeniem swojego planu.

Przy stole Flowerdew brylował wyśmienitym humorem i przekazał nam nieco więcej szczegółów ze swojej eskapady.

– Spotkaliśmy ich milę od Hethersett, głównie najemnych robotników, pokrytych kurzem, na wpół nagich, w podartych skórzanych kamizelach. Wlekli się drogą z widłami i łopatami. Przeszli piechotą całą drogę z Morley. Tego ich przywódcę widziałem już wcześniej. To dzierżawca z Wymondham, niejaki Duffield. Strasznie dumny z siebie, jak ci wszyscy, którym udało się wyskrobać kawałek własnej ziemi. – Skrzywił się w ironicznym grymasie. – Z wysokości konia mogłem bez trudu skrócić Duffielda o głowę.

– Dlaczego tego nie zrobiłeś, ojcze? – wykrzyknął z podnieceniem Edward.

– Zostawmy to katowi, chłopcze. Jak już powiedziałem, to jest rebelia, a ja zaświadczę, że Duffield nimi przewodził. Zachowywał się bezczelnie. Powiedział, że lud w całej Anglii zbiera się, by poprzeć członków komisji i rozwalić nielegalnie stawiane grodzenia. Jakby wiedział, co jest legalne, a co nie!

– A twoja ziemia została legalnie wygrodzona? – rzuciłem.

Flowerdew pominął milczeniem moje pytanie i mówił dalej:

– Duffield patrzył na mnie takim wzrokiem, jakbyśmy byli sobie równi. Oświadczył, że ogrodzenia dla moich owiec zostaną zwalone, więc lepiej, żebym sam je usunął. Wtedy powiedziałem, że powinni się zająć Kettem i że jeśli zamiast do mnie pójdą do niego, to im zapłacę. Duffield próbował przekonywać tych prostaków, że to podstęp, ale zapachniały im prawdziwe pieniądze i chętnie je przyjęli. Wszyscy chłopi są chciwi.

– Lub zdesperowani – wtrąciłem.

Flowerdew wlepił we mnie spojrzenie.

– A co da niszczenie owczarni, które są jedynym źródłem dochodu w tym hrabstwie? Jak buntująca się przeciw królowi wiejska tłuszcza pomoże temu krajowi w wojnie ze Szkotami? Ta zawierucha długo nie potrwa.

Jego żona z brzękiem odłożyła nóż na talerz.

– Dość już tego, John, dość – ucięła. – Dlaczego nie możemy wszyscy żyć w pokoju, jak Pan Bóg przykazał? – Wstała od stołu i wyszła z pokoju, szeleszcząc spódnicami.

Flowerdew skrzywił się i spojrzał na synów. Chłopcy się uśmiechnęli.

– Powinniśmy już ruszać w drogę do Norwich – powiedziałem. – Dziękujemy za obiad.

Chyba sobie przypomniał, jak go przyskrzyniłem w sprawie fałszywego dokumentu eksmisji, bo nagle jego dobry humor się rozwiał.

– Dobrze, kolego Shardlake. Glapthorne i ja będziemy wam towarzyszyć aż do wioski i sami zobaczycie, jak to wygląda. Edward, William, wy też możecie z nami jechać.

Chwilę później wyruszyliśmy całą grupą: Flowerdew z synami, Glapthorne, Barak, Nicholas i ja. Dzwony kościelne przestały bić i jechaliśmy w ciszy wśród owczych pastwisk pod osłoną przydrożnych drzew, które rzucały cień na drogę. Za zakrętem raptownie się zatrzymaliśmy. Przed nami grupa około dwudziestu mężczyzn z młotami i łopatami wykopywała żywopłoty ogradzające pastwiska Flowerdewa i wrzucała je do rowu po drugiej stronie. Kilkunastu innych stało na straży i ci mieli nie tylko widły i młoty, ale też byli uzbrojeni w półpiki i halabardy. Owce, zbite w gromadkę pośrodku pastwiska, beczały rozpaczliwie; dwie leżały na trawie z poderżniętymi gardłami. Tak jak ludzie spotkani wcześniej przez Flowerdewa, mężczyźni, w większości młodzi, mieli na sobie skórzane kamizele – niektórzy włożyli je na gołe ciało z powodu upału – i kapelusze z szerokimi rondami. Na ich twarzach malował się wyraz zaciętości.

Flowerdew nagle spochmurniał. Człowiek kierujący akcją niszczenia ogrodzeń ruszył w naszą stronę, a za nim podążyło sześciu innych. Był dobrze po pięćdziesiątce, wysoki i dobrze zbudowany; miał siwe włosy i krótko przyciętą brodę. Miał na sobie ciemnozielony wełniany dublet, na głowie czarny kaszkiet, a w ręce trzymał ostry rzeźnicki tasak. Na pokrytej zmarszczkami i ogorzałej od wiatru i słońca twarzy sterczał wydatny nos nad wąskimi ustami; duże ciemne oczy wpatrywały się we Flowerdewa. Ten wlepił w niego nienawistne spojrzenie.

– No więc, jak widzisz, panie Flowerdew, twój plan się nie powiódł – rzekł mężczyzna w zielonym dublecie. Mówił niskim dudniącym głosem z silnym norfolskim akcentem. – Kiedy ci ludzie przyszli do mnie, sam im pomogłem zwalić płoty, których, Bóg mi świadkiem, nigdy nie powinienem był stawiać. A potem oddałem siebie, moje życie i cały mój majątek do dyspozycji ich i ich kompanów. Spójrz, pan Duffield jest tu teraz ze mną. – Wskazał ręką trzydziestokilkuletniego niskiego mężczyznę w lichym samodziałowym kaftanie, a ten ukłonił się drwiąco. – I przyprowadziliśmy więcej ludzi z Wymondham, żeby się zajęli twoimi ogrodzeniami, których, jak wiadomo, jest o wiele więcej.

– Kto to jest? – burknął Nicholas.

Mężczyzna przeniósł na niego wzrok.

– Ja, młody paniczu, jestem Robert Kett z Wymondham.

Przenosiłem wzrok z Ketta na Flowerdewa i z powrotem. Ludzie Ketta, który roztaczał wokół siebie przywódczą aurę, wielokrotnie przewyższali liczebnie naszą grupkę. Flowerdew z wściekłością sięgnął po miecz, okazało się jednak, że go w ogóle ze sobą nie zabrał.

– Niech to wszyscy diabli! – warknął.

Kett zrobił krok do przodu i uniósł tasak na wysokość jego brzucha.

– Spokojnie, panie – powiedział. – Nie szukamy zwady, chyba że nas sprowokujesz. – Dał znak swoim towarzyszom i ci otoczyli nas półkolem.

Nasze konie poderwały się nerwowo. Ludzie Ketta, którzy tego dnia musieli przejść wiele mil, śmierdzieli potem.

Czułem, że sprawa jest poważna, i zaczynał mnie ogarniać prawdziwy strach, mimo to postanowiłem się włączyć.

– Mówisz, panie, że nie szukacie zwady. A zabiliście dwie owce pana Flowerdewa.

Kett przeniósł świdrujący wzrok na mnie.

– Wieczorem potrzebna będzie strawa dla wielu ludzi w Wymondham. Nie chcemy przelewać ludzkiej krwi. Do dworu w Morley i gdzie indziej też wzięliśmy broń, ale tylko po to, by móc się bronić. – Obrzucił mnie i Nicholasa uważnym spojrzeniem, a ja od razu przekląłem w myślach nasze eleganckie stroje.

Zza pleców Ketta dobiegł nas nagle wybuch śmiechu. Spojrzeliśmy w tamtą stronę i dojrzeliśmy za płotem dwóch młodzieńców, którzy opuścili rajtuzy i wypięli gołe zadki na Flowerdewa.

– Chodź tu, panie, i pocałuj nas w dupę, to może zostawimy ci trochę twoich owiec! – zawołał jeden z nich. – Masz szczęście, że zdążyłeś je ostrzyc, bo wełnę też byś stracił.

– Wy psy! Zostawcie moje owce, wy parszywce! – bluznął potokiem wyzwisk Flowerdew. – A ty?! Prowadzisz tych chamów, żeby niszczyli moją własność? – zwrócił się do Ketta. – Jesteś buntownikiem! Zarazą tego kraju! Przywódcą bandy włóczęgów!

Paru otaczających nas ludzi zrobiło groźne miny i jeden uniósł halabardę.

Pomyślałem, że dałbym dużo, żeby Flowerdewa teraz z nami nie było.

– Nie jesteśmy zdrajcami, komisarzu Flowerdew – oświadczył śmiertelnie poważnym tonem Kett. – To my jesteśmy wierni królowi, a wy doicie jego i nasze ziemie dla osobistego zysku. – Pokręcił głową. – Nie macie pojęcia, co naprawdę się dzieje, co? Uczciwi ludzie pracy zakładają obozowiska w całym kraju, w Suffolk i w Essex, w Kent i w hrabstwie Oksford. Ślemy petycje do lorda protektora, którego komisje wkrótce się tu zjawią. W Essex już spełnił żądania ludzi, których tysiące siedzą w obozowisku w Colchester. Nadchodzi Wspólnota Chrześcijańska!

Flowerdew roześmiał się szyderczo.

– I skąd to wszystko wiesz?

– Mamy własnych kurierów. – Kett kiwnął głową. – Mój brat William jest w kontakcie z całą bracią rzeźniczą.

A więc rzeczywiście wszystko było zaplanowane. Flowerdew znów parsknął śmiechem, ale w jego głosie pojawiła się już nutka niepokoju.

– Wyobrażasz sobie, że lord protektor stanie po stronie zwykłych awanturników?

– Tak. – Głos Ketta nabrał mocy. – Ty zawsze zasłaniałeś się królewską władzą, by grabić sąsiadów z ostatniego pensa. Mimo że jesteś bardzo bogaty, nigdy nie masz dość. Z wszystkimi musisz się wykłócać i stosować prawnicze kruczki! Jak setki tak zwanych dżentelmenów, zrobisz wszystko, by przeszkodzić protektorowi i panu Halesowi w naprawie niesprawiedliwości w kraju i w dążeniu do ustanowienia Wspólnoty. A zatem to my musimy im w tym pomóc. – Mówił głośno i płynnie, opanowanym tonem, choć był wściekły.

– Sam jesteś właścicielem ziemi pod Wymondham, Kett – przypomniał mu Flowerdew. – I byłeś kiedyś gorącym orędownikiem dawnej religii i przyjacielem Abbota Loye’a. Jak możesz się zadawać z tymi śmierdzącymi radykałami?

Mężczyzna z półpiką groźnym ruchem wycelował ją we Flowerdewa.

– Zamknij jadaczkę, bo cię na nią nadzieję jak wieprza.

– Pracuję własnymi rękami we własnym gospodarstwie – Kett mówił donośnym głosem, by wszyscy wokół mogli go słyszeć – i jak wszyscy ludzie w Norfolk cierpię z powodu ogrodzeń stawianych przez bogatych panów i niegodziwości popełnianych przez takich jak ty. Ale, na rany Chrystusa, otworzymy oczy protektorowi, niech Bóg ma go w swej opiece, na rzeczywisty stan rzeczy, otworzymy!

Flowerdew wyglądał już na mocno podłamanego. Na jego łące gromada mężczyzn z obnażonymi długimi nożami uganiała się za owcami, trzech właśnie dopadło którąś i jeden zamachnął się nożem. Zwierzę wyrywało się z przeraźliwym bekiem, lecz chlustająca krew zbroczyła jego białe runo. Chwilę potem schwytano następną owcę i tej też poderżnięto gardło. Flowerdew popatrzył na swojego zarządcę, a ten tylko bezradnie pokręcił głową.

– Przestańcie zabijać moje owce. Moi synowie nie mają jeszcze szesnastu lat! – wrzasnął Flowerdew drżącym z emocji głosem, ale Kett bez słowa pokręcił głową. – Żona siedzi sama w domu. – W głosie Flowerdewa pojawiły się nagle błagalne tony.

– Nie robimy krzywdy dzieciom ani kobietom. Nie chcemy jednak, żebyś mógł skrzyknąć na nas ludzi. Dlatego ty i twoi synowie pójdziecie z nami do Wymondham.

Edward i Wiliam spojrzeli po sobie.

– Nie możecie mi rozkazywać, co mam robić – prychnął z niedowierzaniem Flowerdew.

– Możemy i zrobimy to.

– Moglibyśmy też trochę go poturbować, co ty na to? – rzucił z nadzieją w głosie Duffield.

Kett zmierzył Flowerdewa wzrokiem.

– Możecie, ale nie za bardzo. Tylko trochę go potarmoście – powiedział. – Jego zarządcę też zabierzemy.

Jeden z grupy otaczających nas mężczyzn powiódł wzrokiem po Baraku, Nicholasie i mnie.

– A ci trzej pięknisie to niby kto? – spytał.

– Byliśmy u komisarze Flowerdewa – odrzekłem. – Chodziło o kwestie prawnicze.

– Pokażcie no ręce – rzucił Duffield. – Wszyscy trzej.

– Ja mogę tylko jedną, chłopaki – powiedział Barak i kilku z nich się roześmiało.

Wszyscy rozwarliśmy dłonie i Duffield prześlizgnął się po nich wzrokiem.

– Tak myślałem. Poplamione inkaustem, gładkie i miękkie jak u kobiety, wszyscy jak jeden. – Uniósł swoje dłonie, chropowate i pokryte odciskami od ciężkiej pracy. – To wspólnicy Flowerdewa.

Poczułem, jak zaczyna mi walić serce. Sprawy nie przedstawiały się dla nas dobrze. Nicholas wyglądał na rozzłoszczonego i mogłem się tylko modlić, żeby nie wybuchnął. Czułem też ciążące przy pasie złoto Isabelli.

A potem ujrzałem idącego od pola mężczyznę z czarną brodą i dużymi niebieskimi oczami. Toby Lockswood, któremu rodzinne kłopoty uniemożliwiały – jak sobie tłumaczyłem – kontakt z nami. A prawda była taka, że był jednym ze spiskowców. Poczułem nagły przypływ gniewu.

– A to świnia – prychnął Nicholas.

Toby podszedł pewnym siebie krokiem i lekko skłonił głowę.

– Już zapomniałeś, Lockswood, jak należy się kłaniać? – burknął Nicholas.

– Zamknij się, ty durny ośle – syknął Barak, który tak jak ja wyczuł, że Toby jest w tym gronie kimś ważnym.

– Znam te ptaszki – zwrócił się Toby do Ketta.

– To ci, u których pracowałeś w Norwich?

– Ci sami. Panie Shardlake, skąd się wziąłeś u Johna Flowerdewa?

– Przyjechałem do niego w sprawach prawniczych. – Popatrzyłem na Flowerdewa i zawahałem się, pomyślałem jednak, że lojalność winien jestem przede wszystkim Nicholasowi i Barakowi. – Chodziło o jego bezprawną eksmisję Isabelli Boleyn.

Flowerdew obrzucił mnie wściekłym spojrzeniem, po otaczającej nas grupie przebiegł szmer i nasze konie znów lekko się spłoszyły. Młody William Flowerdew spojrzał na mnie z pogardą, a ja poczułem – przyznaję – lekkie zawstydzenie. A potem ktoś głośno powiedział:

– To ten, co w Norwich wyratował tego drania od stryczka, podczas gdy prostych ludzi powiesili.

Kett spojrzał pytająco na Toby’ego, a ten przyjrzał się nam w milczeniu.

– Miałem cię dziś odwiedzić w gospodarstwie rodziców. Spytać, jak sobie radzisz – powiedziałem cicho. – Nie odezwałeś się, tak jak się umówiliśmy, zacząłem więc się o ciebie martwić, zwłaszcza po tym, co zrobiłeś dla nas w Norwich.

Twarz mu spochmurniała.

– Moje życie w gospodarstwie jest skończone. Matka umarła parę dni temu, następnego dnia ojciec przewrócił się i też umarł. – Głos mu się załamał. Dopiero po dłuższej chwili Toby ciągnął: – Farma była dzierżawiona dożywotnio na trzy pokolenia, a ojciec był tym trzecim. Dla mnie nie ma już tam miejsca. Wiedziałem, co się szykuje, i udałem się do Wymondham, żeby przyłączyć się do innych.

– Przykro mi z powodu rodziców. – Dostrzegałem nowe zmarszczki na jego twarzy i dzikość spojrzenia wielkich oczu, której wcześniej w nich nie było. – Nic nie wiedziałem.

– Skąd mógłbyś wiedzieć, panie? – odparł głuchym głosem. Odwrócił głowę i popatrzył na łąkę, na której padały ostatnie już płoty Flowerdewa.

Paru mężczyzn ciągnęło do drogi zarżnięte owce, zostawiając na trawie krwawy szlak. Reszta stada nadal walczyła o życie, umykając przed goniącymi je ludźmi.

– No to co robimy z tymi trzema? – zapytał Kett.

Toby zaczerpnął powietrza.

– Temu chudemu i wysokiemu wydaje się, że jest nie wiadomo kim i zwyczajni ludzie powinni schodzić mu z drogi. Umie posługiwać się mieczem, który ma przy boku, więc powinniście mu go zabrać. Jeśli go wypuścimy, narobi nam kłopotu. Ja bym go zatrzymał i zabrał do Wymondham jak Flowerdewa. Co do garbusa, to nie jestem pewny. Jest komisarzen sądowym jak Flowerdew, ale pracował też w Sądzie Próśb i myślę, że jest sympatykiem Wspólnoty. Tylko że teraz pracuje dla lady Elżbiety i próbuje ratować jej dobrze urodzonych krewnych.

– Podobnie jak ty! – wrzasnął Nicholas, ale Toby nie zareagował.

Kett spojrzał na mnie.

– Dlaczego porzuciłeś szlachetne zadanie pomagania biednym? – spytał.

– Bo zrobiłem sobie wroga w Richardzie Richu. Kiedy został lordem kanclerzem, zostałem odsunięty.

Kett w zadumie pokiwał głową.

– Myślę, że powinniśmy go jeszcze przepytać – powiedział do Toby’ego. – A co z tym jednorękim?

– To ich sługa i myślę, że jest naszym sympatykiem. Puść go wolno.

– Masz rację, Toby. Jestem z wami – rzekł spokojnym głosem Barak. – Coś takiego powinno było wydarzyć się już dawno. Ale nie zostawię pana Shardlake’a ani Nicholasa. To przyzwoity chłopak, mimo swoich smędów.

Kett zdecydowanie kiwnął głową.

– No to wszyscy idziecie z nami do Wymondham. Wszyscy się tam zbierają. Niech zsiadają z koni, bo nam się przydadzą. Zwiążcie im ręce, ale ich nie szarpcie. Panie zarządco, potrzebne nam twoje wozy, żeby zawieźć owce do Wymondham.

– Dwa stoją za domem – odrzekł Glapthorne. Nabrał powietrza i dodał: – Sam z wami pojadę i chętnie wam pomogę.

Kett uśmiechnął się ironicznie na widok takiego oportunizmu.

– David, Theo, jedźcie z nim – rzucił. – Tylko uważajcie, żeby wam nie wyciął jakiejś sztuczki.

Flowerdew patrzył na swojego zarządcę ze zdumieniem. Sądzę, że dopiero w tym momencie w pełni pojął, co się wokół niego dzieje. Poczułem nawet coś w rodzaju współczucia dla nieszczęśnika, którego świat tak nagle się zawalił. Ale z naszym światem nie było lepiej. My też byliśmy jeńcami. Zacząłem głęboko oddychać, starając się uspokoić walące serce. Nicholas niechętnie oddał miecz i wszyscy zsiedliśmy z koni, z wyjątkiem Flowerdewa, który siedział sztywno na końskim grzbiecie i wyglądał na kompletnie oszołomionego. A potem nagle się sprężył, spiął ostrogami i pognał przed siebie, roztrącając trzech ludzi na boki niczym kręgle.

– Za nim! – krzyknął Kett.

Dwóch ludzi wskoczyło na konie Nicholasa i mojego, lecz zwierzęta były mocno spłoszone i wierzchowiec Nicholasa stanął gwałtownie dęba, niemal zrzucając nowego jeźdźca. Nim ludziom Ketta udało się je opanować i ruszyć w pogoń za Flowerdewem, ten był już tylko kropką na gościńcu prowadzącym do Norwich.

Rozdział trzydziesty ósmy

I tak oto znaleźliśmy się znów na drodze prowadzącej do Wymondham, tyle że tym razem Nicholas, Barak i ja szliśmy piechotą z rękami związanymi z tyłu, co dla mnie było pozycją dość bolesną. Po mojej lewej szedł kipiący ze złości Nicholas, a po prawej Barak, który starał się za wszelką cenę zaprzyjaźnić z otaczającymi nas ludźmi. Wypytywał ich, skąd pochodzą, i śmiał się głośno, gdy opowiadali, jak wypędzali pana Hobarta i całą jego rodzinę z ich wielkiego domu w Morley. Ja milczałem, bo z jednej strony rozumiałem złość tych ludzi, z drugiej – obawiałem się eskalacji przemocy. Pamiętałem też, że ja również według nich zaliczam się do „dżentelmenów”.

Obok mnie kroczył wysoki trzydziestoparoletni mężczyzna z tasakiem, który od czasu do czasu obrzucał Nicholasa i mnie nienawistnym spojrzeniem. Za nami szli synowie Flowerdewa, podobnie jak my skrępowani. Na twarzy starszego malowała się zadziorność, natomiast młodszy był wyraźnie przestraszony.

Zrobiło się już późne popołudnie, ale słońce nadal mocno grzało, a nad gościńcem unosił się tuman kurzu, od którego ubrania i buty robiły się szare. Po drodze dołączyło do nas więcej mężczyzn i kilka kobiet i wkrótce nasza grupa liczyła już ponad pięćdziesiąt osób. Na czele pochodu jechał Robert Kett na koniu Nicholasa, obok niego na wierzchowcach moim i Baraka – Toby i Duffield, człowiek z Wymondham. Pochód zamykały ciągnięte przez osły dwa wielkie wozy zabrane z gospodarstwa Flowerdewa. Jednym z nich powoził bardzo nieswojo wyglądający Glapthorne. Ułożone na wozach zarżnięte owce skrapiały zakurzoną drogę strużką krwi.

W połowie drogi do Wymondham dołączyła do nas około dwudziestoosobowa grupa złożona z ludzi wyglądających na robotników i rzemieślników, w koszulach albo skórzanych kamizelach. Niektórzy nieśli łuki w rękach i kołczany na plecach, część z nich miała na głowach okrągłe wojskowe hełmy, inni byli uzbrojeni w miecze, halabardy i półpiki, zapewne zarekwirowane w jakimś dworze lub kościele, gdzie trzymano broń dla celów wojskowych, co od czasu wojen ze Szkocją i Francją stało się powszechną praktyką. Pomyślałem, że bez względu na to, gdzie tę broń przechowywano, gdyby trzeba było wyruszyć na wojnę, zgłaszaliby się po nią ci sami ludzie, którzy teraz się buntowali. Na ciągniętych przez osły wozach, które zamykały pochód tej nowej grupy, leżało kilka upolowanych jeleni.

Przywódca przywitał się z Kettem.

– Przetrzebiliśmy lasy Pastona! – oświadczył z dumą. – Zwaliliśmy ogrodzenie i weszliśmy do środka. Na Boga, ależ ci moi chłopcy potrafią strzelać! Zabraliśmy też wozy i osły do ciągnięcia. Dziś na kolację w Wymondham będzie dziczyzna!

Członkowie naszej grupy powitali te słowa wiwatami i okrzykami.

– My też tam idziemy! Dołączcie do nas!

Mężczyzna popatrzył na Ketta.

– No bo chyba można trzebić lasy dziedziców, nie? Liczą się jak zagrody.

– Tak – odrzekł bez namysłu Kett. – Niech wasze wozy jadą za naszymi.

Zaczynało do mnie docierać, że wszyscy traktują go jak przywódcę. Przejechał obok nas wóz z kilkoma ustrzelonymi jeleniami, wśród których były też dwa młodziutkie jelonki, i nagle zrobiło mi się niedobrze. Idący obok mnie dryblas z tasakiem uśmiechnął się złośliwie.

– To za dużo jak dla ciebie, panie jurysto? – Nie odpowiedziałem, a on pochylił się nade mną i przedstawił się: – Jestem mistrzem ciesielstwa, mieszkam w wiosce koło Besthorpe. Do zeszłego roku trzymałem dla rodziny krowę i dwie świnie na wspólnym pastwisku, ale dziedzic zabrał tę ziemię i ją ogrodził. Jeśli nie odbierzemy tego, co nam się należy, to przy tegorocznych nędznych żniwach zimą pomrzemy z głodu. – Zbliżył twarz do mojej. – Niektórzy z nas chętnie by się z tobą obeszli tak, jak ci chłopcy z jeleniami.

Pokiwał głową i machnął tasakiem. Nadal milczałem.

W Wymondham roiło się od ludzi. Tłum był nawet większy niż na jarmarku i na moje oko dobrze przekraczał tysiąc osób. Na łące nadal stały namioty, a przechodząc przez rynek, dojrzałem przez otwarte na oścież drzwi kaplicy, że wnętrze jest wypełnione siennikami. Podobnie wyglądał kościół, a w ciągnących się za nim resztkach klasztoru koczowali ludzie z wozami. Tłum zachowywał się bardzo karnie. Do miejskich konstabli dołączyli starsi mężczyźni o wojskowych manierach i razem kierowali ruchem. Obok nas właśnie przejechał wóz wypełniony beczkami z piwem. Podczas gdy wielu ludzi, których mijaliśmy, pozdrawiało drużynę Ketta, powiewając czapkami i kapeluszami, to na nasz widok rozlegało się buczenie i poleciało kilka główek nadgniłej kapusty. Jedna trafiła starszego syna Flowerdewa, zwalając go niemal z nóg. Kett podniósł rękę.

– Nie! – krzyknął donośnie. – Osądzimy panów sprawiedliwie, jak na to zasłużyli, ale na procesie w imieniu króla! – Potoczył wzrokiem po towarzyszącej mu grupie. – Zaczekajcie tu! – zawołał.

Jego autorytet był tak powszechny, że wszyscy bez oporu go posłuchali.

Zjawił się jego brat William i wdali się w gorącą dyskusję – Robert, pochylając się z grzbietu konia, William, stojąc obok z zadartą głową. A potem z tłumu odłączył się jakiś człowiek i podszedł do nas. Michael Vowell, z ustami otwartymi ze zdumienia.

– Panie Shardlake? Co się stało?

– Moi przyjaciele i ja jesteśmy jeńcami, jak widzisz. Byliśmy z wizytą u komisarza Flowerdewa, gdy zjawił się pan Kett ze swoimi ludźmi. Flowerdewowi udało się uciec, a ci chłopcy to jego synowie.

Vowell skrzywił się.

– Po co u niego byłeś, panie?

– Bo bezprawnie eksmitował Isabellę Boleyn z jej domu. Reynolds też był w to zamieszany. – Uśmiechnąłem się kwaśno. – Nie dziwi mnie twoja tu obecność.

Przyjrzał mi się podejrzliwie.

– Co chcesz przez to powiedzieć, panie?

– Parę tygodni temu widziałem cię Pod Błękitnym Dzikiem w Norwich, jak rozmawiałeś z pewnym człowiekiem, którego znam, Edwardem Brownem, i kimś, kogo nazywaliście Milesem. Mówiliście o Attleborough.

Wytrzeszczył oczy.

– I nic nikomu nie powiedziałeś?

– To nie była moja sprawa. A Edward Brown i jego żona są moimi przyjaciółmi. Czy oni też są tutaj?

Przyjrzał mi się uważnie.

– Nie. Są nadal w Norwich. – Chwilę się zastanawiał. – Pójdę pogadać z Kettami – rzucił w końcu i podbiegł do czoła kolumny.

Usłyszałem, jak rozmawia z braćmi Kettami. Robert i Toby zsiedli z koni i podeszli do nas w towarzystwie Williama Ketta. Z bliska było widać, że William, starszy z braci, jest dobrze po sześćdziesiątce. Jego kwadratowa twarz o ostrych rysach miała surowy wygląd.

– Teraz ważą się nasze losy – mruknął pod nosem Barak.

William stanął przede mną.

– Vowell mówi, że podsłuchałeś pewną rozmowę w Norwich i nikomu o tym nie powiedziałeś.

– Tak było. Jak mu wspomniałem, jeden z rozmawiających i jego żona to moi przyjaciele.

– Kobieta jest jego dawną służącą, a nie przyjaciółką – wtrącił ponurym głosem Toby. – Ale to prawda, że szukał Brownów, żeby im pomóc – dodał niechętnie.

William chwilę przyglądał mi się w zadumie.

– I nikomu nie powiedział o Milesie ani o Attleborough – odezwał się w końcu. – Na pewno nic nie powiedział, bo inaczej całą akcję zdusiliby w zarodku. – Popatrzył na brata. – Jeśli ma nam się udać to, co zamierzamy, będą nam potrzebni prawnicy i skrybowie.

Robert pokiwał głową.

– Zabiorę go do dworu Gunville – oznajmił. – Ten jednoręki też niech idzie. Może być przydatny w dzisiejszych przygotowaniach. Ale niech ktoś ma na niego oko. Tego wysokiego, chudego panicza i synów Flowerdewa zamkniemy w ciemnicy. Mogą się okazać cennymi zakładnikami.

– Panie Kett, pozwól mojemu asystentowi, panu Overtonowi, zostać ze mną – poprosiłem. – Biorę za niego odpowiedzialność.

Kett spojrzał pytająco na Toby’ego.

– Nie. On jest naszym wrogiem. Zamknąć go – burknął Toby.

– Wy tam, zabierzcie ich – rozkazał William i po chwili silne ręce uchwyciły Nicholasa i młodych Flowerdewów. W pierwszej chwili myślałem, że mój asystent będzie stawiał opór, ale pozwolił się odprowadzić.

– Zgłoś się do opactwa i spytaj o kapitana Atleya – zwrócił się William do Baraka. – On ci tam znajdzie pożyteczne zajęcie.

W tłumie rozległy się wiwaty na powitanie nowej kolumny piechurów z różnymi elementami uzbrojenia – od kos, przez łuki, po ciągniętą na wózku starą zdezelowaną armatę. Na czele szedł starszy człowiek w stroju duchownego, który niósł proporzec z wizerunkiem głowy Chrystusa.

– Kolejna wioska – rzucił William. – Skieruję ich na dziedziniec klasztorny. Mogą sobie tam zawiesić proporzec i jakoś dzisiaj przetrwać.

– Każda wioska powinna wywiesić proporzec, żeby było wiadomo, skąd są, bo inaczej ludzie zaczną się gubić w tym tłumie – powiedział jego brat.

– Zobaczymy się później, obiecuję – rzucił w moją stronę Barak i ruszył w stronę ruin opactwa.

Poczułem się nagle osamotniony i od razu przyszedł mi na myśl John Boleyn w zamkowej celi. Co z nim teraz będzie? A także z Isabellą, Scamblerem, Edwardem i Josephine?

Robert Kett popatrzył na mnie i nakazał:

– Chodź z nami.

Rozwiązano mi ręce i razem z Kettami i ich nieliczną eskortą ruszyłem przez ruiny opactwa w stronę rzeki. Wszędzie po drodze wiwatowano na nasz widok; ludzie krzyczeli radośnie, wywijali bronią i nie było cienia szansy na ucieczkę. Na drugim brzegu na częściowo zwalonym murku stał starzec z siwymi włosami i rozczapierzoną krótką brodą, w białej koszuli udającej komżę i z Biblią w rękach; przemawiał do gromadki słuchaczy. Dobiegły mnie słowa: „Wieszczę, że oto władza świętych przewidziana w Objawieniu nadeszła. Jesteśmy narodem wybranym, który zapoczątkuje władzę Chrystusa!”.

– Stary Gribbin znów zaczyna – rzucił z przekąsem William.

– Ludzie muszą się wyciszyć – rzekł Robert, marszcząc czoło.

Jego brat pokiwał głową.

– Pod miastem jest już kilka obozowisk – powiedział. – Jutro dojdą kolejne. Chyba trzeba będzie stąd ruszyć. Więcej osób w Wymondham już się nie zmieści. Miles zarekwirował wszystkie domy z wolnymi kątami. Bogu dzięki, że pogoda nam sprzyja.

– A co z prowiantem? Starczy dla wszystkich?

– Powinno. – William się uśmiechnął. – Większość przyniosła własne zapasy jedzenia i picia. To się nazywa zdrowy norfolski rozsądek.

Po przejściu około mili dotarliśmy do piętrowego domu z czerwonej cegły, z wysokimi kominami i zadbanym ogrodem. Weszliśmy do środka i dołączyliśmy do ludzi prowadzących ożywione rozmowy. Do Roberta Ketta podbiegł młody człowiek i zarzucił mu ręce na szyję.

– Jesteś, ojcze! – zawołał. – Bogu niech będą dzięki! A co się stało z Flowerdewem?

– Zwiał, drań jeden. Ale jego płoty już leżą, mamy też jego synów! Boże, Loye, w Wymondham jest już straszna ciżba.

– No! I dochodzą nas wieści z Cambridge i Downham. Tam lud też powstaje.

Kett cofnął się o krok, a ja po raz pierwszy dojrzałem na jego twarzy wyraz uniesienia.

– Wspaniale! Bóg musi być z nami.

Podeszła ładna siwowłosa kobieta z około sześcioletnią dziewczynką i Robert objął obie.

– Alice! Alice! I moja mała Margaret!

– Dziadku! – Dziecko aż podskakiwało z podniecenia. – Złapałeś tego niedobrego pana?

– Nie, ale daliśmy mu nauczkę!

– Robercie – odezwała się kobieta – jeśli wybierasz się jutro, to jadę z tobą. Już zdecydowałam. Niech Loye i reszta chłopców zajmują się sprawami w Wymondham, moje miejsce jest przy tobie.

William spojrzał na nią bez przekonania.

– Uważam, że miejsce kobiety jest w domu – rzucił.

Robert położył rękę na jej ramieniu.

– Jeszcze zobaczymy, moja miła – powiedział z czułością w głosie. – Teraz muszę zamienić parę słów z tym człowiekiem.

O czym oni mówią i dokąd się wybierają? – zastanawiałem się.

Żona i wnuczka młodszego z braci Kettów spojrzały na mnie z zaciekawieniem.

– Mamy trochę czasu do przyjazdu Milesa i reszty – dodał. – William, wróć na drogę i sprawdź, co się tam dzieje.

Starszy Kett kiwnął głową i wyszedł z domu, a jego brat otworzył boczne drzwi i skinął na mnie ręką. Był to gabinet człowieka interesu. Panował w nim porządek; na masywnym biurku leżały sterty dokumentów i księgi handlowe. Uzmysłowiłem sobie, że Robert Kett jest człowiekiem zamożnym, choć znacznie ustępuje statusem Flowerdewowi. Także mnie, nawiasem mówiąc. Przyciągnął do biurka wygodne krzesło i poprosił, bym usiadł. Nalał do dwóch szklanic piwa z dzbanka i zapalił świecę, bo zaczynało już zmierzchać, po czym rozsiadł się za biurkiem. Splótł palce dłoni i spojrzał na mnie spod lekko zmrużonych powiek.

– Miałem wrażenie, że idąc, zmagacie się z bólem – odezwał się po chwili milczenia.

– Już jest lepiej – odparłem. – Ostatnio miałem kłopoty z plecami. Gdzie jesteśmy, jeśli mogę spytać?

– U mnie w domu, we dworze Gunville. Spędzicie tu dzisiejszą noc. – Na moment zamilkł, po czym dodał: – To wy spadliście z szubienicy w Norwich, tak? Słyszałem o tej egzekucji.

– John Boleyn jest moim klientem – odparłem cicho. – Został złożony wniosek o jego ułaskawienie, wykonanie na nim egzekucji byłoby zatem niezgodne z prawem.

Robert Kett odchrząknął.

– Rodzina Boleynów z Norfolk w ogóle nie zainteresowała się swoim krewnym. Taka jest norfolska szlachta. Ale ty, panie Shardlake? Jakim cudem zająłeś się tą sprawą?

– Dostałem polecenie od lady Elżbiety. A potem, jak już wspominałem, Flowerdew bezprawnie eksmitował jego żonę, więc przyjechałem do Hethersett, by to wyprostować.

– Czyli Flowerdew nie jest waszym przyjacielem?

– Nie. To skończony łajdak.

– Rozumiem, że tak jak on, jesteście komisarzem sądowym. Jak na opinię jednego prawnika o drugim to mocne słowa. – Uśmiechnął się łagodnie. – Mam nadzieję, że nie mamicie mnie słodkimi prawniczymi słówkami, pod którymi kryje się trucizna.

– Nie, panie Kett. Mówię szczerą prawdę.

Jego wzrok powędrował do sakiewki wiszącej mi u pasa.

– Słyszałem po drodze, że coś tam w niej brzęczy. Jeśli to złoto, musi tego być bardzo dużo. Dostaliście je od Flowerdewa?

Zaczerpnąłem powietrza.

– On nie tylko eksmitował Isabellę Boleyn, ale także zarekwirował pewną sumę pieniędzy, które zostawił jej mąż, by miała z czego żyć w czasie, gdy on siedzi w lochu zamku w Norwich. Odzyskałem te pieniądze i przy pierwszej okazji zwrócę je właścicielce.

– Ile tego jest? – spytał Kett bez ogródek.

– Dwadzieścia złotych suwerenów.

– Bardzo godziwa suma. – Kett gwizdnął z podziwem. – A my bardzo potrzebujemy pieniędzy.

Westchnąłem i położyłem rękę na sakiewce. Wiedziałem, że jestem więźniem Ketta, ale nie mogłem się poddawać bez walki.

– Należą do bezbronnej, niewinnej kobiety. Jeśli chcecie je zabrać, będziecie musieli odebrać mi je siłą.

– Z tym nie byłoby problemu – mruknął, nie wykonał jednak żadnego ruchu. Odchylił się na oparcie fotela, położył ręce na podłokietnikach i mierzył mnie wzrokiem tak, jakby chciał mi zajrzeć do środka. – A więc pracowałeś, panie, w Sądzie Próśb i nazywasz prostych ludzi w rodzaju Brownów przyjaciółmi. To niezwykłe. Reprezentowaliście wielu klientów z Norfolk?

– Wielu przez te wszystkie lata. Byli zawsze nieustępliwi i odznaczali się dobrą znajomością prawa.

Kett wychylił się do przodu.

– Czy jesteś zwolennikiem Wspólnoty, panie Shardlake?

– Tak – odparłem ostrożnie. – W tym sensie, że wierzę, że prostych ludzi w Anglii spotyka wiele niegodziwości, które w ostatnich latach jeszcze przybrały na sile.

– Popierasz więc, panie, protektora i komisje do spraw grodzeń gruntów?

Patrzył na mnie z takim napięciem, z jakim nigdy wcześniej się nie spotkałem. Czułem, że mam do czynienia z człowiekiem, dla którego prawda jest najważniejsza.

– Tak, całkowicie – odrzekłem spokojnym tonem. – Obawiam się jednak, że nic to nie da. Tworzenia komisji do spraw grodzeń próbowano już wcześniej, za czasów Wolseya i Cromwella, ale ich ustalenia były zawsze oddalane przez sądy lub ignorowane przez Henryka Ósmego. A ich tegoroczne zadanie jest niewykonalne. Chyba niewielu członków komisji usłyszy prośby w różnych częściach kraju, by likwidować nielegalne grodzenia istniejące od tysiąc czterysta osiemdziesiątego piątego roku. Sądzę, że lord protektor nie przemyślał dobrze tej akcji. Dla niego wszystko schodzi na drugi plan wobec wojny ze Szkotami, która w połączeniu z utratą wartości waluty jest przyczyną połowy obecnych problemów.

– Nie. Lord Somerset jest po stronie bogobojnych ludzi, którzy pragną budować nową Wspólnotę Chrześcijańską. A ty, panie, podchodzisz do tego jak prawnik.

– Właściciele ziemscy nigdy nie dopuszczą do takiej reformy.

Robert Kett klepnął dłonią w blat biurka.

– Otóż to! I właśnie dlatego powstaliśmy. By masowo poprzeć decyzje komisji i dopilnować, żeby nasze potrzeby zostały zaspokojone. Dlatego w całym kraju powstają obozowiska, dlatego się zbroimy, dlatego występujemy przeciwko panom i ślemy petycje do lorda protektora w sprawie spotykającej nas niesprawiedliwości. W ten sposób mu pomagamy. Na rany Boga, przecież już się zgodził na żądania mieszkańców Essex.

Czyli chcą dyktować warunki komisjom do spraw grodzeń, a nie je wspierać, pomyślałem, lecz nie powiedziałem tego głośno.

Uniósł brwi w oczekiwaniu na moją reakcję. Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Nie wierzę, by lord protektor, a tym bardziej Rada, przed którą odpowiada, dopuścili do tego, by prości ludzie mogli mieć wpływ na decyzje władzy.

– A sądzicie, że powinni go mieć?

– Tak. W teorii. – Westchnąłem.

– Mimo to nie wierzycie, by do tego doszło?

– Nie. Obawiam się, że skończy się to użyciem siły.

– My nie zamierzamy nikogo zabijać, chyba że ktoś pierwszy nas zaatakuje. Jeśli nasi ludzie nawet trochę potarmoszą niektórych właścicieli ziemskich, to i tak będzie to nic w porównaniu z tym, co oni robili z nami. Mamy w swoich szeregach byłych wojskowych, a także urzędników miejskich i wiejskich władz. Dopilnują, żeby wszystko przebiegało, jak należy. W ten sposób udowodnimy protektorowi, że umiemy rządzić się sami.

– Wojskowi? Chcecie powiedzieć: dezerterzy ze szkockich wojen?

– Ludzie, którzy poszli do służby – jego ton gwałtownie stwardniał – nie otrzymywali żołdu i przymierali głodem w szczurzych norach. Zostali zdradzeni i są wściekli, ale to odważni żołnierze, którzy wiedzą, jak kierować ludźmi.

– Nie jestem zwolennikiem wojny ze Szkocją – oświadczyłem. – Uważam ją za pełną okrucieństwa katastrofę.

Kett pokiwał głową i wlepił we mnie świdrujący wzrok.

– Zwyciężymy – rzucił. – Bo taka jest wola boża.

Zamilkłem i po chwili spytałem:

– Co w takim razie zamierzacie zrobić?

– To, co robią inni w całej Anglii: założyć obozowisko. Wystąpić przeciwko bogatym panom. Pojmać ich, żeby nie dopuścić, by skrzykiwali się przeciwko nam. Wystąpić z petycją do lorda protektora i czekać na przybycie członków komisji. To da początek nowej władzy.

– A czego oczekujecie po mnie?

Znowu mi się przyjrzał.

– Mógłbyś być dla nas bardzo pomocny, panie. Jeślibyś zechciał.

Nim zdążyłem spytać, co ma na myśli, rozległo się pukanie, drzwi się uchyliły i ukazała się w nich głowa jego syna, Loye’a.

– Przepraszam, ojcze, ale przyjechali Miles, William i inni już czekają.

– Zostań tu, panie Shardlake, niedługo wrócę – rzucił Robert Kett, wstając.

Gdy wyszedł, rozejrzałem się. Przez okno z witrażowymi szybkami widać było zadbany angielski ogród, sprawiający wrażenie oazy spokoju. A przecież niecałą milę stąd trwały gorączkowe przygotowania do potężnej rebelii. Przebiegł mnie dreszcz i na czoło wystąpiły mi kropelki zimnego potu.

Siedziałem chwilę nieruchomo, wsłuchując się w gwar rozmów dobiegający z holu, w końcu wstałem i przyłożyłem ucho do drzwi. To niekiedy jedyny sposób na to, by się czegoś dowiedzieć. Słyszałem głosy braci Kettów i kilka innych, nieznanych, choć jeden kojarzył mi się z wojskowym tonem Milesa.

– To kapitan Wills – powiedział ten ktoś. – Jak widzicie, mocno sterany we francuskich wojnach starego króla, ale bardzo doświadczony w organizowaniu zaopatrzenia.

– Widziałem, że niektórzy przywieźli własne wiktuały i zarżnęli wiele owiec, ale i tak trzeba nam więcej prowiantu – wtrącił inny mężczyzna. – I piwa. W taki upał człowiek musi dużo pić. Bez picia padnie. Prowiant powinny dostarczać wioski, z których ci ludzie przybywają.

– Trzeba będzie podzielić wszystkich według parafialnych proporców – rzekł ten, który prawdopodobnie był Milesem. – I jutro musimy wyruszyć. Z wiosek na północy dołączy jeszcze wiele nowych grup. Mieszkańcy południowego zachodu zbierają się w Downham. Ale możesz być pewny, panie Kett, że dobije do nas jeszcze wiele setek ludzi. Niewykluczone, że staniemy się największym obozowiskiem w kraju.

– Trzeba się szybko zorganizować – usłyszałem głos Roberta Ketta.

– No a my, wojskowi, jesteśmy w tym biegli – dodał mężczyzna, który brzmiał jak Miles.

– Podobnie jak my, mieszkańcy Norfolk – burknął niechętnie William Kett. – Nie uważaj nas za prowincjuszy. Ci ludzie są w kontakcie ze swoimi wioskami. Wiedzą, że trzeba będzie zdobyć więcej prowiantu.

– W pełni was doceniam, panie. Ale jeśli chodzi o kierowanie ruchem być może tysięcy ludzi, wojskowi mogą się okazać bardzo przydatni.

– I działamy wspólnie w wielkiej sprawie – dodał pojednawczym tonem Robert.

– Uda nam się wejść do Norwich? – odezwał się ktoś, kogo wcześniej nie słyszałem. – Miejskie mury są niskie i w wielu miejscach dziurawe.

– Tamtejsi biedacy są po naszej stronie, ale konstable zachowują lojalność wobec rady miejskiej – wtrącił Miles – I są uzbrojeni. Wszystko będzie zależeć od tego, jak zachowa się rada.

– W razie czego możemy założyć obóz za miastem, na Mousehold Heath – powiedział Robert.

– Musimy zatem zdobyć prowiant ze wsi, po dobroci lub siłą – skwitował kapitan Wills. – A co zrobimy z panami, których pojmiemy? Bo wielu naszych najchętniej skróciłoby ich o głowy.

– Mój brat ma w tej sprawie pomysł – rzekł William.

– Osądzimy ich sami za niegodziwości, których się dopuszczali, uznanych za winnych uwięzimy, a nasze werdykty przedstawimy członkom komisji. – To znów był głos Roberta.

– Mamy wśród nas paru skrybów – oznajmił William.

– Słyszałem, że pojmano młodego Thomasa Godsalve’a. Jest prawnikiem, ale aż się gotuje z nienawiści do nas. Wątpię, by chciał nam pomóc.

– Mamy jeszcze dwóch innych prawników – powiedział Robert. – Jednego młodego, który pewnie też nie pomoże. Ale ten drugi… – przerwał – być może…

Wciągnąłem gwałtownie powietrze. Czy Robert Kett to miał na myśli? Miałem im pomagać w jakichś niezgodnych z prawem improwizowanych naprędce procesach?

– Mamy poważniejszy problem – rzucił kapitan Wills. – Raz jeszcze powtórzę: możemy mieć na głowie tysiące ludzi. Kto ma nimi dowodzić? To musi być ktoś znany i budzący zaufanie wśród miejscowych.

Chyba wszyscy w tym momencie spojrzeli na Williama Ketta, bo usłyszałem jego głos.

– Ja jestem już za stary. I miewam swoje humory. Robert myśli sprawniej ode mnie i ma rzadką umiejętność wzbudzania w ludziach lojalności. – Chyba zwrócił się do swego brata, bo następne słowa były już skierowane do niego. – Masz dar wymowy. I jeśli trzeba, umiesz być przebiegły.

Odeszli dalej od drzwi i przestałem cokolwiek słyszeć. Wróciłem na stołek i zacząłem rozpaczliwie myśleć o tej niezwykłej sytuacji, w której się znalazłem. Minęła prawie godzina, nim dotarły do mnie odgłosy pożegnań, drzwi się otworzyły i stanął w nich Robert Kett. Usiadł za biurkiem, zmierzył mnie twardym wzrokiem, po czym odezwał się cichym, surowym tonem:

– Jutro rano wyruszamy do Norwich. Dołączą do nas setki, może nawet tysiące i stoją przed nami trudne zadania. Są wśród nas tacy, którzy chcieliby naszych prześladowców, przekupnych urzędników i bogatych właścicieli ziemskich, zabić. Rozumiem ich, lecz to nie przysłużyłoby się naszej sprawie, opartej na lojalności wobec lorda protektora i na poszanowaniu prawa. Zamierzam zgarnąć tych wszystkich łajdaków i postawić ich przed naszym sądem. Karą za krzywdy wyrządzone prostym ludziom będzie więzienie, ale nic ponadto. Do tych spraw przydałby mi się doświadczony prawnik. Mógłby mi doradzać i pomagać trzymać w ryzach co gorętsze dusze. Pomożesz mi, panie?

– Tuż przed wyjazdem z Londynu widziałem paru żołnierzy, których poniosło i którzy niemal zabili niewinnego człowieka tylko dlatego, że miał szkocki akcent.

– Nasi wojskowi są za Wspólnotą – oświadczył twardo Kett. – To ludzie kierujący się ideałami. – Odchylił się na oparcie fotela i skrzyżował ręce na piersi. – Ale wy należycie do klasy panów, więc może się boicie przedstawicieli ludu?

Jego słowa trafiły w sedno. Mimo idealistycznych przekonań za sprawą mojego statusu społecznego i zawodowego uważałem biedotę – zwłaszcza w bezimiennej masie – za potencjalne zagrożenie i swojego wroga. Pojedynczym biedakom byłem w stanie pomagać, ale gdy byli w tłumie, bałem się ich.

– Jestem człowiekiem o ściśle określonym pochodzeniu, jak my wszyscy. Czy pozwolicie mi się zastanowić? – Wiedziałem, że jeśli odmówię, skończę jak Nicholas: uwięziony. Sprawa wymagała jednak dogłębnego przemyślenia.

Robert Kett zmarszczył czoło, po czym wolno pokiwał głową.

– Chcesz, panie, trochę czasu, dobrze. Widzę, że jesteś uczciwym człowiekiem, komisarzu Shardlake. Inni na twoim miejscu mogliby się szybko zgodzić, żeby tylko zdobyć naszą przychylność, a potem przy pierwszej okazji dać nogę. – Wstał z fotela. – Na dzisiejszą noc oferuję ci łóżko pod moim dachem.

Wiedziałem, że takiej oferty nie wolno mi odrzucić.

– Co się stanie z miejską biedotą, gdy dotrzecie do Norwich? – spytałem. – Ich krzywdy różnią się od waszych. Może niektórzy wcale nie chcą reformy królestwa, tylko zależy im na równości dla wszystkich?

Parsknął śmiechem.

– Jak anabaptyści w Niemczech piętnaście lat temu. Jakże często panowie wysuwają tę groźbę, by straszyć nią bliźnich?

– Rzecz w tym, panie Kett, że anabaptyści zostali zdławieni przez władzę.

Wpatrywał się we mnie swoimi wielkimi, przenikliwymi oczami.

– My nie damy się zdławić. Udowodnimy protektorowi, że jesteśmy wobec niego lojalni. Muszę wracać do miasta. Zorganizuję ci coś do jedzenia, panie. – Popatrzył na moją sakiewkę. – I przynajmniej na razie możesz zatrzymać te pieniądze. Ale nikomu się nimi nie chwal.

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Następnego dnia o świcie obudziły mnie nawoływania i turkot wozów za oknem, przez które wciskał się też zapach ognisk i gotowanych posiłków. Z głębi domu dochodziły odgłosy ciężkich kroków. Dzieliłem łoże z Michaelem Vowellem i niejakim Hectorem Johnsonem, starszym wiekiem byłym żołnierzem. Był około sześćdziesiątki, szczupły i żylasty, a na spalonej słońcem twarzy miał kilka blizn. Mimo to poruszał się sprężyście niczym młodzieniaszek i to on pierwszy wyskoczył z łóżka.

Usiadłem i przeciągnąłem dłonią po zarośniętej brodzie. Vowell, który już sznurował rajtuzy, powiedział, że powinienem wstawać.

– Niedługo wyruszamy, a powinniśmy przedtem zjeść śniadanie – dodał.

Na stole w jadalni leżał chleb i ser i stały dzbanki z piwem. Siedziało przy nim kilkunastu mężczyzn, w tym syn Roberta Ketta. Posilali się pospiesznie, odrywając z bochenków kawałki chleba. W pierwszej chwili zawahałem się, ale też zabrałem się do chleba z serem. Przywykłem do tego, że ktoś podaje mi jedzenie i spożywam je bez pośpiechu. Na twarzy Vowella pojawił się ironiczny uśmieszek.

– Łapcie, co możecie i jak możecie, panie Shardlake – poradził mi.

Gdy on i Johnson wyprowadzili mnie na dwór, uświadomiłem sobie, że powierzono im funkcję moich strażników. Przeszliśmy razem do centrum miasta, gdzie zebrało się z tysiąc mężczyzn i niewielka garstka kobiet; większość z nich była w roboczych strojach i czapkach lub kapeluszach z szerokimi rondami. Większość miała na ramionach przewieszone tobołki, wielu dzierżyło jakąś broń. Ludzie poruszali się leniwie, zapewne dlatego, że dopiero co się obudzili, a niektórzy wyglądali na mocno sponiewieranych, jakby łupało im w głowach po nocnej pijatyce. Rozejrzałem się za Barakiem i Nicholasem, ale nie zobaczyłem żadnego z nich.

Hector Johnson ruszył na tył formującej się kolumny, gdzie na stojące wozy ładowano prowiant; Vowell został przy mnie. Spojrzałem na niego. Jeszcze niedawno schludnie ubrany zarządca majątku zamienił się w obszarpańca ze zmierzwioną czupryną i brodą, ubranego w luźną sukmanę. Ale oczy błyszczały mu entuzjazmem.

Uwaga tłumu skierowana była na kaplicę Becketa, gdzie na schodach stali bracia Kettowie, Miles i jeszcze paru mężczyzn. Robert dał znak ręką, by wszyscy ucichli, po czym zawołał niskim, dźwięcznym głosem:

– Wyruszamy do Norwich, by założyć wielkie obozowisko na Mousehold Heath! Inni dołączą do nas pod wielkim dębem w Hethersett! Bądźcie dobrej myśli i zachowajcie dyscyplinę! Podejmujemy największe działanie w historii Norfolk!

W tłumie rozległy się okrzyki radości, po czym bracia Kettowie, żona Roberta, Alice, i kilkuosobowa grupka mężczyzn z Tobym, Milesem i jeszcze paroma innymi, których nie znałem, wsiadła na konie i zaczęła nawoływać zebranych, by podążyli za nimi. Ogromna ludzka masa, w większości złożona z biedoty w różnym wieku – choć byli tam też włościanie ubrani w jaskrawo barwione bogatsze stroje, a także nieliczne kobiety towarzyszące mężom – wyruszyła w drogę.

– Dacie radę iść, panie? – zwrócił się do mnie Vowell.

– Mam nadzieję – odparłem, przechylając głowę. – W każdym razie łatwiej niż ze związanymi rękami.

Obejrzałem się do tyłu, gdzie woły i osły ciągnęły sznur wozów, w większości wypełnionych prowiantem, ale także bronią, hełmami i napierśnikami. Na samym końcu kawalkady jechał wóz z pięcioma związanymi więźniami: dwoma synami Flowerdewa, dwoma mężczyznami, których nie znałem, w potarganych eleganckich strojach, i Nicholasem. Twarz mojego asystenta sprawiała wrażenie posiniaczonej. Westchnąłem ciężko. Muszę go jakoś stamtąd wydostać.

Zapowiadał się kolejny upalny, suchy dzień i nad gościńcem unosił się gęsty tuman kurzu. Ludzie dobierali się według rodzinnych miejscowości, z których pochodzili; ubrani w chłopskie stroje wioskowi przywódcy i kilku duchownych nieśli zabrane z kościołów proporce. Na nasz widok ludzie na polach przerywali pracę i radośnie nas pozdrawiali, a idący w pochodzie wznosili okrzyki: „Lud domaga się swoich praw!” i „Boże, chroń króla Edwarda!”. Niektórzy porzucali pracę na polu i do nas dołączali.

Mijając pastwiska dla owiec, grupki mężczyzn wyłamywały się z szyku, za pomocą młotów i kilofów wyrywały żywopłoty, rozwalały ogrodzenia i wrzucały je do rowów. Zauważyłem, że część mężczyzn ma na sobie napierśniki, porusza się po żołniersku i roztacza wokół siebie dowódczą aurę. Niektórzy nieśli trąbki. Patrzyłem, nie bardzo ogarniając to umysłem. Na moich oczach rozgrywała się rebelia ludowa, która – jak nam zawsze mówiono – musiała prowadzić do anarchii. A jednak wszyscy poruszali się w zgodnym szyku i gdy ktoś zapuszczał się zbyt daleko na pole, ostry dźwięk trąbki od razu przywoływał go do szeregu. I czy w ogóle można było nazywać tych ludzi rebeliantami? Czy nie wznosili okrzyków: „Boże, chroń króla!”? Czy nie powstali w obronie komisji powołanych przez lorda protektora? Ale niektórzy, zwłaszcza ci młodsi, wyglądali na rwących się do walki.

– Niedługo miniemy trakt prowadzący do Brikewell – mruknął idący obok mnie Vowell. – Mówiliście, panie, że Flowerdew i ten stary cap Reynolds wyrzucili z dworu żonę Boleyna, tak?

– Tak. O ile mi wiadomo, ona i zarządca Johna Boleyna nadal przebywają w Norwich.

– Ktoś jest teraz we dworze? Bo odwiedzamy wszystkie dwory po drodze i zbieramy żywność i broń. Duża część broni trzymanej w kościołach do samoobrony jest całkiem bezużyteczna i pamięta czasy bitwy pod Bosworth.

– Są tam teraz bliźniacy – odparłem. – I kilku ich przyjaciół.

Vowell z zadowoleniem pokiwał głową.

– Świetnie się nadadzą na zakładników.

– Będą walczyć.

– Z tym tłumem? – Vowell się zaśmiał. – Damy sobie radę, panie Shardlake. Z nimi i z całą resztą. Ci młodzi dranie są symbolem ucisku, jaki zapanował w Norfolk.

Rozmowę przerwał nam dźwięk trąbek. Kawałek przed nami, pod rozłożystym dębem rosnącym przy drodze, dojrzałem grupę ludzi niemal tak liczną jak nasza; zajmowała całą szerokość gościńca i wylewała się na sąsiadujące z nim pola. Na nasz widok zaczęli radośnie wiwatować i przez nasze szeregi przebiegła komenda: „Stop!”. Okazało się, że Robert Kett zamierza do nich przemówić. Niektórzy skorzystali z okazji, by porozsiadać się na ziemi, bo mieliśmy już za sobą spory kawał drogi. Ja też ostrożnie przysiadłem na małym pagórku. Robert Kett wraz z bratem Williamem podjechali do dębu i odczekali, aż wszyscy ucichną.

– Skąd są ci ludzie? – spytałem Vowella.

– Z całego Norfolk. Widzisz, panie Shardlake, jak jesteśmy zjednoczeni? – powiedział z dumą w głosie.

Popatrzyłem na niego z niedowierzaniem.

– Od jak dawna jesteś w to włączony?

– Od odejścia z domu Reynoldsa. Postanowiłem wtedy dołączyć do tych, którzy, jak mówiono, położą kres brudnym machinacjom takich ludzi jak on.

Poczułem dłoń na ramieniu. Obok mnie usiadł Barak, w kapeluszu z szerokim rondem. Vowell spojrzał na niego pytająco, ale Barak uśmiechnął się niewinnie.

– Chciałem tylko zamienić słówko z przyjacielem – oznajmił. – Ci z przodu zgodzili się, żebym tu podszedł.

– Widziałeś gdzieś Nicka? – spytałem.

– No, trochę go sponiewierali. Kiedy on się nauczy trzymać język za zębami?

– Rzeczywiście, przydałoby się – burknął Vowell.

– Próbowałem mu tłumaczyć. – Barak sięgnął do sakwy, wyciągnął z niej kapelusz i podał go mnie. – Proszę, pomyślałem, że ci się przyda.

– Dzięki – rzuciłem z wdzięcznością i przyjrzałem się przyjacielowi. Wyglądał na całkiem zadowolonego z życia. – U ciebie wszystko w porządku?

– W jak najlepszym. Przy taborach potrzebują kogoś umiejącego pisać, żeby spisywał prowiant. Chociaż gapią się z niedowierzaniem, kiedy piszę lewą ręką, a tym przytrzymuję papiery. – Poruszył protezą.

Znów zagrały trąbki, zapadła cisza, a potem stojący pod dębem Robert Kett zaczął mówić. Brat stanął tuż obok niego. Znajdowaliśmy się dość blisko, ale choć Robert mówił głębokim, donośnym głosem, jego słowa rozpływały się w ogromnym tłumie. Ludzie stojący bliżej powtarzali jednak jego słowa tym stojącym dalej.

– Mieszkańcy Norfolk! Powstaliśmy, bo ucisk ze strony panów stał się nie do zniesienia, a nasz los z miesiąca na miesiąc stawał się coraz gorszy. Oni się bawią, a lud wylewa pot, cierpi głód i pragnienie. Zadufani w sobie wielcy panowie kpią sobie z naszego cierpienia! Jesteśmy ich niewolnikami i uprawiamy ziemię jedynie dzięki ich kaprysowi. Bo gdy tylko ktoś z nas narazi się któremuś z panów, od razu zostaje przez nich wyrzucony! Gminne pastwiska, które od niepamiętnych czasów należały do naszych przodków, są nam odbierane. Pola okopuje się rowami i wydziela, pastwiska grodzi…

Tłum słuchał w milczeniu i tylko od czasu do czasu rozlegały się pojedyncze okrzyki poparcia.

– Nie byle jaki z niego mówca – szepnął Barak.

– …nie możemy dłużej znosić tak wielkiej i okrutnej niesprawiedliwości! – ciągnął Robert Kett, po każdym zdaniu robiąc krótką przerwę, by jego słowa mogły być powtórzone w głąb tłumu. – Wolimy chwycić za broń, niż dłużej tak cierpieć! Przyroda obdarzyła nas na równi z nimi, nam też dała ciała i dusze. Wyglądamy tak samo jak oni i jak oni rodzimy się z kobiety! Więc dlaczego ich życie ma się tak różnić od naszego?

Jego słowa spowodowały głośny aplauz i potrząsanie bronią.

– Straszny z niego radykał – mruknąłem pod nosem.

– W całym kraju ludzie powstają przeciwko grodzeniu pastwisk i innym aktom niesprawiedliwości doświadczanej od właścicieli ziemskich, takim jak odbieranie nam gminnej ziemi i bezprawne podwyższanie czynszu. Ale wkrótce zjawią się członkowie komisji lorda protektora, a my wraz z nimi dopilnujemy, by sprawiedliwości stało się zadość. Własnoręcznie obalimy płoty, zasypiemy rowy i udostępnimy ludziom gminne pastwiska! Nie damy się tak dłużej dręczyć! Wystąpimy z petycją do lorda protektora i, jak mieszkańcy Essex, uzyskamy od niego zgodę!

Pod niebiosa wystrzelił następny wybuch entuzjazmu i trwał, póki Robert Kett nie uniósł rąk na znak, że mają się uciszyć.

– Przyrzekam, że krzywdy uczynione dobru publicznemu przez wielkich panów zostaną naprawione! – Przerwał, potoczył wzrokiem po tłumie i kontynuował: – Wkrótce założymy obóz i odpoczniemy. Nakarmimy się płodami z naszych pól i uzbroimy się przeciwko panom! A tych, których pojmaliśmy i jeszcze pojmiemy, osądzimy zgodnie z prawem. Nie dopuścimy do zbędnej przemocy ani morderstw. Tak zachowują się oni! My pokażemy lordowi protektorowi, że potrafimy sami się rządzić bez ich udziału! – Zaczerpnął powietrza i ciągnął jeszcze donośniej: – Sam też zgrzeszyłem, grodząc swoją ziemię, ale własnymi rękami przywróciłem ją do wspólnego użytkowania. – Zawiesił na moment głos. – Przyjmijcie mnie, proszę, nie tylko jako swego kompana, lecz także kapitana. A zważywszy na wielkie dzieło, jakie przed nami stoi, nie tylko jako jednego z was, ale także jako waszego generała, chorążego i dowódcę. Będę uczestniczył we wszystkich waszych naradach i jeśli obdarzycie mnie tym zaszczytem, będę im odtąd przewodniczył! Nade wszystko stawiam uwolnienie was od jarzma i temu celowi poświęcę nie tylko cały mój majątek, ale także moje życie, bo tak bezcenna jest dla mnie sprawa, która nas tu wszystkich sprowadziła! Czy przysięgacie na Boga, Pana naszego, że zostaniecie przy mnie i nie cofniecie się, póki nie dokończymy naszego dzieła?

Rozległ się ogłuszający ryk tysięcy gardeł: „Przysięgamy!”.

Nabrałem głęboko powietrza. Wiedziałem, że nic nie zobowiązuje bardziej od przysięgi złożonej przed Bogiem.

Robert Kett uniósł rękę z dłonią zaciśniętą w pięść.

– A zatem, przyjaciele, do Norwich! – Zdjął czapkę i pomachał nią nad głową.

Odpowiedział mu kolejny wybuch entuzjazmu.

– Wygląda na to, że znaleźli sobie przywódcę – odezwał się cicho Barak.

Skinąłem głową.

– Tylko że mówił wyłącznie o grodzeniu pól – rzuciłem. – A co z bolączkami miastowych?

– Trzyma się wytycznych protektora. Ma nadzieję zdobyć jego poparcie.

– Na tym może się nie skończyć – bąknąłem.

– Jak na początek, to mi wystarczy.

Nachyliłem się do niego.

– Co ty wyczyniasz, Jack? Masz w Londynie żonę i dzieci!

– Nie bądź głupi! Jestem pilnowany tak samo jak ty. Nie mógłbym się urwać i uciec do Tamasin, nawet gdybym chciał. Tak jak ty staram się odnaleźć w tej sytuacji najlepiej, jak potrafię.

– Tylko że ty w to wierzysz!

Popatrzył na mnie z nieoczekiwanym błyskiem w oczach.

– Bo już najwyższa pora, żeby coś takiego się wydarzyło. Nie uważasz?

– Sam nie wiem, co myśleć.

– Więc niech się to toczy własnym torem.

Ludzie zaczynali znów ustawiać się w szyk marszowy, nie przestając rozmawiać podnieconymi głosami. Barak wstał i ruszył ponownie ku taborom z prowiantem, a Vowell przyjrzał mi się podejrzliwie.

– O czym tak szeptaliście? – mruknął.

– Jack ma w Londynie żonę i dzieci.

– W takich czasach o sprawach sercowych najlepiej jest zapomnieć.

– Doprawdy?

Gdy dotarliśmy do skrętu do Brikewell, od kolumny odłączyło się kilkudziesięciu zbrojnych i ruszyło traktem wiodącym do dworu. Znalazł się wśród nich Barak; zapewne służył za przewodnika. Z niepokojem czekałem na rozwój wypadków, wiedząc, że jeśli bliźniacy i ich kompani stawią opór, nie obejdzie się bez rozlewu krwi.

Chwilę później czoło pochodu dotarło do mostu na rzece Yare. Mieliśmy za sobą ponad połowę drogi do Norwich. Most był wąski i przy pokonywaniu go tłum – który według mojej oceny liczył już około dwóch tysięcy osób – niemal utknął w miejscu, choć młodsi i niecierpliwsi zaczęli pokonywać rzekę wpław, co w południowym upale niewątpliwie dawało miłą ochłodę ich przegrzanym ciałom.

Z przyjemnością powitałem chwilę oddechu w marszu, przysiadłem przy drodze i zerkałem na trakt wiodący do Brikewell. Vowell został zawołany do jakichś obowiązków i zastąpił go były żołnierz, Hector Johnson. Miał przypasany miecz, a na głowie lekki hełm z wywiniętą z tyłu krawędzią.

– Gorąco dziś – odezwałem się, gdy przysiadł obok mnie.

– Żołnierz przywyka do marszu w upale. Walczyłem w bitwie o Boulogne, a potem pod Portsmouth w bitwie morskiej o Solent.

– Też tam byłem – powiedziałem cicho.

– Nigdy nie byłeś żołnierzem – prychnął szyderczo.

– Ale miałem przyjaciół, którzy służyli w wojsku. Zwłaszcza pewnego kapitana łuczników. Poszedł na dno na Mary Rose.

– To przykre – rzucił nieco łagodniejszym tonem Johnson. – Też byłem kapitanem łuczników. Wyciągnęli mnie z emerytury na szkocką wojnę, ale na rany boskie, ta kampania była tylko stratą złota i życia. – Zaśmiał się gorzko. – Pod Berwick John Knox oświadczył, że jego zreformowani Szkoci potraktują nas jak dobrych protestantów, ale potem oni i Francuzi wykurzyli nas co do jednego z glinianych fortów zbudowanych przez protektora. A tamtejsza ludność była głodzona i nękana przez obie strony. Przez sześć miesięcy nie dostałem ani pensa żołdu, zabrałem się więc i wróciłem do domu. A teraz będę walczył o sprawiedliwość pod panem Kettem.

Przez chwilę obaj milczeliśmy, przyglądając się mozolnej przeprawie ludzi przez rzekę. A potem dostrzegłem grupę wracającą z Brikewell. Kilku mężczyzn miało założone prowizoryczne opatrunki, jeden szedł, kulejąc, podpierany przez dwóch towarzyszy. Barak na szczęście wyglądał cało i zdrowo, a z ostrza na końcu sztucznej ręki miał zdjętą skórzaną pochewkę i połyskiwało w słońcu. Dołączyło do nich kilka osób z okolicznych majątków. Gdy spytałem Johnsona, czy mogę podejść do Baraka, kiwnął przyzwalająco głową. Z bliska dojrzałem dwa ciągnięte przez osły wozy pełne prowiantu i broni, a także wlekących się za nimi trzech mężczyzn z rękami związanymi na plecach. Pilnowało ich kilku wieśniaków z widłami. W jednym z więźniów rozpoznałem Leonarda Witheringtona, właściciela południowej części Brikewell. Porywczego kurdupla rozebrano z rajtuz i wytarzano go w pyle; szedł w samej koszuli, boso, świecąc białymi tłustymi nogami, które kontrastowały z wystraszoną czerwoną twarzą. Potknął się i jeden z pilnujących dźgnął go lekko widłami, co wywołało u niego wrzask bólu.

– Dalej, jazda, ty łamago! – zawołał chłop.

Pozostałymi dwoma jeńcami byli Gerald i Barnabas Boleynowie. Jak Witherington, zostali rozebrani do koszul; na twarzy Geralda widać było ślady krwi. Strażnicy traktowali ich z większą rezerwą. Gdy jeden z nich trącił Barnabasa, ten odwrócił się i wrzasnął:

– Pierdol się, ty żałosna szumowino!

Barak podszedł do mnie, wyraźnie podniecony.

– Ich przyjaciele zwiali, ale ci dwaj czekali na nas z nożami i siekierą. Jezu, ależ się bronili. Mieliśmy ogromną przewagę liczebną i każdy z odrobiną oleju w głowie dawno by się poddał. Rany boskie, jak oni zdążyli zdemolować ten dom!

Bliźniacy mnie dostrzegli.

– Przyłączyłeś się do buntowników, ty garbaty szczurze! – krzyknął Gerald. – Buntowników wieszają, wbijają na pal i ćwiartują. Przyjdziemy do Tyburn, żeby popatrzeć!

Jeden z pilnujących trącił go.

– Idź spokojnie, bo cię nadzieję na te widły – warknął.

Bliźniaków i Witheringtona przeprowadzono wzdłuż kolumny wiwatujących rebeliantów do wozów na końcu kawalkady, ale nawet ten ogromny wrogi tłum chyba nie robił na młodych Boleynach wrażenia, bo zawzięcie się odgryzali. A ja nie po raz pierwszy zastanawiałem się, czy ci dwaj są całkiem zdrowi na umyśle.

Rozdział czterdziesty

Przeszliśmy przez most i pomaszerowaliśmy równym krokiem ku miastu. Barak powrócił do swoich zajęć przy taborach z prowiantem, skąd zaczęto podawać z rąk do rąk kufle piwa. Zdjąłem dublet i szedłem w samej przepoconej koszuli. Zaczynały mnie już boleć plecy i dotrzymywanie kroku innym stawało się coraz trudniejsze. Po drodze dołączały do nas kolejne grupki, Hector Johnson zostawił mnie własnemu losowi i zajął się utrzymywaniem porządku w kolumnie, zaraz jednak pojawił się koło mnie Vowell. Nadal byłem pilnowany.

W oddali ukazała się wielka wieża katedry w Norwich i wkrótce dotarliśmy do Town Close, gdzie pasło się bydło mieszkańców miasta. Ujrzałem tam niezwykłą scenę. Wielu mieszkańców Norwich wyszło z miasta – niektórzy, by nam się przyjrzeć, inni, żeby rozwalić mury otaczające pastwisko. Mieszczanie powitali naszą wielką gromadę aplauzem, machaniem rąk i okrzykami, że pastwisko też jest wspólną własnością, za korzystanie z której nikt nie powinien płacić. Grupka mieszczan podbiegła do miejsca, gdzie na koniach siedzieli Robert Kett i jego brat. Wysłannicy z Norwich trzymali dębowe gałązki, co zapewne było umówionym symbolem. W jednym z nich natychmiast rozpoznałem Edwarda Browna, męża Josephine. Otoczyli braci Kettów i wdali się z nimi w ożywioną rozmowę.

Z westchnieniem ulgi znów usiadłem na ziemi.

Z fragmentów ogrodzenia szybko sklecono podest, Robert Kett zsiadł z konia i wspiął się na niego. Zaapelował o ciszę i rozgadany tłum od razu ucichł. Byłem za daleko, by słyszeć cokolwiek, ale tak jak poprzednio, jego słowa przekazywano sobie z ust do ust. Oznajmił, że rada miejska wystawiła na murach miasta zbrojne straże i odmówiła nam prawa przejścia przez miasto na Mousehold Heath. W tej sytuacji jesteśmy zmuszeni założyć obozowisko w wiosce Bowthorpe i tam spędzić noc. Poinformował też, że mieszkańcy Norwich przywieźli prowiant na uzupełnienie naszych zapasów, i zwrócił się do nich, by wrócili do miasta i zaczęli zabiegać o poparcie dla nas. Wysłannicy od razu zawrócili i pobiegli do swoich, tak że nie miałem nawet okazji spytać Edwarda o Josephine.

– Mamy w mieście lojalnych zwolenników – oznajmił z dumą Vowell.

– Zauważyłem Edwarda Browna.

– To prawy człowiek, choć londyńczyk.

– Gdzie jest to Bowthorpe?

– Parę mil na północ stąd.

Dołączył do nas Barak.

– Jestem skonany – jęknął i chwycił się za sztuczną rękę. – Chciałbym się choć na chwilę tego pozbyć.

– Straciłeś rękę na wojnie? – spytał Vowell.

– Nie, w Londynie – odparł Barak, ale nie podjął tematu.

Rozdano porcje chleba, sera i piwa i wszyscy łapczywie się na nie rzucili. Raz jeszcze pomyślałem z podziwem o organizacji, którą ci ludzie tak szybko opanowali. Prowiant wyładowywano z wozów, które jechały za nami, i donoszono więcej zapasów z miasta. Biedacy z Norwich dzielili się z nami wszystkim, co mieli. Vowell położył się na trawie, by odpocząć.

– A ty ciągle przy taborach z tyłu? – spytałem Baraka.

– Tak. Nick już się uspokoił. Na szczęście dla niego młodych Boleynów i Witheringtona wsadzili do innego wozu. Bliźniacy obrzucali Nicka obelgami, aż ktoś dał im po pysku.

– A co zrobili Witheringtonowi?

Nick się roześmiał.

– Tylko trochę go potarmosili. Zgodnie z rozkazami Roberta Ketta.

Popatrzyłem na wznoszące się w oddali Mousehold Heath.

– Jeśli założycie tam stałe obozowisko, jak wykarmicie taką masę ludzi? – spytałem z niepokojem. – Co będą pili? A jeśli załamie się pogoda? Nie będzie gdzie się schronić. Takie tłumy widzieliśmy podczas marszu starego króla na północ oraz oblężenia Portsmouth, ale organizowanie tych akcji trwało całe miesiące.

– Dużo zależy od Roberta Ketta.

Rozejrzałem się. Większość ludzi już siedziała; proporce wioskowe łopotały na lekkim – jakże upragnionym – wietrzyku.

– Jeśli rebelianci mają szpiegów w mieście, to ciekawe, czy władze Norwich nie mają też szpiegów wśród nas.

– Oto jest pytanie. – Barak przechylił głowę.

Odbyliśmy jeszcze krótki marsz przez pola do Bowthorpe. Plecy między łopatkami bolały mnie tak, jakby ktoś przypalał je żywym ogniem, nogi miałem ciężkie jak kłody. Nie miałem jednak wyjścia, musiałem stawiać jedną za drugą i wlec się do przodu. Oczy piekły mnie od kurzu.

Tuż przed wioską rósł las i tu kolumna się zatrzymała. Podszedłem do pierwszego z brzegu drzewa, rosłego dębu norfolskiego. Vowell zawołał, żebym zaczekał, ale nie zareagowałem. Gdy tylko znalazłem się pod gałęziami i poczułem ogarniający mnie kojący chłód cienia, nogi się pode mną ugięły i runąłem na ziemię. W ostatniej sekundzie przed utratą świadomości wydało mi się, że znów słyszę okrzyki tłumu towarzyszące egzekucji.

Gwałtownie się ocknąłem. Leżałem na czymś twardym, ale wygodnym, a nade mną rozpościerał się duży kawał płótna. Stęknąłem i rozejrzałem się wokół. Obok mnie przykucnął kilkunastoletni chłopak w podartym i brudnym kaftanie. Był młody, ale potężnie zbudowany; oparł o nogi pałkę. Z jego masywną sylwetką kontrastowały drobne regularne rysy twarzy, kręcone jasne włosy, aż białe od kurzu, i krótka rzadka bródka. Patrzył na mnie bystrymi małymi piwnymi oczami.

– Gdzie jestem? – szepnąłem

– W lesie koło wioski Bowthorpe – odparł cichym głosem. – Wszystko będzie dobrze. Postawili ten namiot między drzewami, boś pan zemdlał.

Szczypały mnie usta, czułem posmak krwi i uświadomiłem sobie, że mam pękniętą wargę.

– Poleciałeś pan na twarz – powiedział chłopak i wyciągnął w moją stronę rękę z dzbankiem. – Chyba chcesz pan tego.

Spróbowałem oprzeć się na łokciu. W głowie mi się kręciło. Poruszyłem się i usłyszałem cichy chrzęst. Leżałem na posłaniu z liści paproci. Pociągnąłem z dzbanka długi łyk piwa.

– Jak długo byłem nieprzytomny? – spytałem.

– Będzie z ćwierć godziny. Kazali mi pana pilnować.

– Jak ci na imię?

– Nathanial. Natty.

Oddałem mu dzbanek.

– Dzięki. – Pomacałem sakiewkę przy pasie. Złoto Isabelli wciąż w niej było.

Natty nie spuszczał ze mnie wzroku, jakby chciał ocenić moją kondycję. Poczułem przypływ złości. Co on sobie wyobraża? Że się zerwę i zacznę uciekać? Opadłem z powrotem na liście i natychmiast usnąłem.

Obudziło mnie potrząsanie za ramię. Pochylał się nade mną Barak; Natty z zaciekawieniem przypatrywał się jego sztucznej ręce. Pewnie spałem około godziny, bo słońce było już znacznie niżej. Słychać było rąbanie siekierami, w powietrzu rozchodziła się woń jedzenia.

– Jak się czujesz? – spytał Barak. – Podobno zemdlałeś.

– Już lepiej – odrzekłem. – Padałem ze zmęczenia.

– Nie ty jeden. Parę starszych osób też zemdlało. Masz szczęście, że tu dotarłeś. Las Bowthorpe jest za mały, żeby wszystkich pomieścić. Rąbią teraz drwa na ogniska do gotowania kolacji.

– Co będzie jutro? – spytałem.

– Podejmą jeszcze jedną próbę przekonania rady miejskiej, by pozwolili nam przejść przez Norwich. Czyli trzeba będzie wrócić pod miasto. Jeśli się nie zgodzą, będziemy musieli obejść Norwich, żeby dotrzeć na Mousehold Heath. A to będzie długa droga.

Zdusiłem w sobie jęknięcie.

Ktoś ze schyloną głową wcisnął się pod mój płócienny dach. Toby Lockswood, z oczami czerwonymi od pyłu.

– Panie Shardlake. Jack – mruknął.

Barak kiwnął niechętnie głową. Niewątpliwie on też pamiętał, co się stało z Nicholasem, i wiedział, że Toby, który przez kilka tygodni był członkiem naszej drużyny, odnosił się teraz do nas tak, jakbyśmy byli obcy.

– Przychodzę od Roberta Ketta – zwrócił się do mnie. – Idzie tu, żeby się z wami zobaczyć, panie. Macie szczęście, że znalazł parę minut. Ma teraz tak dużo na głowie.

– Nie wątpię – rzuciłem. – Ilu jest już ludzi?

– Dwa i pół tysiąca. I wszystkich trzeba nakarmić, urządzić latryny. Ale jesteśmy zdeterminowani. Jesteście w stanie porozmawiać z kapitanem Kettem?

Ostrożnie uniosłem się do pozycji siedzącej.

– Tak – odparłem.

– To teraz jest już kapitanem? – mruknął Barak.

– Słyszałeś, co mówił pod dębem? Zaproponował, że może być naszym przywódcą i kapitanem. I jest w tej roli świetny.

Poprosiłem Natty’ego o dzban z piwem. Pijąc, usłyszałem jakieś szmery przy wejściu do namiotu. Po bokach ustawiło się dwóch mężczyzn i do środka wszedł Robert Kett. Jak wszyscy, wyglądał na zmęczonego i zakurzonego, ale oczy błyszczały mu energią.

– Zostaw nas na chwilę samych, chłopcze – zwrócił się do Natty’ego.

– Ta jest, panie kapitanie – rzucił służbiście chłopak i wyszedł.

Kett spojrzał na Baraka.

– Słyszałem, że dobrze się sprawiłeś przy spisywaniu dostarczonego prowiantu. Mimo swojego… swojej niesprawności.

– Robię, co mogę – rzucił Barak.

– Proszę, zostaw nas na chwilę.

Barak wyszedł i Kett przyjrzał mi się badawczo.

– Panie Shardlake, z przykrością się dowiedziałem, że zemdlałeś. To był długi marsz. Miałem nadzieję, że zakończymy go w Norwich, ale rada miejska odmówiła nam wejścia do miasta i wysłała straże na mury. Jeśli jutro znów nam odmówią, zaobozujemy w lesie Eaton, następnego dnia przejdziemy do lasu Drayton i w piątek dotrzemy na Mousehold Heath. Jest tam dość miejsca dla wszystkich, którzy jeszcze do nas dołączą. Mieszkańcy południowego Norfolk mają obozowisko w Downham. Ciekawe, co na to lady Maria. – Odetchnął i mówił dalej: – Jedzenie i picie dostarczą nam na Mousehold Heath z okolicznych wiosek. Kobiety zostaną w domu i zajmą się gospodarstwem. A zarekwirowane pieniądze powinny nam wystarczyć na zakup prowiantu w Norwich. Z Mousehold Heath będziemy mieć całe miasto na widoku.

– Możemy wziąć Norwich siłą, kapitanie – wtrącił Toby. – Mamy setki zbrojnych ludzi i sympatyków w mieście.

– Nie – odrzekł zdecydowanym tonem Kett. – Musimy mieć najpierw solidną bazę. Nasi ludzie są zmęczeni i niewyszkoleni. I trzeba pokazać lordowi protektorowi, że jesteśmy nastawieni pokojowo. Baza na Mousehold Heath będzie dla nas w sam raz. – Przeniósł wzrok na mnie. – Jesteśmy twardzi i zdeterminowani. Przywykliśmy przez lata nie wymagać za dużo od życia.

– Nie wątpię – bąknąłem.

– Mamy więcej ludzi, więc jutrzejszy marsz będzie powolniejszy i niezbyt długi. Myślisz, panie, że podołasz? I dalszym etapom?

– Jeśli marsz będzie powolniejszy i będą przerwy na odpoczynek, to chyba dam radę.

– To dobrze. – Wbił we mnie wzrok. – Bo po dotarciu na Mousehold Heath musimy się zorganizować, panie Shardlake. I, jak już mówiłem, osądzić więźniów zgodnie z prawem, tak by ukazać ich niegodziwość członkom komisji do spraw grodzeń i lordowi protektorowi. Chcemy potępić wszystkie nieprawości, ale nie zamierzamy zabijać tych, których pojmaliśmy. Jeśli nie postawimy ich przed sądem, niektórzy z naszych mogą chcieć wziąć sprawy w swoje ręce. Są wściekli i mają rację. – Spojrzał mi prosto w oczy. – I dlatego pytam raz jeszcze: pomożesz nam?

Prawdę powiedziawszy, nie mogłem się zdecydować. Bo jeśli im pomogę, a oni przegrają, to co będzie ze mną?

– Nie czuję się najlepiej, kapitanie – odparłem wymijająco. – Proszę dać mi jeszcze trochę czasu na zastanowienie.

Przechylił głowę.

– Mam nadzieję, że mnie nie zwodzisz, co?

– Jeszcze tylko trochę czasu, proszę.

– Ale tylko trochę, panie jurysto. Bo inaczej dołączysz do swojego pyskatego pachołka w wozie.

– Mojego asystenta Nicholasa, kapitanie. Wiem, że ma gorącą głowę i skłonność do… smędów, choć tak naprawdę jest biedakiem. Czy nie mógłbyś go oddać pod moją opiekę? Martwię się, że jest tak blisko młodych Boleynów. Gdy tylko trafi im się okazja, spróbują go zabić. Jeśli Nicholas da słowo honoru, że nie ucieknie, to można mu zaufać.

Toby pokręcił głową.

– Przez cały czas, kiedy miałem do czynienia z Overtonem, wciąż mi powtarzał, że dżentelmeni są naszymi naturalnymi panami – powiedział. – O biedakach wyrażał się jak o śmieciach.

– Ale to on pomógł biednemu chłopcu, którego niesprawiedliwie wyrzucono z pracy, podczas gdy ty stałeś bezczynnie z boku. Nicholas ma dobre serce… mimo jego gadaniny. Nie jest też właścicielem ziemskim, ani w Norfolk, ani gdziekolwiek indziej. – Spiorunowałem Toby’ego wzrokiem. – I nie tylko on ma niewyparzoną gębę.

– Wymądrzał się i pouczał mnie jak jakiegoś głupka. – W jego głosie pojawiła się zawziętość. – Doszło do tego, że nie mogłem na niego patrzeć.

– Lockswood – odezwał się Robert Kett z niespodziewaną złością w głosie – nie pozwolę, by nasze szlachetne cele były wykorzystywane do załatwiania osobistych porachunków!

Toby zaczerwienił się i spuścił głowę, a Kett powrócił wzrokiem do mnie.

– Zastanowię się – powiedział. – A ty w tym czasie zastanów się nad moją propozycją – dodał i uniósł brwi. – Overtonowi nic nie grozi ze strony młodych Boleynów. Są solidnie związani i dużo spokojniejsi od czasu, gdy dostali lanie. Teraz muszę się spotkać z bratem w sprawie mięsa dla naszego obozowiska. Barak może tę noc spędzić z tobą i Nattym.

Wyszedł z zaimprowizowanego namiotu, a Toby bez słowa ruszył za nim. Wrócił Natty i rozsiadł się obok mnie. Mój nowy strażnik.

Po chwili ktoś przyniósł miski z jedzeniem i świeczkę, żebyśmy mogli sobie poświecić po zmroku. W gęstej polewce było dużo kawałków baraniny i jedząc, zastanowiłem się, ile owiec z pańskich pastwisk poszło na jej przyrządzenie. Natty pałaszował ją z apetytem.

– To pierwsze mięso, jakie jem od wielu tygodni – oznajmił z zachwytem.

– Naprawdę? – zdziwił się Barak.

Chłopak popatrzył na nas.

– Tej wiosny nasza rodzina żyła tylko na chlebie i warzywach z ogrodu. Czasami zdarzał się na obiad skrawek boczku od mojego pana, ale tylko do czasu, kiedy u niego pracowałem. Byłem świniopasem, ale potem panu zwiększyli opłatę dzierżawną i musiał pozwalniać ludzi.

– Przyszedłeś z daleka, żeby tu być?

– Mieszkam w wiosce na wybrzeżu, niedaleko Sandlings. Wyszedłem z domu w zeszłym tygodniu, żeby poszukać jakiejś roboty. – Uśmiechnął się kwaśno. – I tak zostałem bezpańskim włóczęgą. Doszedłem prawie do Wymondham, usłyszałem o powstaniu i dołączyłem się.

– Pochodzisz z Sandlings? – upewniłem się.

Odłożył miskę i spojrzał na mnie czujnie.

– Znasz pan może terminatora stamtąd, który mieszkał w Norwich? Wala Padbury’ego?

– Walter był świadkiem w sprawie, którą prowadził pan Shardlake – wtrącił Barak. – Ale zniknął przed procesem. Pomyśleliśmy, że może wrócił do domu.

Natty nie przestawał mi się przyglądać.

– Jak pan zemdlałeś, to jeden z Norwich powiedział, że pan jesteś tym jurystą, co uratował jednego dżentelmena od powieszenia, i że wszyscy w mieście o tym gadali: o panu Boleynie, o ślusarzu, co się utopił, i jego terminatorze, co uciekł. Dlatego im powiedziałem, żeby mnie wyznaczyli do pilnowania pana. Bo jak odchodziłem z mojej wioski, to wszyscy gadali tylko o Walu Padburym.

– To znaczy, że wrócił do domu?

– Już nie żyje, panie. – Chłopak pokręcił głową. – Nie znałem go, bo pochodził z innej wioski, nad morzem, a do Norwich wyniósł się już dawno temu. Ale dwa tygodnie temu morze wyrzuciło jego ciało na brzeg.

– Utopił się? – spytał Barak.

Natty pokręcił głową.

– Koroner powiedział, że głowę miał całkiem rozwaloną. Pewno ten, co go wrzucił do morza, pomylił przypływ z odpływem, bo Wal niedługo był w wodzie, zanim morze go wyrzuciło. Powiedzieli, że ktoś go zabił, i szukali mordercy. Na całym wybrzeżu ludzie o tym gadali.

Spojrzałem na Baraka. A więc Waltera też zabito, miażdżąc mu głowę jak biednej Edith.

– Czyli sprawa dopadła nas aż tu – bąknął cicho Barak.

Chłopiec nadal nie spuszczał ze mnie rozjarzonego wzroku.

– Przykro mi, że nie żyje – odezwałem się. – Gdyby wtedy nie uciekł, być może udałoby mi się go uratować.

Natty spojrzał mi w oczy i pokiwał głową.

– To już trzecia śmiertelna ofiara – rzuciłem, patrząc na Baraka. – Boże święty, co się dzieje?

Rozdział czterdziesty pierwszy

Następnego dnia, w środę rano, po śniadaniu składającym się znów z polewki z baraniną, chleba i sera, wyruszyliśmy w dwumilową drogę w stronę Norwich. Nakarmienie ludzi i skłonienie ich do marszu odbyło się sprawnie. Poszczególne grupy zostały skrzyknięte przez wioskowych przywódców i byłych wojskowych. Niektórzy mruczeli pod nosem, że muszą znów odbywać tę samą drogę co wczoraj, ale liderzy szybko uśmierzyli niepokoje, mówiąc, że kiedy radni miejscy ujrzą tak ogromną ciżbę pod bramami miasta, wystraszą się i pozwolą nam przejść na Mousehold Heath, oszczędzając nam długiej wędrówki wokół Norwich. Mieszkańcy jednej z wiosek przynieśli proporzec nawiązujący do Pięciu Ran Chrystusa, symbolu tradycjonalistów religijnych, i usłyszeli, że mają go zwinąć, bo wierzenia religijne są ich prywatną sprawą, a lord protektor nie może pomyśleć, że ludzie występują przeciwko nowemu modlitewnikowi.

Kolumna marszowa rozciągnęła się na ponad milę i z okolicznych pól ściągało coraz więcej ludzi. Barak znów wycofał się na koniec pochodu, natomiast Natty i ja wysforowaliśmy się blisko czoła, tuż za jadącymi na koniach Robertem Kettem i resztą przywódców. Na drugim końcu kolumny, w pobliżu taborów, wieziono w wozach Nicholasa, bliźniaków i innych pojmanych ludzi.

W nocy zastanawialiśmy się z Barakiem, kto mógł zabić biednego terminatora.

– Ten sam człowiek, który zabił jego mistrza i Edith – rzucił Barak. – I zostawił ślusarzowi klucz do dorobienia.

– Terminator musiał wiedzieć, kto to był.

– Oczywiście, że wiedział.

– Ktoś musiał podążyć za nim aż na wybrzeże i dopadł go, zanim chłopak dotarł do domu. To mógł być ktokolwiek z tej listy, którą sporządziliśmy w Norwich.

– Tak. Obawiam się jednak, że już nigdy nie rozwiążemy tej sprawy. Sprawa ułaskawienia Boleyna dostanie się w tryby biurokracji i albo go ułaskawią, albo nie.

– Nie mogę spać spokojnie ze świadomością, że potrójny morderca pozostaje na wolności – powiedziałem, patrząc w stronę Norwich. – Prawdopodobnie jest gdzieś tam, w mieście.

Tego ranka dzień wstał jak zawsze upalny i wielka kolumna poruszała się ospale. Znalazłem dużą gałąź, którą podpierałem się jak laską, i być może moje mięśnie już przywykły do wysiłku, bo ból okazał się dużo mniejszy; tylko w drodze przez otwarte pole przydałoby się trochę cienia. Byłem ciekaw, jak Nicholas ze swą białą cerą radzi sobie ze słońcem na otwartym wozie. Ja przynajmniej miałem głowę zakrytą kapeluszem. Szedłem znów w samej koszuli, dublet leżał zwinięty w plecaku niesionym przez Baraka, a toga – jeśli nic się nie zmieniło – tkwiła w sakwie przytroczonej do mojego konia. Szczecina na mojej twarzy była jak u wszystkich przysypana kurzem, nie różniłem się więc wyglądem od wieśniaków, a jednak i tak chwilami czułem ukłucie strachu, gdy patrzyłem na otaczającą mnie ciżbę biednych i rozeźlonych ludzi, gnanych chęcią rozprawienia się z przedstawicielami mojej warstwy społecznej. Starałem się myśleć tylko o mozolnym posuwaniu się krok za krokiem do przodu.

Kilka razy kolumna zatrzymywała się i odrywały się z niej grupki mężczyzn, by rozwalić stojące na polu ogrodzenia i zarżnąć pasące się tam zwierzęta dla uzupełnienia zapasów mięsa. Za którymś razem spanikowane owce popędziły wprost na nas, ale ludzie się rozpierzchli i szybko z nimi rozprawili.

Ktoś zaczął śpiewać jakąś sprośną piosenkę, a potem następną, co wywołało głośny aplauz.

Zwalaj płoty i do stawu rzucaj

Ile by nie miały kołków.

One zaś niby takie mocne

Rozpirzone pójdą na dno…

Gdy zatrzymaliśmy się pod murami Norwich koło bramy Świętego Szczepana, łucznicy stojący na murze wycelowali w nas łuki. Bracia Kettowie i Miles załomotali do bramy. Po chwili otworzyła się i wyszedł burmistrz Codd w towarzystwie kilku starszych radnych miejskich. Burmistrz sprawiał wrażenie mocno wystraszonego. Krótka rozmowa przeprowadzona ściszonymi głosami zakończyła się powrotem jego i radnych do miasta i ponownym zaryglowaniem bramy.

Robert Kett zwrócił się z końskiego grzbietu do otaczającego tłumu i jego słowa rozeszły się, powtarzane z ust do ust. Władze Norwich ponownie odmówiły zgody na przejście przez miasto, obawiając się wpuszczenia tak licznego tłumu. Kett poinformował, że w tej sytuacji będziemy musieli dotrzeć na Mousehold Heath okrężną drogą. Resztę dnia i noc spędzimy w lesie Eaton, a nazajutrz przejdziemy około trzech mil na północ do lasu Drayton, po czym skręcimy na południowy wschód w stronę Mousehold Heath.

Do lasu Eaton mieliśmy jakieś pół mili. Natty nadal mnie nie odstępował. Stanąłem na wzniesieniu na skraju lasu i spojrzałem na otaczające nas morze głów. Ile ich już jest? Na pewno co najmniej trzy tysiące. W oddali dojrzałem idącą w naszą stronę nową kolumnę piechurów, a za nimi ciągnięte przez woły wozy. Na czele pochodu kroczył mężczyzna z kolorowym proporcem; dołączali do nas mieszkańcy kolejnej wioski. Co jakiś czas z naszej kolumny odrywały się grupki ludzi i ruszały w pole, zapewne by zwalić kolejne płoty i zdobyć nowe zapasy żywności i broni. Skala tego wszystkiego była tak ogromna, że aż zakręciło mi się w głowie.

Przez resztę dnia odpoczywałem w cieniu drzewa; przespałem niemal całe popołudnie. Gdy się obudziłem, Natty poinformował mnie, że odwiedził mnie Barak, ale spałem tak głęboko, że nie pozwolił mnie budzić. Zostawił tylko wiadomość, że u niego wszystko w porządku, załatwia różne sprawy i że Nicholas jest nadal uwięziony, ale nie dzieje mu się żadna krzywda.

Wieczorem, tak jak poprzedniego dnia, rozpalono ogniska z drewna ze ściętych drzew i ugotowano smaczną polewkę z baraniny i warzyw. Mimo niepowodzenia z radą miejską i niepotrzebnego marszu pod mury Norwich wszyscy wydawali się dobrej myśli. Miałem nadzieję, że Barak przyjdzie jeszcze raz, ale widać obowiązki go zatrzymały. Myślałem nawet przez chwilę o zwróceniu się do Natty’ego o zgodę na poszukanie go, ale czułem się tak zmęczony, że dałem spokój. Noc przespałem tak jak inni na gołej ziemi pod drzewem.

Następnego ranka przed wyruszeniem w drogę Robert Kett ponownie przemówił do tłumu. Powiedział, że wprawdzie czeka nas długi marsz, ale na Mousehold Heath założymy wielkie obozowisko, w którym znajdzie się miejsce dla wszystkich z całego Norfolk. Zakończył ważnymi słowami:

– Dla wszystkich was, którzy już powstaliście, nie ma innego wyjścia, jak odważnie przeć do przodu.

– Podobno radni miejscy wysłali umyślnych do Londynu po zgodę na pokonanie nas siłą! – zawołał ktoś z tłumu. – Ruszajmy na nich!

Niektórzy dali krzykami wyraz poparcia, ale Kett zdecydowanym tonem oświadczył, że teraz jest pora na założenie bazy, policzenie się i zebranie sił. Z obozu wyślemy posłańców do króla z wyrazami naszej lojalności i poparcia dla komisji do spraw grodzeń gruntów. Jego słowa powitał znacznie liczniejszy aplauz.

Podjęliśmy na nowo marsz i przed południem dotarliśmy do rzeki Wensum, powyżej Norwich. Podobnie jak na Yare, tu też był most, ale Wensum była szersza i przeprawa przez nią zapowiadała się na jeszcze dłuższą. Wysłano więc do lasu grupę ludzi, by ścięli trochę drzew i przerzuciwszy je przez rzekę, zrobili drugi prowizoryczny most. W rezultacie przeprawa posuwała się szybciej niż poprzednio, ale i tak trwała wystarczająco długo, by w oczekiwaniu na swoją kolej ludzie mogli odsapnąć i przekąsić coś na obiad. Po pokonaniu rzeki ruszyliśmy dalej po wielkiej zalewowej równinie na północ od Wensum. Idąc, próbowałem naśladować wojskowych w prężeniu ciała i wymachiwaniu rękami, co okazało się całkiem pomocne i wprowadziło mnie w marszowy rytm.

Od północy nadjechała grupa kilkunastu jeźdźców. Jechali stępa, a za nimi woły ciągnęły liczne wozy. Usłyszeliśmy komendę „Stać!” i po chwili dołączył do mnie Barak. Razem z byłym żołnierzem Hectorem Johnsonem i Nattym podeszliśmy do czoła kolumny. Odszedłem kawałek w bok, by zobaczyć, co się dzieje, a Johnson podążył za mną. Jeźdźcy, którymi dowodził mężczyzna w jaskrawej opończy i czapce z pawim piórem, zatrzymali się kilka jardów przed Robertem Kettem.

– To sir Roger Wodehouse, dziedzic z Kimberley – mruknął ponuro Johnson. – Jeden z największych wielmożów wśród tutejszej szlachty. Miałem kawałek ziemi koło jego majątku.

– Chyba nie zamierza stawiać czoła pochodowi – rzuciłem z niedowierzaniem.

– Nie. Tu chodzi o coś innego.

Wodehouse podjechał do Ketta i wyciągnął rękę. Ten nie odwzajemnił gestu. Sir Roger coś perorował, pokazując ręką swoje wozy. W pewnej chwili Kett gwałtownie zawrócił konia i krzyknął do tłumu:

– Sir Roger Wodehouse jak burmistrz Codd mówi, żebyśmy się rozeszli i wrócili do domu! Przywiózł nam prowiant na pożegnalną ucztę, po której mamy się spokojnie rozejść! Powiem raz jeszcze: dla tych, którzyście już powstali, nie ma innej nadziei, jak dzielnie przeć do przodu!

Jego słowa zostały powitane wiwatami w tłumie, z którego oderwało się kilkunastu mężczyzn i ruszyło do przodu, wojowniczo potrząsając bronią. Sir Roger i jego ludzie próbowali się wycofać, ale napierający na nich mężczyźni chwycili za uzdy koni i otoczyli jeźdźców szczelnym pierścieniem.

– Brać go żywcem! – krzyknął Kett. – Niech dołączy do reszty więźniów! Puśćcie wolno jego pachołków, ale zatrzymajcie wozy!

Patrzyłem, jak ściągają siłą sir Rogera i jego ludzi z koni. Dziedzic próbował się opierać, ale zdarto z niego kapelusz i opończę i mężczyznę wepchnięto do przydrożnego rowu.

– Wilki! Zdrajcy! – dobiegły stamtąd jego stłumione krzyki.

Jeden z tych, którzy go zaatakowali, uniósł topór, jakby chciał odrąbać mu głowę, ale służący sir Rogera rzucił się na niego i przytrzymał. Zaczęli się mocować i próbę sił zakończył dopiero krzyk Ketta, że nie ma mowy o zabijaniu, i mężczyzna rzucił topór. Z daleka nie widziałem zbyt dokładnie, ale zdawało mi się, że był to Toby Lockswood.

– I co ty na to, panie? – rzucił z satysfakcją w głosie Johnson. – Jeden z możnych tego świata pokonany. Próbują nas przekupywać piwem i obietnicami, gdy wymykamy im się z rąk. A tu proszę! Znów posunęliśmy się o krok do przodu.

Słońce już chowało się za horyzontem i upał w końcu ustępował, gdy w oddali ujrzeliśmy linię lasu.

– Drayton! – zawołał ktoś i otępiali ze zmęczenia ludzie nagle się ożywili i przyspieszyli kroku, bo odpoczynek w upragnionym cieniu był już w zasięgu wzroku.

Znaleźliśmy sobie miejsce pod drzewami. Kawałek dalej grupa ludzi rozeszła się po lesie w poszukiwaniu drewna na ognisko. Gdy przyciągnięto z wozu półtuszę owcy i paru mężczyzn zabrało się do jej sprawiania, przeniosłem wzrok na siedzącego obok mnie Natty’ego. Po chwili pojawił się Barak; usiadł, odczepił sztuczną rękę i zaczął rozmasowywać ramię. Sprawiał wrażenie przygnębionego.

– Wszystko w porządku? – spytałem.

– Pomyślałem o Tammy i dzieciach. Ciekawe, co się dzieje w Londynie. Czy tam też się ludzie burzą? Spróbuję jutro porozmawiać z Tobym, spytam go o wieści z kraju i o to, czy pozwolą mi wysłać do niej list. Żeby ją powiadomić, że jestem uwięziony w Norfolk, ale nic złego mi się nie dzieje.

– To chyba Toby zamierzył się toporem na tego dziedzica – powiedziałem.

– Nie widziałem. – Barak pokręcił głową. – Dopiero co stracił rodziców i jest strasznie nabuzowany.

– Mógłbyś stąd uciec – odezwałem się cicho. – Teraz nie byłoby trudno się wymknąć.

Pokręcił jednak głową.

– Na noc rozstawiają straże wokół obozowiska. Zresztą i tak bym tu został. Może mnie nie zauważyłeś pod dębem w Hethersett, ale razem z innymi złożyłem przysięgę, że trzymamy się razem.

Wiedziałem, że nic go od tego nie odwiedzie. Dla Anglika nie było nic ważniejszego od złożonej przysięgi.

Z trudem podniosłem się na nogi.

– Pójdę zobaczyć, co u Nicholasa. Mogę? – zwróciłem się do Natty’ego.

– Muszę wam towarzyszyć, panie – odrzekł nieco zawstydzonym tonem.

– Rozumiem. Jack, idziesz z nami?

– Nie, zostanę i pogadam z tymi ludźmi. – Wskazał głową grupkę krzątającą się przy ognisku. – Może podzielą się z nami jedzeniem. Powinieneś zwrócić na coś uwagę. Już na mnie chwilami dziwnie patrzą z powodu mojego londyńskiego akcentu, a ty mówisz pańskim językiem. To może być tu niebezpieczne. Staraj się mówić bardziej jak ja.

– Masz rację – przyznałem. – Postaram się.

Odszedłem, notując sobie w pamięci zielony proporzec przy ognisku, bo w tym morzu ludzi nietrudno było się zgubić. Obozowisko rozciągało się daleko poza las; gdy ludzie z tuszami owiec i jeleni oraz rozmaici posłańcy przemieszczali się, w naturalny sposób powstawały ścieżki. Niektórzy kopali latryny. Spytałem kogoś po drodze o miejsce postoju taborów, starając się mówić tak jak Barak, i zostałem skierowany na niewielkie wzniesienie pod lasem.

Wozów strzegli uzbrojeni strażnicy, pilnujący rozdziału prowiantu. Rozpoznałem wśród nich Milesa, którego widziałem w gospodzie w Norwich. Jego potężna sylwetka chroniona teraz była półzbroją złożoną z solidnego napierśnika i metalowych ochraniaczy na górne części ramion, a do pasa miał przytroczony miecz, co – jak się domyślałem – miało znamionować władzę. Popatrzył na mnie przenikliwym wzrokiem, który dobrze zapamiętałem.

– Mogę wam w czymś pomóc, dziadku? – spytał.

Zdałem sobie sprawę, że siwe włosy i szczecina na brodzie muszą mnie upodabniać do wiejskiego dziada.

– Nazywam się Matthew Shardlake, jestem prawnikiem i doradcą kapitana Ketta. Mój asystent o niewyparzonej gębie jest tu u was więźniem, ale kapitan Kett obiecał, że się zastanowi nad przekazaniem go mnie.

Ku mojemu zaskoczeniu Miles wybuchnął śmiechem, ukazując poważne braki w uzębieniu w ustach ponad rzadką blond brodą i z ukontentowaniem klepiąc się w udo.

– Na śmierć Boga, a ja was wziąłem za zwykłego prostaka. Taaa, kapitan Kett wspominał o was. Powiedział, że mogliście nas zdradzić w sprawie Attleborough, ale tego nie zrobiliście. – Wyciągnął do mnie pokrytą odciskami sękatą dłoń. – John Miles, były kapitan artylerii w armii starego króla.

Uścisnąłem mu dłoń, czując ulgę, że napotkałem kogoś przyjaźnie nastawionego. Pamiętałem z Mary Rose, że kapitanem artylerii nazywano dowódcę całej baterii armat, człowieka znającego swoje rzemiosło i zajmującego ważne miejsce w hierarchii wojskowej.

– Czy mógłbym porozmawiać z moim asystentem? – spytałem. – Nazywa się Nicholas Overton.

Miles popatrzył na Natty’ego, a ten kiwnął głową.

– Jeśli sobie życzycie. Musicie jednak wiedzieć, że ci panowie więźniowie wyglądają dość żałośnie. Po drodze ludzie na nich gwiżdżą i obrzucają ich, czym popadnie. Ale zasługują na to, dranie parszywe. – Zmrużył jadowicie oczy. – Znacie może bliźniaków Boleyna? Bo ci wciąż obrzucają waszego przyjaciela wyzwiskami.

– To nasi zaciekli wrogowie, kapitanie.

– Zaprowadź tego człowieka do więźnia Overtona – polecił któremuś z żołnierzy w podobnej jak on półzbroi. – Ale tylko na parę minut, pamiętaj.

Żołnierz poprowadził mnie wzdłuż rzędu wozów z beczkami piwa, bochnami chleba i stertami warzyw, a także ubitymi owcami i jeleniami. Niektóre truchła zaczynały już cuchnąć po upalnym dniu. Na samym końcu stało sześć wozów z wysokimi burtami, w których siedziało lub polegiwało kilkunastu mężczyzn w podartych i poplamionych strojach, z rękami i nogami związanymi lub zakutymi w kajdany. Dostrzegłem sir Rogera Wodehouse’a, który siedział oparty o bok wozu, z rozdziawionymi ustami, jakby nie mógł uwierzyć w to, co się z nim dzieje. Pozostali też wyglądali na zgnębionych i przerażonych swoim losem; niektórzy mieli ręce i twarze posiniaczone i pokaleczone. Jeden z mijanych wozów aż się zakołysał od walenia w burtę i z wnętrza dobiegł mnie wrzask:

– Ty pierdolony garbusie, teraz udajesz kmiotka, tak? Ty pierdolony garbusie!

Odruchowo odskoczyłem. Spomiędzy desek burty wpiło się we mnie płonące nienawiścią spojrzenie Geralda Boleyna. Twarz miał pokiereszowaną, ale wciąż płonącą dziką energią.

– Teraz się łasisz do tych parszywych psów! – Charknął na mnie i jego plwocina wylądowała na mojej koszuli.

– Daj mu spokój, Gerry, bo nas znów pobiją! – Barnabas siedział obok brata. Szrama na jego posiniaczonej twarzy odbijała się jasną krechą. Ale w jego wzroku płonęła taka sama nienawiść. – Kiedy przyjdzie wojsko, żeby się rozprawić z tymi parobkami, to osobiście wyrżniemy ci pierdoloną wątrobę, garbusie.

– Cicho bądźcie, na rany Chrystusa – jęknął dzielący z nimi wóz Leonard Witherington, niegdyś władczy dziedzic południowej części Brikewell, teraz trzęsący się ze strachu cień człowieka. W jego głosie słychać było błaganie.

– Zamknij mordę, ty tchórzliwy kurduplu – warknął Barnabas.

Strażnicy słuchali tego z uśmiechem, ale jeden z nich i tak lekko dźgnął Barnabasa włócznią wetkniętą między deski.

– Dość tego chrząkania, ty świński ryju! – zawołał.

Barnabas wlepił w nas wściekłe spojrzenie, ale zamilkł i skulił się obok brata, bardziej chyba zraniony wesołością strażników niż dźgnięciem włócznią.

Przeszedłem szybko do następnego wozu, także pełnego ludzi, którzy niegdyś rządzili, a teraz leżeli na gołych deskach w strachu i upodleniu. W końcu dojrzałem Nicholasa; spał zwinięty w kłębek, z twarzą aż siną od słońca. Nogi miał związane w kostkach. Wsunąłem rękę między deski i lekko go dotknąłem.

Podskoczył i otworzył czujne zielone oczy.

– Spokojnie, to tylko ja – powiedziałem łagodnym tonem.

Popatrzył na mnie.

– Co ci się stało? – rzucił. – Wyglądasz jak kmiotek.

– Eleganckie ubranie nie pasuje do tego marszu.

– U ciebie i Jacka wszystko w porządku? Myślałem, że coś wam się stało, kiedy zorientowałem się, że nie ma was w żadnym wozie.

– Robert Kett zwrócił się do mnie o pomoc w sprawiedliwym osądzeniu panów, gdy już dotrzemy na miejsce.

– Chyba nie będziesz pomagał tym bandziorom! – prychnął z niedowierzaniem.

– Jeszcze się nie zdecydowałem. Ale zwróciłem się do Ketta o przekazanie cię pod moją opiekę, a on obiecał się zastanowić.

Nicholas dźwignął się na kolana. Jego koszula i rajtuzy były w strzępach, dublet zniknął. Twarz miał nabrzmiałą, posiniaczoną i poparzoną słońcem. Nachylił się ku mnie.

– Nie możesz się wysługiwać tym draniom! – powiedział z naciskiem.

– Nick, jeśli uda mi się cię stąd wydostać, będziesz musiał panować nad swoim językiem.

Rozejrzał się po wozie, w którym tłoczyli się więźniowie w podobnej jak on kondycji. Przyglądali się nam w milczeniu. Dojrzałem wśród nich obu synów Flowerdewa, którzy wyglądali na śmiertelnie wystraszonych.

– Spójrz, co zrobili z tymi chłopcami – burknął Nicholas.

– Pojmali ich ludzie kipiący złością, ale nie zbrodniarze.

Nicholas przeniósł wzrok na wóz, w którym siedzieli bliźniacy i nie spuszczali z nas nienawistnych spojrzeń.

– Chciałbym, żeby tych dwóch wreszcie się przymknęło – mruknął.

Było mi go strasznie żal. Tak jak pozostałych, nie spotkało go nigdy dotąd nic równie okropnego, choć sam przeżyłem już gorsze chwile, gdy pod rządami starego króla zostałem dwukrotnie uwięziony w Tower.

– Zachowaj spokój i odpoczywaj – nakazałem mu. – I na Boga, trzymaj język za zębami.

Pokiwał z rezygnacją głową.

– Podobno zmierzamy na Mousehold Heath – powiedział.

– Tak. Powinniśmy tam dotrzeć jutro. – Chwyciłem go za rękę. – Trzymaj się.

– Postaram się.

Jeden z przysłuchujących się naszej rozmowie więźniów, mężczyzna w koszuli z naderwanym haftowanym kołnierzykiem, wykrzyknął pełnym rozpaczy głosem:

– I co wtedy?! Te bestie urządzą nam egzekucję?!

– Robert Kett nie dopuści do tego – odparłem, po czym zaczerpnąłem powietrza i dodałem spokojnie: – Ani ja. – Bo właśnie w tym momencie podjąłem decyzję, że pomogę mu w sądzeniu pojmanych więźniów.

Wróciliśmy z Nattym do miejsca, gdzie Barak i około dwudziestu wieśniaków zasiedli wokół kotła ze strawą. Zdążył się już z nimi zaprzyjaźnić, bo umiał prawić gładkie słówka, kiedy mu zależało. Pod kotłem buzował ogień ze świeżo ściętych gałęzi i w powietrzu rozchodził się smakowity zapach jadła, które przyrządzała starsza kobieta. Usiadłem obok Baraka i zacząłem kiwać głową i uśmiechać się do innych. Pamiętałem też, by uważać na swój akcent. Podano mi dzban mocnego ciemnego piwa, różniącego się od bladego cienkusza, jakim dotąd nas pojono.

– Dobry trunek – rzucił mężczyzna, który mi go nalał. – Prosto z zapasów naszego dziedzica.

– Ci ludzie są z majątku parę mil od Swardeston – wyjaśnił Barak.

– I co was tu sprowadza? – spytałem, kiwając głową.

– Nasza wioska umiera – rzekł mężczyzna w średnim wieku. – Dziedzic wypasa za dużo owiec na gminnej ziemi i dla naszych zwierząt nie ma już miejsca. Na Boga, jestem kościelnym i człowiekiem miłującym pokój, ale nawet ja mam już tego dosyć.

Kobieta mieszająca w kotle zwróciła się do nas z uśmiechniętą twarzą.

– Wdarliśmy się do domu zarządcy, zabraliśmy mu pieniądze i broń, pogoniliśmy jego elegancką żonusię do lasu i wygnaliśmy ich owce z naszej gminnej ziemi!

Po zebranych wokół ognia przetoczył się śmiech i odezwały się okrzyki: „Dobrze prawisz, matko!”.

Natty, który zatrzymał się kawałek dalej, sprawiał wrażenie onieśmielonego.

– Sam tu jesteś?! – zawołała do niego kobieta od kotła. – Chodź do nas. Strawy nie braknie dla nikogo.

– Dziękuję – rzucił chłopak i usiadł obok mnie.

– Wciąż mnie pilnujesz? – spytałem z kwaśnym uśmieszkiem.

Kiwnął głową, a ja zdałem sobie sprawę, że nie chciał się narzucać ludziom z obcej wioski. Pomyślałem, że w obozie musi być wielu takich jak on, samotników nienależących do żadnej określonej wspólnoty. Gdy podano mu dzban, napił się z widoczną przyjemnością.

– Co u Nicka? – spytał Barak.

– Leży związany w wozie. Ale się trzyma. Gerald i Barnabas siedzą w wozie obok. Gerald mnie opluł.

– Pięknie.

Zaczęto się dzielić jedzeniem – kawałkami ciemnej dziczyzny w gęstej polewce z warzyw. Odmówiono modlitwę, pierwszą, jaką tu usłyszałem od wielu dni, i wszyscy z zapałem rzucili się na jedzenie. Dzban z piwem nie przestawał krążyć i Natty znów pociągnął długi łyk, a zaraz potem następny. Podczas jedzenia ustały prawie wszystkie rozmowy, ale gdy odłożyliśmy puste miski, Natty nieco chwiejnie wstał na nogi.

– Dziękuję, dobra pani – zwrócił się do kucharki, a ta z gracją lekko dygnęła. – Od miesięcy nie jadłem nic tak smacznego!

– Ani nikt z nas, chłopcze – odparła kobieta.

– Bo bogacze nie patrzą, czy ktoś głoduje! Ale teraz już ich mamy, ich owce i jelenie. – Głos łamał mu się ze wzruszenia. – Nareszcie jesteśmy wolni! Wolno nam jeść i wolno nam mówić!

– Dobrze prawisz, chłopcze!

– Wszyscy na tym skorzystamy! Rodzi się nowy świat, przepędzimy bogaczy, a prosty człowiek będzie miał własną ziemię, własny zawód, własne życie! Stworzymy Chrystusową Wspólnotę! – Jego policzki zrobiły się mokre od łez.

Zauważyłem, że łzy popłynęły też po policzkach innych.

Rozdział czterdziesty drugi

Następnego dnia wyruszyliśmy wcześnie rano, kierując się na południowy wschód. Poruszaliśmy się wolniej niż dotąd, bo wszyscy byli już mocno zmęczeni. Zrobiło się nieco chłodniej, ale za to parno; niebo pokrywała cienka warstewka mlecznych chmur. Dzięki wolniejszemu tempu szło mi się dużo lepiej.

Dotarliśmy do podnóża Mousehold Heath, skąd droga prowadziła w górę po łagodnym zboczu. Trzymałem się wioskowej grupy z wczoraj, a Natty nadal nie odstępował mnie na krok. Zatrzymaliśmy się na południowy posiłek złożony z chleba, sera i duszonego mięsa króliczego, ale gdy tylko zacząłem jeść, zjawił się posłaniec z wiadomością, że chce mnie widzieć kapitan Kett. Wstałem, odprowadzany zdumionymi spojrzeniami wieśniaków, którzy nie wiedzieli, że jestem tak ustosunkowany.

Poszedłem za posłańcem do czoła pochodu. Gdy po drodze mijaśmy miejsce, gdzie z dużą wprawą szlachtowano owce, z obrzydzeniem odwróciłem głowę od sterty wnętrzności, nad którymi bzyczały muchy.

– Dla obozu Ketta nadają się tylko najlepsze kawałki. – Posłaniec uśmiechnął się z dumą.

Poprowadził mnie do miejsca, gdzie ustawiono małe biurko i taboret, zapewne zabrane z któregoś z dworów. Robert Kett siedział przy nim nad stertą papierów; otaczali go brat William i kapitan Miles w półzbroi, a także kilku mężczyzn, częściowo w wojskowych uniformach, i jeden duchowny w komży.

Robert Kett wyglądał na zmęczonego, ale gdy podniósł na mnie wzrok, jego oczy nadal świeciły blaskiem. Nie powitał mnie uśmiechem.

– Jak się dziś czujesz po marszu, komisarzu Shardlake? – spytał, po czym parsknął śmiechem. – Wybacz, ale wyglądasz jak stary wieśniak. Ale nic się nie martw, mamy twój sakwojaż i togę.

– Czuję się lepiej, bo idziemy wolniej – odparłem. – Tylko moje buty zaczynają się już rozpadać.

– Musimy ci sprawić parę solidnych wiejskich buciorów z ćwiekami. Takich, w jakich chodzi większość naszych ludzi. W każdym razie ci, których na nie stać.

– Byłbym wdzięczny, panie Kett.

– Od teraz już nie pan, tylko kapitan Kett – poprawił mnie ostrym tonem William.

– Oczywiście.

– Wkrótce dotrzemy na wierzchołek Mousehold Heath i nasza długa podróż dobiegnie końca – powiedział Robert. – Tam rozbijemy ostateczne obozowisko. Raz jeszcze w całym kraju zabrzmią dzwony i zapłoną latarnie sygnalizacyjne. Zostały już rozpuszczone wici, żeby nowi ludzie do nas dołączali i donosili nam zapasy prowiantu. Panowie, których nie pojmaliśmy, już uciekli. Jutro podzielimy ludzi według historycznego norfolskiego zwyczaju na seciny po stu chłopa i wybierzemy ich reprezentantów. – Wbił we mnie twarde spojrzenie. – Nasi ludzie muszą się zorganizować. Po wyborze reprezentantów sporządzimy listy naszych bolączek i żądań pod adresem króla oraz członków komisji. I roześlemy po kraju nakazy rekwizycji dóbr w imieniu króla i protektora.

– Zaraz potem musimy przystąpić do osądzenia pojmanych panów – wtrącił duchowny. – Ich liczba jeszcze wzrośnie, a są wśród nas tacy, którzy chętnie by ich pozabijali. Przeprowadzenie procesów sądowych zgodnie z prawem i spisanie wszystkich niegodziwości pomoże opanować zapędy zwolenników krwawej zemsty.

– Mamy w naszym gronie paru skrybów i młodego jurystę, pana Godsalve’a, choć ten pewnie by uciekł, gdyby tylko mógł. – Robert Kett pokiwał głową. – Twoje doświadczenie prawnicze byłoby jednak dla nas bezcenne, panie Shardlake,. Potrzebna nam będzie fachowa pomoc w kwestiach prawnych i przy zbieraniu dowodów.

– Rozumiem.

– Gdy dotrzemy na Mousehold Heath, wszystkich znających się na ciesielce czeka ogrom pracy. Będą musieli pościnać drzewa w lesie Thorpe i zbudować z nich szałasy. Tę suchą pogodę musiał nam zesłać sam Pan Bóg, ale z całą pewnością nie potrwa ona wiecznie. Cieśle zbudują też miejsce wymierzania sprawiedliwości. – Ton kapitana Ketta nabrał surowości. – Wiem, że jesteś człowiekiem sumiennym, komisarzu Shardlake, i nie podejmujesz pochopnych decyzji, ale czas się zdecydować: chcesz nam pomóc czy wolisz dołączyć do więźniów?

Zaczerpnąłem głęboko powietrza.

– Już się zdecydowałem, kapitanie. Pomogę wam w kwestiach prawnych przy przeprowadzeniu procesów sądowych. Pod warunkiem jednakże, że jedyną karą za wyrządzone niegodziwości będzie więzienie.

– Nie da się powstrzymać części ludzi od wzięcia odwetu na tych, przez których tyle się wycierpieli – wtrącił niecierpliwie Miles.

– A może uważasz, że nawet więzienie to zbyt surowa kara – rzucił z przekąsem Robert Kett.

– Rozumiem, dlaczego nie możecie tak po prostu wypuścić więźniów – powiedziałem. – Mogliby się skrzyknąć przeciwko wam.

– To prawda – przyznał William. – Ale to także kwestia sprawiedliwości.

– Na Mousehold Heath umieścimy więźniów w starym pałacu hrabiego Surrey – oznajmił Robert. – Będą tam mieli niezbyt ciężkie warunki.

– A zatem, czy składasz taką samą przysięgę, jaką złożyli wszyscy w obozowisku? – zwrócił się do mnie William. – Że jesteśmy razem, cokolwiek by się działo?

Zacisnąłem pięści i dopiero teraz poczułem, jak trzęsą mi się ręce.

– Tego nie mogę zrobić, przynajmniej na razie – zwróciłem się do Roberta. – Ale mogę przysiąc, że będę uczciwie pomagał we wszystkich kwestiach prawnych, jakie się pojawią w trakcie procesów. Rozumiem, że posiadanie w swoim składzie komisarza sądowego i korzystanie z jego rad będzie wam na rękę, więc nasze cele są zbieżne – dodałem hardo.

Rozzłościło to Williama.

– Dlaczego ten garbus ma nam dyktować swoje warunki? – burknął.

Ale brat uciszył go gestem ręki i uniósł leżący na biurku Nowy Testament po angielsku.

– Zatem przysięgnij, że będziesz nam pomagał. Przysięgasz przed całym obozem, nie przede mną.

Położyłem dłoń na Biblii i złożyłem przysięgę tak, jak sobie tego życzył, ale po jego oczach widziałem, że nie jest w pełni usatysfakcjonowany. Wiliam tylko odchrząknął.

Zapadła cisza. To ja przerwałem ją pytaniem:

– Czy wiecie, kiedy w Norfolk zjawią się członkowie komisji lorda protektora?

– Nie mamy żadnych pewnych wiadomości. – Robert pokręcił głową. – Ale mamy nadzieję, że wkrótce. I powitamy ich z radością.

Ciekawe, czy oni będą równie uradowani, pomyślałem.

Nie chciałem nadużywać jego cierpliwości, ale nie mogłem pominąć jeszcze jednej sprawy.

– Obiecałeś, kapitanie, że zastanowisz się nad uwolnieniem mojego asystenta, Nicholasa Overtona. Ponownie zwracam się o rozważenie mojej prośby. Jego jedyną winą jest wypowiedzenie bezmyślnych słów, za co nikt nie powinien być więziony.

Robert Kett spojrzał pytająco na Milesa, a ten wzruszył ramionami.

– Myślę, kapitanie, że możemy go wypuścić – powiedział. – Wybito mu już z głowy różne bzdury. I nie jest przyjacielem tych szalonych bliźniaków z Brikewell. Obrzucają go wyzwiskami bardziej niż kogokolwiek innego.

– A więc dobrze. – Robert pokiwał głową. – Kiedy dotrzemy na Mousehold Heath, Overton zostanie wypuszczony. – Popatrzył na mnie ostro. – Oczywiście pod warunkiem, że przysięgnie ci, że nie ucieknie. – Uniósł ostrzegawczo palec. – I wiedz, że będziesz osobiście za niego odpowiadał.

– Rozumiem.

Duchowny odchrząknął.

– Powinniśmy wyznaczyć kapelana naszego zgromadzenia. Kręci się tu zbyt wielu fałszywych proroków, którzy wieszczą Apokalipsę…

– Tak, tak, ojcze Chaundler. Dziękuję, komisarzu Shardlake. – Robert Kett kiwnął głową na znak, że spotkanie dobiegło końca, wstałem więc i wolnym krokiem powędrowałem do Baraka i naszych wieśniaków.

Szliśmy coraz bardziej stromym zboczem. Kapitan Kett jechał na czele pieszej kolumny, którą zamykała długa kawalkada ciągniętych przez woły, osły i konie wozów z zaopatrzeniem oraz kilka z więźniami, pilnowanymi przez uzbrojonych strażników. Ze zdumieniem uświadomiłem sobie, że jest piątek, dwunasty lipca, i od wyjazdu do Wymondham w sprawie Isabelli minął niecały tydzień. Przeszliśmy przez wioskę Sprowston ze zwalonymi płotami wokół pastwiska owiec i dworem noszącym wyraźne ślady splądrowania. Właśnie wyprowadzono z niego mężczyznę w eleganckim dublecie i rajtuzach; wrzeszczał na swoich prześladowców, wyzywając ich od parszywych psów i wieprzów, i dopiero uderzenie w głowę, któremu towarzyszyło polecenie, by „przestał się wydzierać”, przerwały potok obelg. Stary Hector Johnson, który zastąpił Natty’ego w roli mojego opiekuna, wyjaśnił, że to John Corbett.

– Prawnik dorobkiewicz w typie Flowerdewa, który wykupił dawne włości klasztorne – dodał, patrząc na mnie z ukosa.

– Nigdy nie byłem prawnikiem dorobkiewiczem – odwarknąłem ze złością, choć od razu stanął mi przed oczami mój elegancki dom w Londynie.

– Tylko się z tobą drażnię, panie – rzucił Johnson z uśmiechem. – To takie nasze norfolskie poczucie humoru.

Podczas gdy Corbetta ciągnięto do wozu, z jego posiadłości zabierano wszystko, co mogło się przydać. Ze stajni wyprowadzono konie, a z domu wyniesiono kosztowności – w tym srebrny talerz i zbiór monet – i zaniesiono na czoło kolumny, gdzie wśród starszyzny otaczającej Roberta Ketta był skarbnik, którego zadaniem było przejmowanie całego zdobycznego złota i srebra.

Nie mogłem się uwolnić od cynicznych wątpliwości, ile z zarekwirowanych monet zostaje w sakiewkach tych, którzy niosą je do skarbnika. Na szczęście Robert nie powrócił już do tematu złota Isabelli, które nadal tkwiło w mojej sakiewce.

Kawałek dalej dotarliśmy do starych zabudowań kościelnych, które adaptowano na ogromny gołębnik. Grupa mężczyzn uzbrojonych w łuki i strzały rozstawiła się wokół budynku, podczas gdy inni weszli do środka z wielkimi młotami. Po paru minutach z wnętrza wyfrunęły setki gołębi, z których część została od razu zestrzelona przez łuczników, tak jak na polu Witheringtona. Ludzie z młotami przystąpili tymczasem do demolowania gołębnika od środka i wkrótce dach budowli runął.

Przechodzący obok radośnie wiwatowali i zachęcali ich okrzykami.

– Co tu było przedtem? – spytałem idącego koło mnie mężczyznę, który reagował na ten obraz zniszczenia ze szczególną satysfakcją.

– Przed wywłaszczeniem był tu szpital dla trędowatych – odparł. – W zeszłym roku budynki wykupił Corbett, żeby jego gołębie mogły wykradać nasze plony.

– Widziałem, jakie zniszczenia mogą powodować gołębie.

– Już nie będą mogły – prychnął triumfalnie.

Dołączyła do nas grupa mieszkańców Sprowston i kolumna ruszyła w dalszą drogę. W oddali ukazała się ogromna rezydencja hrabiego Surrey, ale Robert Kett skręcił w stronę znajdującej się nieco bliżej dużej kaplicy. Tuż za nią skarpa opadała ostro ku brzegowi rzeki Wensum, za którą ciągnęło się Norwich. Niebo się przejaśniło i naszym oczom ukazał się najbardziej niezwykły widok, jaki w życiu widziałem: w dole rzeka, dalej miasto otoczone murami obronnymi, a w nim niezliczone wieże kościelne, wielki masyw zamku i dominująca nad wszystkim potężna wieża katedry, która w przejrzystym powietrzu wydawała się bliska niemal na wyciągnięcie ręki.

Podszedł Barak i z przejęcia aż gwizdnął.

– Co za widok! – powiedział. – Naprawdę niesamowity. A my mamy najlepszy punkt widokowy.

Po tłumie przekazywano sobie polecenie, że ludzie mają się grupować według wiosek lub parafii i czekać na kogoś, kto wskaże wyznaczone miejsce obozowania.

– A co z nami? – zwróciłem się do Baraka.

– Możemy dołączyć do tych ze Swardeston. Wyglądają na przyzwoitych ludzi.

– To prawda – przyznałem.

Spojrzałem na pałac Surrey. Był ogromną budowlą w stylu włoskim z rzeźbionymi kolumnami, wielkimi oknami i wysokim murem; zupełnie nie pasował wyglądem do otaczającego go wrzosowiska. Kilku mężczyzn właśnie wyprowadzało z niego elegancko ubranego człowieka, zapewne wyznaczonego przez króla zarządcę, czemu przyglądała się zbita w gromadkę służba pałacowa. Mimo gorących protestów mężczyznę odprowadzono na bok.

– Dziwne, że Kett nie wybrał pałacu Surrey na swoją kwaterę – odezwałem się cicho.

– Siedzenie w hrabiowskim pałacu nie wyglądałoby za dobrze. – Barak pokręcił głową.

– Pewnie nie.

– A poza tym coś tak wielkiego to wymarzony cel, jeśli rada miejska postanowi ustawić armatę na brzegu rzeki.

– Jack, myślisz już jak jeden z rebeliantów. – Uśmiechnąłem się.

– To prawda. I tak się czuję, bo to wyjątkowo słuszna sprawa.

– Zauważyłem też, że od przyłączenia się do nich prawie w ogóle nie pijesz. Choć od niektórych ognisk dochodzą pijackie wrzaski.

– Muszę zachować jasną głowę.

– I zajmuje ci ją coś, co odwraca twoją uwagę od Tamasin. Pozwolą ci do niej napisać?

– Jeszcze nie pytałem. Chcę odczekać dzień lub dwa, aż wszystko się uspokoi. – Spojrzał na mnie badawczo. – Dostrzegasz słuszność w tym, co ci ludzie robią?

– Nie jestem do końca pewien. Na razie nie. – Westchnąłem. – Przysiągłem, że im pomogę w przeprowadzeniu procesów, i tyle. Nadal się boję, że to wszystko może się skończyć strasznym przelewem krwi.

– Czyli jak zwykle tkwisz pośrodku – rzekł z uśmiechem Barak, lecz po chwili jego twarz spoważniała. – Wkrótce jednak będziesz musiał zleźć z tego płotu i opowiedzieć się po którejś ze stron.

Powiodłem wzrokiem po panoramie miasta.

– Myślisz o kapitanie Ketcie? – spytałem.

– Myślę, że to najbardziej niezwykły człowiek, jakiego spotkałem od czasów lorda Cromwella. Jest jak tamten silny, ma takie same zdolności negocjacyjne i taką samą pewność siebie, co mógł latami w sobie wyrabiać jako lokalny polityk i przywódca gildii. Brak mu natomiast cromwellowskiego okrucieństwa i skłonności do tego, by wymuszać respektowanie swojego zdania. Ma też charyzmę i zdolności organizacyjne, a sądząc po tym, jak organizuje to obozowisko, autentycznie wierzy, że wszyscy są sobie równi.

Takie peany na czyjąś cześć były w ustach Baraka czymś niezwykłym.

– Tylko nie zapominaj, że jest też zaradnym przedsiębiorcą i właścicielem ziemskim – powiedziałem z uśmiechem. – Może go uwierać to, że nigdy nie osiągnął statusu wielkiego pana.

– Teraz kieruje nim chęć pomagania prostym ludziom. I nie uznaje aktów przemocy, mimo że w tych okolicznościach nie jest to łatwe.

Pokiwałem głową.

– Ciekawe, jakie ma zapatrywania religijne.

– Zapewne protestanckie, jak większość ludzi w Norfolk. – Barak wzruszył ramionami i popatrzył na miasto. – Radni miejscy muszą tam popuszczać w gacie ze strachu.

– To prawda – przyznałem.

Patrząc na miasto, nagle uświadomiłem sobie, że obrzeżone rzeką z jednej strony i murami miejskimi z pozostałych, przypomina kształtem wielką łzę. I znów pomyślałem o mieszkających tam ludziach, z którymi zetknęliśmy się w ciągu ostatnich tygodni: o Josephine i Edwardzie Brownach, Isabelli i Chawrym, Smoluchu Scamblerze i Johnie Boleynie w zamkowym lochu. Co się teraz z nimi stanie?

Daleko po zachodniej stronie miasta usłyszałem bicie dzwonu, po którym rozdzwoniły się inne w różnych miejscach Norwich. Rozbłysła też latarnia sygnalizacyjna, a chwilę po tym następna i kolejna. Lud Norfolk wzywano na Mousehold Heath.

Część czwarta
MOUSEHOLD HEATH

Rozdział czterdziesty trzeci

Minęły dwa dni, od kiedy dotarliśmy na Mousehold Heath. Była niedziela po południu. Siedziałem z Nicholasem i Barakiem w wejściu do pachnącego świeżym drewnem szałasu, z dachem pokrytym darnią i posłaniami z paproci. To na nich wszyscy trzej „zalegaliśmy” na noc, jak mówiło się w Norfolk. Szałas miał wysokość zaledwie czterech stóp i nie dawało się w nim wyprostować, ale zapewniał podstawową ochronę przed deszczem i chłodem. Przez ostatnie dwa dni na wrzosowisku postawiono setki takich szałasów, a z lasu Thorpe na południu wciąż dochodziły odgłosy piłowania drewna, bo kilkudziesięciu drwali nie przestawało rżnąć świeżo ściętych pni na deski. Wśród rebeliantów było wielu specjalistów, na pomoc przybyli też członkowie gildii ciesielskiej z Norwich.

Szałasy stawiano w kręgach, grupując w nich mieszkańców jednej wioski lub członków zorganizowanych grup, i zgodnie z tradycyjnym podziałem administracyjnym Norfolk tworzono z nich seciny. Dawni wojskowi oraz starostowie secin, wybrani zwykle spośród lokalnych działaczy, nadzorowali rozmieszczanie lokatorów. Między kręgami szałasów wytyczano ścieżki. Barak, ja i zwolniony wczoraj Nicholas dołączyliśmy do ludzi ze Swardeston. Podobnie jak młody Natty i dawny żołnierz, Hector Johnson, którzy twardo się nas trzymali, częściowo zapewne po to, by mieć nas na oku, ale przypuszczałem, że również dlatego, że byli tu sami i nie mieli gdzie się podziać. Wioskowi odnosili się bardzo przyjaźnie do Baraka, natomiast mnie i Nicholasa – zwłaszcza jego – traktowali z wyraźną rezerwą. Od chwili zwolnienia i przejścia pod moją kuratelę Nicholas zachowywał się bardzo spokojnie; był jak na siebie niezwykle milczący.

Pośrodku każdego kręgu szałasów znajdowało się miejsce na ognisko, obłożone kamieniami, żeby pożółkła trawa na Mousehold Heath nie zajęła się ogniem. Wodę donoszono w bukłakach z Wensum, a nawet przywożono na koniach z rzeki Yare, z odległości niemal ośmiu mil. Nasz kocioł z wodą już stał nad ogniem, bo jak się okazało, na dzisiejszą kolację miał być łabędź.

Wstałem ostrożnie, by rozprostować nogi. Nasz krąg znajdował się niedaleko miejsca, skąd dwa dni wcześniej oglądaliśmy z Barakiem panoramę Norwich. Teraz też wstał i stanął obok mnie, ale Nicholas nie uniósł nawet głowy. Siedział nieruchomo i z nadąsaną miną obrywał żółte kwiatki z łodygi starca jakubka. Podeszliśmy z Barakiem do krawędzi skarpy. Za naszymi plecami rozciągało się morze szałasów, ciągnące się przez kilka mil na wschód. Co wieczór na obrzeżach zapalano latarnie sygnalizacyjne, które miały pomagać nowym przybyszom w wyszukiwaniu miejsca w obozowisku. Całe Mousehold Heath kipiało życiem. Barwne proporce powiewały nad kręgami, po piaszczystych traktach turkotały wozy z dostawami świeżej żywności, samozwańczy prorok przemawiał do grupki słuchaczy, wieszcząc rychłe nadejście królestwa Chrystusa. Tłumy koczujące na Mousehold Heath zwabiły przekupniów: niektórzy z osłami, inni z zawieszonymi na szyi tacami z towarem kręcili się po obozowisku, nawołując: „Do mnie! Do mnie! Mam to, czego wam trzeba!” i przekazując wieści z innych obozowisk w kraju. Kawałek dalej kilka osób wyładowywało z wozu cegły i wyposażenie kuźni. Wiwatami powitano pojawienie się wozu z beczkami piwa. Okolica była sucha jak pieprz i nigdzie – łącznie ze starymi wyrobiskami żwiru i wapienia – nie było kropli wody, bo deszcz natychmiast wsiąkał w piaszczystą glebę.

Rano odprawiono nabożeństwo, ale po nim – mimo niedzieli i omdlewającego upału – ludzie zabrali się do tak wytężonej pracy, jakiej nigdy wcześniej nie widziałem. Odwróciłem się i powiodłem wzrokiem po roztaczającej się ze skarpy niezwykłej panoramie wijącej się u stóp rzeki i leżącego za nią Norwich. Gdy tego ranka gromadka chłopców i mężczyzn zeszła po stromej skarpie, by popływać w rzece – wszyscy byliśmy strasznie brudni i cuchnęliśmy potem – stojący na moście Bishopsgate konstable zaczęli strzelać do nich z łuków, co zmusiło kąpiących do przeniesienia się dalej w dół rzeki. Bramy miejskie były dla nas nadal zamknięte.

– Ile ludzi przebywa obecnie w obozowisku? – spytałem Baraka.

– Od pięciu do sześciu tysięcy. – Roześmiał się z niedowierzaniem. – Pamiętasz wyprawę starego króla do Yorku? Trochę odchodzi w cień w porównaniu z tym, co?

– Wszystko, z czym miałem do tej pory do czynienia, odchodzi w cień. – Uśmiechnąłem się i poprawiłem kapelusz na głowie. – Tyle że akurat tu za dużo cienia nie ma. – Obaj byliśmy już mocno opaleni, choć nosiliśmy kapelusze z szerokimi rondami, a nasze koszule były brudne i przepocone. Barak dla wygody odczepił dziś sztuczną rękę i jeden jego rękaw zwisał pusty. Fizycznie obaj wtopiliśmy się już nieźle w warunki obozowe, natomiast Nicholas ze swoją bladą cerą, schodzącą od słońca skórą i żółknącymi siniakami bardzo odstawał od otoczenia. Pierwsze dni na Mousehold Heath przesiedział wraz z innymi pojmanymi w dawnym pałacu hrabiego Surrey, który stał kawałek dalej na krawędzi skarpy, nieopodal drogi prowadzącej z Bishopsgate, blisko ruin pozostałych po dawnym klasztorze. Pałacu strzegli teraz ludzie kapitana Ketta i widoczne przez otwartą bramę jońskie kolumny pośrodku i boczne pawilony w kształcie świątyń bardziej niż zwykle kłuły w oczy w siermiężnym otoczeniu. W środku siedzieli obaj bliźniacy i synowie Flowerdewa. Ogród ciągnący się od bogato zdobionej bramy do murów pałacu zajmowali teraz obozowicze, którzy rozstawili wyniesione z pałacu brezentowe namioty. Pałac wykorzystywano też jako magazyn i właśnie przed chwilą podjechał do głównego wejścia wielki wóz z bronią: halabardami, toporami, mieczami i łukami.

– Czemu zwożą tu tyle broni, skoro myślą, że protektor i członkowie komisji spełnią ich żądania? – spytałem cicho Baraka. Powiodłem wzrokiem po krawędzi skarpy, gdzie w kilku strategicznych punktach rozmieszczono oddziały zbrojnych, a nawet postawiono kilka armat.

– Może się boją że panowie, którzy im się wymknęli, powrócą tu z oddziałami żołnierzy – odparł. – A poza tym, jeśli się siada do negocjacji, dobrze jest mieć za plecami trochę żelastwa. Widać wydzielono ten teren do ćwiczeń łuczniczych.

– Kto właściwie rządzi w tym obozie? Kett czy dawni wojskowi? – mruknąłem, przypatrując się grupce mężczyzn kopiących obozową latrynę. Dowodził nimi mężczyzna w półzbroi, znaku rozpoznawczym byłych żołnierzy; od jego napierśnika odbijały się promienie słońca. Niejadalne resztki owiec i odchody tysięcy obozowiczów czyniły kopanie takich dołów koniecznością, bo w przeciwnym razie groziłoby nam błyskawiczne rozprzestrzenienie się zarazy, a miałem już okazję się przekonać, co dyzenteria potrafi zdziałać w obozie wojskowym.

– Oczywiście, że Robert Kett – odparł Barak. – Pamiętasz wczorajszy wieczór, gdy jakaś grupa się spiła? Najpierw żołnierze przykrócili ich zapędy, ale potem zjawił się on, przypomniał im, że utrzymywanie porządku i dyscypliny jest dowodem na to, że potrafią sami się rządzić, i widać było, jak jego słowa zawstydziły ludzi.

Pałac Surrey stał na samej krawędzi skarpy, tuż obok drogi wiodącej z mostu Bishopsgate. Kawałek dalej na brzegu skarpy widać było kaplicę Świętego Michała, pozostałość po dawnym klasztorze, a obecnie kwaterę główną Ketta. To właśnie tam zjeżdżali się od dwóch dni konni posłańcy z wiadomościami z całego kraju.

– Spójrz. – Barak dotknął mojego ramienia. – Ktoś do nas jedzie.

Drogą prowadzącą od Bishopsgate jechała niewielka grupka ludzi. Po chwili zbliżyli się na tyle, że rozpoznałem wśród nich niską, otyłą sylwetkę burmistrza Codda, obok którego jechał szczupły siwowłosy mężczyzna w stroju radnego miejskiego. Przez chwilę myślałem nawet, że to może być Gawen Reynolds, który jedzie upomnieć się o wnuków, lecz z bliska okazało się, że mężczyzna jest potężniej zbudowany i ma szlachetniejszą twarz. Tuż za nim jechało dwóch duchownych w komżach; jednym z nich był Robert Watson, którego widziałem głoszącego na rynku kazanie na rzecz spokoju społecznego. Towarzyszyło im sześciu mężczyzn w uniformach miejskich konstabli. Wszyscy sprawiali wrażenie nieco zalęknionych, ale najwyraźniej ich wizyta w obozie była wcześniej uzgodniona, bo na skarpie podjechało do nich kilku mężczyzn z najbliższego posterunku i po krótkiej rozmowie z Coddem odeskortowało gości do kaplicy Świętego Michała. Obozowicze przerywali pracę i przyglądali się przejazdowi kolorowo ubranych ojców miasta, tak bardzo odróżniających się wyglądem od mieszkańców obozowiska.

– Pijawki na plecach miejskiej biedoty! – wykrzyknął ktoś, ale jeden ze strażników Ketta od razu uniósł rękę uciszającym gestem.

Goście weszli na teren kaplicy, a konstable z końmi pozostali na zewnątrz w towarzystwie paru strażników Ketta. Schronili się w cieniu pod murem kaplicy i popatrywali na siebie nieufnie.

– A więc ojcowie miasta składają wizytę Kettowi – zauważyłem. – Nie wzywają go do siebie, tylko sami przyjeżdżają.

– Zdają sobie sprawę, że tysiące naszych mogłyby zejść na dół i bez trudu zająć miasto. I że wielu mieszczan jest po naszej stronie.

No proszę, „naszych”, „naszej”, pomyślałem.

– Poczekajmy i zobaczmy, co z tego wyjdzie.

Zwróciłem się w stronę naszego kręgu szałasów, nad którymi powiewał jasnozielony proporzec ze świętym Sebastianem przebitym mieczami, wzięty z kościoła w Swardeston pod wezwaniem tego świętego. Barak otrzymał polecenie, że od następnego dnia rano ma służyć Kettowi jako skryba. Ludzie umiejący pisać byli w tym towarzystwie na wagę złota.

Kilka osób siedziało w wejściach do niskich szałasów, szukając w nich cienia, ale większość zdolnych do pracy była zajęta wyrębem drzew w lesie Thorpe i rżnięciem ich na deski. W naszym kręgu zostały tylko wdowa Susan Everneke, ta sama, która powitała nas w lesie Eaton, oraz towarzysząca mężowi młoda kobieta w ciąży i ich kilkuletni synek. Kawałek dalej siedział Nicholas ze wzrokiem wbitym w ziemię, a obok niego Hector Johnson polerował zardzewiały miecz. Ja i Barak zawróciliśmy i usiedliśmy obok nich.

– Burmistrz Norwich złożył wizytę kapitanowi Kettowi – powiedziałem. – Widzieliśmy go, jak wchodził do kaplicy Świętego Michała.

– Niektórzy nazywają ją zamkiem Ketta – rzucił z uśmiechem Johnson.

Susan Everneke uniosła głowę znad szycia.

– To nieładnie tak prawić o kapitanie Ketcie, po tym wszystkim, co dla nas zrobił, panie. On nie potrzebuje żadnego zamku, chce tylko sprawiedliwości dla wszystkich.

– Tylko żartowałem – zaczął się tłumaczyć Johnson, wyraźnie zmieszany.

– Łyknij sobie piwa i przestań gadać głupoty. – Pani Everneke wzięła stojący obok duży dzban i podała nam.

Wszyscy z wdzięcznością pociągnęliśmy po łyku.

Oparłem plecy o drewnianą ramę naszego szałasu.

– Wygodnie ci tam, panie? – spytała.

Popatrzyłem na nią uważnie. Niektórzy w obozowisku, jak choćby siedzący opodal chłopczyk, patrzyli krzywo na moje plecy, ale w jej spojrzeniu była tylko szczera troska.

– Tak, dziękuję. Obawiałem się, że posłanie z liści paproci może się okazać niewygodne, ale wychodzi na to, że jest całkiem nieźle.

Z lasu Thorpe dobiegł huk walącego się kolejnego drzewa.

– Ci ludzie pracują bez wytchnienia – zauważył Barak.

– To prawda – potwierdziła pani Everneke. – Tak będzie aż do zachodu słońca. I wciąż dochodzą nowi, żeby im pomagać.

– Jak wielu przychodzi z Norwich? – spytałem.

– Wielu wyuczonych rzemieślników, ale słyszałem, że kapitan Kett chce, żeby miejska biedota nie ruszała się z miasta i tam go wspierała – odparł Barak.

Młoda ciężarna uniosła głowę znad szycia.

– Widziałam wczoraj parę kobiet, które wyglądały jak miejskie ladacznice. – Westchnęła. – Ale może dzięki temu chłopy nie będą molestować tych paru niewiast, które są w obozie.

– Twój mąż cię obroni, kochana – powiedziała pani Everneke. – Wróci o zachodzie słońca.

– Ten ogrom pracy wykonanej przez dwa dni naprawdę zdumiewa – dodałem. – Te szałasy, aprowizacja…

– My, wioskowi, potrafimy ze wszystkim sobie poradzić. – Pokiwała głową. – Budujemy swoje domy, siejemy i zbieramy plony, hodujemy zwierzynę. Jeśli nam tylko pozwalają – dorzuciła.

Ciężarna spojrzała na mnie.

– Może moje dziecko będzie miało szansę żyć i dorastać w zdrowiu. Wbrew knowaniom różnych jurystów.

Uśmiechnąłem się smutno.

– To prawda, że jestem prawnikiem, ale występowałem w Sądzie Próśb w imieniu takich jak ty. Dopiero lord Richard Rich mi to uniemożliwił.

– Wy przynajmniej macie po kawałku ziemi i możecie ją uprawiać, ja nie mam nawet tego – poskarżył się Johnson. – Dwa lata służyłem we Francji w wojsku starego króla Henryka i w tym czasie żona i syn mieli się zajmować naszym małym gospodarstwem. Pisałem do nich listy, ale nigdy nie dostałem odpowiedzi. Wiele listów wtedy ginęło. Na Boga, widziałem takie rzeczy, że odechciewało się wojaczki. Wojna wreszcie się skończyła, wróciłem i dowiedziałem się, że Sarę i Johna wygnano z naszej ziemi. I choć robiłem wszystko, co się dało, nie udało mi się ich odnaleźć. Przez następne trzy lata pracowałem dorywczo na wsi, a potem w karczmach zaczęły dochodzić do mnie słuchy, że prości ludzie biorą sprawy w swoje ręce, więc do nich przystałem. – Zacisnął pięści. – No i się udało. Może los pozwoli mi się teraz zemścić za wszystkie moje cierpienia. – Po jego pobrużdżonych policzkach spłynęły łzy.

Pani Everneke wyciągnęła rękę i położyła mu na ramieniu. Nicholas nagle się zerwał i bez słowa skrył się w szałasie. Stękając z wysiłku, opadłem na czworaki i ruszyłem za nim, dając Barakowi znak ręką, żeby został na miejscu.

Nicholas wcisnął się w kąt szałasu i usiadł w kucki z rękami na kolanach. W środku panował mrok, bo światło wpadało tu tylko przez otwór wejściowy. Usiadłem obok swojego asystenta, a on westchnął i spojrzał na mnie.

– Te ich opowieści… – mruknął. – Nigdy nie słyszałem, żeby ludzie w Anglii przeżywali takie rzeczy.

– I teraz ich cierpliwość się wyczerpała.

– Świat stanął na głowie. Tak, zetknąłem się z tym w pałacu Surrey.

Po raz pierwszy napomykał o swym uwięzieniu. Spojrzał w stronę wyjścia, za którym Johnson, Barak i obie kobiety nadal cicho rozmawiali. Z oddali dobiegał głos przemawiającego proroka: „Oto nadchodzi królestwo Chrystusowe, panowie zostaną obaleni, wszystko będzie wspólne i dokona się sprawiedliwość. Wybraniec Chrystusa obejmie rządy i zapanuje prawdziwa religia”.

– Chciałbym, żeby ten dureń wreszcie się zamknął – jęknął Nicholas. – Już od paru godzin tak ględzi! – Westchnął. – Wcześniej, gdy jeździliśmy po Norfolk i spierałem się z Tobym, to były tylko słowa, a to jest rzeczywistość. Tylko że to wciąż nieprawda. Społeczeństwo jest jak ciało, którym musi rządzić głowa. Czy nie tak nas zawsze uczono? I czy nie tak mówi Biblia?

– Biblią nigdy się specjalnie nie przejmowałeś – przypomniałem mu łagodnie. – Co się wydarzyło w pałacu Surrey?

Wlepił we mnie wzrok.

– Wyprowadzili nas z wozów, wszystkich w łańcuchach. Byliśmy cicho, bo się baliśmy, że mogą nas zabić. Nawet bliźniacy Boleyna milczeli. Niektórzy ze strażników udawali, że rzucają się na nas z tasakami i widłami, a potem otworzyli drzwi i wśród wiwatów gawiedzi wprowadzili nas do środka. To piękny pałac, w środku są kolumny, malowidła na suficie i piękne płaskorzeźby na ścianach, ale to już tylko pusta skorupa. Wszystkie meble wyniesiono, pewnie kiedy padł hrabia Surrey. Podzielili nas na grupy, porozmieszczali w pustych komnatach i kazali usiąść na podłodze ze związanymi nogami. Dzięki Bogu nie znalazłem się w jednym pomieszczeniu z bliźniakami, tylko z Witheringtonem, sąsiadem Boleyna z Brikewell. Kiedy strażnicy odeszli, zaczął zawodzić i odgrażać się, jak to protektor i jego ludzie powywieszają tych wszystkich drani. Myślałem, że dostanie apopleksji. Później przyprowadzono nowych więźniów, dozorca przyniósł nam jedzenie i powiedział, że mamy szczęście, że w ogóle coś dostajemy, bo powinni nas głodzić tak, jak my głodziliśmy lud. W pewnej chwili usłyszałem wrzaski z sąsiedniej komnaty i poznałem po głosie bliźniaków, a potem dobiegły stamtąd odgłosy uderzeń. Myślę, że spuścili młodym Boleynom lanie. – Chwilę milczał, po czym spojrzał na mnie i zapytał: – Kim są ci ludzie? Bo chyba nie wszyscy są prostymi chłopami.

– Z tego, co wiem, są wśród nich dzierżawcy i włościanie z małymi poletkami, robotnicy rolni i wiejscy rzemieślnicy: rzeźnicy, cieśle, ci, co kryją chaty strzechami. Cały przekrój wiejskiej społeczności. Niektórzy przyprowadzili żony, ale chyba większość kobiet została w domach z dziećmi i zajmuje się gospodarką. No i oczywiście są też wojskowi.

– Dezerterzy ze szkockiej wojny. Nic dziwnego, że ci cholerni Szkoci wygrywają – rzucił z goryczą w głosie Nicholas.

– Cała ta wojna to tragiczna pomyłka. Protektor nie powinien był się w nią pakować.

– Niemniej to obowiązek wszystkich, by wspierać przywódcę kraju w prowadzonej wojnie.

– Nawet wówczas, kiedy ta wojna nie jest sprawiedliwa? Kiedy jest brutalną inwazją z zamiarem podbicia innego kraju? Czy autorytet przywódcy oznacza, że należy zapomnieć o nakazach sumienia i rozsądku?

– Każdy bunt w czasie wojny jest niesłuszny. – Nicholas pokręcił głową.

– Wyprosiłem, żeby cię zwolnili, i dałem słowo honoru, że nie przysporzysz żadnych kłopotów – powiedziałem surowym tonem.

– Wiem o tym i nie przysporzę.

– No to trzymaj gębę na kłódkę i bacz na swoje maniery. Słuchaj, a może byśmy się przeszli po obozowisku, ty, ja i Jack?

– Mam się bratać z tymi, którzy mnie pobili? Nie. – Spojrzał w stronę wyjścia. – Ale Jack jest chyba w swoim żywiole.

– Myślę, że dla niego to po części ucieczka od własnych kłopotów. Ale to prawda: jest zwolennikiem Ketta.

– A ty?

– Sam nie wiem.

– Jak myślisz, co by powiedziała lady Elżbieta, gdyby wiedziała, że tu jesteś?

– Zostałem tu sprowadzony wbrew własnej woli – odparłem niepewnie.

Z dworu dobiegł odgłos kroków i otwór wejściowy przesłonił cień człowieka, który uklęknął na ziemi. Toby Lockswood z twarzą obrośniętą czarną brodą, jeszcze gęstszą i dłuższą niż poprzednio. Zmierzył Nicholasa zimnym wzrokiem, po czym spojrzał na mnie.

– Kapitan Kett życzy sobie twojej obecności, panie Shardlake – oznajmił. – Natychmiast.

Rozdział czterdziesty czwarty

Jak dawno wiedziałeś, że do tego dojdzie? – spytałem Toby’ego w drodze do kaplicy Świętego Michała. – Wiedziałeś o tym cały czas, będąc z nami?

– Nie – rzucił szorstkim tonem. – Dochodziły do mnie pogłoski, ale dopiero gdy po śmierci rodziców straciłem gospodarstwo, postanowiłem odszukać buntowników, którzy mieli wystąpić przeciwko panom, i się do nich przyłączyć. Kapitanowi Kettowi potrzebni są ludzie piśmienni.

– Byłeś bardzo pomocny w sprawie Boleyna. Wydawało mi się, że dobrze nam się pracowało.

Spojrzał na mnie przenikliwie niebieskimi oczami.

– Zawsze sumiennie wykonuję każdą powierzoną mi pracę, ale na Boleynie wcale mi nie zależało. A teraz pracuję dla dobra całego kraju.

Główne wejście do kaplicy było zamknięte i pilnowało go dwóch strażników z halabardami. Toby poprowadził mnie do bocznego i w drodze do niego ze zdumieniem zobaczyłem, że otwierają się drzwi i wychodzi z nich sir Richard Southwell, którego widziałem ostatnio u lady Marii. Towarzyszył mu John Atkinson, koleżka bliźniaków. Obaj byli w samych koszulach i rajtuzach, zapewne dlatego, by nie drażnić obozowiczów. Na mój widok na twarzy Southwella pojawił się grymas niezadowolenia, ale zaraz powrócił na nią typowy dla niego wyraz wyższości. Spojrzał na mnie z góry spod ciężkich powiek.

– Pan Shardlake – rzucił. – A więc przystałeś do rebeliantów.

– Sprowadzono mnie tu siłą – oświadczyłem. – Ale ty, sir Richardzie, najwyraźniej przebywasz tu z własnej woli.

– Sprawy tak się ułożyły, że potrzebne są pewne uzgodnienia. – Nachylił się do mnie. – W ogóle nas tu nie widziałeś, rozumiesz? Tak jak ja nie widziałem ciebie. Tak będzie lepiej dla nas obu. – Skinął głową na Atkinsona, a ten zmierzył mnie aroganckim spojrzeniem i obaj oddalili się stromą ścieżką wiodącą w dół do rzeki. Przechodząc obok strażników, Southwell machnął im przed oczami jakimś glejtem.

Popatrzyłem z niedowierzaniem na Toby’ego.

– On tutaj? Jeden z największych hodowców owiec w Norfolk? Prędzej spodziewałbym się ujrzeć go zamkniętego w pałacu Surrey.

– Tak jak powiedział, w ogóle go tu nie było. A teraz, panie, czeka na ciebie kapitan Kett.

W małej sieni Toby otworzył drzwi do głównej sali i wszedłem do środka. Ściany kaplicy były nadal bogato ozdobione, w oknach wciąż pozostały witraże. Ale poza tym nic z dawnego wystroju religijnego już się nie ostało. Na podwyższeniu, na którym niegdyś był ołtarz, teraz stały zawalony papierami stół i dwie prycze. Ustawiony przed stołem stelaż z dwiema zaciąganymi zasłonami zapewniał jaką taką prywatność tego miejsca, które pełniło funkcję zarówno gabinetu, jak i sypialni. W głównej nawie rozstawiono pod ścianami stoły i siedzący przy nich ludzie zawzięcie coś pisali. Koło drzwi kaplicy stał Robert Kett z siwymi włosami i brodą, jak zwykle schludnie przyciętą. Rozmawiał z burmistrzem, starym radnym miejskim i dwoma duchownymi.

– Przykro mi, że muszę już panów pożegnać, ale wzywają mnie pilne obowiązki – powiedział ciepłym, przyjaznym tonem. Czyżby to znaczyło, że wcześniej konferował w swoim biurze z Southwellem? – A więc uzgodniliśmy, że bramy Norwich zostaną jutro otwarte i że odbędzie się dodatkowy dzień targowy. I nie obawiajcie się, proszę. Nasi ludzie zachowają spokój i porządek. W końcu ten obóz powstał w imieniu króla. Ojcze Watson i ojcze Conyers, głoszenie przez was kazań w naszym obozie będzie zawsze mile widziane.

– Oby to pomogło wyrugować tych szalonych proroków, których tu widzieliśmy – rzucił Codd.

– Mamy kilka jeszcze bardziej nieokiełznanych dusz – rzekł Kett, skłaniając na bok głowę.

– Czy odprawialiście dziś nabożeństwo w obozie? – spytał Conyers, młody duchowny ze szczupłą ascetyczną twarzą i głębokim głosem kaznodziei.

– Mamy wśród nas duchownych. Odprawiają nabożeństwa przy użyciu nowego modlitewnika.

– Nikt się przeciw temu nie buntuje?

– Nikt. Wszyscy stosują się karnie do nowych reguł religijnych.

Obaj duchowni z zadowoleniem pokiwali głowami. Kett podał im rękę, a potem pożegnał się z burmistrzem i starszym radnym, którego nazywał panem Aldrichem.

Kiedy za przybyszami zamknęły się drzwi, uśmiechnął się w zadumie. A potem zwrócił się do mnie i nagle spoważniał. Poczułem na sobie przenikliwe spojrzenie jego piwnych oczu.

– Panie Shardlake, witam w naszym biurze. Myślę, że najwyższy czas, żebyśmy poważnie porozmawiali. Proszę, wejdź. – Wskazał podwyższenie i wszedł na nie pierwszy.

Idąc za nim, rzuciłem okiem na ludzi przy stołach. Ciekawe, co tam przepisują, pomyślałem. Kett zaciągnął za nami zasłonę i zmierzył mnie chłodnym spojrzeniem.

– Wspaniale sobie poradziłeś z organizacją tego wszystkiego, kapitanie – powiedziałem, by przerwać milczenie.

– Wiele lat zajęło mi organizowanie moich interesów, dogadywanie się z gildiami i zmaganie z przekupnymi i chciwymi urzędnikami w sprawach opactwa i jego ziemi. Najczęściej natykałem się na Flowerdewa. Po kimś takim można się już mierzyć z każdym.

– To… bardzo dziwny człowiek.

– Podejrzewam, że zwiał do Londynu. Może wypuszczę jego synów, bo to tylko dwaj przerażeni chłopcy.

– Myślę, że masz słuszność, kapitanie.

– A jak się miewa pan Overton? Od czasu, gdy kazałem go wypuścić, nie widziano go nigdzie w obozie. W przeciwieństwie do ciebie i Jacka Baraka.

Czyli ma niezłych szpiegów, pomyślałem.

– Sądzę, że poczuł się upokorzony uwięzieniem. Ale nie przysporzy kłopotów. Zawsze dotrzymuje słowa.

– Kłopotów przysparzają nam synowie twojego klienta, bracia Boleynowie. Ich nie wypuścimy, bo natychmiast dołączyliby do tych, którzy już skrzykują się przeciwko nam. Możemy ich natomiast przenieść do zamku w Norwich. Burmistrz Codd już się na to zgodził.

– Mogę jedynie potwierdzić, że to wyjątkowo niebezpieczni młodzi ludzie.

Popatrzyłem na prycze i Kett to zauważył.

– Tu pracuję i śpię. Moja żona Alice nie chce wrócić do Wymondham beze mnie. To dobra i lojalna kobieta.

Jego słowa przypomniały mi o Isabelli Boleyn. Czy ona i Chawry nadal przebywają w Norwich, czy wrócili do zdemolowanego Brikewell? Podniosłem głowę i zobaczyłem, że Kett z wyczekiwaniem mi się przypatruje.

– Przepraszam. Zamyśliłem się o ludziach, których znam z Norwich.

– O Johnie Boleynie?

– I jego rodzinie.

– No cóż, może będziesz mógł niedługo odwiedzić miasto. Jak widziałeś, właśnie skończyłem spotkanie z burmistrzem i radnym Aldrichem, drugim najbogatszym mieszkańcem Norwich. Niedługo ogłosimy w obozie, że miasto stoi dla nas otworem. Kiedy zaczęła się rebelia, rada miejska wysłała do Londynu posłańca, ale lord protektor poprosił tylko, by ci dwaj duchowni, których tu widziałeś, Watson i Conyers, mogli dwa razy dziennie wygłaszać kazania w naszym obozie. Targ zostanie ponownie otwarty, a ludzie dostali pieniądze, wynagrodzenia za wykonane usługi i żołd. Część pieniędzy została zarekwirowana szlachcie i pochodzi także z innych źródeł.

Nie rozwinął tego tematu, a ja zastanowiłem się, czy nie znaczy to przypadkiem, że Southwell przekazał okup za pozostawienie w spokoju wielkich stad owiec jego i lady Marii.

– Donoszą mi – ciągnął Kett – że w Ipswich i w Bury powstały nowe obozy. Ten w Ipswich liczy tysiąc ludzi, którzy już wymierzają sprawiedliwość miejscowej szlachcie. To również zakomunikuję naszym obozowiczom. A jutro nasi ludzie podejmą pierwszą wojskową akcję w celu zajęcia Yarmouth. Jeśli nam się powiedzie, będziemy mieli dostęp do wielkiego portu i tyle śledzi, ile nam się zamarzy. – W jego głosie dało się słyszeć podniecenie. – Wszędzie odnosimy sukcesy, panie Shardlake. Nie łudzę się i wiem, że radni Norwich działają nie w naszym, tylko swoim dobrze pojętym interesie, bo wiedzą, że moglibyśmy zejść ze skarpy, przekroczyć Wensum i przy udziale miejskiej biedoty zabrać wszystko bogatym kupcom. Chcemy jednak postępować zgodnie z prawem. Czy biorąc to pod uwagę, potwierdzasz, że pomożesz mi w procesach sądowych, które wkrótce zorganizujemy?

– Złożyłem już przysięgę, że w kwestiach prawa i sprawiedliwości będę ci uczciwie doradzał wszędzie tam, gdzie będzie to możliwe.

– To dobrze. I pamiętaj, że działamy w imieniu króla i protektora, w zgodzie z ich zamiarem wprowadzenia reform.

Pomyślałem o tym, co widziałem w obozowisku, i po raz pierwszy przyszło mi do głowy, że może jednak Kett ma rację i że akcje rebeliantów w różnych miejscach w kraju mogą pomóc członkom komisji do spraw grodzeń gruntów we wprowadzaniu nowego ładu na wsiach. A może stanie się to nawet bez ich udziału.

– Niedaleko stąd, pod wielkim starym dębem, organizujemy miejsce zgromadzeń i wymiaru sprawiedliwości – mówił dalej pełnym entuzjazmu głosem. – Tam będą się odbywały obrady i zostaną wydane wyroki na pojmanych wielmożów, a także na tych spośród nas, którzy samolubnie przywłaszczyli sobie pieniądze z trzebionych dworów, zamiast je dołożyć do wspólnej kiesy. – Skrzywił sie. – To hańba, że nawet w takim miejscu trafiają się ludzie, którzy okradają swoich braci.

– Czy nie znaczy to po prostu, kapitanie Kett, że ludzie są tylko ludźmi? – wtrąciłem.

Znów się skrzywił, a ja pomyślałem, że przy całej swojej mądrości i odwadze jest na swój sposób człowiekiem naiwnym.

– Ci, którzy nadużyli przywilejów wynikających z obozowych funkcji, zostaną stąd usunięci. Jeśli uznamy, że któryś z panów jest niewinny, zostanie puszczony wolno, ale ci zasługujący na karę zostaną odesłani do pałacu Surrey lub do zamku w Norwich.

– Nie dojdzie do egzekucji ani tortur?

– Nie dojdzie. Już ci to powiedziałem. Ten obóz będzie przykładem ładu i porządku. A procesy odbędą się zgodnie z regułami postępowań dowodowych, w czym w razie potrzeby będziesz mógł mi doradzać. Potrzebny mi jesteś tym bardziej, że uciekł Thomas Godsalve, ten młody prawnik.

– Przez wiele lat reprezentowałem biedotę w Sądzie Próśb i robiłem to do chwili, gdy lord Richard Rich pozbawił mnie stanowiska. I nawet kiedy wygrywałem, a było takich spraw wiele, wiedziałem, że to tylko kropla w morzu niesprawiedliwości.

Pokiwał ze zrozumieniem głową.

– Bolą mnie już nogi – poskarżył się. – Od świtu krążę po obozowisku i rozmawiam z nowo wybranymi starostami secin. Usiądźmy.

Popatrzyłem na jego inteligentną, zaciętą twarz, masywną posturę i uprzytomniłem sobie, że jest przecież o dziesięć lat ode mnie starszy.

Usiedliśmy naprzeciwko siebie po dwóch stronach stołu.

– Co masz nadzieję osiągnąć, kapitanie Kett, gdy to wszystko się skończy? – spytałem.

– Powrót lepszych dawnych czasów, ale nie tylko. Chcemy udziału prostych ludzi w nominowaniu lokalnych urzędników i powoływaniu przyszłych komisji do spraw grodzeń gruntów, które powinny działać na stałe.

– Tak by władza w terenie nie była już tylko w rękach możnych?

– Czy swoim istnieniem nie udowadniamy, że umiemy sami się rządzić i nie potrzeba nam do tego panów? – wybuchnął z niespodziewaną zawziętością. – Wiem, panie Shardlake, że wątpisz, by możni tego świata do tego dopuścili, ale ja wierzę, że lord protektor stanie po naszej stronie i obozy w całej Anglii przekonają Radę, że muszą się na to zgodzić. Tym razem to nie chłopska rewolta ani nie rebelia Cade’a, rozpaczliwe wojskowe powstanie przeciwko władzy. To coś zupełnie innego.

Znów pomyślałem, że jest naiwny i nie rozumie, że jedynym, na czym naprawdę zależy protektorowi, jest wojna ze Szkotami. Nabrałem powietrza.

– Kapitanie Kett, czy mogę mówić szczerze? – spytałem.

Rozłożył stwardniałe od pracy ręce.

– Każdy w tym obozie może mówić szczerze. Nawet ci, którzy są przeciwni naszym poczynaniom, będą mieli głos w nowym miejscu zgromadzeń. Nazywamy je Dębem Reformacji. Czyż to nie wspaniała nazwa?

Pomyślałem, że w dzisiejszych czasach może to znaczyć dwie rzeczy: reformację Kościoła lub reformowanie państwa, albo jedno i drugie. Nazwa była sprytnie dwuznaczna. Postanowiłem odpowiedzieć równie dwuznacznie.

– Większość członków Rady Królewskiej i wszyscy możni tego kraju wierzą, że według prawa boskiego w społeczeństwie głowa powinna rządzić nogami i że ludzie, którzy muszą się utrzymywać z pracy własnych rąk, nie powinni rządzić. Jestem całym sercem z tobą, obawiam się jednak, że nie doceniasz siły i zaciekłości ludzi trzymających władzę.

Niepokoiłem się, że Ketta może to zirytować, ale odpowiedział całkiem spokojnie.

– To nie boskie prawo, tylko ludzkie. To właśnie ono doprowadziło do strasznej niesprawiedliwości i musi zostać zmienione. Nie chcemy rujnować społeczeństwa, tylko je zreformować, a jedynym sposobem, by to zrobić, jest danie zwykłym ludziom prawa głosu w pewnych sprawach. – Głos mu stwardniał. – I uświadomienie panom, że ich władza, której nadużywali, nie jest nieograniczona. Skończyły się czasy, kiedy człowiek musi się płaszczyć przed swoim panem, zanim wolno mu będzie się odezwać.

Pozwoliłem sobie na uśmiech.

– Jeśli mnie pamięć nie myli, mieszkańcy Norfolk byli mniej od innych skłonni do wiernopoddaństwa – powiedziałem.

– To prawda, ale to nam może tylko pomóc w sytuacji, gdy prawdziwa władza pozostaje w rękach wielkich właścicieli ziemskich. Spójrz tutaj. – Wskazał na mały zegar ustawiony na stole. – Zabraliśmy to z jednego z dworów po drodze. Coś tak prostego i potrzebnego do tego, by wiedzieć, która jest godzina, a jednak posiadanie czegoś takiego wykracza poza możliwości większości ludzi, którzy są w tym obozie. A ten zegar wskazuje nową godzinę, panie Shardlake, zgodnie z wolą bożą. Godzinę prawdziwej reformacji, zarówno religijnej, jak i społecznej. Dlatego uważam, że nazwa miejsca naszych zgromadzeń jest naprawdę wspaniała.

– Tylko czy ktoś z nas może mieć pewność, że ta godzina wybiła? – odrzekłem.

Spojrzał na mnie poważnie.

– Kiedyś byłem gorliwym katolikiem i przyjaźniłem się ze starym opatem Wymondham – wyznał cicho. – Był przyzwoitym człowiekiem i na jego cześć nadałem imię synowi, ale teraz widzę, że mylił się w kwestiach religijnych. Gdy opactwo padło, do Wymondham przybył nowy kaznodzieja, zagorzały protestant, Henry King. I po jakimś czasie pojąłem, że to on ma rację. Zacząłem studiować Biblię i teraz rozumiem, że prawdziwe chrześcijaństwo polega na prawdzie i dążeniu do Wspólnoty. – Pokręcił głową. – Zmarnowałem za dużo życia na gromadzenie bogactwa.

Uśmiechnąłem się smutno i zacząłem cytować.

– Słuchałam Słowa Bożego, ale oddałam się próżności i pokusom świata. Wyparłam się Tego, który jest całą prawdą, i podążyłam za próżnymi i płochymi zachciankami serca.

Kett spojrzał na mnie z zaciekawieniem.

– Właśnie tak. Kto to powiedział?

– Świętej pamięci królowa Katarzyna Parr w swoich Lamentacjach grzesznika.

– Ach, ta kobieta była przyjaciółką prawdziwej religii. – W nagłym odruchu nachylił się ku mnie. – Czy tak jak ona, prawdziwie wierzysz w Biblię?

– Kiedyś wierzyłem, ale teraz już niczego nie jestem pewien.

– Myślisz, że królowa Katarzyna poparłaby nas w tym, co robimy?

Pokręciłem ze smutkiem głową.

– Nie. Myślę, że uznałaby was za buntowników i rebeliantów, tak jak jej szwagier sir William Herbert, gdy w maju stłumił rebelię.

– Niezwykle okrutnie, o ile mi wiadomo.

– Tak.

Robert Kett przyjrzał mi się i pogładził siwą brodę.

– Dzięki za szczere słowa, komisarzu Shardlake. Myślę jednak, że twoją duszę dręczy zbyt wiele wątpliwości.

A twoją zbyt mało, pomyślałem, lecz nie powiedziałem tego na głos. Przez chwilę obaj milczeliśmy. W końcu Kett jakby się otrząsnął, wyprostował i rzeczowym tonem oznajmił:

– Wszystkie obozy ślą do lorda protektora petycje, w których wyliczają swoje krzywdy. Właśnie pracujemy nad projektem naszej petycji. Musimy wysłać ją do Londynu, tak jak to robią inne obozy. Chciałbym prosić, żebyś się jej przyjrzał przed wysłaniem i upewnił, że nie została napisana zbyt koślawo.

– Jak sobie życzysz.

– Aby mieć pewność, że rekwirując w dworach żywność i inne dobra, nie robimy tego bezprawnie, wystawiamy oficjalne nakazy. Właśnie to robią ci ludzie przy stołach. – Wziął z biurka pismo i mi je podał. – Co o tym myślisz?

Na kartce było napisane:

My, przyjaciele i namiestnicy Jego Wysokości, upoważniamy wszystkich do dostarczania do obozu na Mousehold Heath wszelkich sztuk bydła i innych wiktuałów, gdziekolwiek by się znajdowały, bez uciekania się do przemocy i krzywdy wobec uczciwego lub biednego człowieka. Polecamy wszystkim, którzy dbają o honor Jego Wysokości i Jego majestat i którzy pragną Wspólnoty, by okazali posłuszeństwo nam i tym, których nazwiska niżej następują.

Podpisano:

Robert Kett

Pod tekstem widniały jeszcze dwa nieznane mi nazwiska, wypisane jak reszta dokumentu wprawną ręką skryby, obok których brakowało jednak podpisów.

– Kim są te dwie osoby? – spytałem.

– Starostowie obozowych secin, których dotyczy ten nakaz. Ludzie, którym zostaną zabrane dobra, dostaną pokwitowania.

– Ale…

– Tak?

Wziąłem głęboki oddech.

– Wybacz, ale nie posiadasz oficjalnego upoważnienia od protektora lub króla i nie jesteś jego namiestnikiem. Ten papier nie ma mocy prawnej, kapitanie Kett.

Jego spojrzenie stwardniało.

– Wszystko, co robimy, jest w interesie króla, protektora i członków jego komisji. Czy ten dokument nie świadczy o tym, że chcemy działać legalnie, w imieniu króla?

– To sprawa dyskusyjna – orzekłem ostrożnie, choć z prawnego punktu widzenia było to niczym innym jak licencjonowanym okradaniem, tyle że ludzi, którzy posiadają więcej, niż potrzebują, i robieniem tego dla dobra obozu. – Parsknąłem śmiechem. – Aż mi się przez ciebie kręci w głowie, kapitanie.

Nieoczekiwanie on też się roześmiał.

– Sam czuję zawroty głowy od mnogości spraw, które na nią spadły i czekają na załatwienie. Budujemy kuźnię do produkcji końskich podków i broni oraz piec do pieczenia chleba.

– Jak długo zamierzacie tu przebywać?

– Tak długo, jak będzie trzeba. – Kett na moment zamilkł, po czym się uśmiechnął. – Bo widzisz, panie Shardlake, mamy nad przeciwnikiem przewagę. Wiem doskonale, co Rada Królewska i parlament o nas myślą, choć sądzę, że sam lord protektor jest po naszej stronie. Ale po stronie obozów są też liczby, organizacja oraz, przynajmniej w naszym przypadku, pojmani panowie jako więźniowie i zakładnicy.

– A jeśli wyślą wojsko, tak jak przeciwko rebeliantom z południowego zachodu?

– Tamci nawoływali do przywrócenia starej mszy – odparł z uśmiechem. – My jesteśmy lojalni wobec nowego porządku religijnego. Poza tym skąd mieliby wziąć wojsko przeciw nam, skoro wysłali wojsko na zachód, a reszta sił jest zaangażowana w wojnę w Szkocji? – Wzrok nagle mu stwardniał, twarz przybrała surowy wyraz.

– Wszystko dobrze przemyślałeś, kapitanie.

– Nastał odpowiedni czas, mamy teraz szansę – rzucił, zaciskając pięści. Nie zareagowałem, a on znów się uśmiechnął. – Miło się z tobą rozmawiało, panie Shardlake, w przeciwieństwie do większości znanych mi prawników. Jutro wybieram się do Norwich na spotkanie z Coddem i Aldrichem. Wybierz się ze mną, jeśli chcesz, odwiedź przyjaciół. A we wtorek pomożesz mi w wymierzaniu sprawiedliwości pod Dębem Reformacji. Będziesz mi doradzał, zapisywał moje słowa. – Zawiesił głos, po czym dodał: – A ten twój Barak… Słyszałem, że potrafi całkiem sprawnie pisać lewą ręką. To prawda?

– Tak. Bardzo się starał tego nauczyć.

– Dobrze. Zatem może być pod Dębem Reformacji twoim skrybą. – Przyjrzał mi się uważnie. – Jest całkowicie po naszej stronie, tak?

– Myślę, że tak – odparłem, kiwając głową.

Przyszła mi do głowy czekająca w dalekim Londynie Tamasin. Pomyślałem też, że Kett jest zręcznym politykiem, bo udało mu się wciągnąć mnie jeszcze głębiej w sprawy obozu.

Rozdział czterdziesty piąty

Następnego ranka ludzie jak zwykle zerwali się o świcie. Zapowiadał się kolejny upalny dzień. Noc przespałem dobrze, choć w ciasnym szałasie, w którym ledwie mieściliśmy się we trzech, było duszno i głośno. Wszyscy niemiłosiernie cuchnęliśmy, ale zaczynaliśmy się już przyzwyczajać do kwaśnego smrodu potu, jaki bił od wszystkich mieszkańców obozu. Mężczyznom urosły rozwichrzone brody – mnie siwa, Barakowi ciemna, Nicholasowi ciemnoruda.

Na śniadanie pani Everneke rozdała wszystkim po porcji chleba i sera. Jadłem palcami, wiedząc, że jeszcze dwa tygodnie wcześniej myśl o życiu w takich warunkach mogłaby mnie przerazić. Co zaskakujące, mimo upału, spania na posłaniu z paproci i regularnego ruchu czułem się lepiej niż ostatnio, a moje ciało bardziej przypominało dobrze działający organizm niż worek obolałych kości, choć z powodu niedawnej kontuzji musiałem zachowywać ostrożność.

Wizyta Aldricha w obozie wywołała wśród ludzi wesołość. Okazało się, że radny mieszka w Swardeston, trzy mile dalej, i został przywieziony do Norwich przez grupę rebeliantów.

– On teraz nasz – oznajmił z zadowoleniem jeden z wioskowych.

Większość osób miała przydzielone prace do wykonania, ale niewielka grupka, w tym głównie kobiety, wybierała się na targ do Norwich. Poprzedniego wieczoru starostowie secin w towarzystwie żołnierzy obeszli obóz, wręczając każdemu mężczyźnie po szylingu jako wynagrodzenie za pracę. Po nowym – zdewaluowanym – szylingu, ale zawsze to jakiś pieniądz.

Młody Natty w skórzanej kamizeli i cienkich rajtuzach z podziwem obracał monetę w dużej opalonej dłoni.

– Pierwszy pieniądz, jaki widzę od tygodni – bąknął.

– Wracasz dziś do wyrębu drzew? – spytałem.

– Lepiej. Jeden z drwali będzie mnie uczył rżnąć deski. Może potem zostanę nawet jego terminatorem.

– I wrócisz do Sandlings?

– Może zostanę w Norwich. Nigdy specjalnie nie lubiłem morza. – Spojrzał na mnie, a ja przypomniałem sobie o wyrzuconych na brzeg zwłokach Waltera z głową rozbitą jak u Edith Boleyn. Jemu najwyraźniej też przyszło to na myśl, bo nachylił się i powiedział: – Mój znajomy przyszedł do obozu z grupą chłopów z Sandlings. Pochodzi z biednej wioski Wala Padbury’ego. Tak se myślę, że mógłbym go spytać, czy coś pamięta.

– Byłbym bardzo wdzięczny.

Johnson dźwignął się na nogi.

– Muszę iść na naradę starych żołnierzy – oznajmił. – Dzięki za posiłek, pani Everneke. Ominie mnie kazanie Conyersa, więc pomódl się za moją duszę.

– Na naradę tak wcześnie rano?

– Mamy dużo spraw do załatwienia.

Spojrzałem na niego ze zdziwieniem.

– A zatem ja i moi przyjaciele możemy iść do Norwich bez asysty? – spytałem.

– No, taki mamy rozkaz.

Popatrzył niepewnie na Nicholasa, a ten zrewanżował się złym błyskiem w zielonych oczach.

Po śniadaniu zebrały się setki ludzi, by wysłuchać kazania Thomasa Conyersa. Miało charakter ewangeliczny i przede wszystkim wzywało wiernych, by pamiętali, że Bóg na nich patrzy, i zachowywali się przyzwoicie i spokojnie, choć była w nim też mowa o potrzebie zlikwidowania chciwości w kraju i wyzbyciu się grzeszności. Słuchając go, pomyślałem, że kazanie zostało bardzo skrupulatnie wyważone. Byłem ciekaw, ilu słuchających go ludzi zalicza się do radykalnych protestantów. Niektórzy na pewno tak, ale podejrzewałem, że wielu po prostu płynie z prądem w nadziei na zaskarbienie sobie względów lorda protektora. Tradycjonaliści – a musieli tu być i tacy – trzymali głowy nisko opuszczone.

Potem wraz z innymi, którzy w większości mieli koszyki w rękach, ruszyliśmy w stronę Norwich. Mijając po drodze grupę mężczyzn kopiących kolejny wielki dół na pozostałości po zarżniętych owcach, omal nie padliśmy od straszliwego smrodu.

Patrzyliśmy na ludzi idących w dół po zboczu, przekraczających rzekę stojącym otworem mostem Bishopsgate i wkraczających do miasta. Panowało wśród nich radosne podniecenie i tylko przekupnie, którzy wracali z obozu, wyglądali na niepocieszonych, ponieważ nie mieli szans na konkurowanie z miejskim targiem.

– No cóż, wkrótce będziemy w Norwich – rzuciłem do Baraka i Nicholasa.

– Wolałbym, żeby oddali mi miecz – mruknął Nicholas. – Wizyta w mieście w podartej koszuli, jak byle wieśniak, jest upokarzająca.

– Ciesz się, że cię wypuścili – prychnął ze zniecierpliwieniem Barak, przyczepiając sobie sztuczną rękę. – Jeśli mamy zrobić wszystko to, co zaplanowaliśmy, czeka nas długi dzień. Dasz radę? – zwrócił się do mnie.

– Zrobię, co będę mógł. Chciałbym wstąpić Pod Panieńską Głowę, sprawdzić, czy nie ma do mnie listów, i wysłać swoje, a także oddać Isabelli pieniądze zabrane przez Flowerdewa, jeśli wciąż tam mieszka. Powinienem też pójść do zamku, żeby odwiedzić Boleyna, i zobaczyć się z Josephine i Edwardem. No i może z ciotką Scamblera. Rozejrzymy się za chłopakiem. Masz list do Tamasin?

– Tak. Napisałem jej tylko, że nasz powrót się opóźnił z powodu miejscowych zamieszek, ale nic mi nie grozi.

– To samo napisałem do Guya. – Odetchnąłem głęboko. – A także do sir Parry’ego, którego zapewniłem, że w miarę możności będę kontynuował śledztwo w sprawie Boleyna.

Barak rozejrzał się po otaczającym nas tłumie i lesie szałasów.

– Teraz to już wydaje się nieważne – bąknął.

– Nadal czuję się odpowiedzialny – oświadczyłem.

Dotarliśmy do drogi w chwili, gdy pojawili się na niej jeźdźcy w eleganckich, lecz skromnych strojach, z braćmi Robertem i Williamem Kettami na czele. W tej grupie dostrzegłem też Toby’ego Lockswooda. Przyjrzał nam się spod zmrużonych powiek, a Robert Kett przywołał mnie ruchem ręki.

– Panie Shardlake, niech Bóg da ci dobry ranek.

– I tobie, kapitanie.

Przywódca był w dobrym nastroju i tryskał energią, ale William Kett obrzucił nas ponurym spojrzeniem. Pomyślałem, że chyba uważa, że jego brat darzy mnie zbyt wielkim zaufaniem.

– Prace przy Dębie Reformacji są już niemal skończone – rzucił Robert. – Szykuj się na jutro.

– Będę gotów.

– Co planujesz dziś w Norwich? – spytał.

– Odwiedziny u przyjaciół i u pana Johna Boleyna w zamku.

– Ja planuję dalsze rozmowy z Coddem. Podobno powstał nowy obóz w Castle Rising, koło King’s Lynn, i wkrótce do nas dołączą. Wysłaliśmy naszych do Yarmouth, więc niedługo starczy dla wszystkich małży i śledzi! – Uśmiechnął się, powiódł wzrokiem po obozowisku, po czym ruszył w stronę stromego spadku ku rzece.

Ludzie na jego widok zaczęli wiwatować. Toby odłączył się od grupy i podjechał do nas.

– Po co chcesz odwiedzić Boleyna? – spytał.

– Nadal jest moim klientem.

– Słyszałem, że wczoraj w nocy jego bliźniacy skumali się z innymi więźniami i próbowali zorganizować ucieczkę. Siedzą teraz zakuci w łańcuchy. Może i są synami pana na włościach, ale to łobuzy i dzikusy.

– Znasz moje zdanie na ich temat – odrzekłem.

Nicholas spojrzał na niego ze złością i przez chwilę obawiałem się, że się na niego rzuci, ograniczył się jednak tylko do gorzkich słów:

– Łamałeś się z nami chlebem i nawet walczyłeś razem z nami przeciwko bliźniakom. A teraz traktujesz nas tak, jakbyśmy byli wrogami. Zawsze tak źle nas oceniałeś?

Barak wlepił w Toby’ego wzrok.

– No? – rzucił, czekając na jego odpowiedź.

Toby zaczerwienił się i przemknął wzrokiem po nas trzech.

– Już mówiłem panu Shardlake’owi, że jeśli mam coś do zrobienia, to uważam za sprawę honoru, by to robić jak najlepiej. Ale ty, młody, byłbyś gotów dołączyć do naszych wrogów, gdybyś tylko mógł. A co do Johna Boleyna… niezależnie od tego, czy wyrok na niego był słuszny, czy nie, ten człowiek zalicza się do panów. I to, że jego sprawa kosztowała życie dwóch prostych ludzi, zapewne jest dla was nieważnym szczegółem.

– Czy mimo to John Boleyn nie zasługuje na sprawiedliwy osąd? – spytałem.

– Jak my wszyscy. Ale tylko nieliczni mogą liczyć na wstawiennictwo lady Elżbiety i uzyskanie ułaskawienia. – Toby nachylił się z końskiego grzbietu. – Są tu ludzie z Brikewell, ci, co wtedy, kiedy rozprawiali się z gołębiami Witheringtona, wzięli was omyłkowo za członków komisji od grodzeń. Jeden z nich cię tu wypatrzył, panie Shardlake, i spytał mnie, co robisz w tym towarzystwie. Powiedziałem mu, że chyba jesteś faworytem kapitana Ketta. Ale radzę ci, byś nie lekceważył tych ludzi.

Zeszliśmy na płaski teren. Przechodząc przez rogatki mostu Bishopsgate, zauważyłem kolejne obwieszczenie protektora Somerseta i pomyślałem, że może dowiemy się z niego, kiedy przyjadą członkowie komisji. Okazało się jednak, że jest to tylko komunikat o nagrodzie dla tych, którzy wskażą renegatów i dezerterów podburzających lud do nieposłuszeństwa władzom. Zmartwiło mnie to, bo nie świadczyło o sympatii protektora dla ludzi zebranych w obozie.

Idąc Holme Street i mając wysokie mury dziedzińca katedralnego z jednej strony i wielki szpital – pod którym nadal siedzieli żebracy, potrząsając proszalnymi miskami – z drugiej, dostrzegłem znajomą twarz. Masywnie zbudowany mężczyzna z ciemną brodą stał w grupie kilku młodszych, śmiejąc się i żartując.

– To Vowell – powiedział ze zdziwieniem Barak.

– Tak. Chodźmy z nim pogadać.

Przepchnęliśmy się przez gromadę żebraków.

– Dzień dobry, panie Vowell – rzuciłem, niepewny, czy mnie rozpozna.

– Jurysta Shardlake – odrzekł bez chwili zastanowienia. – A więc jesteś wolny, panie.

– Jesteśmy w obozie na Mousehold Heath – wyjaśniłem.

– Więźniowie na przepustce – dorzucił Nicholas. – Przynajmniej ja.

– Ty też jesteś w obozie? – spytałem.

– Tak – odparł były zarządca Reynoldsa, z dumą wysuwając podbródek. – Od dawna mnie mierziło zachowanie wielmożów, nie mówiąc już o moim dawnym panu.

Przypomniałem sobie wieczór, gdy zobaczyłem go w gospodzie Pod Błękitnym Dzikiem. Mierziło cię tak bardzo, że pomogłeś zorganizować tę rebelię, pomyślałem.

– O nim i wszystkich podobnych mu draniach – dorzucił młody człowiek z rozjarzonymi złością oczami. – Bogaci kupcy z Norwich krzywdzili biedotę równie bezwzględnie, jak chciwi obszarnicy na wsi.

– Widziałeś może dom Sothertonów? – spytał Vowell.

– Nie.

– To jeszcze jedna rodzina bogaczy z Norwich. Stoi przy St Andrew’s Street. Ściany ma z kamienia, ale tak dobranego i oszlifowanego, że jest równy jak cegła. Pięknie to wygląda. Pomyśl o czasie i wysiłku, jakie musieli temu poświęcić pracujący za marne pensy kamieniarze i robotnicy.

Pomyślałem o Edwardzie Brownie i jego stwardniałych od odcisków dłoniach.

Vowell przysunął się bliżej mnie i spytał cicho:

– Planujesz, panie, wizytę u swojego klienta, Johna Boleyna?

– Tak, i u jego żony, jeśli jest jeszcze w Norwich.

Wzruszył ramionami.

– Pamiętaj, jakim gniazdem żmij jest ta rodzina – przestrzegł mnie. – Stary Reynolds i dwaj bliźniacy.

– Rusz się, Mikey – ponaglił go jeden z towarzyszy. – Spóźnimy się na targ.

Vowell spojrzał na mnie posępnie, kiwnął głową i odwrócił się.

Dotarliśmy do Tomblandu. Bramy w domach bogaczy były pozamykane na głucho, podobnie jak wjazd na dziedziniec katedralny. Po rynku nie kręcili się służący bogaczy, ale wyległa na niego masa biedoty, która zachowywała się z dużo większą pewnością siebie niż zwykle. W pewnej chwili usłyszałem nawet, jak jakiś obdartus krzyczy w stronę zakrytego okiennicą okna:

– Idziemy po was, kupcy z Norwich!

Barak przeczesał palcami brodę.

– Teraz rozumiesz, dlaczego radni miejscy szukają porozumienia z Kettem – powiedział. – Boją się, że jeśli się z nim nie dogadają, to będą następni. Jak myślisz, skąd się wzięły te pieniądze, które rozdawali wszystkim w obozie?

– Myślę, że część z nich pochodziła od ludzi ze wsi. Ale część zabrano z pańskich dworów.

– Czyli skradziono – dorzucił Nicholas.

Przypomniałem sobie Southwella wychodzącego z kaplicy Świętego Michała, ale nic nie powiedziałem.

Poszliśmy najpierw do zajazdu Pod Panieńską Głową. Tu też wszystkie drzwi były pozamykane, a okna zakryte okiennicami. Gdy zapukaliśmy, służący uchylił drzwi i zmierzył nas podejrzliwym spojrzeniem. Spytałem o pana Theobalda. Ten przyszedł po chwili i wytrzeszczył oczy na nasz widok. Wyjaśniłem, że trzymają nas w obozie, ale pozwolili nam zejść do miasta.

Zaprosił nas do opustoszałego zajazdu i załamał ręce.

– Że też daliście się do tego doprowadzić, komisarzu Shardlake. Bardzo współczuję. Powinniście, póki możecie, uciekać z miasta przez którąś z zachodnich bram. Konstable was nie zatrzymają. – Ściszył głos. – Wielu najbogatszych mieszkańców wyjeżdża.

– Przysiągłem, że nie ucieknę. – Przemilczałem, co jeszcze obiecałem Kettowi, bo uznałem, że im mniej ludzi o tym wie, tym lepiej.

Pan Theobald zacisnął pięści.

– Przysięgi składanie łotrom się nie liczą. Ta tłuszcza kręcąca się po Mousehold Heath, bezwstydnie kąpiąca się nago w rzece… W całym kraju trwają bunty i zamieszki i należy wszystkie je stłamsić. – Ściszył głos. – O świcie do Londynu pojechał pan Leonard Sotherton, by powiadomić lorda protektora o skali tego buntu i prosić o pomoc.

– Może kiedy zjawią się członkowie komisji do spraw grodzeń gruntu, sytuacja się uspokoi – odrzekłem wymijająco.

Przyjrzał mi się bacznie.

– Sprawy posunęły się już dalej. Wątpię, by w tej sytuacji w ogóle się zjawili. – Westchnął ciężko. – Zachowałem wasze togi, panie Shardlake. Chcecie je teraz zabrać?

– Jeszcze je potrzymaj, jeśli możesz. Chciałbym też prosić o wysłanie kilku listów.

– Słyszałem, że rebelianci kontrolują prawie całą okolicę. Zatrzymują pocztylionów i sprawdzają korespondencję.

– Zachowałem ostrożność w tym, co pisałem – oznajmiłem.

– Dopilnuję zatem, by listy zostały wysłane. Mam też jeden do was, panie. Przyszedł dwa dni temu, ale nie wiedziałem, gdzie was szukać. – Podał mi list od Parry’ego.

Usiadłem i od razu go przeczytałem.

Panie Shardlake,

od mojego ostatniego listu nie mam od Was żadnej wiadomości. Wiem, że w wielu miejscach kraju panuje chaos wywołany przez tych przeklętych rebeliantów, ale o ile mi wiadomo, na wschodzie Anglii jest spokój, a lady Elżbieta i ja bardzo się niepokoimy o sprawę, którą Wam powierzyliśmy. Prosimy zatem, abyście jak najszybciej pojawili się w Hatfield. Jak Wam wiadomo, lady Elżbieta poczyniła pewne starania na własną rękę i wygląda na to, że kobieta odpowiadająca opisem tej, która nas odwiedziła, przez jakiś czas przed złożeniem nam wizyty przebywała u pewnej biednej rodziny w pobliżu Hatfield, choć używała wówczas innego nazwiska. Staramy się ustalić jej wcześniejsze losy.

Najwyraźniej list został napisany, zanim do Hatfield dotarła wiadomość o zamieszkach na wschodzie Anglii.

– Nic nowego – zwróciłem się do swoich towarzyszy. – Poza tym, że sir Parry wzywa mnie do Hatfield.

– Moglibyśmy uciec – zasugerował Nicholas. – Mamy okazję.

Pokręciłem głową.

– Nie rzucam przysiąg na wiatr. – To była prawda, a poza tym, jeśli miałem szansę przyczynić się do przeprowadzenia procesów w zgodzie z prawem, to moim obowiązkiem było to zrobić.

– Dobrze powiedziane – rzucił Barak z uśmiechem.

Nicholas przygryzł wargę, ale już się nie odezwał.

Odłożyłem list.

– Panie Theobald, czy wiesz może, dokąd udała się pani Boleyn z zarządcą Chawrym?

– Mieli znaleźć sobie miejsce w którejś z gospód przy rynku.

– Dzięki. Spróbujemy jej tam poszukać.

Pożegnaliśmy się z właścicielem zajazdu. Pan Theobald patrzył na nas z żalem; jego dobrze zorganizowany świat właśnie przestawał istnieć.

Krążyliśmy ulicami Norwich, rozglądając się za Simonem Scamblerem, ale nigdzie nie było po nim śladu. Na schodach ratusza stali burmistrz Codd i radny Aldrich w towarzystwie uzbrojonych konstabli. Ten pierwszy wyglądał na wystraszonego, drugi czujnie się rozglądał. Po chwili z ratusza wyszedł, mocno kulejąc i podpierając się laską, jeszcze jeden starszy mężczyzna, z mieczem u boku. Dołączył do burmistrza i Aldricha. Ze zdumieniem rozpoznałem w nim Gawena Reynoldsa. Z marsową miną zamienił z Coddem kilka słów i choć ten uspokajająco położył mu rękę na ramieniu, Reynolds strząsnął ją niechętnym gestem, zszedł ze schodków i obrzucił wyzywającym spojrzeniem gawiedź kręcącą się po rynku.

– I tak powieszą twojego zięcia Boleyna, Gawenie Reynolds! – wykrzyknął ktoś z tłumu. – A kapitan Kett powiesi twoich wnuków!

Przez tłum przetoczyła się fala śmiechu i Reynolds poczerwieniał jak rak wrzucony do wrzątku. Nie bacząc na wysiłki Codda i Aldricha, wyciągnął miecz i zrobił krok do przodu.

– Przeklęci hultaje! Już ja dopilnuję, żebyście wszyscy zawiśli na szubienicy.

Niemal natychmiast otoczyła go gromada mężczyzn przybyłych z obozu, co można było poznać po ich wyglądzie. Jeden z nich, rosły zarośnięty drab, stanął przed Reynoldsem i wyciągnął nóż.

– No to chodź, stary draniu, zarżniemy cię jak barana – warknął.

Starzec zawahał się, widząc przed sobą przeważającą siłę. A potem skądś nadleciała główka kapusty i uderzyła go w rękę z mieczem. Broń wypadła mu z dłoni i mężczyzna z nożem kopniakiem odrzucił ją dalej. Tłum znów wybuchnął śmiechem.

– Radny Reynolds, rozkazuję ci cofnąć się tu do nas! – krzyknął burmistrz Codd. – Na rany Chrystusa, nie chcemy tu awantur!

Reynolds stracił już jednak kontrolę nad sobą i bluznął potokiem przekleństw. Otaczający go mężczyźni zacieśnili krąg i jeden z nich uderzył go w twarz z taką siłą, że starzec zatoczył się do tyłu. Żołnierze u szczytu schodów zrobili taki ruch, jakby chcieli interweniować, lecz Codd powstrzymał ich krzykiem.

– Nie, bo wybuchną rozruchy! – Po czym, zwracając się do ludzi otaczających Reynoldsa, z rozpaczą w głosie zawołał: – W imię rozsądku rozkazuję wam, cofnijcie się!

Ale było już za późno. Inny z mężczyzn popchnął Reynoldsa, a ten znów się zatoczył i omal nie upadł.

Stojący obok mnie Nicholas jakby nagle się przebudził.

– Może jest draniem, ale jest też bezbronnym starcem! – wykrzyknął.

Barak położył rękę na jego ramieniu, ale Nicholas ją strącił i rzucił się w stronę mężczyzn otaczających Reynoldsa.

– Przestańcie! – wrzasnął. – Nie macie wstydu? To tak wygląda prawo tego zdrajcy Ketta? – Odepchnął człowieka, który uderzył Reynoldsa.

Prowodyr ludzi z obozu na moment znieruchomiał, zaskoczony niespodziewanym atakiem, natychmiast jednak otrząsnął się i popchnął Nicholasa. Zwarli się i zaczęli mocować; otaczająca ich grupa zaczęła zagrzewać okrzykami swojego przywódcę. Podczas gdy burmistrz Codd patrzył przerażony, radny Aldrich dał znak żołnierzom, by przystąpili do akcji. Na widok ruszających dziesięciu uzbrojonych mężczyzn ludzie się cofnęli.

Barak zrobił parę kroków do przodu, założył ramię na szyję Nicholasa i szarpnął go do tyłu. Tymczasem kilku mężczyzn z tłumu przytrzymało jego przeciwnika. Reynolds zawrócił i kulejąc, gramolił się na schody; ze złością odtrącił rękę próbującego mu pomóc żołnierza. Aldrich coś mu powiedział i starzec, bełkocząc przekleństwa, skrył się we wnętrzu ratusza.

Burmistrz wzniósł obie ręce.

– Rozejdźcie się, proszę! – zawołał. – Potępiam zachowanie radnego Reynoldsa i dopilnuję, by został za nie ukarany!

Prowodyr grupy, który siłował się z Nicholasem, zmierzył Codda nienawistnym spojrzeniem, ale jeden z ludzi wykrzyknął:

– Daj spokój! Nie o to chodzi kapitanowi Kettowi!

Człowiek, który wcześniej uderzył Reynoldsa, ze złością wzruszył ramionami, ale dał się odciągnąć towarzyszom.

– Kapitan Kett się dowie, że nazwałeś go zdrajcą! – wykrzyknął w stronę Nicholasa.

Ze złością zwróciłem się do swojego asystenta, który stał zaczerwieniony, ciężko dysząc.

– Na litość boską! Coś ty, na rany Chrystusa, narobił? To przecież Reynolds sprowokował tę awanturę. Należało zostawić to radnym i żołnierzom, żeby się z tym uporali!

– Tłum mógł Reynoldsa zatłuc na śmierć. Nie mogłem do tego dopuścić!

– Dlaczego nie? – wtrącił zimno Barak. – Bez niego Norwich byłoby lepsze.

– Utraciłeś resztki honoru? – zapienił się Nicholas. Gromadząca się w nim od wielu dni złość wreszcie znalazła ujście.

– A ty straciłeś resztki rozsądku?! – odkrzyknął Barak. – Kett nie jest zdrajcą! Działa w imieniu króla i protektora!

Prześlizgnąłem się wzrokiem po tłumie. Pół rynku stało wpatrzone w ratusz; ludzie podawali sobie z ust do ust relację o tym, co się wydarzyło koło schodów; wiele par oczu było skierowanych na nas.

– Chodźmy stąd – rzuciłem. – I spokojnie. Nicholas, twoje słowa dotrą do uszu Ketta, więc się nie zdziw, jeśli znów trafisz pod klucz. Niewykluczone, że ja też, bo osobiście gwarantowałem, że nie będziesz sprawiał kłopotów.

Ruszyłem przed siebie, nie oglądając się na pozostałych.

Rozdział czterdziesty szósty

Ku mojej wielkiej uldze okazało się, że Isabella i Chawry zatrzymali się w gospodzie Pod Czarnym Księciem. Isabella wyglądała jak zawsze ślicznie, ale sprawiała wrażenie zmęczonej i wymizerowanej. Chawry, który też wyraźnie schudł, przyniósł krzesło i gdy na nim usiadła, stanął obok niej. Jego zachowanie wobec tej kobiety było jak zwykle pełne szacunku, ale sposób, w jaki na nią patrzył, nie pozostawiał cienia wątpliwości, że jest w niej zakochany. Ona jednak odnosiła się do niego jak pani do zaufanego i cenionego sługi. Nic więcej.

Z troską popatrzyła na Nicholasa.

– Co się stało, panie Overton? Czy to siniaki widzę na twojej twarzy?

– Nicholas pakuje się w tarapaty, pani Boleyn – wtrąciłem. – Ale to jego prywatna sprawa, proszę się tym nie przejmować.

– Pan Chawry i ja martwiliśmy się o was. Co się z wami działo?

– To przez tę rebelię – dodał Chawry. – Te parszywe kundle z bud na Mousehold Heath.

Wyjaśniłem, że zaprowadzono nas do obozu, ale wypuszczono z niego po tym, jak dałem słowo honoru, że wrócimy.

– Pojmano nas pod domem Flowerdewa, gdy pojechałem do niego po zabrane ci pieniądze, pani. I udało mi się je odzyskać. – Wręczyłem jej sakiewkę ze złotem i z satysfakcją patrzyłem na wyraz ulgi na jej twarzy.

– Ci dranie ich nie zabrali? – zdziwił się Chawry.

– Powiedziałem Kettowi, że należą do kobiety, która bez nich popadnie w nędzę, i to mu wystarczyło.

Isabella spojrzała na mnie, lekko się rumieniąc.

– Z całego serca dziękuję, panie Shardlake. Pieniądze, które mieliśmy, niemal się skończyły i nie zostało nawet na kupno jedzenia dla mojego męża, nie mówiąc już o nas, i opłacenie pokoi w gospodzie. – Westchnęła i pokręciła głową. – Tak mi przykro, że przez to, że próbowaliście mi pomóc, zostaliście uwięzieni.

– Nie dzieje nam się żadna krzywda – zapewniłem ją z uśmiechem. – Zdziwiłabyś się, pani, widząc, jaki spokój i porządek panuje w obozie.

– Naprawdę? – Chawry popatrzył na twarz mojego asystenta.

– Nie dla dżentelmenów – burknął Nicholas.

– Takich, którzy nie potrafią trzymać języka za zębami i z gęby płyną im nieczystości jak w rynsztoku – dodałem.

Chawry przyjrzał mi się spod zmrużonych powiek.

– Widzę, że uczycie się norfolskiej gwary, panie komisarzu. – Widać było, że podejrzewa mnie o choćby częściową sympatię dla rebeliantów, szybko jednak opamiętał się i dodał: – Ja też dziękuję za wszystko, co dla nas zrobiliście.

Uznałem, że zabrzmiało to za gładko.

– Nie moglibyście teraz uciec z Norwich? – spytała Isabella.

– Nie. Pozwolono nam wyjść do miasta, ale na noc musimy wrócić do obozu. Złożyłem przysięgę. Chciałbym jednak odwiedzić twego męża, pani.

Odruchowo wyciągnęła rękę i ujęła moją dłoń.

– John i ja nigdy nie zapomnimy, co dla nas zrobiłeś, panie.

Zwróciłem uwagę, że Chawry w tym momencie odwrócił głowę i zacisnął usta. Pomyślałem, że jeśli naprawdę jest w niej zakochany, byłoby mu na rękę, gdyby John Boleyn zawisł na szubienicy. Ale zarządca nie mógł mieć związku ze śmiercią Edith. Zniknęła z domu na długo przed tym, nim objął stanowisko u Boleyna.

– A co u twojego męża, pani? – spytał Nicholas.

– Jest dość pogodny, choć wciąż walczy ze strasznymi wspomnieniami o egzekucji. – Przez chwilę trzymała w dłoni sakiewkę z pieniędzmi, po czym wręczyła ją Chawry’emu. – Daniel, zajmij się tym.

– Sprawa ułaskawienia może nie ruszyć z miejsca, póki nie ustaną te zamieszki – oznajmiłem łagodnym głosem. – Lord protektor musi być teraz bardzo zajęty. A co z tobą, pani? Postanowiłaś wrócić do Brikewell? Wiem, że bliźniaków już tam nie ma.

– Byłem tam trzy dni temu – wtrącił Chawry. – Dom został splądrowany.

– To sprawka bliźniaków – rzuciłem. – Przebywają obecnie w areszcie Ketta.

– Bogu dziękować! – Isabella odetchnęła z ulgą. – Bałam się, że mogą zjawić się w Norwich.

– Myślę, że nie tylko bliźniaków – burknął Chawry. – Rebelianci pewnie też przyłożyli rękę i zabrali co cenniejsze.

– Wiem – przyznałem. – Szliśmy z nimi z Wymondham.

– O ile wiem, kontrolują cały obszar wokół Norwich. Na drogach mają patrole i w drodze do Brikewell nasłuchałem się wielu zniewag. Napadają na wszystkie dwory w okolicy i mogą jeszcze wrócić do Brikewell. Myślę, że dla nas obojga będzie bezpieczniej w Norwich. Mamy już pieniądze, więc możemy zostać w gospodzie.

– Dopóki w tym mieście panuje spokój, rzeczywiście tak będzie chyba lepiej.

– I tak nie opuściłabym Johna – dodała Isabella.

Rozmawialiśmy jeszcze przez chwilę. Opowiedziałem trochę o życiu w obozie, co wprawiło ich w zdumienie. Wyobrażali go sobie jako rozpasane zbiorowisko rzezimieszków, nad którymi nikt nie panuje.

– W waszej opowieści wychodzą na aniołów – zauważył z przekąsem Chawry.

– Oczywiście, że nie są aniołami – burknął Barak. – Anioły są tylko w niebie.

Isabella spojrzała z uśmiechem na Nicholasa.

– Musisz się trzymać z dala od kłopotów, panie Overton. Nie chcę więcej widzieć takich siniaków na twojej ślicznej białej skórze.

Ta kobieta umie i lubi się przypodobać, i wie, jak manipulować mężczyznami, pomyślałem. A potem sobie przypomniałem, że wiele lat pracowała w karczmie, gdzie uwodzenie klientów należy do obowiązków dziewek podających jedzenie i napitki.

Zatrzymałem się na schodkach przed wejściem do gospody i zaczerpnąłem powietrza.

– Jak już mówiłem, obawiam się, że mogą ci grozić represje – zwróciłem się do mojego asystenta. – Jeśli chcesz, posłuchaj rady właściciela zajazdu Pod Panieńską Głową i uciekaj. Postaraj się dotrzeć do Londynu.

Popatrzył na mnie smętnie.

– Z całego serca dziękuję, ale dałem ci słowo, że zostanę i nie ucieknę. I przepraszam za moje wcześniejsze zachowanie. Jeśli sprawa się rozniesie, poniosę jego konsekwencje.

– Jak chcesz. – Kiwnąłem głową. – Powiedz, że dałeś się ponieść nerwom. – Omiotłem wzrokiem rynek i zatrzymałem go na wzgórzu zamkowym w oddali. – No to chodźmy zobaczyć, co słychać u pana Boleyna.

W zamku było mniej straży, bo część zabrano do innych zadań. Poleciłem Barakowi i Nicholasowi zostać na zewnątrz, poprosiłem o widzenie z Johnem Boleynem i zostałem zaprowadzony do jego celi. Był w zaskakująco dobrej formie; ślady na jego szyi niemal zniknęły i mógł już mówić, choć dość ochrypłym głosem. Bardzo zeszczuplał, a w jego oczach nadal tlił się wyraz przerażenia. W celi było teraz kilka poduszek i przyniesiony przez Isabellę mały stolik do pisania.

Boleyn wylewnie mi podziękował za odzyskanie pieniędzy. Gdy poruszyliśmy temat ułaskawienia, zdałem sobie sprawę, że nabrał już przekonania, że sprawa jest przesądzona i uzyskanie ułaskawienia jest tylko kwestią czasu. Pozostawało mi mieć nadzieję, że się nie myli.

Nadal mógł spacerować po dachu zamku, ale tylko w towarzystwie strażnika, wspięliśmy się więc tam po długich i stromych schodach, przez co znów rozbolały mnie plecy. Strażnik pozostał przy wejściu, a my przeszliśmy na koniec płaskiego dachu aż po blanki. Przez chwilę staliśmy, przyglądając się ciżbie ludzkiej na rynku i sterczącym w oddali wieżom kościołów. Z tej wysokości ludzie wyglądali jak kropki; poczułem zawrót głowy i odsunąłem się od krawędzi dachu.

John Boleyn wiedział od strażników o wybuchających w kraju buntach oraz o wielkim obozowisku rebeliantów na Mousehold Heath. Podobnie jak Chawry i Isabella, ze zdumieniem powitał moje słowa, że obóz nie jest kłębowiskiem żmij. Poinformowałem go, że Kett ma nadzieję, iż wkrótce zjawią się członkowie komisji do spraw grodzeń gruntów i zostaną wprowadzone radykalne reformy. Powiedziałem też, że bliźniacy i jego sąsiad Witherington siedzą w rebelianckim areszcie.

– Nie wyobrażam sobie lepszego miejsca dla tych trzech. – Roześmiał się z goryczą, po czym westchnął. – Nie obwiniaj mnie o bezduszność, panie Shardlake, ale powtórzę raz jeszcze: całkowicie odcinam się od synów. Żeby przyjść na egzekucję własnego ojca i z tej okazji wiwatować…

– Nie dziwię ci się.

– A więc ogrodzenia stawiane w ostatnich latach są rozwalane… – Zadumał się. – A co się dzieje z owcami?

– Początkowo były zarzynane, zwożone do obozowiska i odbywały się prawdziwe uczty. Ale zdaje się, że teraz trzymane są w zagrodach. Podobno w obozie przebywa już od pięciu do sześciu tysięcy ludzi i wciąż dochodzą nowi.

– Moja mała zagroda też pewnie została zwalona wraz z innymi. A to niesprawiedliwe, kiedy prawdziwymi owczymi magnatami są tacy jak Paston i Richard Southwell.

Nie powiedziałem tego głośno, ale pomyślałem, że przedtem dzierżawcy byli gnębieni na ziemi Witheringtona, a gdyby jego zamiar się powiódł, byliby też gnębieni na gruntach Boleyna.

– Mówiłeś, że wycinają las Thorpe na opał – dodał. – A to ziemia Pastona. Może w tym całym zamieszaniu zapomną o moim drobnym zadłużeniu. – Zamilkł i widać było, że nad czymś rozmyśla. – Moi synowie są zaprzyjaźnieni z ludźmi Southwella. A to niebezpieczny człowiek. Nająłem tych ludzi za pośrednictwem synów, kiedy okazało się, że Witherington chce mi zabrać kawał ziemi. To był błąd. Chętnie bym popatrzył na jego upadek. – Odwrócił głowę i powiódł wzrokiem po panoramie miasta. Na tej wysokości wiał ożywczy wiaterek. – Ciekawe, co się stanie z Norwich. Mam nadzieję, że Isabelli nic nie grozi. – Wlepił we mnie wzrok. – Oczywiście zdajesz sobie sprawę, że ani lord protektor, ani Rada Królewska, która go nim uczyniła, nie dopuszczą, by choć najmniejsza cząstka władzy przeszła w ręce zwykłych ludzi. Nigdy do tego nie doszło, nigdy nie dojdzie i nigdy nie powinno dojść. Obozowiska zostaną zdobyte i zlikwidowane.

Przechyliłem głowę.

– Kett ma znaczne siły i wielu wyszkolonych żołnierzy. Przypuszczam, że w innych obozach jest tak samo. Protektor może poczuć się zmuszony do wprowadzenia drastycznych zmian. A Kett cały czas podkreśla swoją lojalność wobec króla.

Boleyn przyjrzał mi się podejrzliwie.

– Czyżbyś do nich przystał? – spytał.

Nie odpowiedziałem.

– Boże święty, panie Shardlake, winien ci jestem życie i to, co zrobiłeś dla mnie i mojej żony, czyni ze mnie twojego dozgonnego dłużnika, ale dobrze ci radzę: zachowaj najwyższą ostrożność na wodach, na które wypłynąłeś. Bo możesz łatwo utonąć. – Pokręcił głową, po czym nagle zmienił temat. – Czy Richard Southwell został pojmany przez rebeliantów?

– Nie. – Nie dodałem, że widziałem go wychodzącego z kaplicy Świętego Michała.

Boleyn się skrzywił.

– Myślałem, że go dopadną.

– Poznałeś go osobiście?

– Nie.

Zawahałem się i też postanowiłem zmienić temat.

– Isabelli nic nie grozi i jest w dobrych rękach Chawry’ego, który się nią opiekuje – powiedziałem. – Tylko że zauważyłem…

W jego wzroku od razu pojawiły się sztylety.

– Co zauważyłeś? – burknął.

– Myślę, że Chawry… coś czuje do twojej żony. Wierzę, że oboje zachowują się przyzwoicie, ale… pomyślałem, że powinieneś o tym wiedzieć.

Ku mojemu zaskoczeniu Boleyn parsknął śmiechem. Chrapliwym, cynicznym śmiechem, który zakończył się atakiem kaszlu.

– Myślisz, panie Shardlake, że o tym nie wiedziałem? – wykrztusił, gdy udało mu się opanować kaszel. – Ceną, jaką płaci starszy mężczyzna za młodą i ładną żonę, jest to, że inni młodsi często jej pożądają. Może Chawry, choć jest lojalnym pracownikiem, byłby gotów odebrać mi Isabellę, gdyby mógł. Ale nie może, bo nawet jeśli trudno ci w to uwierzyć, jesteśmy w sobie zakochani jak pierwszego dnia znajomości. Znoszenie spojrzeń, jakie inni jej rzucają, to cena, jaką płacę za naszą miłość. Ale to mały koszt w porównaniu z tym, ile mnie kosztowało życie z Edith. Najpierw życie, a teraz jej śmierć. – Dotknął śladów na szyi.

Czy nie ma nikogo, kto żałowałby biednej Edith? – pomyślałem. Kogo poruszyłaby jej straszna i upokarzająca śmierć?

– Czy zastanawiałeś się kiedyś, gdzie Edith mogła spędzić te wszystkie lata przed powrotem do Brikewell i śmiercią w strumieniu? – spytałem, spokojnie wytrzymując spojrzenie Boleyna.

Machnął ze zniecierpliwieniem ręką.

– Nie. Edith za życia była dla mnie tajemnicą i myślę, że zostanie nią też po śmierci.

Zrobiło się już południe, znaleźliśmy więc gospodę przy końcu Conisford Street i zjedliśmy obiad. Moje plecy, których stan tak bardzo się poprawił podczas pobytu w obozie, po porannym spacerze po Norwich znów zaczęły boleć, więc z ogromną ulgą usiadłem przy stole. Widząc, że źle się czuję, po obiedzie Barak spytał, czy nie wolałbym wrócić do obozu, uparłem się jednak, że chcę odwiedzić mieszkających niedaleko Josephine i Edwarda, a potem także ciotkę Scamblera. Nie mogłem przestać myśleć o tym biedaku wałęsającym się po Norwich.

Dotarliśmy do ruder, gdzie mieszkali Josephine i Edward, wzbudzając dzięki swojemu wyglądowi znacznie mniejsze zainteresowanie tutejszych mieszkańców niż poprzednio. Zapukałem do drzwi i otworzyła je Josephine z Myszką na biodrze. Dziecko wyglądało na odkarmione, na nasz widok radośnie się uśmiechnęło i wyciągnęło rączki. Natomiast jego matka wyglądała na umęczoną i przygnębioną. Patrzyła na nas zaskoczona.

– Panie Shardlake, myślałam, że wyjechałeś, panie. I to twoje ubranie… wyglądasz jak…

– Jak wszyscy w obozie – przerwałem jej. – Wpadliśmy w ręce kapitana Ketta. Dziś mamy jednodniową przepustkę i odwiedzamy przyjaciół w mieście.

Wpuściła nas do środka i położyła Myszkę w kołysce. Dziewczynka złapała mój palec i ciągnęła, próbując wetknąć go sobie do buzi.

– Nie będzie ci smakował, Myszko, jest brudny – powiedziałem łagodnie.

Josephine wodziła wzrokiem po nas trzech.

– Jak was tam traktują? Wiem od Edwarda, że wielu panów poturbowano. Choć nie można powiedzieć, żeby na to nie zasługiwali, ale… Panie Nicholasie, twoja twarz…

– Nic by mu się nie stało, gdyby umiał trzymać gębę na kłódkę – wtrącił Barak. – A co do pana Shardlake’a i mnie, to potraktowano nas całkiem dobrze.

– Kapitan Kett zwrócił się do mnie, by mu służyć radą przy planowanych procesach nad panami. Obiecał, że nie zapadną żadne ostre wyroki, a ja zgodziłem się pomóc w przestrzeganiu prawa na tyle, na ile to możliwe w tych niezwyczajnych okolicznościach. Nie mów jednak o tym nikomu, Josephine. Bo w Londynie i gdzie indziej są tacy, którzy gdyby wiedzieli… – Pomyślałem o sir Parrym i lady Elżbiecie.

Josephine ze zrozumieniem pokiwała głową.

– A gdzie Edward? – spytałem.

Na moment się zawahała.

– W obozie na górze – bąknęła. – Wyszedł z domu o świcie. Zwołano naradę u kapitana Ketta z głównym doradcą wojskowym Milesem, innymi doświadczonymi wojskowymi z obozu i z przywódcami grup popierających rebelię w Norwich.

Przypomniałem sobie, że stary Hector Johnson wspominał o jakimś spotkaniu.

– Edward ma pomóc organizować biedotę z południowego Norwich – ciągnęła Josephine – na wypadek gdyby radni miejscy postanowili ponownie zamknąć bramy miasta dla ludzi z obozu. – W jej głosie dało się słyszeć zarówno dumę, i jak niepokój. – Jeśli do tego dojdzie – dodała niemal szeptem – nasi przejmą miasto. Edward twierdzi, że mogą to bez trudu zrobić.

Barak pokiwał głową.

– W Norwich jest tylko garstka wojska, a ludzie z Mousehold Heath mogą się łatwo przeprawić przez Wensum.

– Wiem, że mogę wam zaufać, że nikomu tego nie zdradzicie – powiedziała Josephine. – Popieram wszystko, co robią Edward i kapitan Kett, ale… Obawiam się tego, co się stanie, jeśli dojdzie do aktów przemocy. Pamiętam, co było w przeszłości.

Położyłem dłoń na jej ramieniu. Była z pochodzenia Francuzką. Jako dziecko Anglicy zabrali ją po spaleniu wioski podczas wojen prowadzonych przez starego króla i oddali na wychowanie brutalowi, który udawał jej ojca i traktował ją jak niewolnicę.

– Kapitan Kett jest człowiekiem pokoju – powiedziałem łagodnie. – Jeśli zjawią się członkowie komisji do spraw grodzeń gruntów, demonstracja siły może pomóc we wprowadzeniu reform, na których zależy powstańcom. Ale myślę, że nie dojdzie do przemocy.

– Stary król kazałby ich wszystkich ściąć – rzuciła Josephine.

– Stary król nie żyje – wtrącił Barak. – A protektor Somerset jest inny.

– A przynajmniej taką mamy nadzieję – dodałem cicho. – Niestety, Nicholas wciąż pakuje się w jakieś kłopoty. Dziś na rynku oskarżył Ketta, że jest zdrajcą. Jeśli to dotrze do uszu ludzi w obozie, a tak się pewnie stanie, to obawiam się, że znów go zamkną. – Spojrzałem na nią. – Czy Edward mógłby szepnąć słówko w jego obronie? Potwierdzić, że go zna i choć należy do panów, nigdy nikogo nie uciskał i jest dobrym człowiekiem, który tylko nie umie trzymać języka za zębami.

Spojrzała na Nicholasa i z czułością pokręciła głową.

– Zawsze uważałam cię, panie, za dobrego chłopaka, mimo twoich…

– …smędów – dokończył za nią Barak.

– Porozmawiam z Edwardem. Nie jestem pewna, czy wróci dziś na noc, ale pogadam z nim.

Nicholas głęboko odetchnął.

– Dziękuję, Josephine. Pan Shardlake i Jack mają rację, muszę panować nad językiem.

Myszka znów sięgnęła po moją rękę, lekko popiskując. Josephine uśmiechnęła się i wzięła ją na ręce.

– Spodobałeś jej się, panie. Te dźwięki, które wydaje, pasują do jej imienia. Prawdziwa z niej myszka. – Pocałowała dziewczynkę. – Kiedy pan Shardlake będzie miał czyste ręce, to może pozwoli ci się nimi pobawić. – Nagle uśmiech zniknął i jej twarz spoważniała. – O nią najbardziej się boję, jeśli dojdzie do zamieszek. Wiem, jak to jest być dzieckiem podczas wojny.

Ostatnią wizytą tego dnia były odwiedziny u ciotki Scamblera w domu przy Ber Street. Czułem już ogromne zmęczenie i silny ból w plecach, w dodatku było wczesne popołudnie, najgorętsza pora dnia. Wiedziałem, że czeka mnie jeszcze długa droga z powrotem na Tombland, przejście przez most Bishopsgate i wspinaczka do obozu.

– A więc Edward siedzi w tym po uszy – zauważył po drodze Barak.

– Tak jak podejrzewałem – rzuciłem.

Nicholas pokręcił głową i roześmiał się.

– Doszło do tego, że dżentelmen musi prosić kamieniarza o wstawiennictwo, żeby nie wpaść w kłopoty – rzucił. – Ale zawsze ich lubiłem, jego i Josephine, więc przynajmniej na razie muszę się pogodzić ze swoją sytuacją.

– To dobrze – odrzekliśmy jednocześnie Barak i ja.

Dotarliśmy do biednego domku, w którym mieszkał kiedyś Scambler. Zapukałem do drzwi i usłyszałem dochodzące zza nich znajome szuranie i postękiwanie.

– To wy! – wykrzyknęła ciotka i parsknęła śmiechem. – Na niebiosa, aleście się zeszmacili.

– Trzymają nas w obozie – wyjaśniłem. – Pozwolili nam na jeden dzień zejść do Norwich, więc przyszliśmy spytać o Simona. Wiesz coś o nim, pani?

Wydęła ze złością usta.

– Nie, panie jurysto, nie wiem. I nic mnie nie obchodzi, co się z tym bezbożnikiem dzieje. Ci, którzy odrzucają szansę na zbawienie, są najbardziej wyklęci, a Smoluch może sobie szukać własnej drogi do piekła. Mam dość własnych zmartwień przez tych rebeliantów z Mousehold Heath. Niektórzy o nich mówią, że to dobrzy protestanci, ale Biblia każe nam oddawać cesarzowi, co cesarskie, i nie niszczyć porządku stworzonego przez Boga. Możecie to powiedzieć ode mnie Robertowi Kettowi.

Raz jeszcze zatrzasnęła nam drzwi przed nosem.

Rozdział czterdziesty siódmy

Droga powrotna do obozu okazała się długa i męcząca. Z mostu Bishopsgate widzieliśmy kąpiących się w rzece, którzy szukali ochłodzenia w popołudniowym skwarze.

– Chyba też pójdę popływać – rzucił Barak. Podwinął rękaw i odpiął sztuczną rękę. – Nie myłem się już od tygodnia. No dalej, Nick, chłopcze! – Spojrzał na mnie. – A ty?

– Popilnuję naszych rzeczy – oznajmiłem. Nie zamierzałem świecić garbem przed ludźmi z Mousehold Heath. Nicholas i Barak rozebrali się i ostrożnie weszli przez przybrzeżne chaszcze do błotnistej wody – Nicholas biały i szczupły, ale muskularny, Barak ciemny, krępy i niezwracający uwagi na gapiów niespuszczających wzroku z kikuta jego prawej ręki. Spojrzałem w bezchmurne błękitne niebo. Od burzy sprzed kilku tygodni nie spadła ani kropla deszczu i nadchodzące żniwa zapowiadały się fatalnie. Potarłem bolące miejsce na ręce, gdzie ugryzła mnie piaskowa osa, których pełno było na Mousehold Heath. Widziałem tam też przemykające żmije.

Padł na mnie cień i uniosłem głowę. Z wody wyszedł Natty i stanął nade mną, wycierając w koszulę dobrze zbudowane młode ciało. Był zupełnie nagi, ale wcale się tym nie przejmował.

– A ty, panie, nie wchodzisz? – rzucił.

– Dzisiaj nie.

– Pamiętasz tego człowieka z Sandlings, o którym ci wspominałem?

– Pamiętam.

– Rozmawiałem z nim. Ma ci coś ważnego do powiedzenia. Poprosiłem go, żeby wieczorem przyszedł do naszych szałasów. Trochę się boi, ale przyjdzie. Mówi, że to była paskudna sprawa.

– Dziękuję, Natty. Jestem ci bardzo wdzięczny.

Wycierał szerokie bary, nie przestając mi się przyglądać.

– Znaczy się, obchodzi cię, panie, śmierć tego młodego terminatora?

– Obchodzi. Podobnie jak śmierć jego mistrza i kobiety, którzy moim zdaniem zginęli z tych samych rąk.

– No właśnie widzę. – Odszukał swoje ubranie i ruszył w górę stromej skarpy.

Wiara tego młodzieńca we mnie dziwnie mnie wzruszyła.

Tego wieczoru aż lepiłem się od potu i długo nie mogłem usnąć. Rano okazało się, że niebo nie jest niebieskie, tylko mlecznobiałe. Powietrze było jeszcze gorętsze niż dotąd i lepkie od wilgoci. Zjedliśmy śniadanie jak zwykle w gronie wieśniaków ze Swardeston; razem było nas piętnaścioro. Potem mężczyźni poszli wysłuchać kazania Conyersa, a następnie zabrali się do codziennej pracy w lesie: kopania dołów kloacznych i budowy szałasów. Poprzedniego wieczoru przybył posłaniec z sakwami z mojego konia. Wyciągnąłem z nich togę i włożyłem, co spotkało się z natychmiastową reakcją zebranych przy ognisku w postaci gwizdów i pokrzykiwań w rodzaju: „Wkłada na siebie prawnicze szaty, uważajcie na sakiewki!”. Żarty nie były jednak napastliwe i nikt mnie nie wyzywał od garbusów. Po kilku dniach spędzonych wspólnie w obozie moi towarzysze wiedzieli już, że jestem nieszkodliwy.

– Idę pomóc kapitanowi Kettowi pod Dębem Reformacji – wyjaśniłem.

– Tak, słyszeliśmy – odparł jeden z mężczyzn przy ognisku.

Czy jest tu coś, co nie roznosi się z szybkością błyskawicy po całym obozie? – przemknęło mi przez głowę.

– Któryś z was się wybiera? – spytałem.

Susan Everneke pokazała głową przysadzistego mężczyznę w średnim wieku.

– Kilku – odrzekła. – Ten tu pan Dickon idzie jutro w imieniu naszej wioski. Naszego dziedzica sprowadzili tu siłą.

– Należą mu się niezłe baty – rzucił ktoś, wywołując szmer poparcia wśród zebranych.

– Idę tylko po to, by doradzać w kwestiach prawnych – oznajmiłem i spojrzałem na Natty’ego. – A ty się wybierasz?

– Ja nie mam dziedzica. Idę z panem Johnsonem poćwiczyć strzelanie z łuku.

– No, zaczynamy dzisiaj – potwierdził stary żołnierz.

– Jack, chodź ze mną – powiedziałem cicho. – A ty, Nick, lepiej zostań tutaj.

Nicholas skinął głową i spuścił wzrok. Byłem ciekaw, czy wstydzi się wczorajszego zachowania.

Gdy Barak i ja ruszyliśmy w drogę, ktoś zza naszych pleców wykrzyknął:

– I dopilnujcie, żeby ci dranie dostali za swoje!

Po drodze do kaplicy Świętego Michała podniosłem z ziemi porzuconą kartkę z pamfletem. Nosił tytuł: Kiedy Adam orał, a Ewa przędła, kto był wtedy panem?

Pilnujący kaplicy strażnicy w napierśnikach i z halabardami wpuścili nas do środka.

– Niech Bóg da ci dobry dzień, kapitanie – przywitałem przywódcę.

Robert Kett nie wyglądał już tak pogodnie jak wczoraj. Jego krzaczaste brwi pod krótkimi siwymi włosami były ponuro nastroszone.

– Dzień dobry – rzucił sucho. – Choć mógłby być lepszy. Szturm na Yarmouth się nie powiódł, mieszczanie popędzili naszych. Spróbujemy jednak ponownie, tym razem z przeszkolonymi oddziałani – dodał z naciskiem. – Bo jak twierdzi kapitan Miles, najbardziej potrzebujemy teraz szkolenia.

– Czy nakazy rekwizycyjne rozesłano po wsiach? – spytałem.

– Rozesłano. – Machnął ręką w stronę biurek. – I następne są pisane. Ale teraz zajmujemy się spisaniem żądań, które prześlemy lordowi protektorowi. Musimy się spieszyć, bo obozy w Thetford i Ipswich już wysłały swoje. – Zmarszczył czoło i wlepił we mnie spojrzenie przenikliwych ciemnych oczu. – A więc teraz zajmiemy się procesami. Jesteś jedynym w pełni wykwalifikowanym prawnikiem, jaki mi został do pomocy. Jest jeszcze młody Overton, ale słyszałem, że wczoraj na rynku nazwał mnie zdrajcą.

– Wszystko do ciebie dociera, kapitanie. – Westchnąłem.

– I tak powinno być – burknął ze złością. – Muszę mieć informatorów. Nie myślisz chyba, że władze miasta i panowie nie mają swoich szpiegów w obozie, co?

– Co do Nicholasa, to po prostu go poniosło. Na jego oczach zaatakowano starego człowieka.

– Gawena Reynoldsa – prychnął. – Jednego z najpodlejszych ludzi w Norwich i naszego zażartego wroga.

– Mój asystent żałuje swoich słów.

– Nazwał mnie zdrajcą – warknął Kett głosem tak podniesionym, że lekko się skuliłem. – A my nie jesteśmy zdrajcami. – Walnął pięścią w blat biurka. Wszyscy unieśli głowy i spojrzeli w naszą stronę. – To jest obóz króla, a my służymy lordowi protektorowi, który pragnie reform.

– Błagam, byś nie kazał znów uwięzić Nicholasa – powiedziałem. – To tylko młodzieniec z niewyparzonym językiem, nadmiernie przywiązany do swojego statusu dżentelmena, choć nie posiada własnego majątku ziemskiego ani pieniędzy. Został wydziedziczony z powodów sercowych.

– Każdy inny, kto by się tak zachował, trafiłby do lochów zamkowych w Norwich. Właśnie przenosimy tam część więźniów. – Robert Kett mówił już ciszej. – Ale wstawił się za nim jeden z moich doradców w mieście. Człowiek, któremu ufam, Edward Brown.

– Jego żona powiedziała mi, że odwiedził obóz.

– Mówi o Overtonie to samo co ty. Twierdzi, że chłopak był dobry dla niego i jego żony.

– To prawda.

Kett westchnął i wlepił we mnie wzrok.

– A więc dobrze, panie Shardlake, zostanie na razie na wolności, ale ma siedzieć cicho w szałasie. Jeszcze jeden taki wyskok i będę musiał znów go zamknąć, bo inaczej moi ludzie pomyślą, że ci, którzy dla mnie pracują, mają fory. Czy to jasne?

– Jasne, panie kapitanie. I dziękuję.

Odchrząknął, przeniósł wzrok na stół pełniący funkcję jego biurka i podał mi listę nazwisk.

– Tych będziemy dziś sądzić pod Dębem Reformacji. Później dojdą jeszcze inni.

Popatrzyłem na listę. Było na niej czternaście nazwisk. Trzy osoby znałem: Leonarda Witheringtona oraz Geralda i Barnabasa Boleynów.

– W trakcie procesów niektórzy będą się domagać surowego potraktowania oskarżonych, czemu trudno się dziwić, zważywszy na ich cierpienia – powiedział Kett. – Ale wszyscy zostali uprzedzeni, że ich pretensje muszą być prezentowane w ustalonym porządku oraz spisywane. To bardzo ważne, by móc je później przedstawić członkom komisji. To nasi ludzie zdecydują, czy oskarżonych należy puścić wolno, czy uwięzić. Więc sprawiedliwość zostanie wymierzona.

– Czy oskarżeni będą mogli występować w swojej obronie?

– Oczywiście. Każdy w tym obozie może mówić, co myśli.

– A co z przysięgłymi?

– Decydować będzie zgromadzenie.

– Nie będzie dwunastu przysięgłych?

– By zaspokoić złość ludzi, musimy wszystkich włączyć do procesu – odparł Kett zimno. – I musimy się spieszyć, panie Shardlake. Przecież uczestniczyłeś w procesie karnym Boleyna, ja też bywałem w sądzie, więc obaj wiemy, że niektóre procesy trwają po kilka minut i ludzie są skazywani na nich na powieszenie za kradzież świni. My nie będziemy nikogo wieszać, ale może się zdarzyć parę wyroków chłost, więc bądź na to przygotowany. Po prostu pilnuj, by nikt zbytnio nie odchodził od konkretnego oskarżenia.

– Tak zrobię. Czy mogę spytać, co się stanie z tymi, którzy zostaną skazani na uwięzienie?

– Po spełnieniu naszych żądań zostaną oddani w ręce członków komisji lub przedstawicieli lorda protektora. Chodźmy już. Ludzie schodzą się pod Dąb Reformacji.

Przeszliśmy ćwierć mili w głąb obozowiska. Idącego Ketta witano zdejmowaniem czapek i wiwatami, a on odpowiadał, unosząc czapkę. Minęliśmy płaski fragment wrzosowiska, na którym ułożono sterty darni, służące jako tarcze do ćwiczeń łuczników. Sto jardów dalej stało kilkudziesięciu młodych mężczyzn, w większości dobrze zbudowanych, z łukami w rękach i kołczanami na ramionach. Był wśród nich Natty.

Zatrzymaliśmy się w miejscu, gdzie pod wielkim starym dębem – jedynym ocalałym pośród dziesiątków pniaków po ściętych drzewach – zebrało się już kilkaset osób, w tym kobiety.

Drzewo rzeczywiście wyglądało imponująco; miało ponad sześćdziesiąt stóp wysokości i było jednym z najwyższych, jakie w życiu widziałem. Musiało mieć setki lat. Dolne konary zostały obcięte i pod drzewem zbudowano drewnianą platformę, szeroką na trzydzieści stóp i wysoką na siedem, tak by wszyscy mogli widzieć tych, którzy na niej zasiądą. Drewniane zadaszenie nad platformą zapewniało ochronę przed słońcem i musiałem przyznać, że wykonano je bardzo solidnie. Na desce namalowano herb Anglii, do którego dopisano litery E VI R na znak lojalności wobec króla. W pierwszym rzędzie dostrzegłem Toby’ego Lockswooda, z zawziętym wyrazem twarzy i ze skrzyżowanymi na piersi rękami.

Z boku platformy stała grupka żałośnie wyglądających więźniów w brudnych koszulach i podartych resztkach po dawnych eleganckich strojach; wszyscy mieli nogi skute łańcuchami. Pilnowało ich kilkunastu strażników w półzbrojach, wśród których rozpoznałem Johna Milesa w hełmie z zatkniętym pękiem kwiatów sygnalizujących dowódcę. Nad jego jasną brodą błyszczała para oczu, które czujnie obserwowały zebrany tłum. Jego zadaniem było prawdopodobnie pilnowanie, by wśród zebranych nie doszło do zamieszek. W stojącym obok niego mężczyźnie rozpoznałem ze zdziwieniem Michaela Vowella, który coś notował na kawałku papieru. Najwyraźniej jego umiejętność pisania i czytania zapewniła mu wysoką pozycję w hierarchii obozowej.

Omiotłem spojrzeniem więźniów. Niektórzy mieli posiniaczone twarze, wielu toczyło dzikim wzrokiem po otaczającym ich tłumie. Wypatrzyłem Leonarda Witheringtona; miał na sobie tę samą brudną koszulę i te same rajtuzy, w których widziałem go wleczonego z Brikewell. Stał z bezradnie rozchylonymi ustami, a na jego plamistej twarzy widać było przerażenie. Dojrzałem też bliźniaków. Oni również mnie zauważyli i obrzucili nienawistnymi spojrzeniami zimnych niebieskich oczu. Koszule i rajtuzy mieli podarte, twarze obu były posiniaczone, przez co jasna krecha blizny na twarzy Barnabasa jeszcze bardziej rzucała się w oczy. Obaj mieli młodzieńczy zarost i wbrew wszystkiemu wyglądali hardo, jakby ta sprawa ich nie dotyczyła. Jeden z mężczyzn z obozu przyniósł domowym sposobem zrobioną włócznię ze sznurem zakończonym pętlą i pokazywał ją więźniom, póki Miles pełnym złości gestem nie nakazał mu, by przestał to robić. Zauważyłem, że wielu ludzi w pierwszych rzędach trzyma własnoręcznie zrobioną broń.

Na platformie ustawiono wielki stół, za którym ze zdumieniem dostrzegłem przysadzistą sylwetkę burmistrza Codda oraz siedzącego obok starego radnego Aldricha. Obaj mieli mocno zasępione miny. Obok nich siedział William Kett, na którego twarzy malował się zjadliwy uśmiech. Na nasz widok wstał, by powitać brata. A więc zaczynamy, pomyślałem.

Robert Kett wszedł na platformę i dał znak mnie i Barakowi, że mamy usiąść za stołem, sam stanął twarzą do tłumu i zaczął mówić. Raz jeszcze zdumiała mnie moc i wyrazistość jego przemowy.

– Jesteśmy tu po to, by sprawiedliwie ukarać tych panów, którzy uciskali dzierżawców, i uwolnić tych, którzy tego nie robili. Procesy będą przeprowadzone w zgodzie z angielskim prawem na podstawie materiału dowodowego, w czym pomagać mi będzie komisarz sądowy Shardlake, prawnik, ale człowiek uczciwy. Jego pomocnik Jack Barak dopilnuje, żeby przebieg procesów został ściśle zaprotokołowany, aby mogli się z nim później zapoznać przedstawiciele władz królewskich. Podsądni, których uznamy za niewinnych, zostaną od razu uwolnieni, winni pozostaną nadal uwięzieni. Do udziału w procesach zaprosiliśmy przedstawicieli miejskich władz, by mogli być świadkami wymierzania sprawiedliwości. – Kett na moment zawiesił głos, po czym dodał ponurym tonem: – Znaleźli się wśród nas tacy, którzy zabrane z pańskich dworów dobra i pieniądze zachowali dla siebie, zamiast przekazać je przedstawicielom secin dla zasilenia wspólnej kasy. Zajmiemy się nimi jutro, każdy z nas podlega bowiem tym samym zasadom sprawiedliwości.

Na kilku twarzach w tłumie zgasły uśmiechy. Pomyślałem, że to ze strony Ketta sprytne posunięcie: ogłosić już teraz, że wszyscy podlegają takiemu samemu osądowi. Kapitan usiadł obok mnie i uderzył młotkiem w stół.

– Wzywam pierwszego oskarżonego, sir Williama Jermstone’a.

Jeden z żołnierzy wyprowadził z grupy więźniów mężczyznę w średnim wieku, dość otyłego od nadmiaru jedzenia. Pobrzękując łańcuchami, oskarżony podszedł do platformy. Jak większość więźniów miał rajtuzy i brudną koszulę, ale w odróżnieniu od innych także hardą minę.

– Kto oskarża tego człowieka? – zapytał Kett.

– Ja, Richard Sherman, gospodarz z Pullan! – Z tłumu wyszedł trzydziestoparoletni mężczyzna. – Oskarżam sir Williama o obciążenie dzierżawców opłatami, które należą się królowi od niego osobiście, a także o zajęcie gminnej ziemi!

Na te słowa z tłumu wyłoniła się gromadka dzierżawców, pokrzykując: „Tak, tak!”. Oba przedstawione zarzuty stanowiły oczywiste złamanie obowiązującego prawa. Jermstone’a spytano, co ma na swoją obronę, a on ograniczył się tylko do krzyku, że nie uznaje wyroków sądu złożonego z wrogich mu łapserdaków.

To wywołało w tłumie poruszenie i rozległy się okrzyki: „Zabić grubasa!”, „Powiesić go na Dębie!”.

William Kett wstał od stołu i podszedł do krawędzi platformy.

– Zamknąć jadaczki! – wrzasnął. – Mój brat już wam powiedział, że nie będzie żadnego wieszania. Niech lord protektor powiesi tych, którzy na to zasługują! Ładnie się prezentujecie przed burmistrzem Coddem!

– Jego też powiesić! – krzyknął ktoś.

Robert Kett wyciągnął ku niemu rękę.

– Chcesz też trafić za kratki, pyskaczu?! – krzyknął. – Wybraliście mnie na przywódcę, a ja obiecałem wam sprawiedliwość, nie przemoc! – Człowiek w tłumie, do którego skierował swoje słowa, sprawiał wrażenie speszonego. – Sir William Jermstone trafi do więzienia. Jego niecne postępki zostały zapisane. – Żołnierz odprowadził skazanego. – Następny oskarżony, Robert le Grand z West Flegg.

Byłem zbudowany powściągliwością okazaną przez Ketta wobec Jermstone’a, który tak lekceważąco potraktował zgromadzenie. Drugi proces przebiegł podobnie jak pierwszy; zarzuty postawione oskarżonemu były niemal identyczne i tylko raz nachyliłem się do ucha Ketta, gdy ktoś z tłumu oskarżył le Granda o zniesławienie jego nieżyjącego ojca. Kapitan oznajmił wszystkim, że „oskarżenia o zniesławienie osób nieżyjących nie podlegają osądowi prawnemu”.

Po przedstawieniu zarzutów znów rozległy się okrzyki, w których domagano się powieszenia łobuza, choć oskarżony przyjął inną taktykę i pokornym głosem przyznał się do popełnienia niegodziwości, dygocząc przy tym ze strachu. Kett pozwolił tłumowi się wykrzyczeć, po czym polecił odprowadzić le Granda z powrotem do więzienia. Zauważyłem, że najgłośniej krzyczeli ludzie młodzi i najbiedniej ubrani. Spokojniej zachowywali się dzierżawcy i rzemieślnicy, ci, którzy mieli choćby niewielką własność godną ochrony. Rozumiałem, dlaczego osoby niemające nic do stracenia zachowują się najbardziej agresywnie, ale wiedziałem też, że jeśli dojdzie do rozlewu krwi, będzie to koniec obozu na Mousehold Heath. Byłem jednak pewien, że dzięki żelaznej ręce Ketta nic takiego się nie stanie.

Na szczęście trzeci z oskarżonych okazał się przykładnym panem na włościach i kilku jego dzierżawców zgodnie wnioskowało o uwolnienie go. Robert Kett zaakceptował ich opinię i nakazał puszczenie oskarżonego wolno. Ten przez chwilę stał jak osłupiały, po czym bez słowa puścił się biegiem w stronę drogi do Norwich.

Procesy toczyły się dalej, Kett tylko raz zasięgnął mojej rady, gdy oskarżyciel odszedł od tematu i zarzucił swojemu panu niemożliwe do udowodnienia czyny. Kilku oskarżonych puszczono wolno, większość jednak wracała do więzienia, żegnana wybuchem entuzjazmu w tłumie. Niektórzy chłopcy odwracali się do nich i wypinali nagie pośladki.

W końcu przyprowadzono pod Dąb utykającego Leonarda Witheringtona. Stanął do nas twarzą, dygocząc ze strachu.

– Kto oskarża tego człowieka? – rzucił Kett.

Z tłumu wyszło dwóch mężczyzn, których zapamiętałem z wizyty w Brikewell: Harris, w szarym dublecie włożonym na koszulę, i Melville, młodzieniec, który najbardziej wtedy nastawał na Witheringtona. Jako pierwszy wystąpił Harris; wygłosił powtarzającą się litanię pretensji o przejmowanie ziemi biedaków, bezprawne podnoszenie im opłat dzierżawnych i obciążanie podatkami, które Witherington powinien zapłacić sam. Harris twierdził, że do oskarżonego przyjechał przedstawiciel feudariusza, John Flowerdew, by oznajmić dzierżawcom, że to oni muszą płacić. Na dźwięk tego nazwiska po tłumie rozszedł się groźny pomruk.

– Ile mu za to dałeś?! – zawołał ktoś do Witheringtona.

– No jak? – podchwycił pytanie Kett. – Przekupiłeś go?

Witherington wiercił się niespokojnie.

– Dałem mu suwerena – odparł w końcu.

– Zapiszcie to, panie Barak – polecił Kett.

Z tłumu popłynął strumień wyzwisk. Pomyślałem, że Flowerdew dobrze zrobił, uciekając w zeszłym tygodniu z Hethersett.

Potem przed platformę wyszedł młody Melville.

– Oskarżam też Leonarda Witheringtona o niszczenie naszych plonów. Pozwalał ptakom ze swojego wielkiego gołębnika wydziobywać nasze ziarno, więc nie mieliśmy innego wyjścia, jak je zabić. – Wyciągnął palec w moją stronę – Ten jurysta, co tam siedzi, widział to na własne oczy!

– To prawda – szepnąłem do Ketta. – Byłem wtedy u Witheringtona w sprawie Boleyna. Tylko że posiadanie gołębi nie jest nielegalne, panie kapitanie.

– Co ona tam gada?! – krzyknął Melville. – Był tam i wszystko widział!

Przez tłum przetoczył się kolejny groźny pomruk. Do tej pory Codd i Aldrich ograniczali się do robienia notatek, teraz jednak Aldrich przechylił się w stronę Ketta i mruknął:

– Trzeba mu odpowiedzieć, bo zaczynają się burzyć.

Kapitan był na to przygotowany.

– Pan Shardlake rzeczywiście był w Brikewell – powiedział, wstając. – I wiem od niego, że trzymanie dużych ilości gołębi nie jest nielegalne. – W tłumie zabrzmiały okrzyki protestu. – Ale – podniósł głos, by przekrzyczeć protestujących – to powinno być nielegalne i będzie! Zamierzam wpisać to na listę żądań pod adresem króla i lorda protektora, nad którą pracują obecnie przedstawiciele secin. Ta niesprawiedliwość zostanie naprawiona!

Okrzyki protestu przeszły w wiwaty.

– Jest jeszcze więcej pretensji do Witheringtona – odezwał się znowu Harris. – Na wiosnę jego zarządca najął nas i kazał zająć kawałek ziemi sąsiada, Johna Boleyna. Wmówił nam, że Witherington ma do tego prawo i że odda nam część tej ziemi na grunty gminne. A jak nie, to utracimy kawał naszej ziemi.

– Czyli ty i twoi sąsiedzi uczestniczyliście w nielegalnym zajęciu ziemi sąsiada, czy tak? – odezwał się radny Aldrich.

– Bo nie było innej pieprzonej możliwości! – krzyknął Melville.

Harris zrobił krok do przodu.

– To prawda – potwierdził. – I mieliśmy nadzieję, że wszystko odbędzie się pokojowo. Ale ktoś doniósł Boleynowi i rzuciła się na nas banda młodych dzikusów w pańskich dubletach, skrzykniętych przez synów Boleyna spośród zbirów Southwella. Pobili nas, a Gerald Boleyn uderzył jednego z naszych chłopaków tak mocno w głowę, że ten postradał rozum. – Dał znak komuś w tłumie i wyprowadzono przed platformę młodego Ralpha, którego spotkałem w Brikewell.

Sądząc z wyglądu, prowadzący go mężczyzna był jego ojcem. Z otwartych ust chłopaka kapała ślina i patrzył pustym wzrokiem na Dąb, wyraźnie nie wiedząc, co się dzieje. Ojciec delikatnie skłonił jego głowę i ukazał siedzącym za stołem ogromną łysą bliznę. Stojący w pobliżu ludzie wyciągnęli szyje, by lepiej widzieć.

– To hańba! To hańba! – krzyknęła histerycznie jakaś kobieta.

Witherington zwrócił się do Ketta, załamując ręce.

– Nie ja to zrobiłem – jęknął. – To sprawka Geralda Boleyna, który działał w imieniu swojego ojca, Johna. A napaścią kierował jego zarządca, Chawry.

A więc Chawry był przy tym, pomyślałem. Po chwili ujrzałem, jak Witherington wskazuje mnie palcem.

– A komisarz Shardlake jest adwokatem Johna Boleyna – powiedział.

Widok chłopca rozjątrzył tłum.

– Jego adwokat! – wrzasnął ktoś. – Boleynowi nie ujdzie to na sucho!

– Reprezentowałem Johna Boleyna, ale tylko w sprawie oskarżenia o zamordowanie żony – oświadczyłem, wstając.

– No właśnie! – pisnęła jakaś kobieta. – Uznali go za winnego, a teraz siedzi w zamku i czeka na ułaskawienie. I za wszystko płaci jego krewniaczka, lady Elżbieta!

– Jedna z największych obszarniczek w całej Anglii! – dodał ktoś. – Jak jej siostra lady Maria, która siedzi w Kenninghall ze swoją owczarnią i księżmi! Wykurzyć ją stamtąd!

Robert Kett raz jeszcze zainterweniował i zarządził ciszę.

– Lady Maria zostanie tam, gdzie jest! – krzyknął. – Jest następczynią tronu. Jak waszym zdaniem czepianie się jej pomogłoby naszej sprawie w oczach protektora? A wina w sprawie pobicia tego nieszczęsnego młodzieńca spada na Barnabasa i Geralda Boleynów. – Spojrzał na mnie. – A tych dwóch nie reprezentowaliście, prawda, komisarzu Shardlake?

Wstałem i popatrzyłem na bliźniaków, którzy się do mnie uśmiechali.

– Nigdy! – oświadczyłem zdecydowanie.

Tłum się uspokajał, ale wciąż stałem.

– Wszystko, co mogę powiedzieć w tej sprawie, i zdaję sobie sprawę, że to nie jest dowód, to tyle, że nie wierzę, by John Boleyn wydał zgodę na takie potraktowanie tego biedaka. – Serce waliło mi jak młotem, gdy nagle ktoś z tłumu zawołał:

– Tak, John Boleyn nie był najgorszym panem. Tylko jego synowie są takimi bydlakami. I ten jego teść.

– Gawen Reynolds jest radnym miejskim Norwich – wtrącił Aldrich. – A tu sądzimy właścicieli ziemskich, nie radnych miejskich.

Gdy Kett popatrzył na bliźniaków, ci odwzajemnili się pogardliwymi spojrzeniami.

– Leonardzie Witherington, wracasz do więzienia. Przyprowadźcie Geralda i Barnabasa Boleynów.

Mimo łańcuchów bracia nonszalanckim krokiem ruszyli w stronę podwyższenia, jakby mieli za nic całe to zgromadzenie. Na ich twarzach malowały się rozbawienie i pogarda.

– Geraldzie i Barnabasie Boleyn, jesteście oskarżeni o napaść na tego chłopca, rozbicie mu głowy i pozbawienie go zmysłów – powiedział cicho Kett.

Ojciec Ralpha chwycił syna za rękę, bo ten na widok bliźniaków zerwał się do ucieczki.

– Czy byliście świadkiem tego, co zrobiono waszemu synowi? – zwrócił się do niego Kett.

– Obu nas wysłano do zajęcia ziemi pana Boleyna – odrzekł drżącym głosem ojciec Ralpha. – Ustawiliśmy proporce, ale wtedy spośród drzew wypadła na nas cała gromada ludzi. – Wskazał ręką bliźniaków. – Ci dwaj byli wśród nich. I wtedy zobaczyłem, jak ten bez blizny podnosi pałkę i z całej siły wali w głowę mojego biednego syna. Od tamtej pory Ralph nie potrafi nic sam zrobić, ani jeść, ani srać.

– Też tam byłem i wszystko widziałem! – krzyknął ktoś z tłumu.

Kett poprosił go o podanie nazwiska i Barak je zapisał.

– Znam się na tyle na prawie, by wiedzieć, że jeśli tak to wyglądało, to Gerald Boleyn jest winny próby zabójstwa, za co grozi mu szubienica, a jego brat może zostać oskarżony o współudział – powiedział Kett i spojrzał na mnie pytająco.

Pokiwałem głową.

– Co macie do powiedzenia? – zwrócił się do bliźniaków.

Gerald obojętnie wzruszył ramionami.

– To nie jest proces o morderstwo – burknął.

– Nie, ale przedstawione tu dowody całkowicie wystarczają do postawienia was w stan oskarżenia – odparł Kett głosem nabrzmiałym złością.

Gerald popatrzył na Ralpha, a ten aż się skulił ze strachu.

– Ten chłopak, jak jego ojciec, jest tylko chłopem pańszczyźnianym – rzucił Gerald. – Jest własnością Witheringtona, jak jego konie.

Kilka osób w tłumie zaczęło krzyczeć i wymachiwać motykami lub widłami.

– Czy ci bliźniacy są nienormalni? – szepnął Barak. – Chcą, żeby ich tu rozerwali na strzępy?

I rzeczywiście w tłumie rozległy się okrzyki „Zabić ich!”. Młodzi Boleynowie dobrze jednak wiedzieli, że gdyby Kett dopuścił w obecności Codda i Aldricha do samosądu, bramy Norwich znów zostałyby dla niego zatrzaśnięte.

Robert Kett wstał.

– Ludzie! – zawołał. – Wiedzcie, że ostateczne zniesienie poddaństwa w Norfolk będzie najważniejszym z naszych żądań! Zdejmiemy ze wszystkich jarzmo niewoli!

W tłumie rozległy się wiwaty i ludzie zaczęli stopniowo cichnąć, choć dał się też słyszeć pojedynczy okrzyk:

– Ci dranie powinni wisieć!

– I tak się stanie. Komisarzu Shardlake, sporządź, proszę, akt oskarżenia, który doręczymy sędziom, kiedy tylko nasze żądania zostaną spełnione.

– Oczywiście, z przyjemnością – odparłem, wpatrując się w bliźniaków. Witherington chciał, by jego próba zabrania ziemi Boleynowi poszła w zapomnienie, a to znaczyło, że przeciwko bliźniakom nie podjęto żadnych kroków prawnych, było jednak wystarczająco dużo świadków ich czynu, by obu posłać na szubienicę. A mimo to obaj zdawali się zupełnie tym nie przejmować.

– Jak sobie życzysz, panie Kett – powiedział Gerald. – Odeślesz nas do pałacu Surrey czy może do zamku w Norwich, do naszego drogiego ojca?

– Na razie do Surrey – odrzekł Kett.

– Mógłbyś nam podesłać parę kurew? Bo jak widzę z okna, w obozie ich nie brakuje.

To wywołało następną porcję nienawistnych okrzyków w tłumie.

– Zabierzcie ich stąd – nakazał Kett strażnikom, po czym zwrócił się do tłumu: – Nie bijcie ich, choć sam miałbym na to ochotę. Przyjdzie czas, że zawisną na szubienicy w Norwich. Jacku Barak, czy masz spisane wszystkie zeznania?

– Tak.

Bliźniaków wyprowadzono. Ktoś z tłumu rzucił w Barnabasa widłami i niemal go trafiły, młody Boleyn jednak tylko się roześmiał.

– Co z nich za ludzie? – odezwał się zduszonym szeptem Kett. – Bardziej wyglądają na diabłów. Przecież nawet ktoś taki jak oni powinien się przejąć groźbą zawiśnięcia na szubienicy. Mogliby się trochę ukorzyć, a nie jeszcze bardziej nastawać na ofiarę. Może są szaleni?

Pokręciłem głową w zadumie.

– Z całą pewnością wymykają się zwyczajnemu rozumowaniu – powiedziałem.

Rozdział czterdziesty ósmy

Procesy ciągnęły się przez cały dzień z jedynie krótką przerwą na południowy posiłek. Nie było w nich gorączkowego pośpiechu, typowego dla Sądu Objazdowego. Rozprawy toczyły się powoli i z szacunkiem dla przedstawianych dowodów; tylko nieliczni podsądni byli puszczani wolno, widzowie przywykali do sądowej rutyny i zachowywali się znacznie spokojniej. O piątej ostatni z oskarżonych został odesłany do więzienia, widownia nagrodziła kapitana Ketta rzęsistymi oklaskami i ludzie zaczęli się rozchodzić. Z grupy otaczającej Michaela Vowella dobiegły mnie jednak pomruki niezadowolenia i usłyszałem rzucane pod nosem uwagi, że „kilku mogli powiesić”.

Po południu pogoda się nie zmieniła; było duszno i niemal wszyscy obficie się pocili. Słońce zasnuwała mgiełka podobna do tej, jaka wystąpiła przed ostatnią burzą.

– Zbiera się na burzę – zauważył William Kett.

– Pewnie jutro lunie – potwierdził Robert, po czym zwrócił się do mnie uprzejmym tonem: – Dobrze się dziś sprawiłeś, panie Shardlake. Zebraliśmy sporą porcję szczegółowych zarzutów. Wezmę je do kaplicy Świętego Michała. Chciałbym, żebyś jutro rzucił okiem na żądania, które wyślemy lordowi protektorowi. – Popatrzył przy tym na mnie tak, żebym nie miał wątpliwości, że odmowa nie wchodzi w rachubę.

– Doskonale – odparłem. Dzień po dniu wciągał mnie coraz głębiej w swoją rebelię.

– Spotkamy się w kaplicy o drugiej. Raz jeszcze dzięki za dzisiaj.

Powróciliśmy do szałasów, ale ludzie nie wrócili jeszcze z pracy w lesie, więc w kręgu siedziała tylko Susan Everneke, cerując ubrania.

– Jak poszło? – spytała.

– Bardzo dobrze – rzucił Barak. – Postawiono panom wiele uzasadnionych zarzutów.

Pokiwała głową z zadowoleniem.

– Wyglądacie, jakbyście mieli dość siedzenia na tyłkach. Może byście się przeszli po obozie? – Zerknęła w stronę naszego szałasu. – Ten chudzielec siedzi tam od rana i w ogóle się nie odzywa. Wyciągnijcie go stamtąd. Bo dobry z niego młodziak.

– Niezły pomysł – przyznałem z uśmiechem.

Barak wczołgał się do naszego szałasu.

– Zbieraj się, młodziaku! – zawołał. – Przyszliśmy cię przewietrzyć.

Skierowaliśmy się na wschód, w głąb obozu. Jak okiem sięgnąć, wszędzie ciągnęły się kręgi szałasów z powiewającymi barwnymi wioskowymi proporcami, ułatwiającymi orientację zagubionym. Wrzosowisko przecinały rozchodzące się w różnych kierunkach piaszczyste koleiny, które uzupełniono całą siatką nowo wydeptanych ścieżek, teren był jednak tak ogromny, że na wszystko starczało miejsca. Wciąż pozostawało jeszcze wiele wolnych placów porośniętych żółtawą trawą i upstrzonych kolorowymi plamami starca jakubka, ostów i maków, zwanych przez miejscowych miedzianymi różami.

– Tkwisz całymi dniami w takiej duchocie – zagadał mojego asystenta Barak.

– Jak poszły procesy? – mruknął Nicholas, wzruszając ramionami.

Zrelacjonowaliśmy mu je pokrótce i poinformowaliśmy go, że Robert Kett zgodził się zostawić go na wolności, co wyraźnie poprawiło mu humor.

– Bałem się, że może dojść do wieszania – powiedział. – Albo że Kett nie zapanuje nad tłumem. I że mogą przyjść po mnie – dodał cicho.

– On panuje nad obozem i cały czas pilnuje, by wszystko odbywało się zgodnie z prawem – odparłem. – Nie lekceważ go. Robert Kett nie chce przemocy, na ile to możliwe. To urodzony przywódca, a także zręczny i doświadczony polityk. I uczciwy człowiek, który dotrzymuje obietnic.

Nicholas kopnął leżący na ścieżce kamień.

– Może. Ale bunt nie jest sposobem na osiąganie celu.

– Kett nie jest buntownikiem – rzucił Barak. – Chce tylko wywalczyć sprawiedliwość. Czy możesz powiedzieć, że nie ma racji?

Mój asystent pokręcił głową.

– Ja już niczego nie jestem pewien. Wczoraj wieczorem gadałem z jednym z ludzi ze Swardeston, który był na szkockiej wojnie. Wszystko było tak źle dowodzone i pełne takiej brutalności, łącznie z zabijaniem cywilów, że żołnierzom, którym starano się wmawiać, że Szkoci czekają na nich z otwartymi ramionami, mieszało się w głowach. Zaczynam wątpić w sprawiedliwe cele tej wojny. – Westchnął i potoczył wzrokiem po obozowisku. – Kto mógł przypuszczać, że powstanie coś takiego?

Podążyliśmy za jego spojrzeniem. Wszędzie aż kipiało od ludzkiej przedsiębiorczości. Szewcy i krawcy pozakładali kramy; w paru miejscach wisiały schnące na powietrzu baranie tusze; kawałek dalej ciągnęły się zagrody z żywymi owcami i bydłem mlecznym, w większości utworzone z ogrodzeń zwalonych na pańskich pastwiskach; wielki padok dla koni był ogrodzony masywnym drewnianym płotem; nieopodal budowano duży drewniany budynek, w którym domyśliłem się przyszłej rzeźni. Z jakim zapałem ci ludzie pracowali tu od kilku dni! Wielu z nich od dawna nie jadło tak suto i to na pewno dodawało im sił. Jak zwykle wśród szałasów kręcili się przekupnie, wciskający kobietom błyskotki. Kawałek dalej dostrzegłem nowo wzniesioną murowaną kuźnię, w której kowal z pomocnikiem przekuwali pod nadzorem żołnierza narzędzia rolnicze w zakończoną ostrzami i szpikulcami broń. Nicholas chwilę im się przyglądał.

– Przekuwają lemiesze na miecze – powiedział ze smutkiem. – Odwrotnie niż w Biblii.

Wiwatami powitano wóz z wielką armatą na drewnianej lawecie, ciągnięty przez perszerona, zapewne zabranego z jakiegoś dworu. Kawałek dalej natknęliśmy się na wznoszoną budowlę z cegieł, przeznaczoną na piekarnię. Jeszcze dalej około pięćdziesięciu młodych mężczyzn zawzięcie ćwiczyło łucznictwo, strzelając z długich łuków do usypanych kopców.

– Boże święty, ilu ich tu już jest? – zachwycił się Barak.

– Zbyt wielu, by dało się zliczyć. Z osiem tysięcy?

Barak trącił Nicholasa.

– Hej, spójrz tam. Wygląda na to, że zaspokajane są wszystkie potrzeby ducha i ciała. – Z jednego z szałasów wychodziły dwie młode kobiety, poprawiając spódnice. – Kurwy z Norwich czeka tu prawdziwe żniwo.

– Ludzie nie zwracają już na nas uwagi i nie traktują jak obcych – zauważył Nicholas. – Pewnie dlatego, że jak wszyscy jesteśmy obdarci, brudni i śmierdzimy.

– To ci powinno przypominać, że wszyscy jesteśmy ulepieni z takiej samej zwykłej gliny – odparł Barak, mierząc go wzrokiem.

– I wszystkich nas czeka taki sam koniec – dodałem. – Miejmy tylko nadzieję, że raczej później niż wcześniej.

Szliśmy dalej po lekko wznoszącym się terenie, omijając głęboki stary kamieniołom, których wiele wrzynało się we wrzosowisko. Przy jednym, tuż przy krawędzi skarpy, powstało urwisko wysokie na jakieś sto stóp i trzeba było bardzo uważać. Stanęliśmy w miejscu, z którego roztaczał się widok na całe obozowisko, aż po zachodnią skarpę, na której ustawiono posterunki. Na wschód ciągnęło się aż po horyzont.

– Chodźmy – rzuciłem. – Ludzie wkrótce skończą pracę. Wracajmy.

Barak i Nicholas kiwnęli głowami. Panująca duchota powodowała, że byliśmy zmęczeni i zlani potem. Z lasu Thorpe przestały dobiegać odgłosy piłowania; ludzie zaczynali rozchodzić się do szałasów. Mężczyzna w białej komży wszedł na skrzynkę i uniósł Biblię. Kolejny obozowy prorok, który czekał na powracających z pracy, by ich nawracać. Domorośli prorocy najwyraźniej jednak cieszyli się sympatią wśród mieszkańców obozu, choć niektórzy się z nich podśmiewali, jak w Londynie.

Wyciągnąłem z kieszeni znaleziony wcześniej pamflet i pokazałem go Barakowi i Nicholasowi.

– Co wy na to? – spytałem.

– Durne brednie. – Nicholas się skrzywił.

– Żyjemy w wieku proroctw. Spójrz, jak protestanccy radykałowie wszystko prorokują. O ile wiem, John Knox przepowiadał, że Anglicy i Szkoci są nowymi narodami wybranymi przez Boga i wspólnymi siłami pokonają papistowskich wrogów. Ta przepowiednia niezbyt się sprawdziła. Pamiętam czasy Pielgrzymki Łaski, kiedy ludzie prorokowali upadek króla na podstawie starożytnych przepowiedni o Merlinie. Zostało to potem powiązane z wezwaniami pisarzy w rodzaju Morsa czy Crowleya, którzy nawoływali do radykalnych zmian w polityce władców, o co właśnie zabiega Kett.

Przeszliśmy obok miejsca, w którym kłóciły się dwie małe grupy, wymachując wioskowymi proporcami i żądając, by ci drudzy przesunęli swoje szałasy kawałek dalej i zostawili im miejsce na wykopanie dodatkowego dołu kloacznego.

– Rozpychacie się, nie pytając nas o zdanie!

– Byliśmy tu pierwsi, a musimy chodzić dalej, żeby się wysrać!

– Nie wszyscy się tu kochają – rzucił cierpko Nicholas.

– Ludzie są tylko ludźmi – odrzekłem z uśmiechem.

Nieco dalej następna grupka mężczyzn kopała dół w piaszczystej ziemi, który miał już około czterech stóp głębokości. Kierujący pracą czterdziestoparoletni mężczyzna, zapewne ktoś ze starszyzny seciny, poganiał kopiących.

– Przykro mi, ale kloaka musi być głębsza! – zawołał.

Zatrzymałem się, by zamienić z nim słowo.

– Słusznie robicie, pilnując, by odchody były głęboko zakopane – powiedziałem. – W jednym z obozów wojskowych byłem świadkiem konsekwencji braku dbałości o takie sprawy.

Spojrzał na mnie ze zdziwieniem.

– Byłeś, panie, żołnierzem?

– Nie, ale cztery lata temu znalazłem się w obozie wojskowym w Portsmouth, gdy groziła nam inwazja Francuzów. Wybuchła epidemia dyzenterii i zabiła wielu ludzi.

Pokiwał ze zrozumieniem głową.

– W Boulogne, gdzie walczyłem, też tak było. To wrzosowisko nadaje się na obóz, ale przy tej pogodzie i rzece jako jedynym źródle wody to idealne miejsce dla epidemii czerwonki. Wszędzie kopią doły na nieczystości i odpadki. Będą też problemy z wszami. Mężczyźni powinni zgolić brody i włosy.

Ruszaliśmy już w dalszą drogę, gdy nagle stanąłem w miejscu, bo rozpoznałem jednego z kopaczy. Przyciągnął mój wzrok, ponieważ na mój widok szybko odwrócił głowę.

– Czy to nie Peter Bone? – rzuciłem.

Brat służącej Edith Boleyn włosy i zarost miał dłuższe i bardziej rozwichrzone niż wtedy, gdy go odwiedziliśmy, a jego twarz z przenikliwymi piwnymi oczami była pełniejsza i bardziej opalona.

– Jurysta Shardlake – powiedział nieco wrogim tonem, który zapamiętałem z poprzedniego spotkania, i parsknął śmiechem. – I wasi przyjaciele. Gdzie się podziały wasze eleganckie szaty? Co robicie w tym obozie?

– Pomagam kapitanowi Kettowi w kwestiach prawnych – odparłem.

Bone wygramolił się z kopanego dołu.

– Założę się, że nie z własnej woli. – Mówił głosem dużo pewniejszym siebie, tonem, który kilka tygodni temu byłby obraźliwy wobec kogoś o mojej pozycji. Ale jak powiedział Kett, czasy czapkowania przed panami i odzywania się do nich uniżenie już minęły.

– A skoro o tym mowa, to co ty tu robisz? – wtrącił Barak. – Kiedy widzieliśmy cię ostatnio, mieszkałeś we własnym domu w Norwich.

Bone odwrócił się do niego i skrzywił ze złością.

– I ledwo wiązałem koniec z końcem z marnego czynszu, który płacili mi lokatorzy, i z przędzenia wełny jak kobieta. Więc przeniosłem się tu i pomagam naprawiać zło wyrządzone Wspólnocie.

Odwzajemniłem jego niechętne spojrzenie. Rozumiałem złość tego człowieka, tylko dlaczego na mój widok odwrócił głowę? Pamiętałem, jak po spotkaniu w Norwich nie mogłem uwolnić się od myśli, że coś przede mną ukrywa. Reszta kopaczy przestała pracować i w milczeniu nam się przyglądała, pewnie oczekując soczystej kłótni.

– Wracajcie do roboty, chłopaki – rzucił mężczyzna nadzorujący pracę, po czym zwrócił się do mnie: – Chyba lepiej, żebyś stąd poszedł, panie.

– Nie musisz go już nazywać panem – mruknął Bone, ale posłusznie wbił w ziemię szpadel.

Ruszyliśmy dalej.

– Dziwnie tak się dowiadywać, co zwykli ludzie naprawdę o nas myślą – odezwał się Nicholas, kręcąc głową.

– Tu mamy do czynienia z czymś więcej – powiedziałem cicho. – On coś przed nami ukrywa, czuję to. I nie tylko tego się dziś dowiedziałem. Nie zdawałem sobie dotąd sprawy, że to Chawry dowodził grupą, która tak brutalnie zaatakowała ludzi Witheringtona.

– Jak się o tym dowiedziałeś? – spytał Nicholas.

– Podczas jednego z procesów pod Dębem Reformacji. Najwyraźniej Chawry jest jakoś powiązany z bandą zabijaków Richarda Southwella. – Westchnąłem. – Ta sprawa przywlekła się za nami aż tu, do obozu.

W drodze powrotnej zatrzymaliśmy się, by popatrzeć, jak kilku mężczyzn rozkopuje norę króliczą, których na wrzosowisku było mnóstwo. Kilku trzymało psy za obroże, inni kopali w ziemi. Gdy parę królików wyprysnęło z nory, mężczyzna trzymający psy puścił je, a te natychmiast dopadły zbiegów. Z grupki wyszedł człowiek trzymający w ręce dużą sakiewkę.

– Wziąłem z magazynu – powiedział. – To proch.

– Na Boga, tylko ostrożnie! – wykrzyknął któryś z jego towarzyszy.

– Powiedzieli mi, jak się z tym obchodzić.

Mężczyzna pochylił się i zaczął wolno wsypywać strużkę czarnego proszku do nory. Na szczęście niezbyt dużo. Następnie rozwinął lont, włożył jeden koniec do nory, a drugi rozciągnął po ziemi na długość kilku stóp. Wszyscy odsunęli się na bezpieczną odległość i w napięciu czekali, aż tamten skrzesze ogień. Lont zajął się, płomyk dotarł do rozsypanego prochu i nastąpił głośny wybuch, który wyrzucił w powietrze fontannę ziemi i darni. Z nor natychmiast wyskoczyły dziesiątki królików i chwilę później zakończyły życie w nierównej walce z psami i ludźmi z pikami. Na trawie urosła sterta martwych zwierząt i zebrała się nad nimi grupa roześmianych mężczyzn, ukontentowanych wynikiem polowania i tym, że dla nich wybuch skończył się szczęśliwie i nikogo nie zranił. W radosnym podnieceniu zaczęli ściskać sobie ręce i poklepywać po plecach pomysłodawcę.

I nagle połać porytego króliczymi norami i korytarzami wrzosowiska, osłabiona wybuchem, zapadła się pod ich ciężarem. Na szczęście dla nich sieć nor była rozległa, ale płytka i mężczyźni, śmiejąc się i pokrzykując, wygrzebali się z powstałej rozpadliny, utytłani ziemią, ale cali i zdrowi. Barak przez chwilę bił im brawo, a potem odwróciliśmy się i ruszyliśmy w dalszą drogę. Wówczas potraktowaliśmy to zdarzenie jako zwykłą ciekawostkę; dopiero znacznie później się okazało, że było w tym coś więcej.

Nim dotarliśmy do naszych szałasów, mężczyźni wrócili już z pracy i na rożnie niedawno zarekwirowanym w jednym z dworów piekła się kolacja: udziec jagnięcy. Ciągła woń dymu z palącego się drewna, niekiedy mocno szczypiącego w oczy, była kolejną nowością w moim życiu, do której ostatnio przywykałem. Wszyscy chodzili spoceni, było jeszcze goręcej i duszniej niż dotąd, a wieczorne niebo stało się mlecznoszare. Wioskowi skinęli nam głowami na powitanie, a ja z ulgą stwierdziłem, że Nicholas odpowiedział im tym samym, jakby witał się z równymi sobie. Na miejscu był też stary Hector Johnson i on także nas powitał, podobnie jak Natty. Ten siedział w towarzystwie młodego jasnowłosego chłopaka o twarzy ogorzałej od wiatru. Młody blondyn spojrzał na mnie niepewnie. Dałem znak Barakowi i Nicholasowi, by zostali na miejscu, a sam podszedłem do chłopaków i wyciągnąłem rękę.

– Jestem Matthew Shardlake. Jesteś tym znajomym Natty’ego z Sandlings?

– Tak, panie. Jestem Stephen Walker. Dołączyłem do obozu razem z resztą mojej wioski.

Ostrożnie usadowiłem się obok niego, bo po spacerze miałem mocno obolałe plecy.

– Pewnie Natty powiedział ci, że jestem prawnikiem. Nim znalazłem się w obozie, prowadziłem śledztwo w sprawie trzech morderstw.

Młodzieniec zmarszczył czoło.

– Natty mówił, że chodzi o biednego Wala Padbury’ego, jego mistrza ślusarza z Norwich i jakąś kobietę.

Biedna Edith, przemknęło mi przez głowę. Zawsze tylko „jakaś kobieta”, zawsze anonimowa, bliżej nikomu nieznana.

– Tak – odparłem cicho.

Walker wlepił we mnie niespokojne spojrzenie bystrych niebieskich oczu.

– Jak ci powiem, panie, co wiem, to nie narobię sobie kłopotów?

– Przyrzekam, że nie. Co najwyżej możesz zostać wezwany do sądu w charakterze świadka.

Popatrzył na Natty’ego.

– Właśnie tego się bałem – rzucił. Przeniósł wzrok na mnie i westchnął głęboko. – Widziałem, jak wrzucali ciało Wala Padbury’ego do morza.

Niemal mnie zatkało.

– Widziałeś to na własne oczy?

Walker jakby się trochę wystraszył, ale Natty położył rękę na jego ramieniu.

– Mów dalej, Steve – zachęcił go.

– Jeden z tych, których tam wtedy widziałem, ma możnego przyjaciela, jednego z najmożniejszych w Norfolk. Właściwie to teraz żałuję, że powiedziałem o tym Natty’emu, ale znałem Wala i wiem, że nigdy nawet muchy by nie skrzywdził.

Natty wyszczerzył w uśmiechu białe zęby, kontrastujące z jego ciemną karnacją.

– Możni przyjaciele już nie są tacy możni jak kiedyś, Steve. Rozejrzyj się tylko po obozie.

– Rozumiem twój strach, Stephen, ale jeśli to cię uspokoi, wiedz, że ja też mam możnych przyjaciół – powiedziałem. – Jestem osobistym prawnikiem lady Elżbiety.

Na Walkerze zrobiło to wrażenie. Spojrzał na Natty’ego, a ten skinął głową.

– Panu Shardlake’owi można ufać. Teraz doradza samemu kapitanowi Kettowi.

– I lady Elżbieta o tym wie? – spytał Stephen Walker.

Zakasłałem.

– Nie. Utknąłem tu bez mojej woli.

– Ale to jest obóz króla, Steve, i spełniamy życzenia lorda protektora w sprawie reform – dorzucił szybko Natty. – Protektor rządzi w imieniu króla, a lady Elżbieta jest jego siostrą. Powiedz panu Shardlake’owi wszystko, żeby można było pomścić Wala i tych innych.

Młody blondyn zaczerpnął powietrza.

– To było w tamtym tygodniu. Poszłem nad morze… – spojrzał na Natty’ego – zbierać ostrygi.

Natty dał mu kuksańca.

– Czyli kłusować, tak? Ale nie bój nic, pan Shardlake cię nie wyda. Wszyscy u nas tak robią, tylko że ziemia należy do jednego z wielkich panów, a on nie pozwala zbierać ostryg.

– Jeżeli komuś należy się, żeby osądzić go pod Dębem, to najbardziej na świecie jemu – prychnął z nagłą zajadłością Walker.

– Po prostu opowiedz, co widziałeś – wtrąciłem.

– Pod koniec dnia schodziłem z plaży, kiedy nagle usłyszałem jakieś głosy. Schowałem się więc w wysokich trawach. Nie dalej niż dziesięć jardów ode mnie przeszło trzech ludzi niosących ciało, w którym rozpoznałem biednego Wala. Twarz miał śmiertelnie białą, a na jego głowie widać było zakrzepniętą krew i mózg. Leżałem jak trusia, bo wiedziałem, że jak mnie wypatrzą, to mnie też zabiją. Przenieśli Wala przez całą plażę i wrzucili go do wody. – Zadygotał. – Pamiętam, jak chlusnęło. I pamiętam, jak się przy tym roześmiali. Pewnie myśleli, że odpływ zabierze ciało do morza, ale widać nie znali dobrze tych wód. A potem zawrócili, przeszli przez plażę i zniknęli w wysokich trawach. Pewnie gdzieś niedaleko mieli konie. – Spojrzał na mnie. – To tyle, panie. Nic więcej nie widziałem.

– Wspomniałeś, że jeden z tych ludzi ma możnego przyjaciela – przypomniałem mu cicho.

– Tak. On jest straszny. Dwóch pozostałych nigdy wcześniej nie widziałem.

– Czy przypadkiem nie byli to bliźniacy, jasnowłosi osiemnastolatkowie?

Zaskoczony Walker pokręcił głową.

– Nie, mieli po dwadzieścia kilka lat i nie byli bliźniakami.

– A ten, którego znałeś?

– Jego widziałem już wcześniej. Czasami odwiedza ziemię swojego pana z grupą przyjaciół i rozrabiają w miejscowej karczmie. Nie można go nie zauważyć, bo ma na policzku wielką myszkę. W zeszłym roku był straszny skandal, bo uprowadził jakąś biedną dziewczynę. Od tamtej pory zrobił się jeszcze gorszy. Nazywa się John Atkinson i służy wielkiemu panu, sir Richardowi Southwellowi.

Rozdział czterdziesty dziewiąty

Podziękowałem Walkerowi i Natty’emu za pomoc i dałem znak Barakowi i Nicholasowi, by poszli za mną. Gdy znaleźliśmy się w miejscu, gdzie rósł samotny wiąz i skąd widać było kaplicę Świętego Michała, powtórzyłem im to, co usłyszałem od Walkera.

Barak aż gwizdnął.

– A więc jednak Southwell może być w to zamieszany? – powiedział. – Miał powód, by starać się, żeby powieszono Boleyna. Mógłby wtedy kupić Brikewell, połączyć swoje dwa kawałki ziemi w jedną całość i przeznaczyć wszystko pod hodowlę owiec.

Nicholas nie wyglądał jednak na przekonanego.

– Już wcześniej ustaliliśmy, że biorąc pod uwagę wielkość innych posiadłości ziemskich Southwella, spłachetek Boleyna nie jest wart morderstwa.

– Być może się myliliśmy – rzuciłem. – Southwell jest człowiekiem, który z niczym się nie liczy. Ma własną bandę awanturników i lata temu, skazany za morderstwo, został ułaskawiony przez starego króla. A teraz wiemy też, że jeden z jego ludzi, John Atkinson, jest zamieszany w zabójstwo terminatora, czyli można przyjąć, że również ślusarza i Edith Boleyn.

– Atkinson i jego banda są zaprzyjaźnieni z bliźniakami – upierał się Nicholas. – Czyli mogli działać na ich zlecenie, a nie Southwella. Wygląda na to, że najmują się wszędzie, gdzie jest jakaś awantura.

– Masz rację, to możliwe – przyznał Barak. – Wszystko sprowadza się więc do pytania, kto ukradł ten klucz do stajni: bliźniacy, ktoś z bandy Southwella, kto towarzyszył im tego wieczoru w karczmie i działał na jego zlecenie, czy ktoś zupełnie inny. Na przykład ktoś z domu Gawena Reynoldsa, gdzie bliźniacy mieli tej nocy klucz.

– Ciekaw jestem, czy istnieją jakieś powiązania między ludźmi Reynoldsa i Southwella – odezwałem się.

– A gdzie on w ogóle jest, ten Southwell? – spytał Barak. – To jeden z największych właścicieli ziemskich w Norfolk, więc powinni byli go tu przywlec. Sądzenie go pod Dębem Reformacji byłoby gratką dla Ketta.

– Pewnie zwiał do Londynu – wtrącił Nicholas.

Głęboko odetchnąłem i spojrzałem w stronę kaplicy, pod którą właśnie zsiadał z konia zakurzony posłaniec. Obiecałem Southwellowi, że nikomu nie powiem o tym, że spotkałem go pod kaplicą.

Drzwi kaplicy się otworzyły i stanęła w nich dobrze mi znana przysadzista postać z czarną brodą. Toby Lockswood. Trzymał pod pachą skórzaną teczkę z papierami, a z jego twarzy biła surowa powaga.

– Spójrz, oto źródło wszelkiej wiedzy o Norwich – mruknął Barak, trącając mnie. – On może wiedzieć, czy poza komitywą bliźniaków z awanturnikami Southwella między Southwellem i Reynoldsem istnieją jakieś inne powiązania.

– Musimy zachować w tej sprawie dyskrecję, ale warto spytać Toby’ego. A także dawnego zarządcę Reynoldsa, Vowella. Toby! – zawołałem, machając ręką.

Skrzywił się, ale ruszył w naszą stronę.

– Wciąż tu jesteście? – rzucił obcesowo. – Obserwowałem cię pod Dębem, panie Shardlake. Tańczysz, jak ci Kett zagra, co? Prawnicy zawsze tańczą do takiej melodii, jaka im pasuje do własnych interesów.

– Bez oporu tańczyłeś do melodii pana Shardlake’a, kiedy zajmowaliśmy się sprawą Boleyna – przypomniał mu Barak.

Toby wlepił w niego rozeźlone spojrzenie.

– Już mówiłem, że to było, zanim znalazłem słuszniejszą sprawę.

I zanim zmarli twoi rodzice, pomyślałem w duchu, odczytując jego zbolały wyraz twarzy.

– Chciałem cię tylko o coś spytać, bo jako znawca Norfolk możesz znać odpowiedź – oznajmiłem. – Czy między Gawenem Reynoldsem i sir Richardem Southwellem istnieją jakieś powiązania? Czy ci dwaj się znają?

– Nic mi o tym nie wiadomo. – Lockswood zaśmiał się. – Po co wciąż gmerasz przy tej sprawie, panie? Przecież lady Elżbieta już załatwia ułaskawienie dla Boleyna, nie?

– Nie chcę, żeby prawdziwy morderca pozostał na wolności. A poza tym, jak wiesz, poza Edith Boleyn życie stracili też ślusarz i jego młody terminator. Zwyczajni ludzie z gminu.

– Nic ci w tej sprawie nie pomogę – rzucił Toby i już miał odejść, gdy drogę zastąpił mu Nicholas.

– Lockswood, jesteś zimnym, skrytym, mściwym draniem – powiedział z naciskiem, choć spokojnie. – Przez kilka tygodni pracowałeś z nami, a teraz traktujesz nas jak śmieci. Przez ciebie niesprawiedliwie mnie uwięziono.

– Bo jesteś śmieciem – prychnął Toby. – Zależy ci tylko na udawaniu wielkiego pana. Powinni cię byli postawić pod Dębem.

– Za co?

– Za to, kim jesteś.

Nicholas uniósł pięść, ale Toby tylko się roześmiał.

– No dalej, młody paniczu, uderz starszego funkcyjnego obozu, a zobaczysz, co się stanie.

Barak położył rękę na ramieniu mojego asystenta.

– Nie jest tego wart – powiedział cicho.

Toby wyciągnął palec w stronę Nicholasa.

– Jeszcze cię dopadnę, chłopcze – warknął i ruszył w głąb obozu.

Wszyscy trzej patrzyliśmy za nim.

– Jest tu teraz starszym funkcyjnym? – zdziwił się Nicholas.

– Jest piśmienny i ma rozległą wiedzę na temat norfolskich właścicieli ziemskich. Kett zarządza obozem za pośrednictwem reprezentantów secin i jest to rozsądny system. Miles i inni byli żołnierze odpowiadają za sprawy wojskowe i chyba obaj w dużej mierze polegają na swoich poplecznikach z Norwich. Myślę, że Kett, jak wszyscy przywódcy, gromadzi wokół siebie krąg wyspecjalizowanych doradców. A Lockswood jest pewnie jednym z nich. Musimy być ostrożni.

Gdy zerwaliśmy się następnego dnia o świcie, niebo było szare i robiło się coraz bardziej ołowiane; upał był nieznośny. Na głowie czułem wszy, postanowiłem więc jak najszybciej znaleźć golibrodę. Zjadłem z innymi śniadanie i udałem się do kaplicy Świętego Michała. Miałem nadzieję spotkać się z Robertem Kettem bez towarzystwa innych. Strażnicy, którzy już mnie znali, wpuścili mnie od razu do środka.

Przy stołach pod ścianami nikt nie siedział, a zasłona na podwyższeniu była zaciągnięta.

– Kapitanie Kett! – zawołałem cicho.

Rozsunął zasłonę i wyjrzał. Miał na sobie koszulę, rajtuzy i rozpięty dublet. Najwyraźniej był w trakcie śniadania, bo zobaczyłem talerze z jedzeniem na części stołu, za którym siedziała jego żona, pulchna i małomówna Alice, lojalnie towarzysząca mężowi na dobre i na złe. Reszta stołu była jak zwykle zawalona papierami.

– Przepraszam za tak wczesne najście, kapitanie, ale chciałbym omówić pewną pilną sprawę.

Westchnął, ale dostrzegłszy moją poważną minę, zwrócił się łagodnym tonem do żony:

– Alice, czy mogłabyś nas zostawić? Może sprawdź, czy mój brat William już wstał.

– Tak, mężu. – Wyminęła mnie z lekkim dygnięciem i wyszła z kaplicy.

Kett usiadł przy stole i gestem ręki zaprosił, bym do niego dołączył. Twarz miał pooraną zmarszczkami i zmęczoną, minę zatroskaną.

– Mam nadzieję, że nie przynosisz kolejnych złych wieści – mruknął.

– Tylko pewną informację. Obawiam się jednak, że może ci się nie spodobać.

– No cóż, w ostatnich dniach nie brakowało mi takich. Podobno członkowie komisji do spraw grodzeń zaakceptowali żądania mieszkańców Kent, a kolejni przybyli do Essex, ale nie mam żadnych wiadomości o ich przyjeździe do nas. Za to dziesięć tysięcy zbrojnych wysłano pod dowództwem lorda Russella do Devon i Kornwalii z zadaniem stłumienia tamtejszej rebelii. Tysiąc żołnierzy wysłano też do obozu w hrabstwie Oksford, żeby go rozpędzić. Choć słyszę, że tamtejsi rebelianci rzeczywiście wymknęli się nieco spod kontroli. Są ich tam tysiące, ale nie aż tylu co tutaj. Jesteśmy największym obozem na całym południowym wschodzie kraju. Więc dlaczego z nami nie rozmawiają? – Ze złością walnął pięścią w stół.

– Norfolk jest dalej od Londynu niż Kent.

Kett odchrząknął.

– Dochodzi do nas tyle sprzecznych informacji z kraju. Czytam proklamację przeciw wywrotowym wichrzycielom, a jednocześnie docierają do mnie wieści o nowym edykcie lorda protektora, ograniczającym podatek od owiec tylko do bogaczy. – Spojrzał na mnie przenikliwie. – Dlatego jest to niezwykle ważne, by w obozach popierano zamierzenia protektora. Nie wątpię, że wielcy panowie mają w naszym obozie szpiegów, tak jak my mamy swoich w Norwich. I dzięki temu wiem, że rada miejska jest gotowa zwrócić się przeciw nam na jedno słowo z Londynu, chociaż dziś po południu Codd i Aldrich mają podpisać zgodę na nasze żądania, w zamian za co rozpatrzymy ich prośbę o łagodniejsze traktowanie panów. Reprezentanci secin zbiorą się tu dziś rano, by sformułować żądania. Jak już mówiłem, chciałbym, żebyś je potem przejrzał. – Uśmiechnął się kwaśno. – Powinienem zapłacić ci honorarium.

– Myślę, że zważywszy na okoliczności, będzie dla mnie lepiej występować nieoficjalnie, bez zlecenia – odparłem z uśmiechem.

Kett roześmiał się, ukazując białe zęby.

– Lubię z tobą rozmawiać, panie Shardlake. Masz dar trafnej oceny sytuacji. Sam też zawsze potrafiłem oceniać ludzkie charaktery. Wybacz, ale wczoraj nie mieliśmy zbyt wielu dobrych wiadomości. – Wzruszył ramionami. – Choć niektóre mogą być nieprawdziwe.

– To bardzo możliwe – przyznałem.

Pokręcił głową, jakby ze zdziwieniem.

– Wychodzi na to, że stałem się sędzią ludzkich zachowań. – Popatrzył na jedno z malowideł wciąż jeszcze zdobiących kaplicę. – Spójrz, widzisz, jak Pan wyrzuca lichwiarzy ze świątyni? Wielebny Conyers nalegał, żeby wszystko zamalować na biało, ale ten obraz mnie inspiruje. – Znowu pokręcił głową, tym razem bezradnie. – Ględzę bez ładu i składu. Tyle jest rzeczy do zrobienia. A więc co chciałeś mi powiedzieć?

Zaczerpnąłem powietrza.

– Kiedy pierwszego dnia w obozie wezwano mnie do ciebie, natknąłem się na kogoś wychodzącego bocznymi drzwiami z kaplicy. Kogoś znanego mi z Londynu, kogo nie spodziewałem się tu zobaczyć. Sir Richarda Southwella.

Kett wciągnął gwałtownie powietrze i spojrzał na mnie ze ściągniętą napięciem twarzą.

– I co ci powiedział?

– Tylko tyle, że prowadzi tu jakieś negocjacje i mam nikomu nie mówić, że go tu spotkałem.

– I co? Powiedziałeś komuś? Barakowi albo swojemu asystentowi?

– Nikomu. A tobie mówię o tym tylko dlatego, że dowiedziałem się czegoś nowego o Southwellu.

Kett podniósł ze stołu łyżkę i zaczął obracać ją w palcach.

– Czego mianowicie?

– Człowiek Southwella, John Atkinson, jest zamieszany w morderstwo. Chodzi o terminatora ślusarza. Istnieją dowody łączące tę śmierć ze śmiercią samego ślusarza, a także z morderstwem Edith Boleyn. A Southwell zyskałby na powieszeniu Boleyna, bo gdyby kupił Brikewell, mógłby połączyć w jedną całość należące do niego dwie duże hodowle owiec.

Kett nie spuszczał ze mnie wzroku.

– Skąd o tym wiesz?

Powtórzyłem mu to, co usłyszałem od Walkera, ale nie podałem nazwiska chłopaka; nazywałem go „kimś z obozu”. Kapitan przez chwilę milczał, po czym pokiwał głową.

– Od czasu osadzenia starego księcia Norfolk w Tower sir Richard Southwell jest jednym z największych obszarników w Norfolk, a jednocześnie zarządcą dóbr lady Marii – powiedział. – Jest też jednym z zapasowych członków Rady w Londynie, którzy zgodnie z wolą starego króla zajmują miejsca w niej wówczas, gdy któryś z członków umrze lub zrezygnuje. Nie muszę ci też mówić, że jest łajdakiem, który nie cofnie się przed niczym, by powiększyć swoją władzę i bogactwo.

– Zdążyłem się zorientować.

Przewiercił mnie wzrokiem.

– Jeśli komukolwiek powtórzysz to, co ci teraz powiem, skończy się to dla ciebie bardzo źle.

Nabrałem głęboko powietrza.

– Przysięgam, że nikomu nie powiem.

Kett przechylił głowę, a jego spojrzenie nadal ciskało gromy.

– Wiem, panie Shardlake, że jesteś zwolennikiem sprawiedliwości, ale ja mam tysiące ludzi do wykarmienia i czasami muszę się układać z ludźmi, których nie cenię, a niekiedy wręcz nienawidzę.

– Mnie też się to zdarzało – wtrąciłem, lecz nie dodałem, że zwykle później tego żałowałem.

– Southwell przyjechał do obozu prosto z Londynu, by nas przekupić. Rada dała mu pięćset funtów, żebym je rozdzielił wśród ludzi i namówił ich do rozejścia się.

– To olbrzymia kwota.

Pokiwał głową i mówił dalej:

– Rada dowiedziała się, zapewne od swoich szpiegów, że obóz jest liczny, ale Southwell nie miał pojęcia, jak bardzo liczny, i kiedy go zobaczył na własne oczy, doznał szoku. Spotkałem się z nim w cztery oczy i odmówiłem przyjęcia pieniędzy w zamian za likwidację obozu. – Pochylił się i wlepił we mnie spojrzenie. – Wierzysz mi, panie Shardlake?

– Wierzę.

– Ale zawarłem z nim pewien układ. Wziąłem od niego te pięćset funtów i przyrzekłem, że jego hodowle owiec pozostaną nietknięte i że zostawimy w spokoju lady Marię i jej włości w Kenninghall. Ludzie już zaczęli rozwalać płoty wokół jej parków jeleni, ale przyrzekłem, że to wstrzymam. I tak zamierzałem to zrobić, bo jej bezpieczeństwo jako następczyni tronu jest dla protektora sprawą wielkiej wagi.

Spojrzałem na niego z podziwem.

– Czyli przechytrzyłeś Southwella?

Kett uśmiechnął się.

– Mam pod sobą tysiące ludzi. Puściłem go wolno, żeby wrócił do Londynu i powiedział im, co będzie chciał. Dostałem też… nazwijmy to… datek od biskupa Rugge’a za przymknięcie oczu na poglądy religijne niektórych w obozie i za pozostawienie w spokoju posiadłości katedralnych. Gdybym tego nie zrobił, to przy tej liczbie ludzi szybko brakłoby nam zapasów: butów, świec, ubrań. Tego wszystkiego, co moi wysłannicy mogli kupić za pieniądze na targu w Norwich. Korzystanie z targu pomaga mi też w relacjach z Coddem i Aldrichem. Te uzgodnienia są znane tylko paru osobom. Wiem, że niektórzy byliby zdecydowanie przeciwni wypuszczeniu Southwella, ale to było najkorzystniejsze rozwiązanie dla obozu. A dobro obozu jest u mnie na pierwszym miejscu.

– Kapitanie Kett – odezwałem się ze szczerym podziwem – lata zmagań z Flowerdewem i jemu podobnymi uczyniły z ciebie wytrawnego polityka.

– Dziękuję. – Spojrzał na mnie surowo. – Rozumiesz więc, że cokolwiek ci młodzi dranie lub Southwell nawyczyniali, nie mogę nic w tej sprawie zrobić. Nawet nie wiem, gdzie on teraz jest. Pewnie w Londynie, podobnie jak Flowerdew. I całkiem możliwe, że jest zamieszany w morderstwo… nic mnie już nie zdziwi. Ale nie mogę nic zrobić, a tobie, panie Shardlake, nie wolno nic powiedzieć.

Westchnąłem, wiedząc, że jest tak, jak mówi.

– Raz jeszcze przyrzekam – zapewniłem. – Ale przybycie tutaj Southwella z pieniędzmi jest jeszcze jednym dowodem na to, że lord protektor dąży do likwidacji obozu.

Kett zmarszczył czoło.

– Jak mówiłem, wierzę, że jeśli uzna nasze żądania za rozsądne i dostrzeże drzemiącą w nas siłę, dojdzie do wniosku, że musi się z nami porozumieć. Tu i w innych obozach. – Sięgnął ręką przez stół i przesunął trzy koperty. – Burmistrz Codd zgodził się przekazywać nam listy przychodzące do Norwich dla ludzi przebywających w obozie. Te trzy dostaliśmy wczoraj, są adresowane do ciebie, Baraka i Overtona.

Spojrzałem na pieczęcie. Wszystkie trzy zostały złamane przez ludzi Codda lub Ketta. Mój list był napisany ręką Guya, podobnie zresztą jak ten do Baraka, zapewne podyktowany przez Tamasin. Na pewno zostały przeczytane i trochę mnie niepokoiło, co w nich może być. Ale chyba nic złego, bo inaczej Kett już by mi o tym powiedział.

– Dzięki – rzuciłem.

– Muszę zaraz udać się pod Dąb na spotkanie z reprezentantami secin i ustalić z nimi ostateczną wersję żądań – oznajmił Kett, wstając. – Chciałbym, żebyś po ich przejrzeniu pomógł mi w kolejnych procesach, jakie są wyznaczone na dziś po południu.

– W ciągu dnia może się rozpętać potężna burza. Niebo bardzo się zaciągnęło.

– Ludzie na wsi są przyzwyczajeni do pracy w złą pogodę – odparł z uśmiechem, po czym twarz znów mu spoważniała. – I pamiętaj, ani słowa o wizycie Southwella.

– Nie zamierzam…

Przerwało mi wejście do kaplicy młodego człowieka w napierśniku. Skwapliwie zerwał z głowy czapkę.

– Przepraszam, kapitanie Kett, ale wydarzyło się coś, o czym musisz wiedzieć. Zeszłej nocy z pałacu Surrey uciekło dwóch więźniów. Byli solidnie zamknięci w celi, a pod drzwiami stał strażnik, ponieważ stanowili źródło wiecznych kłopotów. Ale ktoś dostał się do środka, ogłuszył strażnika i ich wypuścił.

– Którzy więźniowie? – spytał Kett.

– Ci piekielni bliźniacy, Gerald i Barnabas Boleynowie, którzy mieli być oskarżeni o próbę morderstwa – odrzekł młodzieniec i spojrzał na mnie.

To dlatego zachowywali się tak beztrosko podczas procesu, pomyślałem. Mieli zaplanowaną ucieczkę.

– Na litość boską – jęknął Kett. – Jeśli więźniowie uciekają, to ludzie mogą spytać, po co w ogóle stawiamy ich przed sądem.

– Przypuszczalnie wydostali się przez las Thorpe i potem przeprawili przez rzekę – dodał młodzieniec. – Ucieczka była dobrze zaplanowana. Nikt nic nie wiedział i dopiero kiedy strażnik odzyskał przytomność, podniósł alarm.

– Ktokolwiek za tym stał, musiał dobrze znać rozkład pomieszczeń w pałacu – powiedział Kett. – Powiadomcie straże, żeby się za nimi rozglądali. Jak już mówiłem, panie Shardlake, mamy w obozie szpiegów i wrogów. Dlatego to, co ważne, musimy trzymać w ścisłej tajemnicy.

Wróciliśmy do szałasu w smętnych nastrojach.

– Te przeklęte szczury – mruknął Barak. – Pewnie zwiali do Londynu.

– Mogli znaleźć schronienie u przyjaciół w Norwich – powiedziałem. – Mogliby mieć trudności z przejazdem przez Norfolk. Są łatwo rozpoznawalni, łagodnie mówiąc.

Barak rozejrzał się wokół.

– Wszystkie prace budowlane są już z grubsza skończone, dochodzi coraz mniej rebeliantów – zauważył. – Oczywiście zostało jeszcze dużo do zrobienia i słyszałem o nowych szkoleniach wojskowych, ale ludzie będą teraz mieli więcej czasu na myślenie. No, chyba że się zjawią ci z komisji od grodzeń. Chociaż nienawidzimy bliźniaków, niektórzy mogą nas z nimi kojarzyć, bo reprezentujesz ich ojca.

– Niestety, możesz mieć rację – przyznałem. – Nicholas, musisz zachować jeszcze większą ostrożność niż dotąd, zwłaszcza wobec Lockswooda. Nie wolno ci go prowokować.

– Postaram się.

– Ciekawe, kto ich wypuścił – mruknął Barak, gmerając przy haczyku sztucznej ręki.

– Ktoś z ich ludzi – odparłem. – Albo Southwella.

Nicholas pokręcił głową.

– Ci dranie… Wiem, że jest wielu podejrzanych, ale na własne oczy widzieliśmy, jak dla sportu urządzili polowanie na bezbronnego dzieciaka, wiemy też, że rozbili głowę innemu chłopakowi. Więc dlaczego nie mieliby też zabić własnej matki?

– Nadal sądzę, że tego nie zrobili – oznajmiłem. – Ale popytam Michaela Vowella o powiązania między Gawenem Reynoldsem i Southwellem. Jeśli jakieś są, to on będzie o nich wiedział. – Machinalnie sięgnąłem do kieszeni. – Jezu, zapomniałem o listach.

Ołowiane niebo utrudniało czytanie wewnątrz szałasu. List od Guya do mnie był znów napisany nierównym pismem starego człowieka. Miał datę sprzed tygodnia i najwyraźniej rozminął się z moim ostatnim listem do niego.

Matthew,

nie mam od Ciebie żadnych wiadomości, ale zakładam, że wciąż przebywasz w Norfolk. Co wieczór się modlę, żebyś wylizał się z obrażeń i by nie skrzywdzili Cię rebelianci. Wybacz ględzenie starego człowieka, ale od mojego ostatniego kontaktu z doktorem Belysem minął prawie miesiąc, jeśli zatem możesz, skreśl parę słów, żeby mnie uspokoić. Tamasin też martwi się o Jacka; boję się też, jak Nicholas sobie radzi wśród rebeliantów. W Londynie panuje strach przed zamieszkami i mówi się o zburzeniu mostu w Richmond, by uniemożliwić rebeliantom z Kent i Surrey przedostanie się do miasta.

Co do mnie, niestety robię się coraz słabszy. Jeśli to znaczy, że moja ziemska wędrówka dobiega końca, to jestem gotów, choć ubolewam nad losem Anglii i jej strasznymi udrękami. Jestem wdzięczny, że mam obok siebie tak dobrych przyjaciół jak Tamasin i Francis, ale brakuje mi wieści, że Ty, Jack i Nicholas jesteście cali i zdrowi.

Twój miłujący Cię przyjaciel

Guy

Pozostawało tylko mieć nadzieję, że mój ostatni list szybko do niego dotrze. Zaczynałem się obawiać, że przed moim powrotem do domu – jeśli kiedykolwiek to nastąpi – Guy może już pożegnać się z tym światem.

– Co u Tamasin? – spytałem Baraka.

– List rozminął się z moim listem sprzed paru dni – odparł, marszcząc czoło. – Pisze, że jestem okrutny i bezmyślny, skoro nie daję znaku życia, i zastanawia się, co się ze mną dzieje. Dzieci za mną tęsknią. Na rany Chrystusa, czy to moja wina, że listy nie dochodzą? – dodał drżącym z emocji głosem. – Czy ona nie ma na tyle rozsądku, by wiedzieć, że w całym kraju trwa zawierucha?

– Tamasin ma bardzo dużo rozsądku, jak ci dobrze wiadomo. Martwi się o ciebie właśnie dlatego, że trwa zawierucha.

– No cóż, dostanie mój list albo nie – rzucił. – Pisze też, że brakuje jej pieniędzy, tak jakbym mógł coś w tej sprawie zrobić. Wspomina o panującej w Londynie atmosferze i pogłoskach, jakoby radni miejscy wystąpili do protektora o wydanie broni, a także o nagonce na wywrotowych mówców. Ale Londyn zawsze był bardzo uczulony na sprawy bezpieczeństwa. Myślę, że jakakolwiek próba rebelii zostałaby natychmiast stłumiona.

Patrzyłem na niego, myśląc, że byłoby lepiej, gdyby nie widział wszystkiego, co mówi jego żona, w tak negatywnym świetle.

– A Beatrice jakimś cudem dostała mój list – odezwał się Nicholas. – Pisze, że bardzo by chciała wiedzieć, gdzie dokładnie przebywam, czy spotkałem rebeliantów i jacy są. Jej matka uważa, że rebelianci zawarli pakt z diabłem, bo to sami heretycy, więc jeśli się na nich natknę, powinienem się strzec czarnego osobnika z rogami i kopytami, który ich buntuje. Beatrice oczywiście w to nie wierzy, ale i tak mnie ostrzega, żebym bardzo uważał, i w razie gdybym natknął się na rebeliantów, mam ich pogonić moim niezłomnym mieczem. – Wybuchnął śmiechem i objął głowę rękami. – Rogi i kopyta! Mam ich pogonić moim niezłomnym mieczem! Kiedyś uważałem jej niewinność i naiwność za urocze, ale teraz… Jak myślicie, jak ona by tu teraz wyglądała? Bez swoich eleganckich sukien i pachnideł? Pieczęcie zostały złamane, ktoś musiał czytać jej list i jego treść na pewno nie przysporzy mi sławy, jakby mało było tego, co już się za mną ciągnie. – Upuścił kartkę na klepisko. – Och, Boże! Żeby spotkać taką kobietę jak Isabella, która zwyczajnie patrzy na świat. – Sięgnął po grzebień kupiony poprzedniego dnia od przekupnia i ze złością przeczesał zmatowiałe ciemnorude włosy. – I do tego jeszcze te przeklęte gnidy!

Rozdział pięćdziesiąty

Znalazłem w obozowisku golibrodę, który założył zakład przed swoim szałasem, a jego sąsiad zrobił to samo z warsztatem szewskim i nawoływał głośno przechodniów, że ma „dobre używane buty na sprzedaż”. Gdy przemykałem między szałasami, poczułem na sobie kilka wrogich spojrzeń. Wiadomość o wczorajszej ucieczce bliźniaków rozeszła się lotem błyskawicy, a moja obecność za stołem pod Dębem uczyniła ze mnie rozpoznawalnego człowieka, o którym wiedziano, że reprezentuje Johna Boleyna. Jakiś chłopak odwrócił się i wypiął na mnie goły zadek. Odniosłem wrażenie, że jestem intruzem w tym towarzystwie.

Niebo jeszcze bardziej pociemniało i na lekkim wietrze z zachodu szeleściła żółtawa, sucha jak pieprz trawa. W oddali, nad mokradłami, chmury rozdarła niema błyskawica. Niedaleko w otoczeniu grupki mężczyzn przetoczyły się dwie ogromne armaty, ciągnięte przez rzężące z wysiłku konie.

– To z Old Paston Hall! – zawołał jeden z mężczyzn, wywołując tym aplauz wśród gapiów.

Golibroda, który okazał się sympatycznym człowiekiem, opowiedział mi, jak tu przybył z Great Massingham z przyjacielem Thomasem, szczurołapem, na którego usługi było wielkie zapotrzebowanie. Kończył już strzyżenie, gdy nagle dobiegło mnie wołanie:

– Panie Shardlake! Ja go znam! Prawnik, ale dobry człowiek.

Odwróciłem głowę i w otoczeniu grupki mężczyzn dojrzałem Simona Scamblera, wychudzonego i brudnego, ale żywego.

– Dzięki Ci, Panie – rzuciłem pod nosem, pospiesznie zapłaciłem golibrodzie i podszedłem do ludzi otaczających chłopca. Trwała jakaś kłótnia i bliski łez Scambler był w jej centrum. Starszy mężczyzna w koszuli i dublecie przypatrywał mu się podejrzliwie, Scambler po swojemu rozpaczliwie machał rękami, a reszta mężczyzn, głównie młodych, głośno się śmiała. Na mój widok Scambler wykrzyknął histerycznie:

– Panie Shardlake, poręcz za mnie, panie, powiedz im, że nadaję się do obozu! Bo jak nie, to mnie stąd odeślą!

– Spokojnie, Simon – rzuciłem cicho. – Skąd się tu wziąłeś? Szukałem cię po całym Norwich.

– Żebrałem, ale zbierałem tak mało, że prawie umarłem z głodu. – Rzeczywiście widać mu było sterczące przez podartą koszulę żebra. – A potem usłyszałem o tym obozie. Że są tu dobrzy ludzie, którzy chcą pomagać biednym.

– Widziałem tego cudaka w Norwich. Łaził z miejsca na miejsce jak nawiedzony – wtrącił jeden z młodzieńców, po czym zwrócił się do starszego mężczyzny: – Nie chcemy go tu, panie Tuddenham, będzie nam tylko przeszkadzał. Chyba jest nawalony.

– Ten chłopak nie jest pijany – powiedziałem do gładzącego dumnie brodę mężczyzny w dublecie, którego wskazano mi wcześniej jako jednego z wybranych reprezentantów secin. – Powąchaj jego oddech, jeśli chcesz. Bywa, że zachowuje się dość… dziwnie, ale nie jest ani szalony, ani głupi. Ma dobre serce i będzie lojalnie służył obozowi. – Nagle coś mi przyszło do głowy. – Macie tu konie, prawda? Widziałem, że trzymacie je w solidnych zagrodach. Niektóre z nich pochodzą ze stajni dworskich i pewnie trudno je okiełznać.

– To prawda – przyznał Tuddenham. – Wczoraj jednego z naszych koń mocno pogryzł.

– Młody Simon ma dar rozumienia się z końmi. Pozwólcie mu na próbę zająć się nimi i sami się przekonacie.

– To prawda, panie, kocham konie! – wykrzyknął radośnie Scambler. – Znam się na nich.

Tuddenham pokiwał głową.

– Nasz Pan powiedział, że każdy winien rozwijać swoje talenty. Jako reprezentant seciny wyrażam zgodę. Zaprowadzę go do koni. – Popatrzył na mnie. – Ale ty, panie, musisz wziąć za niego odpowiedzialność. Jesteś Shardlake, prawda?

– To ten garbaty jurysta, co służy tym mordercom Boleynom! – zawołał któryś z mężczyzn.

Odwróciłem się do niego.

– Nie bliźniakom – oświadczyłem z naciskiem. – Kiedy to się skończy, sam pierwszy dopilnuję, by trafili pod sąd za próbę morderstwa.

– W porządku – rzucił Tuddenham. – Wezmę teraz tego Scamblera do koni, a potem może dołączyć do waszej grupy. Ze Swardeston, tak?

– Dziękuję, panie.

– Rozumiesz, o czym mówimy, chłopcze? – zwrócił się do Scamblera.

– Tak, proszę pana. Mam pomagać przy koniach i mieszkać u pana Shardlake’a. Będę się starał ze wszystkich sił. Przysięgam.

– A wy tam nie macie nic do roboty? Zabierajcie się stąd.

– Zobaczymy się wieczorem! – zawołałem do odchodzącego z Tuddenhamem chłopca. – Pamiętaj, pytaj o szałasy ludzi ze Swardeston!

Patrzyłem, jak kluczą pośród rozrzuconych szałasów. Scambler może zadziwić wszystkich swoimi umiejętnościami postępowania z końmi, pomyślałem, ale odszukanie drogi do naszych szałasów może się okazać dla niego nie lada zadaniem. Niebo rozdarła w oddali kolejna błyskawica i tym razem po chwili rozległ się głuchy grzmot.

– Czeka nas chyba niezła ulewa – zauważył ktoś.

Wróciłem do szałasu i opowiedziałem o spotkaniu ze Scamblerem, co u Nicholasa wywołało okrzyk radości. Uprzedziłem też Susan Everneke, że dołączy do nas ktoś nowy: biedny chłopak, którego zachowanie może się chwilami wydawać dziwne, ale który będzie umiał docenić serdeczne traktowanie. Obiecała, że zajmie się nim najlepiej, jak będzie mogła.

Z oddali dobiegły jakieś krzyki.

– To młodzi się biją, a inni młodzi robią zakłady – wyjaśniła. – Skończyła się praca, więc ludzie potrzebują jakiejś rozrywki. Słyszałam, że kapitan Kett polecił sprowadzić z Norwich akrobatów, żonglerów i bajarzy.

– On o wszystkim myśli.

– Bo to wielki człowiek. Gdyby nie on, pomarlibyśmy z głodu w te żniwa. Jestem stara, mój chłop już nie żyje i nie starcza mi sił na uprawę mojego poletka.

– Przykro mi to słyszeć.

– Mąż… Panie, świeć nad jego duszą… zmarł zimą na gorączkę. – Na moment przymknęła oczy, po czym zmieniła temat. – Organizują też inne rozrywki. Sprowadzili trochę kogutów do walki i niedźwiedzia do drażnienia. Niedaleko stąd jest naturalny amfiteatr.

– Myślę, że nie skorzystam.

Spędziliśmy resztę poranka na rozmowie. Oboje zerkaliśmy na poczerniałe niebo, ale burza jakoś nie nadchodziła. Nicholasa poproszono o poszukanie dodatkowych kamieni do rozłożenia wokół ogniska, a on posłusznie się do tego zabrał. Po obiedzie zjawił się Barak.

– Nasze żądania do protektora są gotowe – oznajmił. – Kapitan Kett czeka na ciebie w kaplicy Świętego Michała.

Ruszyliśmy tam razem.

– Jak poszło? – spytałem po drodze.

– Byli wszyscy reprezentanci secin, czterdziestu sześciu chłopa. Wyobrażasz sobie, żeby tylu mieszkańców Norfolk mogło coś ze sobą uzgodnić? Każdy miał inne priorytety, powstawały projekty, które za chwilę darto i wyrzucano, aż w pewnej chwili William Kett zagroził, że jeśli się nie dogadają, to ich wszystkich zderzy głowami. Robert nalegał, że żądania muszą być po południu zatwierdzone pod Dębem i zaraz potem wysłane do Londynu. W końcu wszystko zostało uzgodnione, ale wyszedł z tego trochę groch z kapustą.

Weszliśmy do kaplicy, w której czekał spory tłumek. Skrybowie siedzieli przy stołach zawalonych papierami i wszyscy wyglądali na spiętych. Kett ruchem ręki przywołał mnie do swojego stołu na podwyższeniu.

– Panie Shardlake, dobrze, że jesteś. Rzuć swym prawniczym okiem na nasze żądania.

Popatrzyłem na długi zwój starannie zapisanego papieru. Wprawdzie wszyscy nazywali to „żądaniami”, kolejne punkty zaczynały się jednak od: Prosimy Waszą Miłość, co bardzo ułatwiało sprawę, bo dzięki temu oficjalnie dokument był tylko petycją. Przeczytałem uważnie wszystkie dwadzieścia dziewięć punktów, z których wiele dotyczyło ograniczenia praw właścicieli ziemskich do przenoszenia feudalnych zobowiązań na dzierżawców i sprawowania nadmiernej władzy nad gminem, a także ograniczenia ich prawa do posiadania gołębników oraz przywrócenia praw dzierżawcom do korzystania z trzcinowisk, moczarów i łowisk ryb. W kilku punktach skarżono się na duchownych – na to, że niektórzy gromadzą doczesne dobra, zamiast głosić Słowo Boże – i żądano, by takich eliminować, dając jednocześnie prawo wiernym do decydowania o wyborze ich następców. Żądanie było radykalne i trąciło kalwinizmem.

Surowej ocenie poddawano też urzędników królewskich, a w jednym z punktów domagano się, by feudariusza wybierali mieszkańcy hrabstwa i żeby uprawnienia zarówno feudariusza, jak i sekwestratora były ograniczone do obsadzania urzędów i spraw związanych z kuratelą. W wielu sprawach domagano się przywrócenia stanu prawnego, jaki obowiązywał w czasach króla Henryka VII, pojawiły się też zupełnie nowe postulaty i w pełni zgadzałem się ze wszystkimi. Najbardziej radykalnym żądaniem była prośba do króla o nadanie gminowi prawa głosu w wyborze miejscowych członków komisji odpowiedzialnych za wdrażanie praw i edyktów. W moim odczuciu intencją tego postulatu było wyznaczenie stałych członków komisji do spraw grodzeń gruntów i uzyskanie wpływu na ich decyzje w sprawach gminu. Pomyślałem, że Rada nigdy się na to nie zgodzi, ale nie do mnie należało wypowiadanie się w sprawach merytorycznych. W punkcie szesnastym proszono o ostateczne zniesienie poddaństwa, tak by wszyscy poddani stali się wolni wedle woli Boga, co okupili rozlaniem swojej cennej krwi. Pomyślałem w tym momencie o Ralphie, chłopaku skatowanym przez bliźniaków, chłopie pańszczyźnianym, który według prawa był własnością swego pana i któremu kazano, by wraz z ojcem zajął dla Witheringtona ziemię należącą do Boleyna, a on nie miał prawa odmówić.

– No i? – spytał niecierpliwie Kett.

– Nie znajduję nic niezgodnego z prawem – odrzekłem. – Jedyne, co przychodzi mi do głowy, to to, że żądania można by lepiej uporządkować. Na przykład zebrać razem wszystkie postulaty dotyczące prawa do ziemi i łowisk ryb, w oddzielnej grupie umieścić sprawy kleru, w kolejnej żądania dotyczące urzędników królewskich i w ostatniej te odnoszące się do komisji.

– Nie mamy na to czasu. – Kett pokręcił głową. – Jeśli cokolwiek zmienimy, ludzie znów zaczną się kłócić. Musimy iść pod Dąb, już tam na nas czekają. Trzeba zakończyć sprawę, zanim lunie.

Pod Dębem Reformacji zebrały się tysiące. Dojrzałem wśród nich czarnoskórego Afrykanina, który być może przybył tu z rebeliantami, którym nie udało się przejąć Yarmouth, a tam przypłynął na statku handlowym z Niderlandów Hiszpańskich. Głównym wydarzeniem dnia miało być odczytanie żądań, po którym planowano kolejne procesy sądowe – nad złodziejami z obozu i jeszcze kilkoma panami. Wszyscy oskarżeni stali zbici w gromadkę, jak poprzednio pilnowaną przez żołnierzy, którymi dowodził stojący z boku kapitan Miles. Za stołem obok Ketta siedzieli Codd, Aldrich i wielebny Watson. Barakowi i mnie dano sygnał na migi, że mamy czekać przed platformą.

Kett wolno odczytywał listę żądań, robiąc przerwy, żeby ci z pierwszych rzędów mogli powtórzyć jego słowa tym, którzy stali dalej. Od czasu do czasu przez niebo przetaczał się grzmot, teraz już znacznie bliżej, i ludzie z lękiem zadzierali głowy, wiedząc, że gwałtowna burza zniszczy resztki plonów.

Każdy odczytywany punkt witany był okrzykami radości, zwłaszcza te, w których była mowa o udziale gminu w procesie decyzyjnym. Na koniec Kett zapytał, czy wszyscy się zgadzają, a tłum odpowiedział ogłuszającą owacją, choć gdy zaczynała cichnąć, w tłumie odzywały się pojedyncze głosy, że całe obszarnictwo należałoby znieść, a ziemia powinna przejść na własność dzierżawców.

– To są nasze wstępne żądania! – odkrzyknął Kett. – Będzie jeszcze okazja rozmawiać o kolejnych sprawach, ale posłaniec do Londynu już czeka. Czy wszyscy zgadzamy się na wysłanie tych żądań?

Nastąpił kolejny wybuch entuzjazmu i choć niektórzy młodzi mieli zawiedzione miny, Kett – jak zwykle pewny swego – udał, że tego nie widzi.

Lista żądań została uroczyście podpisana przez niego, Codda i Aldricha, po czym wręczono ją jednemu z żołnierzy i ten pospiesznie się z nią oddalił. Burza była coraz bliżej i wiele osób opuściło w tym momencie zgromadzenie, by skryć się w szałasach. Pod Dębem przystąpiono do procesów złodziei i towarzyszący temu tumult przypominał atmosferę panującą na procesach karnych w normalnych sądach. Oskarżeni krzyczeli, że kłamstwem jest pomawianie ich o przywłaszczanie złota, przedmiotów czy zwierząt z pańskich dworów, podczas gdy świadkowie równie głośno wołali, że widzieli na własne oczy, jak oskarżeni je zabierali. Parę razy szepnąłem Kettowi do ucha, że niektóre oskarżenia oparte są na niedopuszczalnych pogłoskach i spekulacjach, i sąd je oddalał, lecz większość oskarżonych ewidentnie popełniła zarzucane im czyny i zgromadzenie uznało ich za winnych. Karą za kradzież było wygnanie z obozu.

– Wielu z nich należy do najbiedniejszych na Mousehold Heath i wyrzucanie ich stąd jest dla mnie bardzo przykre – przyznał Robert Kett, odprowadzając wzrokiem wyprowadzanych skazańców.

Spojrzałem na niego. Potrafił być władczy i politycznie wyrachowany, ale w gruncie rzeczy był człowiekiem pełnym współczucia, co potrafiłem docenić. O niewielu przywódcach politycznych, których spotkałem na swojej drodze, mogłem to powiedzieć.

Potem zaczęły się procesy kolejnych panów. Przed sądem stanął dziedzic Swardeston, którego Dickon oskarżył o bezprawne przywłaszczenie gruntów gminnych. Dickon, czterdziestoparoletni zażywny dzierżawca trzydziestu akrów i kościelny, bardzo różnił się wyglądem od swego pana, nerwowego chudego człowieka, który obrał taktykę przymilania się sędziom i od razu przyznał, że być może sięgnął po zbyt dużo gminnej ziemi, ale zaraz po powrocie do domu wszystko naprawi. Jego pojękiwania nie zrobiły jednak lepszego wrażenia na zgromadzeniu niż buńczuczne krzyki innych oskarżonych. Uznano go za winnego i odesłano z powrotem do więzienia.

Dokładnie w chwili, gdy żołnierz go wyprowadzał, rozległ się potężny grzmot i niebo się otwarło. Na ludzi runął gęsty grad, który boleśnie uderzał w głowy i wściekle walił w drewniane zadaszenie nad platformą. Nagle zrobiło się całkiem zimno, po niebie raz po raz przetaczały się potężne grzmoty, a w oślepiającym blasku błyskawic wszystko stawało się białe. Ziemia szybko pokryła się warstwą kulek lodu, jakby to był szary śnieg. Chwilę potem grad przeszedł w rzęsisty deszcz, który przesłonił wszystko niczym kurtyna.

– Musimy odroczyć posiedzenie! – zawołał Kett. – Wracajcie wszyscy do szałasów!

Obici gradem i przemoknięci ludzie zaczęli się już rozchodzić, gdy zatrzymał ich głośny krzyk. Do platformy zbliżyła się grupka mężczyzn z towarzyszącą im kobietą w średnim wieku i to ona krzyczała.

– Mamy Richarda Daya, jurystę i maga z Bungay! Wysłuchajmy skarg na niego!

Wytężając wzrok w deszczu, ze zdumieniem dostrzegłem człowieka, którego znałem. Stał ze skrępowanymi rękami, otoczony grupką mężczyzn. W czasach, gdy reprezentowałem biedaków przed Sądem Próśb, kilkakrotnie zetknąłem się z Richardem Dayem, występującym w imieniu właścicieli ziemskich ze wschodniej Anglii. Sam był właścicielem ziemskim, który specjalizował się w przeciąganiu spraw sądowych na całe miesiące, czasem wręcz na lata. Podczas procesów miał zwyczaj złośliwie poniżać biedaków, i tak już zastraszonych samą obecnością w londyńskim sądzie, nazywając ich kłamcami i oszustami. W tamtych czasach był postawnym, wysokim siwowłosym mężczyzną i nieustępliwym, niezwykle agresywnym adwokatem. Nienawidził przegrywać i po ogłoszeniu przez sąd wyroku wielokrotnie naigrywał się ze mnie za reprezentowanie wiejskich głupków. Słyszałem plotki, że przeciwstawiających mu się dzierżawców straszył rzuceniem uroku i że u siebie we dworze uprawiał czarną magię.

Teraz prezentował się całkiem inaczej. Miał podarty, poplamiony i przemoczony dublet, twarz posiniaczoną i jak ręce usianą zadrapaniami. Stał, przypatrując się ludziom na platformie. Gdy dojrzał mnie, siedzącego między Kettem a Barakiem, wyraźnie zatkało go ze złości.

Ludzie, którzy przywlekli tu Daya, zmusili go, by klęknął przed podwyższeniem.

– Szukaliśmy go cały tydzień! – wykrzyknął młody człowiek, gwałtownie mrugając w zalewającym oczy deszczu. – Uciekł z dworu, ale pani Howell – wskazał stojącą przy nim kobietę – znalazła go przedwczoraj ukrytego w kępie jeżyn. Przybywamy aż spod granicy z Suffolk, by go osądzić!

Kobieta wysunęła się do przodu.

– Wyrzucił mojego męża i mnie z naszej ziemi, bo nie mogliśmy odnaleźć umowy dzierżawnej! – powiedziała dumnym, pewnym siebie głosem. – A sam we dworze zniszczył księgę dzierżawców!

Rozległ się kolejny potężny grzmot.

– Przeklinam cię, Shardlake! – krzyknął Day, dygocząc z zimna. – Wszyscy twoi bliscy umrą! Jak możesz się zadawać z tymi psami, z tymi małpami i świniami?! – Zwyczajem panów nazywał ludzi niższego stanu zwierzętami.

– Widzicie?! Odzywa się jak czarodziej! Zabić go!

Cała scena była jak z koszmarnego snu: deszcz tłukący o zadaszenie, przetaczające się po niebie grzmoty, przemoknięta gromada ludzi, w tym wielu z groźnie uniesioną bronią. Codd i Aldrich patrzyli na to wybałuszonymi ze strachu oczami.

– Nikczemność tego człowieka jest powszechnie znana! – wykrzyknął Kett. – Ale tak jak wszyscy zostanie uczciwie osądzony. Nie teraz jednak, bo burza grozi szkodami w naszym obozie i musimy się tym zająć! Zabierzcie Daya do pałacu Surrey i zakujcie w łańcuchy! Jutro zaprowadzimy go do zamku w Norwich!

Jeden z mężczyzn wystąpił do przodu i dźgnął Daya włócznią, a ten zakwiczał jak świnia. Strażnik skoczył i wyrwał atakującemu broń, by nie zrobił pojmanemu poważniejszej krzywdy. Day opadł na kolana i zaczął płakać.

Tłum zarechotał.

– Dość tego! – wrzasnął Kett, przekrzykując szum deszczu. – Kapitanie Miles, zabierzcie go stąd! Zostanie osądzony na następnej sesji! A teraz zbierajcie się wszyscy, zanim utoniecie w tym deszczu!

Miles z dwoma żołnierzami wystąpili do przodu, poderwali Daya z kolan i poprowadzili go w stronę pałacu Surrey. Widzowie zaczęli się rozchodzić. Grzmoty ani na chwilę nie ustawały; ulewa jeszcze się wzmagała.

– Na śmierć Boga, Robert – odezwał się William Kett – za chwilę podtopi cały obóz, jeśli czegoś nie zrobimy. Najbardziej się boję o tych w Długiej Dolinie.

– Masz rację – przyznał jego brat. – Wróćmy do Świętego Michała i zorganizujmy się.

Spojrzałem na nich. Rzucona na mnie klątwa Daya na moment mną wstrząsnęła, ale chłodny rozsądek braci Kett pomógł mi się z niej otrząsnąć. Ja też powinienem wrócić do szałasu. Wstałem od stołu.

– Czy my musimy w tych warunkach wracać do Norwich? – jęknął płaczliwie burmistrz Codd, wpatrując się w ulewę.

– Zostańcie tu, jeśli chcecie – mruknął William Kett. – Będziecie mogli pomóc w sprzątaniu – dodał, schodząc za bratem z platformy.

Obaj ruszyli w deszcz i ich rosłe sylwetki od razu utonęły w strugach lejącej się wody.

Rozdział pięćdziesiąty pierwszy

Nim dobrnęliśmy z Barakiem do szałasu, ulewa na szczęście ustała i nawet zza chmur wyjrzało słońce. Obóz zamienił się w błotne grzęzawisko; w zagłębieniach zebrały się kałuże. Ludzie wybierali wodę z szałasów i suszyli przemoknięty dobytek. Jakiś mężczyzna – zapewne któryś ze starostów secin – nawoływał ludzi, by udali się z pomocą do Długiej Doliny, gdzie prawdziwa powódź zmyła szałasy, zwierzynę i zapasy.

Krąg mieszkańców Swardeston też ucierpiał; woda przeciekała przez dachy z darni, przed wejściami do szałasów utworzyły się kałuże. Nicholas pomagał w wybieraniu wody, a mężczyźni, którzy właśnie wrócili z lasu Thorpe z długimi drągami, wtykali je w ziemię, przeciągali między nimi sznury i rozwieszali ubrania do wyschnięcia. Barak i ja szybko przebraliśmy się w suche stroje i zaczęliśmy wynosić, co się dało, na słońce. Dickon, człowiek, który zeznawał przeciwko dziedzicowi ze Swardeston, dołączył do mnie i pomagał w rozwieszaniu rzeczy.

– Myślicie, że dobrze się dziś sprawiłem? – zapytał. – Wasz człowiek zanotował wszystkie zarzuty przeciwko temu draniowi?

– Zanotował i jestem pewien, że członkowie komisji i protektor odpowiednio się nimi zajmą.

– Już wyrzuciliśmy jego owce z gminnej ziemi – rzekł z kwaśnym uśmieszkiem. – Sami to zrobiliśmy i nie pozwolimy, żeby ktoś to zmienił.

Zjawił się godnie wyglądający wysoki mężczyzna, którego zauważyłem wcześniej w kaplicy Świętego Michała w gronie starostów, i skinął nam na powitanie głową.

– Właśnie tak, wszystko rozwieszajcie, niech schnie – powiedział. – Wynieście też na słońce wierzchnią warstwę paproci, niech też przeschną.

Kiwnął głową i poszedł dalej.

Spojrzałem na nasz szałas. Woda kapała z darni, tworząc na klepisku kałużę.

– Trochę się to różni od twojego domu przy Chancery Lane, co? – zauważył z przekąsem Barak.

– Owszem.

– Pewnie dla większości tych ludzi przeciekające dachy to nic nowego.

Nicholas wcisnął się obok nas i zaczął zbierać namoknięte liście paproci.

– Ruszcie się – rzucił. – Trzeba to wszystko wynieść.

Trochę się martwiłem, czy w tym zamieszaniu Scambler nas odnajdzie, ale wkrótce zjawił się w towarzystwie Hectora Johnsona. Z przykrością zauważyłem, że kuleje i ma na brodzie siniaka.

– Natknąłem się na niego przy głównym trakcie – wyjaśnił Johnson. – Stał i pytał o drogę do szałasów ludzi ze Swardeston. Całkiem się zgubił. Ale popisał się jak bohater.

– Jak to?

– Mieli poważne kłopoty z końmi. Zbudowali dla nich zagrodę z solidnym drewnianym ogrodzeniem, ale niektóre konie tak wystraszyły się burzy, że zaczęły szaleć. Próbowały przeskoczyć ogrodzenie i uciec. Jeden wielki ogier zaczął w nie walić kopytami, próbując je rozwalić, i gdyby mu się udało, wszystkie by się rozbiegły. I wtedy ten młokos do niego podszedł i Bóg jeden wie jak, ale po chwili go uspokoił, choć najpierw oberwał kopytem w nogę i łbem w twarz. Ludzie mówią, że chłopak coś mu śpiewał do ucha. Możecie sobie wyobrazić, do jakich zniszczeń by doszło, gdyby koniom udało się uciec z zagrody i ruszyć przez obóz? – Poklepał Scamblera po plecach.

Chłopiec zaczerwienił się i spuścił głowę.

– No proszę! – rzuciłem. – Mówiłem im, że jest dobry z końmi. Brawo, Simon!

Scambler spojrzał na mnie i po raz pierwszy od początku naszej znajomości się uśmiechnął.

Gdy wieczorem zasiedliśmy przy ognisku na wciąż jeszcze mokrej ziemi, Scambler opowiedział, co się z nim działo od chwili, gdy ciotka wyrzuciła go z domu. Nie mając gdzie pójść, dołączył do grona żebraków w Norwich. Usłyszał od nich, że większość miała kiedyś pracę i rodzinę, choć byli też tacy, którzy żebractwem zajmowali się od dziecka. Większość zapijała się mocnym piwem, by choć na chwilę zapomnieć o swojej żałosnej egzystencji, ale jeśli Scambler odniósł jakąś korzyść z dewocji ciotki, to było nią potępienie pijaństwa. Zagnieździło się to w nim tak głęboko, że nie brał do ust żadnego trunku i opierał się wszelkim namowom. Z żebrania nie dawało się jednak wyżyć, a w dodatku kilka razy dopadli go jego dawni prześladowcy ze szkoły, a któryś z mieszkańców, wrzucając mu do czapki pensa, mruknął z zarozumiałym uśmieszkiem: „Wiedziałem, Smoluchu, że tak skończysz”.

Susan Everneke, która chyba usłyszała całą opowieść Scamblera, dołożyła mu dodatkową porcję baraniny, a ten natychmiast ją spałaszował. Jak zwykle mówił szybko i nieskładnie, gwałtownie gestykulując, ale po jedzeniu nagle się uspokoił, spojrzał na mnie i powiedział powoli:

– Jednego dnia siedziałem pod katedrą taki głodny, że myślałem, że zemdleję. Bałem się, że zaraz umrę, i w głowie miałem tylko obraz piekła, którym straszyła mnie ciotka.

– Wredny stary babsztyl – rzucił z mocą Barak.

– Siedziałem tak bez pensa w czapce i nagle usłyszałem brzęk monet. Podniosłem głowę i zobaczyłem w czapce trzy szylingi. Całe trzy szylingi, panie Shardlake! I stała nade mną stara pani Jane Reynolds. Pamiętasz ją, panie, z sądu?

– Tak. I nie oczekiwałbym po niej gestów miłosierdzia.

– Wystraszyłem się, bo stała nade mną, taka cała czarna, z białą pomarszczoną twarzą. Ale odezwała się grzecznie. „Widziałam cię w sądzie. Biedny chłopiec. Chciałam mieć chłopca, nie biedną Edith”. A potem dodała: „Jak zobaczysz moich wnuków, to od razu uciekaj”. I mówiła to z takim żalem w głosie. – Scambler pokręcił głową. – Te trzy szylingi uratowały mi życie. Żyłem z nich do chwili, kiedy usłyszałem o obozie i tu przyszedłem.

Spojrzałem na Baraka i Nicholasa, przypominając sobie wypowiedziane w sądzie słowa Jane Reynolds: „Edith, Edith. Boże, świeć nad jej duszą, ale ja chciałam chłopca… Chciałam mieć chłopca!”.

– Myślę, że ona strasznie cierpi – odezwałem się. – Ale dlaczego wciąż powtarza, że chciała mieć chłopca?

– Może jednak to bliźniacy zabili swoją matkę – powiedział cicho Nicholas.

Noc spędziliśmy w ociekającym wilgocią szałasie, ale rano znów obudził nas upał. W trakcie śniadania zjawił się reprezentant seciny z wiadomością, że woda zalała suche rozpadliny na wrzosowisku i potrzebna jest pomoc. Zwrócił się o nią do Baraka, ale Nicholas sam zgłosił się na ochotnika.

– Może polepszy to trochę moją reputację, kiedy zobaczą, że coś robię – bąknął.

Scambler wrócił do koni, a ja udałem się do Świętego Michała. Strażnik przy wejściu do kaplicy oznajmił jednak, że kapitan Kett jest zajęty doprowadzaniem obozu do porządku i dziś żaden proces się nie odbędzie. Dodał też z uśmiechem, że przybył wielebny Watson z kazaniem o tym, że zalanie obozu było ostrzeżeniem przed nadmierną pychą, i spotkał się z wrogim przyjęciem.

Mając wolne, przeszedłem się spacerem na krawędź wrzosowiska, skąd roztaczał się widok na Norwich. Mokre wieże kościelne lśniły w słońcu, a główna droga prowadząca do mostu Bishopsgate była pokryta grubą warstwą błota i porzucono na niej kilka wozów, które w nim utknęły. Kawałek dalej dojrzałem rozpadlinę, którą nadal spływał do rzeki potok wody z wrzosowiska. Po jej bokach leżały rozrzucone deski i połacie darni z rozwalonych szałasów, a także skromny dobytek ich mieszkańców. Pokręciłem ze smutkiem głową na widok tak ogromnych zniszczeń.

– Ludzie znający wrzosowisko ostrzegali, żeby nie stawiać szałasów w rozpadlinach – odezwał się ktoś za moimi plecami. – Ale nikt się nie spodziewał takiej burzy jak ta wczorajsza. W życiu nie widziałem takiej ulewy.

Odwróciłem głowę i ujrzałem przed sobą kapitana Milesa w zielonym dublecie i jak zwykle w metalowym napierśniku. Był starszy, niż pierwotnie sądziłem; twarz miał pooraną zmarszczkami, pewnie zbliżał się do pięćdziesiątki. Świdrował mnie bystrym spojrzeniem, przeczesując palcami jasną brodę. Podał mi rękę, a ja ją uścisnąłem.

– Dobrze sprawiliście się na procesach, panie jurysto – powiedział.

– Dziękuję. Rozumiem, że zajmujecie się szkoleniem ludzi, panie.

– Owszem. – Uniósł brwi. – Mianuję podoficerów i szkolę ludzi w obsłudze różnych dział tak, żeby ich nie rozerwało na strzępy. A to niełatwe, bo to bardzo specjalistyczna umiejętność. Uczę także posługiwania się włóczniami i łukami. Bogu dzięki, większość chłopaków z Norwich jest już wprawiona w używaniu łuków i niektórzy są w tym bardzo dobrzy. A mężczyźni z dawnego cechu mularzy, który rozwiązano po utracie zamówień do celów religijnych, zajmują się teraz wytaczaniem kamiennych kul dla dział różnego kalibru.

– Myślicie, że dojdzie do walki?

– Trzeba być gotowym. – Miles wzruszył ramionami. – A udział w szkoleniu daje ludziom zajęcie. Żaden z nich nigdy nie był w takiej sytuacji.

– Ale wy macie doświadczenie w boju i życiu obozowym, skoro jesteście ogniomistrzem.

– Zaczynałem jako młody chłopak w dwudziestym trzecim, w roku inwazji starego Henryka na Francję – powiedział. – To była katastrofa i niczego wtedy nie osiągnął, jak zresztą we wszystkich swoich kampaniach – dodał z goryczą w głosie. – Ale zostałem w armii królewskiej. Byłem biedakiem z Norwich, a w armii nieźle płacili, zwłaszcza kiedy awansowałem na ogniomistrza. Brałem udział w ostatniej wojnie francuskiej i do zeszłego roku w wojnie szkockiej. Boże, ależ tam się działy straszne rzeczy. Wszystkie nasze kampanie kończyły się klęską i śmiercią tysięcy ludzi. Anglia nie ma z czego być dumna.

Przyjrzałem mu się uważnie.

– To dziwne słowa w ustach żołnierza – zauważyłem.

– Takich, którzy myślą jak ja, jest więcej, niż wam się zdaje.

Przypomniałem sobie pogłoski o licznych dezerterach, którzy wędrują z miejsca na miejsce i namawiają do zakładania obozów, i pokiwałem głową.

– To dlaczego tkwiliście w tym tak długo? – spytałem.

– Dla pieniędzy – odparł, wzruszając ramionami. – Mam żonę i dwoje dzieci na utrzymaniu, ale bezpieczniej będzie nie mówić, gdzie teraz przebywają. W obozie mamy co najmniej jednego szpiega, który pomógł w ucieczce młodych Boleynów. – Powiódł wzrokiem po panoramie miasta. – Ale wracając do wojska… udział w kampanii szkockiej przepełnił czarę. Brud, brak żołdu, wieczne klęski na polu walki. Teraz jestem głównym dowódcą wojskowym w tym obozie. – Spojrzał na mnie twardo. – Kapitan Kett wam ufa. Nie popełnia błędu?

– Złożyłem przysięgę, że pomogę mu w sprawach prawnych, i jej dotrzymam.

Miles wolno pokiwał głową.

– Zaraz będziemy przetaczać na krawędź skarpy kilka dział zabranych z pańskich dworów. Niech przypominają radnym miejskim Norwich, co się może stać, jeśli zmienią zdanie. Wybaczcie, panie Shardlake, że was teraz zostawię. Może jeszcze kiedyś sobie pogadamy. – Odwrócił się i pomaszerował w głąb obozu.

W porze obiadowej wróciłem do szałasów Swardeston. Barak i Nicholas też już wrócili z pracy, cali ubłoceni. Dostali godzinną przerwę na posiłek. Po obiedzie zaproponowałem spacer wzdłuż krawędzi skarpy. Nie mogłem uwolnić się od myśli o Jane Reynolds.

– Nie pamiętam, żebym kiedyś widział równie nieszczęśliwą kobietę – powiedziałem, gdy wyszliśmy na ścieżkę i poczuliśmy ożywczy podmuch wiatru znad Norwich.

– Jak się ma na głowie takich wnuków i męża, a do tego okrutną śmierć córki, to nic dziwnego.

– A jej rozpacz po śmierci Edith wzmaga jeszcze żal, że nie miała syna – zauważył Nicholas. – Ta myśl chyba dominuje nad całym jej życiem, skoro nawet żebrakowi o tym mówiła.

– Może jej się zdaje, że gdyby Edith była chłopcem, bliźniacy nigdy by się nie urodzili.

– Może – rzuciłem. – Ale… wydaje mi się, że kryje się za tym coś więcej. Chciałbym z nią porozmawiać.

– Biedna Edith – rzekł ze smutkiem Nicholas. – Każdemu przeszkadzała.

– I ktoś w końcu się jej pozbył – dodał ponuro Barak.

Naszą uwagę zwróciły dochodzące z oddali krzyki i przekleństwa. Z pałacu Surrey wyszło jakieś pięćdziesiąt osób i zmierzało w stronę drogi do Norwich. W środku grupy kroczył Robert Wharton, prawnik i właściciel ziemski, którego dwa dni wcześniej uznano pod Dębem za winnego. Pamiętałem, że wzbudził wtedy wyjątkowo żywiołową niechęć zebranych. Teraz miał tak jak inni ręce skute łańcuchem i rzucał na boki przerażone spojrzenia, a otaczający eskortowanych więźniów strażnicy w napierśnikach starali się go chronić przed zaczepkami rozwścieczonych ludzi, z których wielu miało widły i włócznie. Towarzyszące temu krzyki i przekleństwa wywabiły kilka osób z kaplicy Świętego Michała, także Toby’ego Lockswooda.

– Co się tam dzieje, do cholery? – rzucił Barak.

– Kett powiedział wczoraj, że niektórych więźniów przeprowadzą do zamku w Norwich – przypomniałem mu.

Wyglądało na to, że żołnierze starają się dotrzeć do drogi, a ludzie z obozu próbują dopaść Whartona. Ten zawył z bólu, gdy ktoś dziabnął go widłami.

– Nawet jak na obozowe zwyczaje to jest bezprawie – powiedział cicho Nicholas.

– Musiał robić straszne rzeczy, skoro ludzie tak go nienawidzą – zauważył Barak.

Jakiś młody człowiek zamierzył się na Whartona włócznią, ale uzbrojeni w halabardy żołnierze mieli przewagę i jeden z nich sparował drzewcem włócznię tak, że młodzieniec wypuścił ją z rąk i wrzasnął, rozeźlony:

– Zrobili was strażnikami nie po to, żebyście teraz bronili krwiopijców! Zdradzacie zwykłych ludzi?

– Nie oskarżaj mnie o zdradę, zasrany cherlaku, bo ci jaja urwę! Zrobiłem nie mniej od innych, głosząc słowo i zakładając ten obóz! – wrzasnął dowódca eskorty, wysoki i masywnie zbudowany mężczyzna koło pięćdziesiątki.

– No pewnie! I kto to mówi?! Pan Echard, młynarz z sześcioma robotnikami pod sobą! – krzyknął ktoś inny. – Całkiem jak pan Robert Kett, właściciel garbarni! Dla kogo zakładałeś ten obóz? Dla bogatych włościan i kupców?

Czerwony z wściekłości Echard przepchnął się przez strażników i chwycił mówiącego za gardło.

– Zrobiłem to dla wszystkich zwykłych mieszkańców Norfolk! Niech cię piekło pochłonie! Nie słyszałeś wczoraj naszych żądań, które właśnie są w drodze do króla?

Odepchnął krzykacza, a ten zatoczył się i wrzasnął:

– Bo nie powinniśmy tu siedzieć! Powinniśmy ruszyć do Londynu i poprzeć nasze żądania!

Awantura przyciągała coraz więcej osób; niektórzy wykrzykiwali słowa poparcia dla młodzieńca, inni nazywali go głupcem. Wściekłym gestem ręki Echard dał znak strażnikom, że mają iść dalej. Ruszyli drogą w otoczeniu wrogiego tłumu, który nie zaprzestawał prób dźgania Whartona.

– Jezu, oni go zabiją – jęknął Barak.

Pokręciłem głową.

– Przy Whartonie jest dość strażników – powiedziałem.

Nicholas podszedł na krawędź skarpy i spojrzał w dół na drogę, którą prowadzono Whartona, a ja z zaskoczeniem zobaczyłem, że dołącza do niego Toby Lockswood. Zamienili kilka słów, lecz byli zbyt daleko, bym mógł usłyszeć, o czym rozmawiają, ale zachowanie Lockswooda nie wskazywało na wrogość. Potem jednak odszedł na parę kroków i wskazując na Nicholasa, wrzasnął:

– Mamy wśród nas zdrajcę! Ten oto młody panicz twierdzi, że Whartona należy puścić wolno, kapitana Ketta uwięzić, a my jesteśmy bandą przestępców! Czy pozwolimy na takie słowa?

Mój asystent wyglądał na zdruzgotanego słowami Lockswooda. Barak i ja szybko do niego podeszliśmy.

– Nick, co się stało? – spytał Barak.

Nicholas pokręcił głową.

– Lockswood podszedł i powiedział, że trzeba się zabrać do sprzątania. W ogóle nie rozmawialiśmy o Whartonie ani Ketcie!

Patrzyłem na wykrzywioną zdumieniem uczciwą twarz Nicholasa i czułem, że mówi prawdę. Zdarzało mu się gadać i robić głupoty, ale już zmądrzał i odnosiłem wrażenie, że jego poglądy stopniowo się zmieniają. Barak spojrzał na Toby’ego, który zbliżał się do nas na czele grupy rozgrzanej awanturą o Whartona.

– Wierzę ci, Nick – powiedział cicho, zsuwając pochwę z ostrza na końcu sztucznej ręki. – Lockswood próbuje cię wpakować w prawdziwe gówno.

Toby patrzył mi prosto w oczy, a w kąciku jego ust błąkał się ironiczny uśmieszek. Przypomniałem sobie jego groźbę rzuconą do Nicholasa: „Jeszcze cię dopadnę, chłopcze”. Tu nie chodziło o politykę. To była jego osobista zemsta.

Barak zwrócił się do otaczających Lockswooda ludzi, z których kilku trzymało wyciągnięte z pochew noże.

– Dajcie spokój, chłopaki, wielu z was mnie zna, a pan Shardlake pracuje dla kapitana Ketta. Nicholas niczego takiego nie powiedział. – Przeniósł wzrok na Toby’ego. – Lockswood pracował u nas przed rebelią, ma osobiste pretensje do Nicholasa i już wielokrotnie na niego nastawał w obecności kapitana Ketta. Więc niech kapitan zdecyduje.

Toby wskazał ręką Nicholasa.

– Ten paniczyk jest przeciwko nam! – krzyknął.

Postąpiłem parę kroków do przodu.

– Czy ktoś z was słyszał słowa, które rzekomo wypowiedział Nicholas Overton? Ktokolwiek?

Ludzie zaczęli patrzeć po sobie, niepewni, komu wierzyć. W końcu z grupy wyszedł starszy mężczyzna.

– Zabierzmy chłopaka do pałacu Surrey i niech tam czeka, aż kapitan Kett będzie miał czas się nim zająć – zawyrokował. – Jurysta ma rację, sprawiedliwość musi być.

Dwóch mężczyzn wyszło z tłumu i wzięło Nicholasa pod ręce. Obrzuciłem Toby’ego Lockswooda ponurym wzrokiem, po czym spojrzałem na mojego asystenta.

– Zajmiemy się tym. Nic się nie bój – rzuciłem.

Toby z zimnym uśmieszkiem przyglądał się, jak prowadzą Nicholasa.

Podeszliśmy z Barakiem do kaplicy Świętego Michała, ale Kett wciąż był gdzieś na terenie obozu i kierował akcją uprzątania zniszczeń. Zbliżał się wieczór, pora nabożeństwa odprawianego przez Conyersa pod Dębem Reformacji, i postanowiliśmy tam pójść. Wiedzieliśmy, że kapitan często uczestniczy w wieczornych modłach.

Pod Dębem ujrzeliśmy niezwykłą scenę. Roberta Ketta nie było, ale zebrał się spory tłum utytłanych błotem mężczyzn, których za całodzienną harówkę nagrodzono kilkoma beczkami piwa. Piwo i kufle rozstawiono na stole i wielu ze świętujących było już lekko napitych. Conyers stał przy platformie w białej komży i stule i prowadził dysputę z innym duchownym, przysadzistym mężczyzną koło czterdziestki, mającym pewną siebie minę i wystający podbródek człowieka upartego. Dobiegły mnie słowa Conyersa:

– To nie pora na to, ojcze Parker.

– Już go kiedyś spotkałem. Lata temu, gdy zaczynałem służbę u lorda Cromwella – powiedział cicho Barak. – Matthew Parker, kapelan Anny Boleyn. Obecnie jeden z zagorzałych protestantów.

– Co on tu robi?

– Mieszka w Norwich, o ile mnie pamięć nie myli.

– Odejdź stąd, wielebny Parker! – zawołał ktoś z tłumu. – Wiemy, że obóz w Cambridge zlikwidowano, a ty maczałeś w tym palce!

– Wynoś się do Kenninghall i wypróbuj swoje sztuczki na lady Marii! – dorzucił ktoś inny.

Towarzyszył temu wybuch śmiechu, choć widać było, że nie wszystkim podobają się takie drwiny z wyższego rangą duchownego.

Parker machnął ze złością ręką, odwrócił się na pięcie i odszedł.

– Ojcze Conyers, wygłoś dla nas kazanie, prosimy! Znasz Słowo Boże i obietnice Pana lepiej od niego! – zawołał ktoś z tłumu.

– Chodźmy, wracajmy do kaplicy – powiedział Barak.

Strażnik poinformował nas, że kapitan Kett wraz z bratem są w środku i jedzą kolację po długim dniu pracy. Nie bardzo chciałem im w tym przeszkadzać, ale niepokój o Nicholasa zabranego do pałacu Surrey przeważył i wszedłem z Barakiem do środka. Kilka osób ślęczało nad odręcznymi mapkami obozowiska, zaznaczając na nich miejsca zalania. Robert Kett, jego żona i brat William siedzieli przy stole w głębi kaplicy. Twarz kapitana była aż purpurowa ze złości, czego nigdy wcześniej u niego nie widziałem.

– Najpierw próbują dopaść Whartona, potem obrażają Parkera – powiedział. – Jak tak dalej pójdzie, sprawy wymkną się spod kontroli!

– Nie jest tak źle – bąknęła Alice. – Powódź wszystkim dała się we znaki.

– Trzeba wsadzić paru rozrabiaków do zamkowego lochu w Norwich, żeby mieli o czym myśleć! – poradził bratu William.

– Nie! – Robert walnął pięścią w stół. – To ludzi tylko bardziej rozjuszy!

– Chyba trafiliśmy na nie najlepszy moment – szepnął Barak, ale Kett już mnie dojrzał.

I człowiek, którego zaczynałem uważać za przyjaciela, obrzucił mnie wściekłym spojrzeniem.

– Panie Shardlake! Słyszę kolejne skargi na tego przeklętego młokosa, Overtona!

– Zapewne od Toby’ego Lockswooda – odrzekłem spokojnie. – Kapitanie, przypomnij sobie, że już wcześniej złośliwie oczerniał Nicholasa. Sam go za to skarciłeś.

Ale Robert Kett był w wyjątkowo podłym nastroju.

– A ty sobie przypomnij, że Overton wypowiadał się przeciwko temu, co tu robimy, i został zwolniony tylko na twoją prośbę. A teraz słyszę, że mówi, że powinni mnie zamknąć, a ten obóz jest bandą przestępców!

– Panie, byłem przy tym, jak Nicholas i Toby rozmawiali na boku. To było wtedy, gdy prowadzono Whartona do Norwich. Nie słyszałem, co mówią, ale rozmawiali zupełnie spokojnie. Mój asystent zaprzecza, że wypowiedział takie słowa. To tylko zemsta Lockswooda.

– Lockswood twierdzi, że słyszało to jeszcze dwóch ludzi – wtrącił William Kett.

– Zatem to dwóch kłamców, których czymś przekupił – odparłem, czując narastający gniew.

– Widzisz, a teraz jeszcze nazywa naszych ludzi kłamcami! – zwrócił się do brata William.

Robert głęboko zaczerpnął powietrza, próbując się uspokoić.

– Lockswood ma świadków, że Overton tak powiedział. Kazałem go zaprowadzić do zamku w Norwich i młokos zostanie tam aż do zmiany mojej decyzji. – Przewiercił mnie tym swoim przenikliwym wzrokiem. – A ty, panie Shardlake, też uważaj na siebie.

Rozdział pięćdziesiąty drugi

Barak i ja źle spaliśmy tej nocy, choć zostało nas już tylko dwóch w szałasie, ponieważ Scambler przeniósł się do sąsiedniego – Natty’ego. Gdy wróciliśmy do obozowiska po nieudanym spotkaniu z Kettem, Scambler zapytał, co się dzieje z Nicholasem. Powiedziałem mu prawdę, bo wiedziałem, że i tak wiadomość szybko rozejdzie się po obozie. Zasępił się, słysząc moją odpowiedź, lubił bowiem mojego asystenta, ale pozostali zmierzyli mnie dziwnymi spojrzeniami.

Omawiając z Barakiem przebieg spotkania w kaplicy Świętego Michała, zgodziliśmy się obaj, że trzeba będzie poczekać na lepszy nastrój Ketta i powołując się na jego poczucie sprawiedliwości, poprosić, by wezwał do siebie Toby’ego i rzekomych dwóch świadków, żeby powtórzyli oskarżenia przy Nicholasie.

– Kett może zarządzić jego proces pod Dębem – zauważył Barak. – A Nick nie cieszy się zbytnią popularnością.

– Musimy to ostrożnie rozegrać – odparłem.

– Niech piekło pochłonie tego Toby’ego Lockswooda – rzucił z zawziętością w głosie. – To wredna zemsta. Chętnie bym go stłukł na miazgę.

– Tylko ty mi się nie wdaj w jakieś awantury – upomniałem go. – Widzę, że trzymasz się trzeźwo.

Spojrzał mi prosto w oczy.

– Bo znalazłem cel w życiu. Bóg mi świadkiem, że po pracy w Sądzie Objazdowym było mi to potrzebne.

Wyszedłem z szałasu się umyć. Podczas burzy porozkładano wszędzie puste beczki i miski i koło naszego szałasu stało wiadro pełne deszczówki. Po raz pierwszy wszyscy mieli pod dostatkiem czystej wody. Słońce już zaszło i rozejrzałem się po pogrążonym w mroku obozie, upstrzonym czerwonymi punktami ognisk na ciemnym tle wrzosowiska. Bezszelestnie przefrunęła latająca mysz, jak w Norfolk nazywają nietoperze. Przeszedłem kawałek w stronę krawędzi skarpy. Przy posterunkach straży płonęły większe ogniska, daleko w dole widać było światełka Norwich. Pomyślałem, że jutro, dziewiętnastego lipca, minie tydzień naszego pobytu na Mousehold Heath.

Następnego dnia rano Baraka wezwano do pracy przy katalogowaniu wielkiej dostawy drewna, sprowadzonego do wzmocnienia zagród dla bydła i koni. Na polecenie Ketta i starostów wszystko skrupulatnie liczono i spisywano. Simon Scambler jak zwykle poszedł pomagać przy koniach, a ja zostałem poinformowany, że dziś też pod Dębem nie odbędą się żadne procesy, bo wciąż było dużo pracy przy usuwaniu szkód po burzy. Postanowiłem więc odszukać Michaela Vowella i wypytać go o powiązania między Gawenem Reynoldsem a Southwellem.

Udałem się pod Dąb Reformacji, który stał się głównym miejscem spotkań. Już niemal dochodziłem do celu, gdy ku mojemu zdumieniu ujrzałem wielebnego Matthew Parkera; w ubłoconej komży i z twarzą siną ze złości kuśtykał w stronę drogi do Norwich w towarzystwie drugiego duchownego i kilku mężczyzn. Nasze spojrzenia się skrzyżowały. Dzięki ubrudzonej koszuli, siwym włosom i zarostowi oraz kapeluszowi z szerokim rondem musiał mnie wziąć za prostego starszego mieszkańca obozu.

Dotarłem pod Dąb i wmieszałem się w tłum, w którym było ze stu ludzi. Poza kilkoma osobami wyglądającymi na niezadowolone większość była w radosnym nastroju. Wypatrzyłem wśród nich zwalistą sylwetkę Michaela Vowella, stojącego w gronie młodszych mężczyzn, którzy przerzucali się żartami. Miał na sobie skórzany kaftan, na głowie czapkę i był już mocno opalony. Podszedłem do niego.

– Co tu się stało? – spytałem. – Przed chwilą spotkałem wielebnego Parkera. Był utytłany błotem i nie wyglądał na zbyt uszczęśliwionego.

Moje pytanie wywołało wybuch śmiechu wśród kompanów Vowella.

– Parker przyszedł podczas porannego nabożeństwa wielebnego Conyersa i uparł się, że go zastąpi. Wszedł na platformę i zaczął nam urągać, że za dużo wczoraj wypiliśmy. A potem, niech go dunder świśnie, kazał nam opuścić obóz i czekać na wysłanników króla. Tylko że nikt nie wie, gdzie oni są.

W byłym zarządcy Reynoldsa zaszły ogromne zmiany od czasu naszego pierwszego spotkania w Norwich. Obracał się teraz w dużo młodszym towarzystwie zawziętych radykałów i mógł po raz pierwszy swobodnie wyrażać swoje prawdziwe przekonania.

– Kiedyś musieliśmy się kłaniać w pas i drżeć na widok kaznodziejów. Ale teraz już nie! – zawołał jeden z jego młodych kompanów. – Paru naszych podeszło pod podwyższenie i zaczęło kłuć Parkera po nogach włóczniami.

Jego kompani powitali te słowa nowym huraganem śmiechu.

– Trzeba było widzieć, jak zaczął tańczyć. Od razu przestał pleść bzdury!

– Rzucaliśmy w niego grudkami ziemi!

– Nic dziwnego, że był utytłany!

– Ale potem wielebny Conyers poprowadził chór dzieci, które przyszły z nim z Norwich. Zaśpiewały Te Deum po angielsku, wszyscy się uspokoili i Parkerowi udało się dać nogę – wtrącił Vowell niemal z żalem.

– Zauważyłem też, że utykał – powiedziałem, nie mogąc powstrzymać uśmiechu, bo brzmiało to śmiesznie, a w końcu nikomu nic złego się nie stało.

Jeden z mężczyzn przyjrzał mi się uważnie.

– Czy nie wy jesteście tym jurystą, który doradza kapitanowi Kettowi podczas procesów?

– Tak, to ja.

– Od razu poznać jurystę po splamionych inkaustem babskich paluszkach. Skąd się tu wzięliście?

– To długa historia.

Kilku mężczyzn popatrzyło na mnie podejrzliwie i uświadomiłem sobie, że są wśród nich ci, którzy pod Dębem gardłowali za wieszaniem oskarżonych.

– Mógłbym zamienić słówko na osobności z panem Vowellem? – spytałem.

– Posłuchajcie tego! – prychnął któryś. – Jurysta prosi nas o pozwolenie niczym równych sobie!

– Bo teraz jesteśmy równi – rzucił z mocą ktoś inny.

Spojrzałem na niego. To już zakrawało na prawdziwy radykalizm. Vowell wziął mnie za rękę i odprowadził na bok, uśmiechając się.

– O co chodzi? – spytał.

– Dręczy mnie pewne pytanie w sprawie zamordowania Edith Boleyn i dalszych wydarzeń.

Przyjrzał mi się badawczo.

– Chodzi wam o to, że istnieje jakiś związek między tym a ucieczką tych przeklętych bliźniaków?

– Nie. Wiem, że synowie Johna Boleyna zadawali się z pewnymi ludźmi sir Richarda Southwella. Zastanawiam się, czy ich dziadka i Southwella coś nie łączyło.

Ku mojemu zaskoczeniu Vowell wybuchnął śmiechem.

– Nie, panie Shardlake, to zupełnie fałszywy trop. Reynolds i Southwell serdecznie się nienawidzą. Obaj są kłótliwymi i złośliwymi staruchami. Dziesięć lat temu wdali się w straszną awanturę w sprawie kupna domu w Norwich. Southwell odwiedził mojego chlebodawcę i słyszałem, jak na siebie wrzeszczeli i wzajemnie sobie grozili. – Znów się roześmiał. – Jeśli myślicie, że w obozie da się słyszeć soczysty język, to trzeba było posłuchać tych dwóch.

– Który z nich postawił na swoim?

– Oczywiście Southwell. Już wtedy miał więcej władzy i pieniędzy. Ale Gawen Reynolds nie zapomina ani nie wybacza, ani kiedyś, ani teraz. Był wściekły, gdy bliźniacy skumali się z bandą awanturników Southwella, ale… – wzruszył ramionami – nawet on nie jest w stanie zabronić Geraldowi i Barnabasowi czegoś, co ci dwaj chcą zrobić. Musiał to przełknąć.

– Rozumiem. Chciałem jeszcze zapytać o żonę Gawena Reynoldsa. Jak się z nią panu żyło jako zarządcy w tym domu?

– Jane Reynolds bała się własnego cienia. Czasami nawet się zastanawiałem, czy jest całkiem zdrowa na umyśle. Może córka odziedziczyła to po niej.

– W sądzie powiedziała: „Edith, Edith. Boże, świeć nad jej duszą, ale ja chciałam chłopca… Chciałam mieć chłopca!”.

– Pani Jane często plotła coś bez sensu – rzucił Vowell obojętnym tonem, po czym nagle dodał z naciskiem: – Panie Shardlake, chcę zapomnieć o tej rodzinie, mam teraz inne sprawy na głowie. Pragnę budować nową, lepszą Anglię.

Pokiwałem głową.

– Zauważyłem, że przestajesz głównie z młodzieżą o radykalnych poglądach.

– Z ludźmi, którzy nic nie mają, a powinni mieć tyle, ile im się należy.

– Tak, powinni. Ale młodzi ludzie dają się ponosić emocjom, a my nie chcemy rozlewu krwi.

– To samo powiedział wielebny Matthew Parker. – Uśmiechnął się kwaśno. – Myślę, że jesteście przyzwoitym człowiekiem, panie Shardlake, nie dajecie mi jednak zapomnieć, że tak jak on należycie do panów.

Tego wieczoru po pracy na Mousehold Heath zorganizowano rozrywkę w naturalnym amfiteatrze za kaplicą Świętego Michała, o którym wspominała Susan Everneke. Wybrałem się z Barakiem, żeby popatrzeć. Gdy dotarliśmy na miejsce, popisywali się akurat żonglerzy, którzy z niesłychaną wprawą przerzucali się kolorowymi kulkami. Potem wystąpił linoskoczek; z długą tyką w rękach szedł po linie rozpiętej między dwoma drzewami, a tłum zamilkł ze strachu, że może zaraz spaść. Wszystko jednak dobrze się skończyło: linoskoczek dotarł do końca liny, został nagrodzony głośnymi oklaskami i okrzykami, a także obrzucony garściami pensów.

Następnym punktem programu była walka kogutów, tego jednak nie chciałem oglądać i udało mi się przekonać Baraka, by zamiast tego pójść na spacer.

– Zauważyłeś zmianę nastawienia naszych sąsiadów wobec nas? – spytałem. – Nie zaproponowali, żebyśmy dołączyli do nich w amfiteatrze.

– Rozeszły się pogłoski o Nicholasie. Ludzie o niego pytają, a ja odpowiadam, że to nieporozumienie. Może jutro uda nam się pogadać z Kettem.

– Tak. Tylko najpierw musimy się upewnić, czy jest w lepszym nastroju.

– Denerwuje się, że nie ma żadnych wiadomości o przybyciu komisji – powiedział Barak. – Ma na głowie ogromną odpowiedzialność. Nie możesz oczekiwać, że Nicholas będzie dla niego priorytetem.

– Tak, wiem.

– Spójrz! Natty ze Smoluchem Scamblerem.

– Nie nazywaj go tak! Ma na imię Simon. Może w nowym środowisku ludzie zapomną o jego przezwisku.

Podeszliśmy do chłopców. Stanowili dziwną parę. Spokojny, masywnie zbudowany Natty i chudy, wiecznie gestykulujący Simon.

– Niech Bóg da wam obu dobry wieczór – przywitałem ich.

– I wam, panie – odrzekł radosnym tonem Natty.

– Co u twojego kolegi, Stephena Walkera?

– Jakoś sobie radzi. Jest tu z innymi z Sandlings.

– Nie chciałeś do nich dołączyć?

– Nie. – Natty pokręcił głową. – On ma tam swoją rodzinę, a mnie podoba się w obozie ludzi ze Swardeston. Ciepło tam przyjmują bezdomnych i włóczęgów, co nie, Simon? – Poklepał Scamblera po ramieniu.

– No, może jestem bezdomnym i włóczęgą, ale nie traktują mnie już jak śmiecia. – Scambler uśmiechnął się blado, jakby nie był pewny swojego nowo znalezionego szczęścia.

Przyszło mi do głowy, że ci dwaj młodzi wyrzuceni ze swoich gniazd mogą stanowić całkiem dobraną parę.

– Zaraz zacznie się przedstawienie kukiełkowe – zwrócił się Scambler do Natty’ego. – Obejrzymy?

– No, nigdy w życiu czegoś takiego nie widziałem.

– Ci lalkarze są z Norwich. Już ich kiedyś widziałem. Są cudowni. – Podniecony Scambler klasnął w dłonie. – Pójdziecie też? – spytał, patrząc na mnie i Baraka.

– Tak, jeśli jest już po walce kogutów.

– Pan Shardlake nie lubi widoku krwi – wyjaśnił Barak.

– To prawda – potwierdziłem. – Nie lubię.

Wróciliśmy pod Dąb, gdzie ustawiono barwnie udekorowaną dużą scenę z kurtyną. Na widowni panował dobry nastrój, z rąk do rąk podawano sobie dzbany piwa. Napitek był dość cienki i słyszałem nawet, jak ktoś narzeka, że kapitan Kett powinien zezwolić na mocniejsze trunki.

Kurtyna rozsunęła się na boki i ukazało się wnętrze zamożnego domu z dokładnie odtworzonymi miniaturowymi stołami i krzesłami, a nawet kredensem z maleńkimi talerzami i dzbankami. Na scenie pojawiły się dwie kukiełki w eleganckich strojach pana i pani domu, poruszane przez klęczących pod sceną lalkarzy. Twarze obu kukiełek były odpychająco brzydkie, co wzbudziło radosne buczenie na widowni.

– Czynsze z naszej ziemi nie starczają mi już na eleganckie stroje – poskarżyła się skrzekliwym głosem pani domu. – Co z tym zrobimy, mój mężu? Nie stać mnie na elegancki czepiec na moje warkocze.

– Nic się nie bój, moja dobra żono. Mam pewien plan – odpowiedział dudniącym głosem pan domu. – Zamienię naszą ziemię w pastwisko dla owiec i wyrzucę z niej wszystkich ludzi!

Pani domu zaklaskała radośnie.

Po chwili pojawił się nikczemny zarządca i zaproponował swemu panu, żeby uknuć z przekupnym jurystą spisek i powiadomić dzierżawców, że ich umowa dzierżawy wygasła. Chwilę potem na scenę wkroczył czarnowłosy prawnik w czarnej todze i prawniczej czapce na głowie.

W miarę rozwoju akcji Scambler aż podskakiwał z podniecenia. Na scenie pojawił się też posiadający własną ziemię włościanin – co było zapewne aluzją do Roberta Ketta – i towarzysząca mu gromadka dzierżawców oświadczyła, że przejmą ziemię we władanie. W domu doszło do hałaśliwej bijatyki i zabawnych scen, kiedy kukiełki okładały się wzajemnie kijami. Żywo reagująca widownia zagrzewała je do walki okrzykami i nawet flegmatyczny Natty zaczął pokrzykiwać:

– Przyłóż zdrowo jaśnie panu!

W końcu dzierżawcy zwyciężyli i wynieśli z domu wszystkie meble. Na pustej scenie zostali tylko mocno sponiewierana para właścicieli i prawnik.

W spektakl włożono mnóstwo pracy, mnie jednak zaczęły już nużyć teatralne stereotypy i zwróciłem się do Natty’ego z pytaniem, co się mówi o Nicholasie.

Spojrzał na mnie z powagą.

– Większość ludzi od początku mu nie ufała. Wszyscy pamiętają, że wypowiadał się przeciwko obozowi. Tylko pani Everneke powtarza, że to nic nie znaczy i że pan Nicholas jest wśród nas jak ryba wyjęta z wody. – Uśmiechnął się. – A jak ona coś mówi, to wszyscy słuchają.

– Wcześniej rzeczywiście plótł różne głupoty – przyznałem. – Tym razem jednak tak nie było. Został pomówiony przez Toby’ego Lockswooda, który wcześniej u nas pracował i go nienawidzi.

– Jesteś pewny, panie? – Na uczciwej twarzy Natty’ego widać było zaskoczenie.

– Mogę przysiąc.

– Ja też – dodał Barak.

Natty uniósł brwi.

– Toby Lockswood stał się w obozie ważnym człowiekiem – powiedział. – Umie czytać i pisać i dużo mówi o Wspólnocie. Ale kapitan Kett dojdzie prawdy.

– Liczę na to. – Przeniosłem wzrok na scenę, na której przedstawienie dobiegało już końca. Sami w pustym domu, właściciel i jego żona rozmawiali o tym, co teraz będzie.

– Żono, dni twoich pięknych strojów się skończyły – rzekł mąż. – Musisz je sprzedać i zacząć się ubierać jak żona biednego pastucha owiec.

Żona krzyknęła przeraźliwie, po czym lalkarz zrobił coś niezwykłego: przewrócił kukiełkę, ściągnął jej przez głowę suknię i wtedy okazało się, że pod spodem jest inny strój – podarte łachy biedaczki. Największą niespodzianką było jednak to, że kukiełka pod suknią miała drugą taką samą głowę, przez co w mgnieniu oka postać bogatej właścicielki przeistoczyła się w nędzną żebraczkę w łachmanach.

Widownia radośnie wyła i wiwatowała, a mnie nagle coś jakby zaświtało w tyle głowy, tylko że nie potrafiłem powiedzieć, co konkretnie. Coś związanego ze sprawą Johna Boleyna. Simon Scambler szturchnął mnie łokciem w żebra i aż krzyknął z zachwytu.

– Jak oni to zrobili, panie Shardlake? To było cudowne, cudowne!

– Tak, Simon, cudowne – odparłem i niejasne skojarzenie już mi umknęło.

Spektakl się zakończył. Kukiełki ukłoniły się, lalkarze wstali z kolan, też złożyli ukłony i nagrodziła ich burza oklasków.

Gdy brawa zaczęły cichnąć, dostrzegłem jakieś zamieszanie z boku widowni. Grupka ludzi okrążyła młodego człowieka, który coś z emfazą mówił. Rozpoznałem w nim Edwarda Browna. Podeszliśmy z Barakiem bliżej i trąciłem Edwarda w ramię, bojąc się, że coś się stało Josephine.

– Co się dzieje? – spytałem.

Umilkł, by zaczerpnąć powietrza.

– Nasi zwiadowcy ze wsi donoszą, że do Norwich jedzie z Londynu królewski herold ze świtą. Dojeżdżają już prawie do Wymondham. Rada miejska najwyraźniej wie o jego przybyciu, bo szykują przyjęcie na jego powitanie. Mamy informatorów wśród służby.

– Kapitan Kett o tym wie?

– Właśnie przed chwilą mu powiedziałem.

– To na pewno herold, a nie ludzie z komisji? – upewnił się ktoś z tłumu.

– Tak. I zmierza do Norwich, nie do obozu – potwierdził Brown, po czym podnieconym głosem dodał: – Może wieźć odpowiedź na nasze żądania. Podobno do innych obozów też wysłano heroldów.

Barak zmrużył oczy i nerwowo pomacał sztuczną rękę.

– Tylko jaką? – mruknął po nosem.

Rozdział pięćdziesiąty trzeci

Edward miał tylko przekazać wiadomość i natychmiast wrócić do Norwich, ale udało mi się chwilę go zatrzymać i wypytać o sytuację w mieście.

– Zdarzają się drobne zamieszki, ale nic poważnego – rzekł z uśmiechem. – Jaśnie panów popychają i lżą na ulicach, zrzucają im czapki z głów, wypinają na nich gołe zadki.

– A co u Josephine i Myszki?

– Myszka kwitnie, dzięki pieniądzom od ciebie, panie. – Twarz mu sposępniała. – Ale Josephine… Te zamieszki w mieście, mimo że drobne, i ten obóz na „zmarszczonym czole Mousehold”, jak mówią o nim panowie, bardzo ją martwią. Boi się przemocy, bo od razu przypomina jej się dzieciństwo. Mnie wciąż nie ma w domu i to ją przeraża. Staram się, jak mogę, o nią troszczyć.

– Wiem – powiedziałem łagodnym tonem.

– Ale ty, panie, wyglądasz zaskakująco dobrze po tym, co ci się przydarzyło w czasie egzekucji.

Parsknąłem śmiechem.

– To dziwne, ale spanie na paprociach i łażenie całymi dniami zamiast siedzenia przy biurku poprawiło stan moich pleców. Wolałbym tylko, żeby nie było tak gorąco.

– Jak my wszyscy. – Skłonił się i puścił biegiem w dół zbocza do Norwich.

Tego wieczoru wiele osób na Mousehold Heath podeszło do krawędzi skarpy, by popatrzeć na miasto, ale z tej perspektywy nic szczególnego się nie działo, a zachodzące słońce jak zwykle barwiło białe wieże kościelne na różowo. Posterunki straży obozowej zostały wzmocnione dodatkowymi pikinierami i łucznikami; kapitan Miles kręcił się po terenie, sprawdzając działa oraz zapasy prochu i kul armatnich. Tej nocy niewielu spało w nerwowym oczekiwaniu na odpowiedź protektora, którą mieliśmy poznać następnego dnia rano. Przeważała atmosfera optymizmu, choć nikt nic nie wiedział na pewno. Z szałasu Barak i ja kilkakrotnie słyszeliśmy tętent koni posłańców, którzy cwałowali do kaplicy Świętego Michała.

Następnego dnia nic się jednak nie wydarzyło. Napięcie w obozie nadal rosło, a posłańcy z miasta donosili, że przyjazd herolda królewskiego nastąpi niebawem. Kolejnego dnia, dwudziestego pierwszego lipca, rano wciąż nie było po nim śladu i choć zwykle tego nie robiliśmy, tym razem obaj z Barakiem udaliśmy się z ludźmi ze Swardeston pod Dąb Reformacji, by wysłuchać porannego kazania. W pożółkłej trawie i na niedobitkach drzew świergotały ptaki.

Zjawiły się tłumy. Conyers rozpoczął nabożeństwo od podania informacji, że królewski herold jest spodziewany w Norwich lada chwila, po czym przystąpił do wygłoszenia kazania. Był wysokim, szczupłym mężczyzną o surowym wyrazie twarzy oraz gorącym orędownikiem Wspólnoty i pokoju, roztaczającym wokół siebie aurę szczerego i pozbawionego agresji podejścia do omawianych spraw. Jako temat kazania wybrał fragment z Ewangelii według świętego Mateusza: Oto Ja was posyłam jak owce między wilki. Bądźcie więc roztropni jak węże, a nieskazitelni jak gołębie*. Powiedział, że jakiekolwiek będą wieści wiezione przez herolda, należy się spodziewać, że obóz będzie potraktowany krytycznie i być może zostaniemy nazwani buntownikami, jak ludzie zgromadzeni w innych obozach. Władze poszły jednak na ustępstwa, a my powinniśmy spokojnie i rozumnie rozważyć ich żądania. Zebrani słuchali w skupieniu i na początku tego kluczowego dnia poczułem taki spokój, jakiego nie doznałem od lat. Niemal tak, jakby spływał na mnie od zewnątrz. Odetchnąłem głośno i parę osób w pobliżu spojrzało na mnie ze zdziwieniem.

Conyers zakończył, mówiąc, że pokojowi i pojednaniu musi towarzyszyć sprawiedliwość, po czym zaintonował Te Deum po angielsku, a potem odśpiewano psalmy. Simon Scambler raz jeszcze popisał się pięknym głosem i zawisło na nim wiele par oczu.

– Smarkacz mnie ośmiesza – mruknął Barak, który miał głos jak kot w marcu.

A potem zdyszany i spocony młody człowiek wskoczył na podwyższenie, ukłonił się Conyersowi i wyszeptał mu coś do ucha.

Wielebny kiwnął głową i zwrócił się do tłumu wiernych:

– Przybył królewski herold. Jest już w Norwich i dostaliśmy wiadomość, że po posileniu się zjawi się u nas.

Wiele osób, w tym Barak, ja i obaj chłopcy, stanęło na krawędzi skarpy; niektórzy zeszli nawet kawałek niżej, by mieć lepszy widok. Ale przez dwie godziny nic się nie działo, z wyjątkiem dochodzącego z dołu bicia dzwonów, które wzywały mieszkańców Norwich na poranne nabożeństwa. W kaplicy Świętego Michała panował ruch i wciąż ktoś tam wchodził albo stamtąd wychodził. W którymś momencie podszedł do nas strażnik i powiedział, że kapitan Kett życzy sobie mnie widzieć.

W kaplicy wokół stołu na podeście, w miejscu dawnego ołtarza, siedziało kilku mężczyzn, wśród nich William i Robert Kettowie oraz kapitan Miles. Pozostałych też znałem, choć zaskoczyło mnie, że widzę ich tu wszystkich razem. Był Michael Vowell, Toby Lockswood, stary Hector Johnson i Edward Brown, który musiał znów przybyć z Norwich, a także – ku mojemu zaskoczeniu – Peter Bone.

Robert Kett ruchem ręki przywołał mnie do stołu. Twarz miał tak zasępioną jak nigdy dotąd.

– Komisarzu Shardlake, potrzebujemy twojej rady – oznajmił i głęboko wciągnął powietrze. – Jak ci wiadomo, dziś przybędzie do nas królewski herold. Od bladego świtu zwołuję spotkania i słucham rad różnych ludzi, w większości znających się na rzeczy i gotowych szczerze mówić, co myślą. Zwyczajnych ludzi, jak choćby pan Peter Bone, ale także wojskowych, osoby pełniące funkcje administracyjne i mieszkańców Norwich. Wiem, że między tobą a panem Lockswoodem wystąpiły różnice zdań, ale proszę, byś na użytek tego spotkania o nich zapomniał i udzielił mi szczerych rad. Pytanie, które chcę ci zadać, jest takie: jak mamy postąpić w obliczu zbliżającej się wizyty herolda? – Westchnął głęboko.

Pomyślałem ze złością, że jest to pytanie daleko wykraczające poza uzgodnioną pomoc prawną przy prowadzeniu procesów sądowych. Ale nie mogłem się odwrócić i wyjść.

– Przedtem jednak muszę cię poinformować, że wczoraj wieczorem posłaniec herolda doręczył mi list od lorda protektora. – Kapitan Kett uniósł kartkę papieru. – Podobne listy zostały wysłane do kilku obozów na terenie wschodniej Anglii. Wszystkie zaczynają się od ostrej reprymendy za wzniecenie rebelii, ale kończą ustępstwami. Na przykład w liście do Thetford jest zawarta obietnica wyboru przyszłych członków komisji przez mieszkańców. – Przy stole zabrzmiały pomruki zadowolenia, ale uciszył je gestem ręki. – W liście do nas są zawarte wszystkie typowe zarzuty, jak ten, że król poczytuje sobie za wielką obrazę, że próbujemy negocjować z nim z pozycji wrogów, którzy okopali się na swoim terenie. Tak jakbym nie zrobił dość, by okazać naszą lojalność wobec majestatu króla i sprawy protestantyzmu. – Na moment głos mu się niemal załamał. – Natomiast ustępstwa wobec nas są dość mgliste. W liście jest mowa o tym, że grodzeniami gruntów zajmą się komisje, ale żeby zmusić niechętnych do współpracy właścicieli ziemskich, będziemy musieli poczekać do zwołania nowego parlamentu w październiku. Ci, co znają się na polityce, wiedzą jednak, że w parlamencie zasiadają lordowie i panowie, którzy nigdy się na to nie zgodzą. A tymczasem mamy wrócić do domu i nie zmuszać Jego Wysokości do podjęcia… – zerknął do trzymanego listu – bardziej zdecydowanych kroków.

Toby Lockswood pogładził czarną brodę.

– Zajmowałem się zbieraniem doniesień z terenów wiejskich i mogę potwierdzić, że z wyjątkiem Kent i Essex nie ma żadnych wieści o pojawieniu się członków komisji. Składane są obietnice, ale tylko pod warunkiem, że istniejące obozy zostaną rozwiązane. W Canterbury mówi się, że tamtejszy przywódca, niejaki Latimer, jest opłacany przez władze, które płacą mu za likwidację obozu – powiedział, a potem z błyskiem niebieskich oczu dodał: – I wiemy też, że wysłano tysiąc żołnierzy do rozpędzenia ludzi w hrabstwie Oksford. Dochodzą do nas wieści o bitwie w miejscowości Chipping Norton, w której zginęło mnóstwo ludzi. Spodziewane są procesy sądowe i egzekucje.

– Rebelianci z różnych wiosek w hrabstwie Oksford niemal dostali amoku – wtrącił Miles. – U nas tego nie ma. My podkreślamy lojalność, zachowujemy spokój i nikogo nie zabiliśmy.

– Ale nasi wielcy posiadacze ziemscy i tak są wściekli – dorzucił Hector Johnson. – Zarekwirowaliśmy ich stada owiec i inny dobytek. Jak podejdzie do tego protektor?

– Coś musimy jeść. I wyręczamy komisje do spraw grodzeń, bo nie czekając na nich, rozwalamy ogrodzenia.

– Czy nasze dwadzieścia dziewięć punktów zdążyło dotrzeć do Londynu? – spytałem. – Wysłaliśmy je dopiero w środę.

Robert Kett podrapał się po bujnej siwej czuprynie.

– Tak, w liście jest o nich mowa. Wysłaliśmy też emisariuszy, ale nie skontaktowali się z nami.

– Może ostry ton listu ma nas tylko nastraszyć, a herold będzie miał coś do zaproponowania – zasugerował Vowell.

Zaczerpnąłem powietrza.

– Kapitanie Kett, jak już wspominałem, od początku obawiałem się, że wszelkie próby dopuszczenia ludzi niebędących dżentelmenami do reprezentacji w organach administracji państwowej będą nie do przyjęcia dla protektora, a tym bardziej dla Rady.

– Znalazł się jurysta dżentelmen – prychnął Toby Lockswood.

Robert Kett ze złością walnął pięścią w stół.

– Komisarz Shardlake ma prawo mówić, co myśli, i nikt nie powinien go obrażać.

– Dziękuję, kapitanie – rzuciłem. – To wszystko, co miałem do powiedzenia, może poza tym, że to największy obóz w Anglii i dlatego też będzie traktowany jako szczególne zagrożenie.

– Cokolwiek herold nam powie, obóz musimy utrzymać – oświadczył Kett. – My też możemy dać pokaz siły.

Wyglądało na to, że jak wszyscy dobrzy przywódcy miał w zanadrzu plan rezerwowy.

– Jeśli nie zaproponują istotnych ustępstw, to co nam pozostaje? – odezwał się William Kett. – Od miesięcy wiadomo, że szykują się podłe żniwa, a teraz burza dodatkowo zniszczyła to, co jeszcze rosło. I jednego jestem pewny: przeważająca większość naszych nie da się rozpędzić.

Przy stole rozległy się pomruki na potwierdzenie jego słów.

– Jeśli tu zostaniemy, to ile mamy w skarbcu na zakup potrzebnych rzeczy w Norwich? – zapytał Hector Johnson.

– Wystarczy nam na długo – odrzekł z uśmiechem Kett.

– A jeśli herold przekaże Coddowi i Aldrichowi polecenie zamknięcia dla nas bram miasta? – dopytywał dalej Johnson. – Przecież na pewno chętnie go posłuchają. A nie możemy liczyć na pomoc wsi. Ilu nas już jest? Dziewięciu tysięcy ludzi nie mogą karmić w nieskończoność.

Kapitan Miles wyprężył się na krześle.

– Odpowiedź na to pytanie jest prosta, i mówię to jako żołnierz. Mury obronne Norwich są jak z piasku, a miejscami w ogóle ich nie ma, bo leżą zwalone. Rzekę bez trudu da się przebyć. Możemy zdobyć to miasto w jeden dzień.

– Wielu strażników i konstabli jest po naszej stronie – dodał Edward Brown. – A co do armat, to mają tylko kilka starych w zamku. Cała biedota miejska też jest po naszej stronie.

– Niemniej, jeśli każą radnym stawić nam opór, to bez rozlewu krwi się nie obejdzie – powiedział Robert Kett i zawahał się. – Ale może do tego nie dojdzie, może herold przywozi informację o przyjęciu naszych żądań. Jeżeli jednak nie, to zgadzam się: musimy być gotowi wziąć miasto siłą. Myślę, że nasi ludzie właśnie tego by sobie życzyli.

– Naszym głównym atutem będą łucznicy – oznajmił Miles.

– Mamy już kilku naprawdę dobrych – dodał Johnson.

– Tylko pamiętajcie: herold to ważny człowiek – wtrąciłem. – I choć przyjazd członków komisji byłby lepszy…

– Nie oszukujmy się – przerwał mi Edward Brown. – Komisje rozwiały się jak dym w powietrzu.

– …to jego postój w Norwich ma sens – ciągnąłem. – Musi odpocząć i coś zjeść. A także zasięgnąć języka o wielkości i nastawieniu naszego obozu.

– To już dawno wiedzą od szpiegów, których na pewno tu mają – rzekł William Kett.

– Chcę tylko powiedzieć, że nie cała nadzieja stracona.

– Modlę się do Boga, by udało się uniknąć rozlewu krwi i żebym mógł cały i zdrowy wrócić do żony i dzieci w Londynie – powiedział Miles. – Mam wiadomości, że ich szukają, wszędzie o nich wypytują, w tym także w okolicach londyńskiego Bishopsgate. – Przymknął oczy i rzucił z goryczą: – Cóż za głupiec ze mnie! Właśnie wam zdradziłem, gdzie przebywa moja rodzina. Błagam, nikomu ani słowa o tym, co wam powiedziałem. – Po raz pierwszy wyglądał na wytrąconego z równowagi.

Robert Kett powiódł wzrokiem po siedzących przy stole.

– Ani jedno słowo na temat naszej narady nie może wyjść poza mury tego budynku. Ktokolwiek złamie ten zakaz, zostanie uwięziony. Dziękuję wszystkim za swobodne i szczere wypowiedzi. Nic się nie martw, kapitanie Miles. Wszyscy tu obecni są lojalni.

– Dziękuję. – Miles zacisnął pięści. – Na śmierć Pana, przysiągłem żonie, że nikomu nie zdradzę miejsca ich pobytu. Wybaczcie mi, muszę tracić zmysły.

– Nikt nikomu nic nie powie, kapitanie – zapewnił go cicho Peter Bone.

Ale i tak na prośbę Ketta każdy z nas złożył przysięgę na Biblię, że zachowa milczenie.

– Dziękuję wszystkim – rzekł Miles.

Widać było, jak bardzo jest roztrzęsiony. A za kilkadziesiąt godzin mógł spaść na niego obowiązek poprowadzenia ataku na Norwich.

Rozległo się głośne pukanie do drzwi i do środka wkroczył żołnierz z twarzą płonącą podnieceniem.

– Już tu jedzie – oznajmił. – Jedzie na koniu, ubrany we wspaniałe szaty. Towarzyszą mu Codd, Aldrich i inni ważni mieszczanie.

Robert Kett wstał z kamiennym wyrazem twarzy.

– A zatem czas się ruszyć – rzucił i zwrócił się do żołnierza: – Zawiadom obóz, żeby wszyscy zebrali się pod Dębem. – Popatrzył na nas. – Kapitanie Miles, weź kilku dobrze uzbrojonych ludzi i postaw ich na krawędzi skarpy. Reszta niech idzie ze mną.

Podeszliśmy do skraju skarpy. Zebrał się już tam spory tłum. Dostrzegłem Baraka, który stał ze Scamblerem, Nattym i resztą ze Swardeston. Była także Susan Everneke i widziałem, jak jej wargi poruszają się w bezgłośnej modlitwie. Dołączyłem do nich.

– Teraz wszystko się okaże – rzucił cicho Barak.

Do szczytu stromego wzniesienia zbliżała się grupa dwudziestu kilku jeźdźców, przed którymi kroczył mężczyzna w szacie ozdobionej wytłoczonym wizerunkiem zamku i lwa – herbu miasta – z mieczem w ręce. W tłumie ktoś parsknął śmiechem.

– Stary Pettibone, miejski miecznik. Zleje się ze strachu w gacie.

Tuż za nim jechał na koniu mężczyzna, w którym po stroju – złoto-czerwono-niebieskiej szacie i czarnej czapce z pawim piórem – rozpoznałem królewskiego herolda. Za nim podążali Codd, Aldrich i wielebny Watson w otoczeniu innych przedstawicieli starszyzny miejskiej, wszyscy w paradnych strojach. Scambler wpatrywał się jak urzeczony w szatę herolda.

– Jaka piękna! – zachwycał się. – Jaka kolorowa, tyle złota!

– Liczy się człowiek, nie ubiór – mruknął jak zwykle praktyczny Natty.

Przymaszerował dowodzony przez Milesa oddział żołnierzy w hełmach i półzbrojach, z łukami i lancami. Tłum powitał ich wiwatami. Żołnierze ustawili się kawałek od krawędzi skarpy, ale na tyle blisko, że herold musiał ich zauważyć. Robert i William Kettowie stanęli na ich czele.

Jeźdźcy dotarli na szczyt wzniesienia i zatrzymali się przed Kettami. Herold, potężnie zbudowany mężczyzna w średnim wieku, z inteligentną twarzą o ostrych rysach, stał przez chwilę w milczeniu, wodząc wzrokiem po tłumie. Przez niemal minutę po obu stronach panowało głuche milczenie. Herold prześlizgnął się wzrokiem po oddziale Milesa. W końcu Kett zrobił krok do przodu i złożył ukłon.

– Panie heroldzie, zechciej nam towarzyszyć pod Dąb Reformacji, do naszego miejsca spotkań, tak by twoje słowa mogły zostać usłyszane przez cały obóz.

Herold na moment się zawahał, po czym władczym ruchem skłonił głowę. Bracia Kettowie ruszyli w stronę Dębu jako pierwsi, za nimi podążył miejski miecznik, a dalej herold i reszta gości. Gapie rozstąpili się, by zrobić przejście, po czym ruszyli za nimi.

Pod Dębem zebrał się już tak ogromny tłum, jakby stawili się wszyscy mieszkańcy obozu. Od podwyższenia oddzielał ich gęsty szyk żołnierzy w półzbrojach i z bronią w rękach, a po bokach stali starostowie secin.

– Chciałbym zsiąść z konia – oznajmił wyniosłym tonem herold i ktoś z towarzyszącej mu straży usłużnie ustawił podstawkę.

Herold skorzystał z niej, wszedł na platformę, radni miejscy stanęli przed nią na ziemi, a Pettibone ustawił się przed nimi i uniósł miecz. Herold powiódł wzrokiem po ciągnącym się przed nim tłumie, po czym sięgnął do zwisającej z ramienia torby, wyjął z niej rulon pergaminu, zawołał donośnym głosem: „Rozporządzenie Jego Królewskiej Mości Edwarda!” i zaczął czytać.

– Słuchajcie wszyscy obecni, a także ty, Kett, kapitanie nicponi… – jego słowa powitał pomruk niezadowolenia; Robert Kett najpierw zbladł i zaraz potem poczerwieniał – a także wszyscy inni, nadstawcie uszu. Aczkolwiek w zgodzie ze zwyczajami naszych przodków i w trosce o zachowanie dobrego imienia naszego imperium oraz szacunku dla majestatu króla należałoby wszystkich was, którzy w niegodziwy sposób podnieśliście rękę na swój kraj, zawiązując spisek i głosząc bunt, potraktować mieczem i ogniem jako karą za popełnioną niegodziwość, tak wielka jest dobroć i wspaniałomyślność Jego Królewskiej Mości, że wszyscy zasługujący na surową karę za odrażające postępki, dzięki jego szczególnej i niesłychanej łaskawości, zostaną niniejszym puszczeni wolno. Dlatego też król wam rozkazuje, byście zlikwidowali ten obóz i całe siedlisko nieprawości i wszyscy powrócili do domów. Jeśli popełniliście rzeczone niegodziwości zwiedzeni kłamstwami, król was ułaskawia i gwarantuje uwolnienie od kary za wszelkie popełnione niecne uczynki. Jeśli jednak nie zmienicie swego postępowania i będziecie trwać w niegodziwości, król odpłaci wam za podłość i popełnione przez was nieprawości z całą surowością, na jaką zasłużycie.

Zwinął pergamin na znak, że nic więcej nie ma do powiedzenia. Ani słowa o komisji i obiecywanych reformach. Niektórzy w tłumie padli na kolana i zaczęli wykrzykiwać: „Dzięki Bogu i Jego Królewskiej Mości za łaskawość i wyrozumiałość!”, ale większość wydawała się porażona słowami herolda. Potem rozległy się krzyki: „A co z naszymi żądaniami?!”. „To prawdziwy herold czy wysłannik jaśnie panów, że nas tak obraża?!”

Setki oczu skupiły się na Robercie Ketcie, a ten wolnym krokiem wyszedł na środek i stanąwszy przed heroldem, przez chwilę się w niego wpatrywał, po czym potoczył wzrokiem po tłumie i głosem równie donośnym jak herold zawołał:

– Królowie zwykle ułaskawiają złoczyńców, a nie niewinnych i prawych poddanych! Nie zasługujemy na żadną karę, nie jesteśmy winni żadnego przestępstwa i dlatego z oburzeniem odrzucamy takie słowa jako puste i nas niedotyczące! Nie odchodźcie i nie lękajcie się! I pamiętajcie, co wam przysiągłem! Jeśli będzie trzeba, oddam za was życie!

Jego słowa powitała burza braw. Klaskali wszyscy poza nieliczną grupką klęczących. Herold wyraźnie nie spodziewał się takiej reakcji, bo zaczął krzyczeć:

– Oskarżam cię, Robercie Kett, o zdradę stanu! Jesteś zdrajcą, tak jak wszyscy, którzy staną po twojej stronie!

Po tłumie przebiegł groźny pomruk i ludzie przesunęli się parę kroków bliżej podwyższenia.

– Panie Pettibone! – wykrzyknął herold. – Aresztujcie Ketta za zdradę!

Pettibone obrzucił herolda zdumionym spojrzeniem i zrobił krok w stronę Roberta Ketta. Ten stanął twarzą do niego i przewiercił go rozjarzonym spojrzeniem. Setki ludzi zacieśniły szyk przed platformą, wielu uniosło łuki.

– Lepiej stąd jedźmy – rzucił zduszonym głosem Codd. – Teraz!

– Na rany Chrystusa! – jęknął herold z twarzą spąsowiałą ze złości, ale posłusznie zszedł z podwyższenia i dołączył do oficjeli z Norwich.

Niektórzy mieszkańcy obozu zaczęli się schylać i podnosić grudki ziemi, ale Kett zamachał gwałtownie rękami, żeby tego nie robili. Pośród okrzyków z tłumu – „Wynocha do Londynu!”, „Gdzie obiecane komisje?” – upokorzeni goście zaczęli pospiesznie dosiadać koni. Widać było, że wielu w tłumie jest gotowych przejść do rękoczynów, ale Miles na znak dany przez Roberta Ketta otoczył gości szpalerem żołnierzy i ci ruszyli z nimi ku drodze do Norwich.

A potem grupa – składająca się głównie z tych, którzy przedtem uklękli przed imieniem króla – odłączyła się od tłumu i ze skruszonymi minami podążyła za odjeżdżającą delegacją. Było ich około dwustu. Zdecydowana większość nie ruszyła się z miejsca, choć znaleźli się też tacy, którzy z groźnymi minami ruszyli za odchodzącymi, jakby zamierzali rzucić się na dezerterów, tylko Miles i jego żołnierze zagrodzili im drogę.

– Zostawcie ich, niech idą! – zawołał William Kett. – Jeśli mieliby złamać przysięgę wierności naszej sprawie, to lepiej, że ich nie będzie!

– I co teraz zrobisz? – zwróciłem się do Baraka.

– Po tym, jak ten dureń obraził Ketta i cały obóz i nawet się nie zająknął o naszych żądaniach… Po czymś takim zostaję, nawet jeśli będzie to oznaczało śmierć! – Spojrzał na mnie i rozżalonym tonem dodał: – A ty, jeśli chcesz stąd uciekać, masz teraz szansę. Bo tak szczerze mówiąc, to nigdy nie byłem pewny, co o tym myślisz.

Popatrzyłem na niego, na stojących obok Scamblera i Natty’ego, a także na braci Kettów naradzających się z Milesem.

– Prawdę mówiąc, sam nie byłem tego pewien. Ale po tej demonstracji potwornej niesprawiedliwości już wiem. Robert Kett musi być zdruzgotany, ale postanowił trwać. Więc i ja będę trwał, żeby mu pomóc.

Barak chwycił mnie za rękę i pokiwał głową.

– Wiedziałem – rzucił i odwrócił głowę, ale nie na tyle szybko, bym nie dostrzegł w jego oczach łez.

* Mt 10,16, Biblia Tysiąclecia.

Część piąta
WOLNOŚĆ DLA PRZYWIĄZANYCH DO ZIEMI

Rozdział pięćdziesiąty czwarty

Olbrzymim tłumom zgromadzonym pod Dębem Reformacji kazano się rozejść i wrócić za dwie godziny, gdy będą omawiane plany jutrzejszego szturmu na Norwich. Oświadczenie herolda wywołało wśród powstańców zdumienie i gniew, a nawet żądzę krwi, nawoływania do czynu spotkały się więc z okrzykami aprobaty.

– Wracajcie do swoich szałasów – zakończył Kett. – I przygotujcie broń.

Barak i ja szliśmy powoli do kręgu Swardeston.

– Jak protektor Somerset może być tak głupi? – zastanawiał się głośno mój towarzysz. – Jeśli chciał w ten sposób rozwścieczyć ludzi, to świetnie mu poszło.

– Wiem. Chyba nie zdawał sobie sprawy, jak silne nastroje panują w obozie i jaką pewność siebie daje taki tłum.

– Jeśli zajmiemy jutro Norwich, może jeszcze przemyśli sprawę i postanowi jednak negocjować. Jego wojska są w Szkocji albo zajmują się tłumieniem rebelii na zachodzie.

– Na Jezusa, Jack, obyś miał rację.

Na kolejne spotkanie pod Dębem stawiły się tysiące powstańców; wielu z nich przyniosło łuki i inną broń. Bracia Kettowie stali na podwyższeniu; towarzyszyli im kapitan Miles, w półpancerzu i z mieczem u boku, oraz starszy mężczyzna w tanim kaftanie. Robert Kett, przemawiając do tłumu, jak zwykle przerywał co jakiś czas, by przekazywano jego słowa dalej.

– Ten człowiek to mistrz Colson, krawiec z Norwich, który koordynuje tam działania naszych zwolenników. Miejska biedota… być może nawet jedna czwarta mieszkańców … jest z nami i pomoże nam. Władze miasta, Codd, Aldrich i pozostali, wykonują rozkazy herolda. Pokazali swoje prawdziwe oblicze!

Tłum zaczął buczeć i domagać się stracenia zdrajców. Kett odczekał chwilę, po czym podniósł ręce, by uciszyć zgromadzonych, i gestem poprosił Colsona, żeby wystąpił do przodu.

Krawiec wyraźnie się tremował wystąpieniem przed takim tłumem, ale gdy Kett skinął zachęcająco głową, nabrał nieco odwagi.

– Władze miasta zamknęły bramę i sypią szańce przy moście Bishopsgate. Mają pod swoimi rozkazami kilkuset ludzi… strażników miejskich, żołnierzy z zamku, służących bogaczy… i rozstawiają ich na murach. Większość z nich jest uzbrojona w łuki. Uwolnili też szlachciców z zamkowego więzienia, niektórzy z nich im pomagają, choć wielu woli się nie mieszać ze strachu przed prostymi ludźmi.

Zebrani zareagowali na tę wiadomość głośnym buczeniem i szyderczymi okrzykami. Zastanawiałem się, co stało się z Nicholasem.

– Jeśli przypuścicie jutro zdecydowany atak na Bishopsgate – kontynuował tymczasem Colson – możemy podnieść fałszywy alarm, że wdarliście się do innej części miasta, i wywołać dodatkowe zamieszanie. Pomóżcie położyć kres naszej i waszej biedzie i poddaństwu!

Odpowiedziały mu radosne okrzyki. Potem do przodu wystąpił kapitan Miles, wyjątkowo poważny i skupiony.

– Ludu Mousehold Heath! – zawołał. – Żałuję, że nie mieliśmy więcej czasu na szkolenie, zwłaszcza przy obsłudze armat, ale wypadki potoczyły się tak, a nie inaczej, musimy więc zachować się teraz jak mężczyźni i zdobyć miasto, na wypadek gdyby władze wysłały przeciwko nam wojska! Wielu z was potrafi posługiwać się łukami, mamy też włócznie, halabardy i kilka armat, a liczebnie przewyższamy obrońców o kilka tysięcy. – Zrobił krótką pauzę i rozejrzał się po tłumie. – Ale nie obędzie się bez ofiar, nie mogę tego ukrywać. Przesuniemy armaty na skraj skarpy. Jutro o świcie spotkamy się tutaj wszyscy i pod dowództwem moim oraz oficerów wyznaczonych przez seciny zdobędziemy Norwich! – zakończył, podnosząc głos do krzyku.

Zebrani odpowiedzieli radosnymi okrzykami, głośniejszymi niż kiedykolwiek dotąd – perspektywa śmierci na polu bitwy najwyraźniej zniechęciła bardzo nielicznych. Potem tłum szybko się rozproszył, tylko ludzie wyznaczeni przez Milesa do szkolenia przy obsłudze armat ruszyli jego śladem.

Podeszli do nas Natty i Scambler.

– Będę jutro walczył, dobrze radzę sobie z łukiem – oznajmił z powagą Natty. – Czas już zakończyć rządy panów.

– Pamiętaj, o czym mówił kapitan Miles – powiedziałem. – Będą zabici i ranni.

Chłopiec spojrzał na mnie spod zmarszczonych brwi.

– Chce pan powiedzieć, że nie powinienem walczyć, choć mogę?

– Nie. Chodzi tylko o to, że dobry żołnierz powinien wiedzieć, co może go spotkać.

– Ja wiem. A nawet jeśli przegramy, to co mi zostało? – Wzruszył ramionami i odwrócił się.

Scambler wydawał się przygnębiony.

– Ja nie będę walczył. Kazano mi pomóc przy przeprowadzaniu koni pociągowych.

– No i dobrze – mruknął Natty szorstkim, lecz przyjacielskim tonem. – Potykałbyś się tylko o własne nogi.

– Pewnie tak by właśnie było – zgodził się ze smutkiem Scambler.

Spojrzałem na Baraka. Zdjął skórzaną pochwę z noża przy sztucznej ręce i sprawdzał jego ostrość.

– Nie masz chyba zamiaru walczyć, prawda? – spytałem.

– Nie. Nie sądzę, żeby był tam ze mnie jakiś pożytek.

– Widziałeś ten smutek na twarzy kapitana Ketta? – Westchnąłem ciężko. – Miał nadzieję, że uda się to rozwiązać w sposób pokojowy.

– W Wymondham zaproponował, że zostanie przywódcą obozu, i przysiągł, że zostanie z nimi do końca. Chyba wiedział, że może do tego dojść.

– Cóż, taki stary garbus jak ja do niczego się tutaj nie przyda – powiedziałem.

Odszedłem, smutny i zawstydzony.

Jak zwykle ciągnęło mnie na skarpę, skąd mogłem patrzeć na położone w dole Norwich, zupełnie jakby jakaś cząstka mnie chciała być właśnie tam. Być może w głębi duszy pragnąłem znaleźć się w otoczeniu ludzi z mojej warstwy społecznej. Wydawało mi się, że dostrzegam jakiś ruch w pobliżu wartowni przy moście Bishopsgate, choć patrząc z tej odległości, nie mogłem być tego pewien. Na skarpie zgromadziło się wielu ludzi, którzy również obserwowali miasto. Przywieziono pozostałe armaty, ciągnięte przez wielkie konie robocze, i ustawiono je na właściwych miejscach, przy punktach obserwacyjnych.

Kapitan Miles biegał między działami, sprawdzając, czy wszystkie są zaopatrzone w odpowiednie kule i proch i czy obsługują je odpowiednio wyszkoleni ludzie.

Nagle zobaczyłem rozbłysk, usłyszałem odległy huk i z rzeki w dole wytrysnął gejzer wody. Przypomniałem sobie armaty, które widziałem w zamku. Zaraz potem rozbrzmiał kolejny wystrzał i drzewo rosnące u podnóży zbocza padło jak rażone piorunem.

Kapitan Miles, który przystanął w pobliżu, roześmiał się.

– Nie wymierzyli dobrze. Pokażmy, że stać nas na odpowiedź. Napędźmy im stracha!

Po chwili rozległ się ogłuszający huk i owionął nas obłok dymu, gdy stojąca najbliżej armata wypaliła w stronę miasta. Gdy ziemia zatrzęsła się nagle pod moimi stopami, na moment przeniosłem się w czasie o cztery lata w przeszłość, na pokład okrętu wojennego Mary Rose, gdy tuż przed zatonięciem oddał potężną salwę w stronę francuskiej floty. Myślałem, że poradziłem sobie już ze straszliwymi wspomnieniami, teraz jednak krzyknąłem mimowolnie i przykucnąłem, zakrywając głowę rękami. Słyszałem, jak niektórzy członkowie załogi armaty śmieją się ze mnie.

– Garbaty prawnik boi się nawet naszej własnej broni! – krzyknął jeden z nich.

W końcu nieco ochłonąłem i stanąłem na równych nogach, choć wciąż się trząsłem.

Na jakiś czas nad skarpą zapadła cisza, przerywana jedynie rozmowami zgromadzonych wokół armat ludzi, którym żołnierze udzielali rad dotyczących obsługi, podczas gdy kapitan Miles krążył nieustannie między nimi. Nie ruszałem się z miejsca. Z uwag artylerzystów wynikało, że kule przeleciały nad obrońcami i wpadły do miasta. Nagle poczułem czyjąś dłoń na ramieniu, podniosłem wzrok i zobaczyłem kapitana Milesa, który przyglądał mi się z zaciekawieniem.

– Źle się pan czuje, panie Shardlake?

– Nie, kapitanie – odparłem z zawstydzeniem. – Przepraszam, pewnie ma mnie pan teraz za tchórza.

– Nie, panie. Znam się na ludziach i choć wiem, że nie jest pan całkiem przekonany do naszej sprawy, uważam pana za odważnego człowieka.

Westchnąłem ciężko.

– Strzał tej armaty obudził we mnie pewne wspomnienia. – Wziąłem głęboki oddech. – Byłem na pokładzie Mary Rose, gdy zatonęła cztery lata temu. Przeżyłem, ale tego dnia zginęło wielu dobrych ludzi, których znałem.

Miles spojrzał na mnie ze zdumieniem.

– Sam byłem wtedy w Portsmouth, jak połowa angielskich żołnierzy. – Na jego twarzy pojawił się wyraz zaciekawienia. – Co, na miłość boską, robił pan na Mary Rose?

– To długa historia, za długa, by ją teraz opowiadać. Wspomnę tylko, że sprawa dotyczyła lorda Richarda Richa i że ten człowiek nie miał dobrych zamiarów.

– Rich? – Kapitan uniósł brwi. – Doszły nas dziś wieści z Essex, że tamtejszy obóz padł i że zaczęły się egzekucje. Nie dotrzymano obietnic złożonych powstańcom. Podobno zajmuje się tym właśnie Rich.

– Urządzi tam krwawą łaźnię – mruknąłem gorzko.

– Ale nie tutaj – odparł z determinacją Miles. – Tutaj poradzimy sobie z Radą.

– A co z protektorem? Obawiam się, że to on stoi za tym wszystkim.

Miles spojrzał na mnie z powagą.

– Jeśli tak jest, to zmusimy go do negocjacji. Jutro zdobędziemy drugie co do wielkości miasto w Anglii.

– Ilu ludzi odeszło po wizycie herolda? – spytałem.

– Prawie czterystu. Głównie drobni właściciele ziemscy. – Splunął na ziemię. – Będzie nam bez nich lepiej.

Podnieśliśmy wzrok, gdy od strony miasta dobiegł kolejny huk. Kula uderzyła w zbocze, nie czyniąc nikomu krzywdy. Miles znów się roześmiał.

– Raczej nie mają szans, by dosięgnąć nas tutaj z zamku. A my raczej nie dosięgniemy ich. Ale pokażemy im, z jakiej jesteśmy ulepieni gliny. Powinien pan wracać do szałasu. I proszę być dobrej myśli, jutro wygramy bez trudu. O świcie wyślemy do Norwich poselstwo, które poprosi o dobrowolne otwarcie bramy. Wątpię, by władze miasta się zgodziły, ale warto spróbować.

W nocy co jakiś czas dochodziło do wymiany ognia, ale żadna z kul wystrzelonych z miasta nie zagroziła obozowi. Mimo hałasu Barak spał smacznie w szałasie. Ja nie mogłem zasnąć, przewracałem się z boku na bok i odetchnąłem z ulgą, gdy usłyszałem pierwszy śpiew ptaka, zapowiedź nadchodzącego świtu.

Wstaliśmy i zjedliśmy cicho śniadanie. Susan Everneke nieustannie dotykała czegoś pod suknią. Domyśliłem się, że to zakazany różaniec. Była katoliczką.

Nadszedł czas, by Natty dołączył do oddziału, do którego go przydzielono, a Scambler udał się do koni. Barak i ja uścisnęliśmy im dłonie.

– Powodzenia – rzuciłem na pożegnanie, po czym odwróciłem się i przeszedłem na skarpę, gdzie czekały już długie szeregi powstańców. Znad rzeki ciągnął lekki wiatr. Minęli mnie dwaj jeźdźcy z wielką białą flagą, zmierzający do mostu Bishopsgate, posłańcy, którzy mieli prosić o dobrowolne otwarcie bramy.

Tymczasem z tyłu, w pewnej odległości od skarpy, jeden z samozwańczych obozowych kaznodziejów zwracał się do grupy żołnierzy:

– Pamiętajcie, że to, co robicie, jest dziełem Pana, i nie musicie się bać śmierci, bo Pan przyjmie was w niebie! Trzeba unicestwić nikczemnych władców przed Jego Drugim Przyjściem, które jest już bliskie, jak mówi nam Apokalipsa świętego Jana. – Podniósł Biblię. – Najpierw nastąpi koniec możnych, a potem koniec świata, gdy ludzie, którzy czynili wolę Pana, zasiądą po jego prawicy, a wszyscy pozostali na zawsze będą cierpieli męki piekielne!

– A co z naszymi żonami i dziećmi?! – zawołał ktoś.

– Jeśli wy należycie do Wybranych, to i oni do nich należą!

Znałem Biblię i wiedziałem, że kaznodzieja zmyślił tę sentencję. Spojrzałem na niego, zastanawiając się, dlaczego – choć ostatnio do pewnego stopnia solidaryzowałem się z ich anabaptystyczną wiarą w społeczeństwo wolne od podziałów na biednych i bogatych – dostrzegam w takich kaznodziejach coś odpychającego. Byli tak zwanymi prorokami, którzy liznęli nieco anabaptystycznych nauk, ale ich wiara we wspólnotę posiadania była rzeczą drugorzędną; liczyło się tylko to, że ta idea przybliżała Drugie Przyjście i Sąd Ostateczny.

Odwróciłem się i spojrzałem w stronę Norwich. Wielkie konie pociągowe sprowadziły nasze armaty w dół zbocza, co nie było łatwym zadaniem. Wśród poganiaczy zauważyłem Scamblera. Wydawało mi się, że na drugim brzegu dostrzegam ludzi też ustawiających armaty. Chwilę później zobaczyłem dwóch mężczyzn z białą flagą, którzy jechali w górę zbocza. Ludzie przekazywali sobie wiadomość, że prośba o otwarcie bramy miasta nie została wysłuchana.

Jeźdźcy rozmawiali przez chwilę z Milesem i Robertem Kettem, po czym ten pierwszy zwrócił się do zgromadzonych wokół powstańców:

– Miejskie armaty przesunięto na plac przy Wielkim Szpitalu i wycelowano w pobliże mostu Bishopsgate. Będziemy strzelać do nich z naszych armat. Ruszajmy na Norwich!

Odpowiedziały mu okrzyki entuzjazmu i setki ludzi skierowały się w dół zbocza. Większość była uzbrojona w łuki, wielu nosiło półpancerze i kołczany ze strzałami przewieszone przez ramię, niektóre wypełnione były tylko w połowie. Uświadomiłem sobie, że nasze zapasy strzał są ograniczone. Za łucznikami szli halabardnicy i włócznicy. Stary Hector Johnson, który kiedyś miał mnie pilnować, teraz pomachał do mnie, przechodząc obok. Czułem się bezsilny: jedyne, co mogłem robić, to obserwować przebieg wydarzeń. Dołączył do mnie Barak.

– Chodź – powiedział. – Podejdziemy bliżej miasta, stamtąd będziemy mieli lepszy widok.

– To może być niebezpieczne.

Wzruszył tylko ramionami.

Poszedłem za nim w dół zbocza i przysiadłem niedaleko rzeki na kępie trawy. Odwróciłem się, gdy ktoś usiadł obok mnie: była to Susan Everneke, która wciąż trzymała pod suknią różaniec. Widząc, że na nią patrzę, zawstydzona, zakryła rękę drugą dłonią.

– Nie obchodzi mnie twoja wiara, pani Everneke – powiedziałem łagodnym tonem. – We mnie zostało jej już niewiele.

– Czasami czuję to samo – wyznała. – Wiesz, że jeden z naszych ludzi ze Swardeston odszedł w nocy?

– Nie.

– Jackson, cieśla. Zrobił dużo dobrego w pierwszych dniach rebelii, pomagał budować podwyższenie pod Dębem Reformacji, ale wystraszył się bitwy. – Spojrzała na szeregi mężczyzn wciąż maszerujących w dół zbocza. – Miałam o nim lepsze zdanie. Ale ma rodzinę.

W milczeniu obserwowaliśmy rozwój sytuacji. Widziałem, jak nasi ludzie ustawiają armaty na brzegu rzeki, a potem zbierają się przy nich poszczególne załogi dowodzone przez Milesa. Nasi łucznicy stali naprzeciwko bramy do Norwich, widziałem też sylwetki miejskich łuczników nad bramą. Jeszcze więcej obrońców zajęło pozycje na kopcach ziemi, które usypano w nocy po obu stronach mostu Bishopsgate. Nim nasze działa były gotowe do strzału, od strony miasta dobiegł potężny huk i nad ziemią uniósł się kłąb dymu. Widziałem, jak nasi biegną, zostawiając nieruchome ciała towarzyszy. Słyszałem krzyki oficerów, którzy zapewne kazali im pozostać na miejscach; rebelianci byli niedoświadczonymi żołnierzami i gdyby teraz się rozpierzchli, wszystko by przepadło. W końcu jednak udało się utrzymać szyki, choć obrońcy miasta oddali jeszcze dwa armatnie strzały – na szczęście obie kule wylądowały w rzece. Potem odpowiedziały nasze armaty, które celowały w wartownię, najwyraźniej jednak nie ustawiono ich należycie, bo wszystkie pociski przelatywały nad murami, a żołnierze strzegący bramy kwitowali każdy strzał szyderczymi okrzykami.

Wymiana ognia trwała przez jakieś pół godziny, ale ponieważ armaty po obu stronach obsługiwali niewyszkoleni cywile, pociski nie wyrządziły większych szkód. Potem, na rozkaz oficerów, nasi łucznicy weszli na most i zasypali obrońców wartowni strzałami. Nie próżnowali także łucznicy stojący po obu stronach rzeki. Zastanawiałem się, czy wśród strzelców na drugim brzegu jest Nicholas. Ludzie z obozu spadali z mostu w odmęty Wensum. Susan Everneke ściskała kurczowo moją dłoń.

Po kilku minutach stało się jasne, że przegrywamy. Wartownia była zbyt mocna i zbyt dobrze broniona, żebyśmy mogli ją zdobyć. Nasi zaczęli się wycofywać. Pędzący w górę zbocza goniec przebiegł obok nas, zlany potem. Patrzyliśmy i czekaliśmy.

Nagle na szczycie wzgórza podniósł się krzyk. Wielki tłum, liczący może nawet tysiąc osób, minął nas, biegnąc w dół zbocza i wzbijając przy tym tumany kurzu. Zdałem sobie sprawę, że Miles i Kett trzymali w odwodzie znaczne siły i teraz wprowadzali je do walki. Zauważyłem, że wśród tych nowych jest stosunkowo niewielu łuczników, za to sporo ludzi uzbrojonych tylko w pałki i halabardy. Jeszcze inni mieli jedynie widły o specjalnie zaostrzonych zębach i inne narzędzia rolnicze zamienione w broń. Wielu z nich – zwłaszcza ci na czele tłumu, niosący chorągwie i wznoszący bojowe okrzyki – było bardzo młodych, niektórzy pewnie jeszcze nie przekroczyli dwudziestki.

– Co myśmy zrobili? – wyszeptała pani Everneke. – Czy Bóg nam przebaczy?

– Tego chciał obóz – odpowiedział jej Barak.

Wielki tłum dołączył do ludzi stojących u podnóża zbocza i wszyscy razem ponownie przystąpili do szturmu. Potem wielu spośród nowo przybyłych młodych buntowników zrzuciło ubrania i trzymając broń w dłoni, przepłynęło przez rzekę pod osłoną deszczu strzał z naszej strony.

W obliczu tak przytłaczającej przewagi liczebnej obrońcy miasta nie byli w stanie odeprzeć ataku. Nasi dotarli na przeciwległy brzeg rzeki i rzucili się do walki wręcz z załogą wartowni. Wielu z obrońców odwróciło się i rzuciło do ucieczki. Widziałem też, jak inni wychodzą z wartowni, zapewne wykonując rozkazy, które dobiegały zza ich pleców. Nasi ludzie mogli teraz przejść za budynek i otworzyć bramę, i po kilku minutach to zrobili. Tłum wzniósł radosny okrzyk i wtargnął do Norwich. Zostawił po sobie około pięćdziesięciu ciał, leżących na ziemi lub unoszących się na wodzie. Buntownicy, którzy do tej pory pozostawali na wzgórzach, również zaczęli wiwatować i wielu z nich ruszyło biegiem do miasta. Siedziałem jeszcze przez chwilę na trawie, po czym zwróciłem się do Baraka:

– Jack, powinniśmy tam zejść, zobaczyć, co stało się z Nicholasem i innymi.

– Ja wrócę do obozu – oznajmiła Susan Everneke ze znużeniem. – Tam jest moje miejsce. Bóg mi świadkiem, że dość już dzisiaj widziałam.

Rozdział pięćdziesiąty piąty

Szedłem powoli w dół zbocza, w stronę mostu Bishopsgate. W rzece płynęły z prądem ciała. Spojrzałem na zwłoki leżące na brzegu i na moście, szczątki kilkudziesięciu dzielnych ludzi. Widok krwi na kamieniach przeniósł mnie z powrotem w czasy przed wyjazdem z Londynu, gdy ludzie bezwzględnego kapitana Drury’ego napadli na biednego Szkota. Serce podchodziło mi do gardła, bałem się bowiem, że dojrzę wśród tych martwych bladych twarzy Natty’ego albo Edwarda Browna, ale ich nie dostrzegłem. Większość zabitych padła od strzał, choć niektórzy zostali dosłownie rozerwani na strzępy przez armatnie kule. Odwróciłem wzrok.

Górny poziom wartowni i szańce usypane w nocy przez obrońców zostały już zajęte przez ludzi z obozu. Trzymali tu teraz straż, uzbrojeni w gotowe do strzału łuki. Samej wartowni strzegło trzech halabardników. Spytali nas o nazwiska, a gdy je podaliśmy, jeden z nich powiedział:

– Przepuśćcie ich, byli z kapitanem Kettem na procesach.

Przeszliśmy przez bramę na Holme Street. Na ulicy leżały kolejne ofiary bitwy, z obu walczących stron. Nie znałem żadnego z tych mężczyzn. Gospoda, w której zatrzymał się Barak podczas sesji Sądu Objazdowego, była otwarta i podawano tam piwo zwycięzcom.

– Napiłbym się. – Barak westchnął z rozmarzeniem.

– Nie teraz, Jack, mamy sporo do zrobienia.

Wzruszył ramionami i poszedł za mną.

Kilku rannych mężczyzn prowadzono w stronę Tomblandu, zmierzało tam również wielu ludzi z obozu, poszliśmy więc za nimi. Przede wszystkim chciałem się dowiedzieć, co stało się z Nicholasem, ale byłem również ciekaw losu Isabelli Boleyn i Edwarda Browna. Gdyby udało mi się zdobyć pozwolenie, odwiedziłbym Johna Boleyna oraz – jeśli wciąż tam był – Nicholasa w zamku Norwich.

– Z drogi, z drogi! – zawołał ktoś nagle.

Usunęliśmy się szybko na bok, gdy ulicą przejechało sześć armat ciągniętych przez wielkie konie. Należały do miasta i teraz miały wzmocnić naszą obronę. Na końcu jechał powoli wóz wyładowany beczkami.

– Z drogi, to miejskie zapasy prochu! – zawołał woźnica.

– Nasi przyjaciele w mieście pewnie czekali z informacjami o tym, gdzie to wszystko jest składowane – powiedział Barak.

Gdy mijaliśmy domy i ogrody przy St Martin’s Plain, zauważyłem, że niektórzy bogaci właściciele wyszli za ogrodzenia swoich posiadłości, by zobaczyć, co się dzieje. Powstańcy zmierzający na Tombland, obrzucili ich takim stekiem wyzwisk, jakich tamci z pewnością nigdy dotąd nie słyszeli z ust plebsu – nazywali ich zdrajcami reformacji i pozłacanymi pawiami, do czego dorzucali jeszcze inne, znacznie gorsze określenia. Niektórzy z młodszych rebeliantów pokazywali im gołe tyłki. Nastoletni chłopiec podbiegł do starszego mężczyzny o surowym wyglądzie, zerwał mu z głowy czapkę z piórem i sam ją założył przy akompaniamencie śmiechów i radosnych okrzyków. Bogacze wycofali się pospiesznie do domów.

– Przyjdziemy po was później! – zawołał za nimi chłopiec. – Zakujemy was wszystkich w łańcuchy!

Naciągnąłem mocniej na głowę tani filcowy kapelusz i ruszyłem dalej.

Na Tomblandzie zebrał się tłum, choć okiennice i drzwi wszystkich kamienic, łącznie z zajazdem Pod Panieńską Głową i domem Reynoldsa, były szczelnie zamknięte, podobnie jak brama katedry. Obok wejścia do katedry lekarze i balwierze z miasta opatrywali kilkudziesięciu rannych. Rozpoznałem odzianego na czarno doktora Belysa, który tak dobrze się mną opiekował, gdy spadłem z szubienicy. Uwaga niemal wszystkich obecnych skupiała się jednak na przeciwległej części placu, na Robercie Ketcie, który stał u podnóża schodów kamienicy stojącej dwa domy od tego należącego do Reynoldsa. Przy jednym z nich rozpoznałem wysokiego, siwowłosego radnego miejskiego, Augustine’a Stewarda. U podnóża schodów stało kilku elegancko ubranych bogaczy, zapewne również radnych, strzeżonych przez halabardników z obozu. Rebelianci właśnie ciągnęli jeszcze jednego pana i wpychali go między pozostałych.

– Zdrajcy! – krzyczał tłum. – Zabić ich, tak jak oni zabili naszych ludzi!

– Nie! – zawołał Robert Kett. – Możni z Norwich zostaną osądzeni pod Dębem Reformacji, podobnie jak dziedzice ze wsi. I jeśli zostaną uznani za winnych, trafią do więzienia!

Jeden z samozwańczych kaznodziei zawołał:

– Biblia mówi: oko za oko i ząb za ząb*!

– Nie! – odkrzyknął Kett. – Sam Chrystus powiedział, że nie należy się kierować tym fragmentem Biblii. Do obozu z nimi, a zanim staną pod Dębem Reformacji, możemy ich zamknąć w pałacu Surrey! Z wyjątkiem pana Stewarda, on ma zostać tutaj.

Skinął głową, patrząc na zbrojnych, i ci zaczęli odprowadzać więźniów. Niektórzy z zebranych na placu szemrali gniewnie. Autorytet Ketta – i jego znajomość Biblii – przeważyły, lecz nie bez problemów.

Usłyszałem, jak ktoś mnie woła, i odwróciłem się w stronę katedry, gdzie opatrywano rannych. Natty stał oparty o bramę Erpingham, w towarzystwie Hectora Johnsona. Stary wojak był cały i zdrowy, ale Natty miał ranę na ramieniu, okrytą prowizorycznym bandażem. Obaj próbowali uspokoić drżącego i szlochającego Simona Scamblera.

Podeszliśmy do nich.

– Bogu dzięki – powiedziałem. – Żyjesz, Simonie. Co się stało? Jesteś ranny?

– Całkiem się rozkleił – odpowiedział za niego Hector Johnson. – Poproszono go tylko, żeby pomógł wprowadzić konie do miasta i przewieźć armaty wroga. Ale na widok zabitych wyrzucił wszystko, co miał w żołądku, a teraz nie może się opanować.

– Ja też o mało nie zwymiotowałem na ten widok – przyznał się Natty. – Ale Simon… On nie potrafi niczego ukryć.

Pochyliłem się i spojrzałem chłopcu w oczy. Wydawało się, że moja obecność nieco go uspokoiła.

– O co chodzi, Simonie? – spytałem.

– Nie wiedziałem… że ludzie mogą się… tak rozpaść, jak owce, które zarzynaliśmy w obozie.

– Musisz wiedzieć, że choć mamy dusze, nasze ciała zbudowane są tak samo jak ciała zwierząt – odparłem.

– Zawsze się bałem, że mogę się nagle rozpaść – wyszeptał Scambler.

– Zginęli tam dziś dobrzy ludzie, dzielni wojownicy – powiedział Hector Johnson i w jego głosie pobrzmiewało raczej współczucie niż gniew.

Tymczasem do tłumu otaczającego Roberta Ketta dołączyła grupa mieszkańców Norwich. Kett wskazał na nich i polecił ludziom z obozu, by poszli z nimi i znaleźli wszystkie składy broni w mieście. Kiedy wznosząc radosne okrzyki, ruszyli w drogę, stojący nieopodal młodzieniec trącił swojego towarzysza i zawołał:

– Patrz! To Smoluch Scambler. Podobno przeniósł się na Mousehold Heath, ale został taką samą płaksą jak zawsze!

Hector Johnson zaatakował ich z zaskakującą gwałtownością:

– Idźcie lepiej pieprzyć swoje matki, gówniarze!

Drgnąłem, wystraszony, gdy ktoś położył mi dłoń na ramieniu. Podniosłem wzrok i zobaczyłem doktora Belysa. Patrzył na mnie ze zdumieniem.

– Komisarz Shardlake – rzucił. – Nie rozpoznałbym pana. Myślałem, że już dawno pan wyjechał.

– Byłem w obozie na Mousehold Heath – wyjaśniłem po chwili wahania.

Przez chwilę patrzył na mnie w milczeniu, a potem spojrzał na Baraka, Johnsona i Natty’ego.

– Opatruje pan rannych? – spytałem.

– Sprowadzono mnie tutaj w tym celu – odpowiedział tonem wskazującym na to, że nie przyszedł tu z własnej woli. Wskazał Scamblera. – Co dolega temu chłopcu?

– Przeraził go widok zabitych – wyjaśnił Johnson.

– Szok – stwierdził Belys rzeczowo. – Jeśli poczekacie chwilkę, mogę dać mu do picia coś, co go uspokoi. – Spojrzał na mnie. – Mam wrażenie, że całkiem inaczej się pan porusza, panie Shardlake. Znacznie płynniej.

– Życie w surowych warunkach mi służy – odparłem z uśmiechem.

Zbliżył się nieco do mnie.

– Powinien pan uważać, w Norwich mówi się o garbatym prawniku, który pomaga Kettowi podczas procesów pod Dębem Reformacji – szepnął.

– Pomagali w nich też burmistrz Codd i radny Aldrich.

– Ale odkąd lord protector ujawnił za pośrednictwem herolda swoje plany, nie będą już tego robić. Powinien pan wyjechać. Tu chodzi o pana przyszłość. – Wyprostował się, odwrócił i popatrzył na ranę na przedramieniu Natty’ego. – Trzeba to zaszyć, chłopcze. Zajmę się tym.

Wyciągnął z małej torby nić i jakąś miksturę. Natty zacisnął mocno zęby. Odwróciłem wzrok i spojrzałem na Roberta Ketta. Tłum w większości się rozproszył, by na jego polecenie szukać broni. Obóz bardzo jej potrzebował, a poszukiwania pozwalały też rozładować groźne nastroje narastające wśród ludzi. Jedną z grup zmierzających w głąb miasta prowadził Michael Vowell. Zatrzymał się przy mnie, by zamienić kilka słów; był w świetnym humorze.

– Panie Shardlake! Przyszedł pan do miasta!

– Tak. By odszukać przyjaciół. Widziałem po drodze ciała zabitych.

– Obóz powinien podziękować biedocie miejskiej, że nie było więcej ofiar. Kiedy trwała bitwa, kilku z nich zaczęło krzyczeć: „Do broni, wróg wdarł się za mury!” i wtedy połowa obrońców Bishopsgate pobiegła na drugą stronę miasta. To ich nauczy, żeby nie traktować nas jak półgłówków, prawda, chłopcy?

– Widzę, że niektórych bogaczy zabierają do więzienia. Wiesz pan cokolwiek o swoim dawnym chlebodawcy?

– Gdy tylko weszliśmy do miasta, zaprowadziłem kilku ludzi do domu Reynoldsa – odparł cicho Vowell. – Otworzył osobiście, nie ma nowego zarządcy, a poza tym służą u niego wyłącznie kobiety. Ten stary drań wykupił się czystym złotem. Nie wszyscy nasi ludzie są nieprzekupni.

Spojrzałem na zajazd Pod Panieńską Głową.

– Ciekawe, czy nie przyszły tam jakieś listy do mnie.

Vowell wzruszył szerokimi ramionami.

– Jest tam królewski herold, więc nie otworzą drzwi, a poza tym kapitan Kett zabronił robić mu krzywdę. Nie wydaje mi się jednak, żeby w ciągu ostatniego tygodnia przywożono do Norwich czy też z niego wywożono jakiekolwiek listy. Muszę już iść. – Machnął ręką i poprowadził dalej grupę.

Spojrzałem na Scamblera, który nieco się już uspokoił. Natty w milczeniu znosił zaszywanie rany na ręce, choć na jego czole perliły się grube krople potu.

– Panie Johnson – zwróciłem się do starego wojaka – kiedy doktor skończy, zaprowadźcie, proszę, z Nattym Simona do obozu. Myślę, że to dla niego najlepsze miejsce. Barak i ja musimy jeszcze poszukać kilkorga przyjaciół.

– Nie wiemy, jak mają się sprawy w zamku – zauważył Barak. – Może powinniśmy najpierw pójść do Josephine i jej męża. Mam nadzieję, że Edward wrócił już do domu.

– To dłuższa droga, ale masz rację.

– Dobrze sobie radziłem z końmi – oznajmił Scambler, uśmiechając się niespodziewanie.

– Owszem, chłopcze – przyznał Hector Johnson. – Nie widziałem jeszcze nikogo, kto umiałby tak uspokajać te zwierzęta.

– Powinniście o czymś wiedzieć – odezwał się Natty. – Tą strzałą trafili mnie jasnowłosi bliźniacy. Synowie Boleyna, którzy bronili miasta. Na szczęście ta strzała, jak zresztą większość strzał obrońców Norwich, to pocisk ćwiczebny, z którego strzela się do tarczy. Grot nie ma skierowanych do tyłu kolców, które rozrywają ciało, więc mogłem ją sam wyciągnąć. Wielu naszych rannych też wyciągało sobie z ran strzały i przekazywało je naszym łucznikom. Nikt nie będzie mógł powiedzieć, że ludzie z Mousehold Heath nie są dzielni – zakończył drżącym głosem.

– To prawda – zgodziłem się z nim, po czym westchnąłem ciężko. – Myślałem, że bliźniacy wyjadą do Londynu. A jednak tu zostali – dodałem ponurym tonem. – Musimy ich znaleźć.

* Wj 21,24.

Rozdział pięćdziesiąty szósty

Przeszliśmy na dół obok zamku. Grupy powstańców włamały się już do niektórych bogatych domów i wynosiły stamtąd broń, pieniądze i srebra. W biedniejszej – południowej – części miasta, w okolicach Conisford Street, było spokojniej; ulice wyglądały tu niemal normalnie. Wszedłem na zakurzony plac, gdzie mieszkali Edward i Josephine. Panowały tu cisza i spokój, słychać było jedynie pogdakiwanie kur, które dziobały psie kupy.

Zapukałem do drzwi. Josephine uchyliła je lekko i przestraszona, wyjrzała na zewnątrz. Kiedy zobaczyła, że to my, otworzyła szeroko oczy.

– Pan Shardlake! – zawołała z ulgą.

– Jak się masz, Josephine?

Wyglądała na zmęczoną i zdenerwowaną. Zmieniała właśnie pieluszkę Myszce; dziewczynka leżąca na stole uśmiechnęła się do nas, a matka przytrzymała w górze jej nóżki i wytarła do czysta pupę.

– Wkrótce wróci Edward – powiedziała. – Słyszałam, że kapitan Kett zdobył miasto.

– To prawda. Widziałem bitwę z drogi do Bishopsgate.

– Walka była zacięta?

– Tylko w pobliżu rzeki. Ale jest już po wszystkim. Miasto zostało zdobyte.

Josephine przyjęła tę wiadomość z ulgą. Usiadła na krześle i ułożyła sobie córeczkę na kolanach. Dziewczynka wyciągnęła do mnie rękę, a ja się uśmiechnąłem i pomachałem do niej.

– Przynajmniej nie było pożarów w mieście – rzuciła Josephine. – Pamiętam, jak podpalono moją wioskę we Francji, gdy byłam mała… – Umilkła na moment i starła gniewnym gestem łzy, które pociekły jej po policzkach. – Wiem, że tu się walczy o słuszną sprawę, ale okropnie boję się krwi i ognia.

Przez chwilę oboje milczeliśmy, bo nie chciałem mówić o rzeczach, które widziałem tego dnia. W końcu Josephine podała mi dziecko.

– Weź, proszę, Myszkę, chciałaby się z tobą przywitać.

Wziąłem od niej dziewczynkę i mała z zadowoleniem rozsiadła się na moim kolanie.

– Mówiłam Edwardowi, że boję się o nią – odezwała się cicho jej matka. – Nie wiem, co się z nią może stać.

Milczałem, ponieważ nie miałem na to żadnej odpowiedzi.

Z zewnątrz dobiegł odgłos kroków i po chwili do izby wszedł Edward. Wyglądał całkiem inaczej niż podczas mojej pierwszej czerwcowej wizyty, gdy wydawał się przybity i sponiewierany. Teraz poruszał się żwawym, energicznym krokiem, a od jego wyprostowanej sylwetki biła aura siły i władzy. Ostatnie wydarzenia źle odbiły się na Josephine, przywołując bolesne wspomnienia z jej dzieciństwa, ale najwyraźniej wzmocniły jej męża. Uśmiechnął się na nasz widok.

– Pan Shardlake i Jack. Przyszliście z obozu?

– Wybieramy się do zamku – odpowiedziałem. – Zamknięto tam Nicholasa i może nadal tam jest. Chciałby się też zobaczyć z Johnem Boleynem.

– Pana Nicholasa?! – wykrzyknęła Josephine. – Dlaczego?!

– Opowiadano kłamstwa na jego temat – odparłem ponuro, po czym wyjaśniłem, co się stało. – Próbowałem rozmawiać z kapitanem Kettem, ale miał na głowie inne sprawy. Edwardzie, może ty mógłbyś z nim pogadać?

Myszka pociągnęła za guziki u mojej koszuli. Zrobiłem groźną minę i dziewczynka zachichotała.

– Przepraszam, że proszę o to w chwili, gdy właśnie wróciłeś do domu, ale pomyślałem, że może udałoby ci się wprowadzić mnie do zamku.

Edward skinął głową.

– Mogę to zrobić. Kapitan Kett dał mi przepustkę, dzięki której mogę wchodzić do wszystkich miejsc w mieście. Zamku pilnują teraz nasi ludzie, ale konstabl Fordhill współpracuje z nami, pozwala nam korzystać z cel i stawiać na straży niektórych spośród jego ludzi. Na razie nie zamierzamy go stamtąd wyrzucać. Obawia się chyba, że uwięzieni szlachcice zostaną zamordowani, jeśli ktoś z nas zajmie jego miejsce. – Ale jeżeli pan Nicholas… – Edward spojrzał mi prosto w oczy. – Jeśli pan Nicholas zrobił coś złego, powinien poddać się procesowi pod Dębem Reformacji.

– Nie zrobił – rzuciłem z mocą.

– Cóż, zobaczę, co da się zrobić. – Edward westchnął. – I wprowadzę was do zamku. W centrum miasta panuje spore zamieszanie. Bogacze z rodzinami uciekają. Pozwalamy im wyjeżdżać, pod warunkiem że nie mamy nic przeciwko nim i że nie zabierają ze sobą zbyt dużo. – Roześmiał się. – Niektórzy uciekli w samej bieliźnie, więc nie mają bogatych ubrań i nie wyglądają wcale na panów. Wielu innych trzeba zamknąć. – Znów się roześmiał. – Chyba nie zdawali sobie sprawy, jak bardzo tutejsza biedota ich nienawidzi. My, prości mieszkańcy tego miasta, odegraliśmy dzisiaj swoją rolę i będziemy to robić w przyszłości. Norwich jest teraz częścią obozu. Panowie z miasta zostaną osądzeni pod Dębem Reformacji. – Zmarszczył brwi. – Po zdradzie protektora emocje przybrały na sile.

– Zostajesz dziś na noc w domu? – spytała go Josephine.

Edward podszedł do niej, szczerze zatroskany.

– Tak. Ale jutro rano muszę wrócić do Mousehold Heath na spotkanie. Kochanie, chodź ze mną do obozu, to dobrzy ludzie, wolałbym, żebyś na razie zamieszkała tam.

Spojrzała na męża ze zdziwieniem.

– Dlaczego? Myślisz, że protektor wyśle wojska przeciwko miastu?

Edward westchnął głęboko.

– Może to zrobić, choć wydaje mi się, że teraz, po naszym zwycięstwie, Rada może zmienić kurs i spełnić nasze żądania, a może nawet wysłać tu w końcu członków komisji do spraw grodzeń.

– Członkowie komisji! – prychnęła Josephine z irytacją. – Nigdy tu nie przyjdą.

– Ten pokaz naszej siły… tak łatwe zdobycie drugiego co do wielkości miasta w Anglii… uświadomi protektorowi, że musi rozważyć nasze żądania – powiedział Edward. – Być może nawet zainterweniuje sam król.

– Nie bądź głupi – rzuciła. – Król Edward ma jedenaście lat. Jak może podejmować jakiekolwiek decyzje?

Edward pokręcił ze smutkiem głową, a Myszka, która bawiła się teraz moją siwą brodą, podniosła wzrok na rodziców i zaczęła płakać. Matka wzięła ją ode mnie i próbowała uspokoić. Gdy płacz dziecka zamienił się w ciche pochlipywanie, Josephine wyciągnęła rękę do męża.

– Przepraszam, wiem, że działasz dla słusznej sprawy, ale nie mogę znieść myśli o pobycie w obozie zbrojnych, bo spędziłam dzieciństwo w takim miejscu.

– Myślę, że Edward ma rację – wtrąciłem. – Przynajmniej do czasu, aż w Norwich trochę się uspokoi, powinnaś się przenieść na Mousehold Heath. Mamy już kilku przyjaciół w obozie.

– Zgadza się – poparł mnie Barak. – To dobrzy ludzie.

Ukryła twarz w dłoniach.

– Wybacz, Edwardzie, ale nie mogę.

Westchnął i odwrócił się do mnie.

– W takim razie chodźmy teraz do zamku – zaproponował, po czym dodał cicho: – Później, gdy karczmy wypełnią się powstańcami świętującymi zwycięstwo, w mieście może się zrobić niebezpiecznie. Po wizycie w zamku powinniście chyba od razu wrócić do obozu.

– Najpierw muszę się spotkać z żoną Boleyna – odparłem.

Idąc pod górę do zamku, przeszliśmy Conisford Street, przy której stały okazałe domy. Było już dobrze po południu i żar dnia zaczynał ustępować. Powstańcy włamali się do rezydencji bogatej rodziny Pastonów i wynosili stamtąd miecze i piki, czemu przyglądał się tłum gapiów; niektórzy z nich wznosili radosne okrzyki, inni kręcili z dezaprobatą głowami. Mężczyzna z czerwoną twarzą i obandażowaną ręką, który – podobnie jak wielu mijanych przez nas żołnierzy – opijał już zwycięstwo, zawołał:

– Przyjdźcie jutro do obozu i kupcie łeb dorsza za pensa! Łeb dorsza za pensa!

Edward się roześmiał.

– O czym on mówi? – spytał Barak.

– Burmistrza Codda* uwięziono w pałacu Surrey!

– Chyba nie zamierzają go ściąć…

– Oczywiście, że nie – odrzekł Edward ze zniecierpliwieniem. – Prawdopodobnie osądzą go pod Dębem. Ten człowiek ma pusto w głowie, więc żartują sobie z niego i jego rybiego nazwiska.

Gdy skręciliśmy w lewo, w stronę zamku, zobaczyłem znajomą postać z wielkim pakunkiem na plecach, zmierzającą w naszym kierunku. Peter Bone, brat służącej Edith Boleyn. Jego brązowe włosy i broda zostały krótko przycięte, jak u większości mężczyzn z obozu, a szczupła, przystojna twarz wydawała się ogromnie zmęczona. Nigdy dotąd nie widziałem, jak chodził, a teraz mogłem się przekonać, że robi to z pewną trudnością, stawiając powoli kroki. Na mój widok przystanął i zapewne by zawrócił, ale Edward zawołał do niego:

– Peter! Więc zszedłeś do miasta!

– Tak. Ze względu na moje biedne stopy nie nadawałem się do walki. – Przywitał mnie skinieniem głowy. – Panie Shardlake.

– Co tam masz? – spytał Edward.

– Moje rzeczy – odparł posępnie Peter Bone. – Kiedy opuściłem miasto, właściciel domu zatrzymał moje rzeczy, więc dziś po południu wróciłem po nie z kilkoma przyjaciółmi. – Roześmiał się. – Na Boga, ależ wszystko się pozmieniało. Właściciel zaszył się w kącie i błagał nas, żebyśmy go nie zabijali. Obsztorcowaliśmy go tylko trochę, a potem zabrałem wszystkie swoje ubrania, buty i parę rzeczy należących do rodziny. Słyszałem, że w centrum jest dość niebezpiecznie, więc idę do Bishopsgate okrężną drogą. – Po chwili wahania dodał: – Przepraszam, jeśli byłem nieuprzejmy, panie Shardlake. Kiedy przyszedł pan do mnie, powróciły wspomnienia moich biednych sióstr. – W kącikach jego oczu pojawiły się łzy.

– Przykro mi – powiedziałem.

Skinął głową i poprawił pakunek na plecach.

– Cóż, chodzę powoli, więc muszę ruszać w drogę, jeśli chcę dotrzeć do obozu. Powodzenia.

– Tobie też – rzucił Edward. – O czym on mówił? – zwrócił się do mnie, gdy Peter odszedł.

– Kiedy przyjechałem tu w zeszłym miesiącu, żeby pomóc Johnowi Boleynowi w procesie o morderstwo, spytałem Petera Bone’a o jego siostrę, która pracowała dla Edith. Nie wiedziałem, że obie jego siostry nie przeżyły ostatniej zimy.

– Ano tak, a bez nich interes padł. W dodatku po tylu latach pedałowania Peter ma problemy ze stopami i nawet chodzenie sprawia mu ból. Ale należy do tych, którzy znaleźli w obozie nową nadzieję. I jako mieszkaniec miasta dobrze je zna i ma wiedzę, która może nam się bardzo przydać w nieodległej przyszłości. To porządny człowiek, uczciwy i pracowity.

– Mówiąc o nieodległej przyszłości, masz na myśli atak królewskich wojsk?

– To możliwe, choć moim zdaniem władze mogą przystąpić do negocjacji, o czym mówiłem już Josephine. – Westchnął ciężko. – Cokolwiek się stanie, będziemy musieli stawić temu czoło.

– Tak. A mnie nie pozostaje nic innego, jak wesprzeć kapitana Ketta – wyznałem.

– Choć trzeba przyznać, że Matthew potrzebował sporo czasu, by podjąć ostateczną decyzję – zauważył Barak z uśmiechem.

Gdy mijaliśmy bogaty dom, do naszych uszu dotarły przez otwarte okno słowa modlitwy wypowiadane dystyngowanymi głosami.

– Panie, uchroń nas przed siłami zła i ciemności, przed mordercami i wojennym motłochem…

Edward uśmiechnął się cierpko.

– Bogacze sikają pod siebie ze strachu – powiedział.

Pomyślałem, że są przerażeni podobnie jak Josephine, lecz zatrzymałem to dla siebie.

– Co sądzisz o kapitanie Milesie? – spytałem, żeby zmienić temat. – Wydaje się, że to dobry żołnierz, ale dziś chyba można było pokierować szturmem nieco lepiej.

– On i inni żołnierze, których wyznaczył na oficerów, znają się na rzeczy, ale brakuje nam broni, dlatego też bierzemy w mieście wszystko, co się da. No i szkolenie…

– Tak. Czasami zapominam, że obóz funkcjonuje dopiero od dziesięciu dni.

– Miles i kapitan Kett planują przeprowadzić kolejne szkolenia. Chcą dopilnować, żeby każdy, kto się do tego nadaje, nauczył się wojskowej dyscypliny. Zamierzają też wciągnąć do nauki miejską biedotę, na wypadek gdyby w przyszłości doszło do walk ulicznych. – Spojrzał na mnie z powagą. – Kapitan Kett nie jest głupcem. Liczył, być może zbyt naiwnie, na poparcie protektora, ale ma też w odwodzie inny plan.

– Niektórych ludzi trudno będzie zdyscyplinować. Weźmy choćby takiego Michaela Vowella. Znasz go? – zapytałem, choć widziałem ich przecież razem w gospodzie Pod Błękitnym Dzikiem.

– Bywa niesforny i lubi towarzystwo radykalnych młodych ludzi. Ale podobnie jak ja doskonale zna miasto. Może nam się przydać.

– Znasz dobrze Toby’ego Lockswooda? – zadałem kolejne pytanie po chwili wahania.

Edward spojrzał na mnie uważnie.

– Tego, który oskarżył młodego Nicholasa?

– Fałszywie. Lockswood pracował z nami nad sprawą Boleyna i skutecznie wykorzystywał znajomość miasta. Robiłem wszystko, co w mojej mocy, by mu pomóc, gdy jego rodzinę dotknęło nieszczęście. Myślałem, że mnie szanuje i że całkiem nieźle rozumie się z Jackiem.

– Mój błąd – rzucił Barak posępnym tonem.

– Okazało się jednak, że wciąż sprzeczali się z Nicholasem w kwestiach społecznych i że w gruncie rzeczy się nie cierpieli. Ale żeby zrobić coś podobnego Nicholasowi… to po prostu podłe.

– Może twój asystent, panie, naprawdę zrobił to, o czym doniósł Lockswood.

– Nigdy! Byłem w pobliżu i mogę przysiąc, że nie padły między nimi żadne gniewne słowa. Nicholas powiedział mi, że te oskarżenia są fałszywe. I choć, owszem, za bardzo ceni sobie swój szlachecki status, z pewnością nigdy, przenigdy nie był kłamcą.

Edward popatrzył na mnie z powagą.

– Toby Lockswood zdobywa sobie coraz mocniejszą pozycję w obozie. Pracuje niestrudzenie, jest wykształcony, a jego wiedza na temat miasta i okolic jest niezrównana. Wydaje się jednak niezwykle surowy i nieprzejednany. No, ale stracił niedawno rodziców, więc może nie ma w tym nic dziwnego…

– Nie miał jednak żadnych powodów, by oczerniać Nicholasa – zauważył Barak.

– Być może, ale ten wcześniej mówił różne niepochlebne rzeczy o ludziach z obozu.

– Owszem – przyznałem. – Lecz później już tego nie robił.

– Toby Lockswood ma świadków – przypomniał mi Edward.

– Byłem tam i nie widziałem żadnych świadków. Ludzi łatwo przekupić i skłonić do krzywoprzysięstwa. Jako prawnik wiem o tym lepiej niż ktokolwiek inny. Masz wpływy, Edwardzie, proszę cię więc, byś przemyślał to, o czym właśnie mówiliśmy.

Wydął usta, zastanawiając się. Przez chwilę szliśmy w milczeniu. W końcu postanowiłem się odezwać.

– Wiem, co chcą zyskać na rebelii ludzie z obozu: zależy im na reformach rolnych i ukróceniu niesprawiedliwości. Tylko w jaki sposób mogą skorzystać na niej mieszkańcy Norwich?

Edward spojrzał na mnie z uśmiechem.

– W taki sam jak mieszkańcy wsi. Dla możnych z miasta będzie to nauczka, której nigdy nie zapomną. Wiesz, że granica ubóstwa, jaką wyznaczyli na początku roku, była wręcz żałośnie niska? Jestem pewien, że teraz przesuną ją w górę, i to by była przynajmniej jedna korzyść. Mamy też inne postulaty, choćby te związane z płacą, których nie odrzucą teraz tak łatwo. Pamiętaj też, że żądania, które Kett wysłał do Londynu, zostały spisane jeszcze przed tym, nim poważnie rozważano zdobycie miasta. Możemy wysłać kolejne. Nie wydaje ci się, że wzrost cen i bezrobocie dotykają w takim samym stopniu mieszkańców miasta jak i wsi? Kazali nam płacić za korzystanie z miejskiego pastwiska. Przynajmniej zniszczyliśmy tam ogrodzenie.

– Pamiętaj, że obaj widzieliśmy, jakie warunki panują w Londynie, a te w Norwich wydają się gorsze.

Dotarliśmy do zamkowego wzgórza. Byłem już zmęczony, bo ten dzień należał do jednego z najbardziej burzliwych w moim życiu. Odetchnąłem głęboko, zanim rozpoczęliśmy wspinaczkę ku wielkiej groźnej budowli, która odcinała się surową sylwetą od błękitu nieba.

* Nazwisko Codd wymawia się tak samo jak cod (ang.) – dorsz.

Rozdział pięćdziesiąty siódmy

Zauważyłem, że miejsce żołnierzy strzegących dotąd zamku zajęli ludzie z obozu, w stalowych napierśnikach i okrągłych hełmach zwanych saladami; taki właśnie ubiór uchodził wśród powstańców za wojskowy mundur. Armaty stojące wcześniej przed bramą zniknęły, a ślady odciśnięte na zamkowym wzgórzu świadczyły o tym, że przeciągnięto je nad rzekę. Teraz należały do ludzi z obozu i miały ich wspomagać w odpieraniu ewentualnych ataków.

Edward podszedł do jednego ze strażników.

– Mam przepustkę od kapitana Ketta – powiedział. – To jest prawnik, pan Shardlake, z obozu i jego pomocnik. Chciałby odwiedzić dwóch więźniów, Nicholasa Overtona i Johna Boleyna.

Na widok przepustki mężczyzna popatrzył na niego z respektem. Potem zajrzał do listy więźniów.

– Obaj tu są – oznajmił.

– A gdzie są żołnierze z zamku? – spytał Barak.

– Większość uciekła, gdy zdobyliśmy Bishopsgate. Teraz dowodzą tu nasi ludzie. Burmistrza i większość radnych miejskich zamknięto w pałacu Surrey, ale niektórzy z miejskich władz, ci, co walczyli przeciwko nam, są więzieni tutaj.

– A co z konstablem Fordhillem? – spytałem.

– Kapitan Kett zawarł z nim układ. Konstabl zatrzyma swoje stanowisko, ale będzie słuchał rozkazów kapitana. Zostawiliśmy też strażników więziennych.

– Mogę porozmawiać z konstablem?

Strażnik spojrzał na Edwarda, a ten skinął głową.

– Zyskałeś sobie spory szacunek jak na londyńczyka – zwrócił się do niego Barak, gdy przechodziliśmy pod bramą.

– Zrobiłem wiele dla obozu – odparł Edward i roześmiał się. – Kto by pomyślał, że trzy lata temu byłem tylko służącym starego prawnika Henninga?

– Talentem i pracą można wiele zdziałać – zauważyłem.

– Jeśli ludzie dostaną szansę. Tylko nieliczni mają jednak to szczęście. Ja znalazłem swoją szansę w obozie.

Spojrzałem na niego z powagą.

– Owszem. Ale bierz też pod uwagę żonę.

Edward pokręcił głową.

– Martwię się o nią nieustannie. Bardzo chciałbym przenieść ją i Myszkę do obozu, ale Josephine się nie zgadza.

Weszliśmy do zamku. Popołudniowe słońce przygasało i w wielkiej sali panował półmrok. Dostrzegłem więcej ludzi niż ostatnio, nie tylko strażników więziennych, ale też uzbrojonych w halabardy i włócznie rebeliantów. Edward rozmawiał przez chwilę z jednym z ludzi z obozu, po czym zaprowadzono nas do kwatery konstabla Fordhilla. Przypomniałem sobie, jak składałem mu wizytę poprzednim razem, jeszcze przed założeniem obozu na Mousehold Heath. Wtedy na korytarzu bawił się jego synek.

Konstabl był w swoim biurze. Roztaczał wokół siebie tę samą aurę władzy co wtedy, jego siwe włosy i broda były starannie przycięte, nie potrafił jednak do końca ukryć niepokoju. Edward pozdrowił go skinieniem głowy i pokazał przepustkę od kapitana Ketta.

Fordhill spojrzał na mnie z ukosa.

– Więc w końcu trafił pan do obozu, komisarzu Shardlake?

– Pomagam prowadzić procesy pod Dębem Reformacji. Dopilnowuję, by przestrzegano wszystkich przepisów prawa. To jest mój pomocnik, Jack Barak.

– Zakładam więc, że robi pan to samo co ja. Próbuje zaprowadzić tu ład i porządek. Myślę, że władze w Londynie o mnie zapomniały. Nie dostaję od nich żadnych rozkazów, więc oddałem się pod rozkazy kapitana Ketta i zgodnie ze swoim obowiązkiem próbuję dopilnować, by więźniowie byli należycie strzeżeni i traktowani.

– My też tego chcemy, konstablu – zapewnił go Edward.

Fordhill skinął głową.

– A więc, komisarzu Shardlake, przyszedł pan zapewne zobaczyć się z Johnem Boleynem. – Spojrzał na mnie ostro. – Czy odkrył pan już, dlaczego zaginął dokument o wstrzymaniu egzekucji?

– Nie, ale myślę, że ktoś za to zapłacił.

Konstabl spoważniał.

– Zapewne przyszedł pan tutaj ze względu na próbę otrucia Johna Boleyna?

Spojrzałem na niego ze zdumieniem.

– Co?!

Teraz to on wydawał się zaskoczony.

– Nie wiedział pan o tym?

– Nie, chciałem go tylko odwiedzić. Jego i mojego asystenta, Nicholasa Overtona, który również jest tu więziony. Co się stało, na miłość boską?

Fordhill odchylił się na oparcie krzesła.

– Boleynowi już nic nie grozi, ale człowiek, który zjadł przyniesionego mu wczoraj kurczaka, nie żyje. Mamy tu teraz trochę mało miejsca i umieściliśmy w jego celi jednego z miejskich konstabli, którzy walczyli przeciwko obozowi. Grubianin – jak twierdził Boleyn – kiedy przyniesiono jedzenie, odebrał mu je siłą i sam zjadł. W kurczaku musiała być jakaś silna trucizna, bo po dwóch godzinach miejski konstabl wymiotował i wypróżniał się po całej celi, a po trzech już nie żył. Jego ciało zabrano do koronera.

– Więc trucizna była przeznaczona dla Boleyna.

– Bez wątpienia. Podobnie jak wszystkie paczki, które wysyłała mu żona, i ta była owinięta w materiał, przewiązana sznurkiem i zaopatrzona też w przywieszkę z podpisem zarządcy, Chawry’ego.

– Czy ktoś mógł coś robić przy tej paczce w zamku?

– Była dobrze obwiązana, jak większość paczek z jedzeniem, żeby strażnicy niczego z nich nie podbierali. – Fordhill wychylił się nad biurkiem. – Boleyn twierdzi, że jego żona i zarządca na pewno nie chcieli go skrzywdzić, a pani Isabella była bardzo sumiennym gościem. Ale to, czy komuś zostanie teraz postawione oskarżenie, zależy tylko od władz obozu.

– Mogę się zobaczyć z Johnem Boleynem?

– Tak, ale ostrzegam, że jest wstrząśnięty.

Wziąłem głęboki oddech.

– A Nicholas Overton? Gdzie przebywa?

– W celi z kilkoma innymi szlachcicami… Warunki w niej są… mniej komfortowe niż w nowej celi Boleyna, ale… – przerwał na moment i uniósł brwi – panicz Overton nie czeka na królewskie ułaskawienie.

Spojrzałem na Edwarda.

– Czy Barak i ja możemy porozmawiać z Boleynem na osobności?

Zastanawiał się nad tym przez moment, po czym pokręcił głową.

– Zmarł człowiek, któremu podano truciznę. Myślę, że powinienem być obecny przy waszej rozmowie, a o próbie otrucia Boleyna należy poinformować władze, które kapitan Kett ustanowi w Norwich.

Fordhill wstał, podszedł do drzwi i zawołał ostrym, wojskowym tonem:

– Parker! Goście do Johna Boleyna! Zaprowadź ich do niego natychmiast!

Usłyszeliśmy tupot nóg dobiegający z głębi korytarza. Konstabl wciąż cieszył się tutaj posłuchem – przynajmniej na razie.

John Boleyn był wciąż w porządnie urządzonej celi, do której przeniesiono go po procesie. Teraz jednak cuchnęło tu okropnie ludzkimi odchodami i wymiocinami rozbryzganymi po całej podłodze, a w kącie leżały resztki kurczaka i innego jedzenia. Boleyn siedział za biurkiem i trzymał głowę w dłoniach. Kiedy nas wprowadzono, podniósł wzrok. Był blady i wyczerpany, miał wielki siniak na policzku, ale jego oczy wypełniała wściekłość.

– Matthew Shardlake – odezwał się zimnym tonem. – Więc nadal jesteś z tymi zbuntowanymi klaunami? Podobno zdobyli Norwich, a wielu nieszczęsnych szlachciców trafiło tu jako więźniowie. – Wskazał na Edwarda Browna. – Kto to jest?

– Człowiek, dzięki któremu udało mi się do ciebie wejść – odparłem ostro.

– I lepiej, żebyś odzywał się nieco grzeczniej – dodał Edward.

Boleyn westchnął i pokręcił głową.

– Słyszeliście, co wydarzyło się wczoraj?

– Tak. – Spojrzałem na podłogę pokrytą cuchnącą breją. – Nikt nie przyszedł tu tego posprzątać?

Boleyn roześmiał się gorzko.

– Myślisz, że to zajazd Pod Panieńską Głową? Posprzątają, jak komuś przyjdzie na to ochota.

– Co się stało? – spytałem.

– Isabella ciągle jest w gospodzie, niech ją Bóg błogosławi, i przekazuje mi codziennie paczkę z jedzeniem – odparł łagodniejszym tonem. – Dobrze obwiązaną i podpisaną przez Chawry’ego, bo ona nie umie pisać. Jak zwykle przyniesiono ja wczoraj po południu, ale do tego czasu miałem współtowarzysza celi, miejskiego konstabla. Bił się z ludźmi z obozu, więc umieszczono go tutaj. – W głosie Boleyna znów pojawiły się gniewne tony. – To był zwykły oprych i gdy przyniesiono mi paczkę, po prostu ją zabrał. Próbowałem mu się sprzeciwić, choć był wielki i silny. Mam to od niego – dodał, wskazując na policzek, po czym roześmiał się gorzko. – Rozerwał paczkę i zabrał się do kurczaka, mówiąc mi, że mogę wyssać kości. Pół godziny później wrzeszczał z bólu i wyrzucił z siebie to wszystko. Nim przywołałem w końcu strażnika, krzycząc i kopiąc w drzwi, już nie żył. Nie wiem, co było w tym kurczaku, ale coś naprawdę bardzo mocnego. I przeznaczonego dla mnie.

– Czy paczka wyglądała tak, jakby ktoś mógł coś przy niej robić?

– Nie miałem okazji na nią spojrzeć, ten gbur skradł mi ją na moich oczach! – wrzasnął Boleyn, przypominając mi o swojej porywczości. – Ale pewnie ktoś się do niej dobrał. Nie sugerujecie chyba, że zrobiła to moja żona albo Chawry, najwierniejszy pracownik, jakiego kiedykolwiek miałem?

Podniosłem ręce.

– Próbuję tylko zrozumieć, jak to się stało.

– Więc zajmij się tymi, którzy chcieliby mojej śmierci. Moim sąsiadem, Witheringtonem, który próbował ukraść mi ziemię. Podobno on też siedzi od jakiegoś czasu w więzieniu, ale kto wie, co mógł zorganizować, korzystając z łapówek i pośredników. Albo moi przeklęci synowie i ich przyjaciele, jeśli nadal są w Norwich…

– Są – potwierdził Barak. – Widziano ich, jak walczyli dziś rano z siłami kapitana Ketta.

– Mamy też powody przypuszczać, że jeden z ich przyjaciół, John Atkinson, był wplątany w zamordowanie terminatora ślusarza – dodałem.

– Chcieli, żebym zawisnął – powiedział Boleyn z wściekłością. – Jeśli zabili matkę, dopilnuję, żeby to oni zawiśli.

– Poproszę konstabla Fordhilla, by twoje paczki z jedzeniem sprawdzał wcześniej ktoś z władz. – Odwróciłem się do Edwarda. – Pomożesz mi w tym?

Wzruszył ramionami.

– Dlaczego tak bardzo obchodzi cię ten człowiek? – spytał. – To tylko kolejny właściciel ziemski, który uważa nas za prostaków. Nie podobają mi się jego obelgi.

– Jest moim klientem. Proszę, zrób to jako przysługę dla mnie i w interesie sprawiedliwości.

Edward westchnął ciężko.

– W porządku, choć i bez tego mam mnóstwo pracy.

– Fordhill nie będzie w stanie powstrzymać kogoś, kto zechce tu wejść i zamordować mnie w łóżku – powiedział gniewnie Boleyn. – Na zamku panuje ogromny chaos, nie widzieliście?

– Mam pewien pomysł – wtrąciłem. – John, zostawię cię teraz samego, ale wkrótce wrócę. Edwardzie, możesz zaprowadzić mnie do Nicholasa?

Gdy Edward zapukał do drzwi celi, przyzywając strażnika, Boleyn odezwał się błagalnym tonem:

– Odwiedzisz Isabellę i sprawdzisz, czy wszystko u niej dobrze?

– Oczywiście.

Nicholas był w podziemnej celi, podobnej do tej, którą początkowo zajmował John Boleyn. Strażnik, którego rozpoznałem z pierwszych wizyt w zamku, uśmiechnął się paskudnie, przekręcając klucz w zamku.

– Wstrzymajcie oddech – poradził. – Cuchnie. Nie mieliśmy czasu opróżnić nocników.

Wprowadził nas do wilgotnej śmierdzącej izby. Przy drzwiach stał strażnik z obozu, uzbrojony w pałkę przywieszoną do pasa i ostrą półpikę. Wszędzie pod ścianami siedzieli szlachcice w rozdartych szatach. Kilku z nich, których zapewne sprowadzono właśnie z miasta, rozmawiało cicho, ale gniewnie w kącie; nazywali rebeliantów ludzkimi odpadami, podżegaczami i warchołami. Inni milczeli, wpatrując się w przestrzeń lub próbując zasnąć, przypuszczałem więc, że przebywają tu od dłuższego czasu. Rozejrzałem się za Nicholasem. Siedział pod ścianą, trzymając ręce na kolanach. Opierał się o niego oddychający ciężko bardzo blady, gruby mężczyzna w średnim wieku. Ze zdumieniem rozpoznałem w nim Leonarda Witheringtona, wojowniczego sąsiada Boleyna.

Nicholas ze zdumieniem podniósł na nas wzrok.

– Panie Shardlake, Jack, Edwardzie… – Mówił chrapliwym głosem; jego włosy i broda były brudne i splątane, zielone oczy zapadnięte. – Jak długo już tu jestem? Straciłem poczucie czasu… Wydaje mi się, że z tydzień…

– Cztery dni – odparł Barak.

– Przepraszam, że nie odwiedziłem cię wcześniej – powiedziałem.

Nicholas pokręcił głową.

– Będąc w obozie, myślałem, że to dziwne, ale to jest naprawdę inny świat. – Spojrzał na mnie z nagłą ostrością i zniżył głos. – Słyszałem, że Norwich padło, a ludzie, których wprowadzono do miasta, są teraz konstablami i urzędnikami.

– Tak, miasto padło dziś rano.

Roześmiał się gorzko.

– Kiedy królewski herold kazał zamknąć miasto, wypuszczono stąd szlachciców i bogaczy, ale wielu z nich bało się miejskiej biedoty i postanowiło zostać tutaj. Wczoraj wieczorem przedstawiciele władz pytali, czy będę walczył po ich stronie, ale udawałem, że jestem chory. Wiedziałem, ilu ludzi jest w obozie, i zdawałem sobie sprawę, że zwyciężą.

– Miałeś rację – odparł Barak. – Herold kazał się ludziom rozejść, ale zajęliśmy Norwich bez trudu, choć nie obeszło się bez rozlewu krwi.

Nicholas przełknął z trudem ślinę.

– A ja nie chciałem walczyć z ludźmi ze Swardeston. Nic im się nie stało?

– Nic.

Widziałem, jak łzy napływają Nicholasowi do oczu, choć szybko odwrócił wzrok. Spojrzałem na Witheringtona. Mały, gruby dziedzic z południowego Brikewell, który najechał ziemie Boleyna, wyglądał żałośnie.

– Nie budźcie go – poprosił Nicholas. – I tak nie wie, na jakim świecie żyje. Wciąż powtarza, że chce się widzieć z żoną, choć ta zmarła w zeszłym roku. Bałem się, że może dostać jakiegoś ataku. No i dostał: wrzeszczał na strażników, kiedy go tu przyprowadzono. – Westchnął ciężko. – Mimo wszystko żal mi tego starego diabła. Pamiętacie ten dzień w Brikewell, kiedy był taki pewny siebie?

– Tak.

– Myślę, że on wkrótce umrze. Ci ludzie nie są przyzwyczajeni do takich warunków. W końcu to szlachcice. – Nicholas zaśmiał się ponuro.

Uświadomiłem sobie, że wszystko, w co wierzył, wszystko, na czym budował swoje życie, obróciło się w mroczną ironię. Oparty o niego Witherington poruszył się niespokojnie i z kącika jego ust pociekła ślina.

– Trzymają cię tutaj przez cały czas? – spytałem Nicholasa.

– Tak, siedzę na podłodze i próbuję spać, ale to niełatwe, bo cały czas wspinają się na mnie szczury. A kiedy nie śpię, myśli kłębią mi się bezładnie w głowie. – Podniósł nagle głowę i spojrzał na mnie badawczo. – Wiesz, panie, że Toby Lockswood kłamał na mój temat?

– Oczywiście. Próbowałem porozmawiać o tym z kapitanem Kettem. Ale ze względu na przyjazd herolda, a potem atak… Przepraszam, Nicholasie.

Znów roześmiał się ponuro.

– Świat stanął na głowie.

– Przez cały czas o tobie myślałem. – Uścisnąłem jego dłoń. – Mam pomysł. Może dzięki temu przeniesiesz się w wygodniejsze miejsce i pomożesz Johnowi Boleynowi. Wiesz, że ktoś próbował go otruć?

Na jego twarzy po raz pierwszy pojawił się wyraz zainteresowania.

– Nie. Czy tego człowieka nigdy nie zostawią w spokoju?

– Trucizna była w jedzeniu, które przekazała mu Isabella…

– Ona by nigdy…

– Do jedzenia dodano truciznę, zanim trafiło tutaj, albo w więzieniu.

– Czy innym więźniom też przynoszą tu prowiant? – spytał Barak.

– Niektórym. Reszta dostaje jakąś paskudną breję, zeszłoroczną fasolę zmieszaną z wnętrznościami owiec. Witherington właściwie nic nie je. Próbowałem karmić go łyżką, ale połowa spływa mu po brodzie. – Nicholas zobaczył, że Edward patrzy na jego towarzysza, i nagle wybuchnął: – Czy on jest jeszcze człowiekiem? Czyż nie jesteśmy wszyscy z tego samego ciała, jak mówią ci, którzy wierzą we Wspólnotę?

Wzmianka o Wspólnocie przykuła uwagę małej grupy nowo przybyłych siedzących w kącie celi. Jeden z nich się odwrócił i obrzucił Edwarda obelgami:

– Wy psy przeklęte, małpy! Myślicie, że możecie nas tu zamykać i upokarzać? Protektor i Rada wyślą przeciwko wam armię.

Jeden z jego towarzyszy złapał go za ramię i syknął:

– Bądź cicho!

Mężczyzna jednak pomstował dalej:

– To my jesteśmy prawdziwymi przywódcami Norwich. Kiedy stąd wyjdziemy, powiesimy was wszystkich na tym waszym cholernym Dębie, wszystkich co do jednego! Znamy wasze nazwiska, znamy wasze twarze! – Spojrzał ponownie na Edwarda. – I pamiętamy twój głos, przybłędo z Londynu!

Edward parsknął śmiechem.

– Tak, wyglądasz na kogoś, kto tu dowodzi, mam rację? – Mężczyzna całkowicie stracił panowanie nad sobą i zaczął wrzeszczeć: – Chamy! Wieśniacy! Prostaki! Psy! Złodzieje!

Strażnik podszedł do niego i uderzył go w głowę tępą stroną piki. Osadzony krzyknął z bólu.

– Zamknij gębę – warknął strażnik.

Jeden ze szlachciców z Norwich spytał błagalnym głosem:

– Jak długo zamierzacie nas tu trzymać? Gdzie są nasze żony i rodziny? Co zamierzacie z nami zrobić?

– Wszyscy zostaniecie sprawiedliwie osądzeni pod Dębem Reformacji, kiedy już kapitan Kett zorganizuje życie w mieście, które zamknęliście przed nami – odpowiedział mu Edward. – A teraz stul już pysk.

Mężczyzna oparł się ze znużeniem o ścianę, a Edward zwrócił się do Nicholasa:

– Przepraszam, ale choć ja też ci wierzę, będziesz sądzony pod Dębem za to, co według Toby’ego Lockswooda i jego tak zwanych świadków powiedziałeś. Jeśli zostaniesz uznany za winnego, wrócisz tutaj, tym razem na stałe.

Nicholas podniósł na niego wzrok.

– Krążą plotki, że zamierzacie ścinać ludzi – rzucił.

– Nie. Tego nie zrobimy.

– W takim razie dobrze. – Nicholas nagle się ożywił. – Zabierzcie mnie pod Dąb i pozwólcie mi przepytać Lockswooda i jego świadków podczas otwartego procesu. Nie powiedziałem ani słowa z tego, co mi zarzucał, i dowiodę, jakim jest kłamcą!

– Masz rację – zgodził się z nim Barak. – Edwardzie, znałeś wcześniej Nicholasa. Wiesz, że jest dobrym człowiekiem.

Postanowiłem zaryzykować.

– Chciałbym cię prosić o przysługę, Edwardzie. Chcę uzyskać pozwolenie twoje i Fordhilla na przeniesienie Nicholasa do Johna Boleyna. Zamierzam spotkać się z żoną Boleyna i dopilnować, by paczki były należycie pakowane, nim zostaną dostarczone na zamek. Jeśli Nicholas zamieszka z Boleynem, ten będzie trochę bezpieczniejszy. – Pochwyciłem swojego asystenta za ramię. – Jego cela wygląda znacznie lepiej. Będziesz tam dostawał jedzenie Isabelli i miał szansę trochę dojść do siebie.

Zirytowany Edward pokręcił głową.

– Sprawa Boleyna nie interesuje Ketta.

– Martwię się o mojego klienta. Wiesz, że Geralda i Barnabasa Boleynów widziano dziś rano wśród obrońców miasta?

– Tak. I znajdziemy ich. Nasi ludzie już zamknęli bramy miasta.

– Pomożesz mi?

Edward westchnął.

– Dobrze, pod jednym warunkiem: że ty w zamian pomożesz mi przekonać Josephine, by przeniosła się z Myszką do obozu.

– Zgoda – odpowiedziałem szybko.

Rozdział pięćdziesiąty ósmy

Wróciliśmy do konstabla Fordhilla i ten szybko przystał na moją propozycję; nie chciał, by człowiek, za którym wstawiła się lady Elżbieta, zginął w jego więzieniu.

Edward rozstał się z nami po wyjściu z zamku; jak twierdził, musiał załatwić jakieś sprawy związane z reorganizacją Norwich. Podziękowałem mu za wszystko, co zrobił, i obiecałem, że odwiedzę Josephine i spróbuję ją przekonać, by wróciła z nami do obozu. Przez chwilę obserwowałem, jak jego szczupła postać się oddala. Długie letnie popołudnie powoli zbliżało się do kresu, znad rzeki ciągnął miły chłodny wiatr, a ja myślałem o Nicholasie uwięzionym w tym wstrętnym miejscu.

– Możemy odrzucić biednego Witheringtona jako podejrzanego o otrucie Boleyna – powiedziałem do Baraka. – Ale są inni. – Zmarszczyłem czoło.

– Myślisz o Danielu Chawrym?

– Myślę, że kocha Isabellę, a to oznacza, że ma motyw, by zamordować Johna Boleyna. Zastanawiam się, czy mógłbym ich jakoś rozdzielić, może na przykład zaproponować, by Chawry wrócił do Brikewell.

– Sprawdźmy najpierw, czy uda nam się czegoś dowiedzieć.

Ruszyliśmy w stronę rynku. Po całym dniu nieustannej aktywności bolały mnie plecy i byłem wykończony. Wokół miejskiego krzyża zgromadził się ogromny tłum. Postanowiliśmy zobaczyć, co się dzieje.

Był tam herold. Otoczony przez radnych miejskich, którzy najwyraźniej nie zostali aresztowani, odczytywał ponownie pismo tłumowi tkaczy, kupców, kamieniarzy i ludzi z obozu. Tym razem jednak, gdy zakończył słowami, że jeśli buntownicy nie złożą broni i nie wrócą co domu, mogą się spodziewać, że król odpłaci wam za podłość i popełnione przez was nieprawości z całą surowością, na jaką zasłużycie, odpowiedziały mu gwizdy i obelgi.

– Precz stąd! – krzyknął ktoś. – Niech cię zaraza weźmie razem z tymi próżnymi obietnicami ułaskawienia!

– Niech żyje Robin Hood! – zawołał ktoś inny.

Tłum był równie rozgniewany jak na Mousehold Heath i bez wątpienia obawiał się, że obietnica ułaskawienia to pułapka. Wielu pamiętało, jak w 1536 roku obiecywano łaskę po rebelii na północy przeciwko zmianom religijnym starego króla Henryka, a potem dokonywano masowych egzekucji. Mimo wzburzenia nikt jednak nie ośmielił się tknąć herolda. Ten odwrócił się i zszedł ze schodów miejskiego krzyża, prowadząc za sobą radnych.

Ja i Barak przeszliśmy przez rynek do gospody Isabelli i Chawry’ego. Kazano nam poczekać w holu na parterze i wkrótce pojawili się oboje, zmęczeni i zdenerwowani. Zauważyłem, że Chawry ma na czole długą i głęboką ranę, świeżo zaszytą, która sięgała aż do włosów.

– Panie Shardlake, z każdym dniem coraz bardziej upodabnia się pan do tych buntowników – powiedział chłodnym tonem. Na jego twarzy pojawił się wyraz pogardy. Podobnie jak ludzie na Mousehold Heath, stał się znacznie bardziej stanowczy, choć stał po drugiej stronie barykady.

– Zostałeś ranny, panie Chawry – zauważyłem uprzejmie.

– Walczyłem dziś rano przeciwko buntownikom, gdy szturmowali miasto.

– Nie byłoby lepiej, gdybyś opiekował się w tym czasie swoją panią? – spytałem ostro.

Spojrzał mi prosto w oczy.

– Nie wiedziałem, co rebelianci zrobią kobietom, jeśli zajmą Norwich.

– O ile mi wiadomo, żadnej nie stała się krzywda.

– Ale co się wydarzy teraz, gdy pana przyjaciele przejęli już miasto? Słyszałem, że szlachtę i bogaczy zamyka się w więzieniu i rabuje ich domy.

– Wiem tylko tyle, że kapitan Kett zamierza przywrócić w Norwich porządek.

Isabella odwróciła się do Chawry’ego:

– Danielu, nie widzisz, jak bardzo zmęczeni są pan Shardlake i pan Barak? – Uśmiechnęła się i dała znak gestem, byśmy usiedli. – Martwiłam się o was i o młodego pana Overtona.

Wziąłem głęboki oddech.

– Mój asystent został, niestety, uwięziony w zamku.

Isabella zakryła usta dłonią.

– Och nie, biedny chłopiec.

– Jest szlachcicem – mruknął Chawry.

Zignorowałem tę uwagę i odwróciwszy się do Isabelli, opowiedziałem jej najłagodniej, jak potrafiłem, o próbie otrucia jej męża. Poinformowałem ją również, że poczyniłem starania, by Nicholas zamieszkał z nim w celi. Mówiąc o tym, obserwowałem Chawry’ego: wydawał się równie zszokowany jak jego pani.

Kiedy Isabella już nieco ochłonęła, poprosiłem ją, by opisała, krok po kroku, jak przekazywała jedzenie mężowi. Powiedziała, że Chawry kupował zapasy na rynku albo w sklepach, a ona przygotowywała posiłek w gospodzie. Owijała prowiant lnianą ściereczką, a potem mocno wiązała. Następnie Chawry przyczepiał zawieszkę z nazwiskiem. Strażnik przecinał sznurek oplatający paczkę przy Boleynie. Poprzedniego dnia wyglądało to tak jak zwykle, tyle że gdy zamknięto Norwich przed buntownikami i oczekiwano rychłego ataku, w drodze powrotnej z więzienia Chawry został zatrzymany przez konstabla i poproszony o dołączenie do obrońców miasta. Domyśliłem się, że był nieobecny w gospodzie znacznie dłużej niż zwykle.

– Od tej pory powinniście chodzić na zakupy razem i pilnować paczki aż do momentu, gdy przyjdzie czas ją doręczyć – powiedziałem. – Czy chodzicie do więzienia razem?

– Oczywiście – odparła Isabella. – Myśli pan, że poszłabym tam sama? Daniel jest dla mnie oparciem w tych straszliwych dniach. – Dotknęła ramienia zarządcy.

Chawry spojrzał na mnie spod zmarszczonych brwi; bez wątpienia przypuszczał, że go podejrzewam.

– Przepraszam cię, pani – zwrócił się łagodnym tonem do Isabelli – że zostawiłem cię dziś rano i poszedłem walczyć, ale czułem, że to mój obowiązek.

– Wiem. Próbowałeś mnie tylko chronić, jak zwykle. – Uśmiechnęła się do niego.

Przyglądałem im się w milczeniu. Tych dwoje wyraźnie zbliżało się do siebie, co być może było nieuchronne, biorąc pod uwagę sytuację, w jakiej się znaleźli.

– Co się teraz stanie? – spytała mnie Isabella. – Niektórzy mówią, że król wyśle armię, by odbić Norwich.

– Im szybciej, tym lepiej – rzucił Chawry. – Niech powieszą tych ludzi na drzwiach ich własnych domów.

– Nie wiem – odpowiedziałem. – Ale zdecydowanie zalecam, żebyście oboje starali się nie rzucać w oczy i dopilnowali, by wasze pieniądze były dobrze schowane. Panie Chawry, ostrzegam cię też, byś nie obrażał publicznie kapitana Ketta i jego ludzi. Właśnie to zaprowadziło mojego asystenta do więzienia.

– Jeśli dojdzie do następnej bitwy, nie będę walczył, obiecuję – zapewnił Isabellę.

Uśmiechnęła się i skinęła głową.

Czy możliwe, by to właśnie on od początku próbował pozbyć się Boleyna, by zdobyć tę kobietę? – zastanawiałem się. Ale potrzebowałby wspólników i pieniędzy, by zabić ślusarza i jego terminatora. I dlaczego zostawiałby na widoku ciało Edith? A może nie miał nic wspólnego z poprzednimi zabójstwami, ale teraz postanowił otruć Boleyna? Nadal uważałem, że lepiej by było, żeby opuścił Norwich.

– Mieliście jakieś wieści z Brikewell? – spytałem.

– Żadnych. – Isabella westchnęła.

– Przypuszczam, że dom nadal jest w takiej ruinie, w jakiej zostawili go bliźniacy, a wszystkie cenne przedmioty zostały rozkradzione przez buntowników – powiedział Chawry.

Odkąd poinformowałem Isabellę o próbie otrucia jej męża, dzielnie wstrzymywała łzy, teraz jednak kilka spłynęło po jej policzkach.

– Wszystko, co John zbudował.

Chawry nakrył jej dłonie swoimi.

– Ziemia nadal tam jest. Kiedy to się skończy, wrócimy tam i wszystko odbudujemy.

– Panie Chawry, a może byłoby dobrze, gdybyś pojechał tam teraz, żeby ktoś miał oko na posiadłość? – zasugerowałem. – Może zacząłbyś doprowadzać dwór do porządku?

Spojrzał na mnie spod przymrużonych powiek.

– Dwór znajduje się w samym środku wrogiego terytorium. Nie lubią tam zarządców dziedziców. Mógłbym sam trafić do więzienia.

– Z całym szacunkiem, ale ich interesują tylko dziedzice.

– Powinienem zostać tutaj. Pani potrzebuje mojej ochrony bardziej niż kiedykolwiek.

– Tak, potrzebuję – przyznała Isabella, patrząc na mnie swymi jasnymi błękitnymi oczami. – Zapomina pan, że jestem samotną kobietą, panie Shardlake. Nie zgadzam się na wyjazd Daniela.

Pocieszałem się myślą, że ta kobieta nie jest głupia, więc gdyby Chawry zachowywał się podejrzanie, z pewnością by to zauważyła. Chyba że byli kochankami, w co jednak wątpiłem.

– Dobrze. – Skinąłem głową. – Mam nadzieję, że wkrótce odwiedzę panią ponownie i pani męża też. Zrobię wszystko, co w mojej mocy, by zapewnić bezpieczeństwo wam obojgu.

– Przypuszczam, że nikt nie wspomina na razie o ułaskawieniu Johna w tym zamieszaniu?

– Nie, i nie sądzę, żebyśmy w najbliższym czasie mogli się spodziewać jakichkolwiek wieści.

Chawry wstał.

– Dziękujemy panu za pomoc, panie Shardlake – powiedział. – Odprowadzę panów do drzwi.

Barak i ja ukłoniliśmy się Isabelli i ruszyliśmy do wyjścia z gospody. Domyślałem się, że zarządca ma mi coś do powiedzenia. Przystanął przy drzwiach i spojrzał na mnie.

– Wie pan, że ten pomysł z moim wyjazdem do Brikewell to bzdura, panie Shardlake. Próbuje mnie pan odsunąć od Isabelli? – Podniósł gniewnie głos. – Myśli pan, że próbowałem otruć pracodawcę, któremu wiernie służę od lat?

– Spokojnie – wtrącił Barak.

– Muszę rozważać wszystkie opcje – oświadczyłem.

– Więc proszę rozważyć to – rzucił ze złością Chawry. – Pani Isabella jest piękną kobietą. Przyciąga mężczyzn. Widzę, że i pana. Ale jest i zawsze była całkowicie oddana mężowi. Pragnę jedynie ją chronić i pomagać jej.

Przyjrzałem mu się. Zaciskał mocno usta i mrużył oczy. Trudno było z nich cokolwiek odczytać, jak zawsze.

– W takim razie jest w dobrych rękach – powiedziałem. – Wkrótce spotkamy się ponownie.

Dojrzałem w jego oczach pogardę.

– Ile buntownicy płacą panu za porady prawne? – spytał nieprzyjemnym tonem.

– Nic.

Ukłoniłem się i wyszedłem, czując na plecach jego wrogie spojrzenie.

Zapadał zmierzch, choć w oknach nie płonęły jeszcze świece.

Prócz ponownych odwiedzin u Josephine przed powrotem na Mousehold Heath musiałem załatwić coś jeszcze: porozmawiać z Jane Reynolds. Ta kobieta pozbyła się swojej oziębłości w sądzie, a potem jeszcze raz, gdy dała Scamblerowi pieniądze, które prawdopodobnie uratowały mu życie.

Kiedy szliśmy równym krokiem, Barak zauważył:

– Wszystko, co mówił Chawry, wydawało się wiarygodne.

– W dniu, w którym próbowano otruć Boleyna, nie było go w gospodzie dłużej niż zwykle.

– Sama Isabella mogła w tym maczać palce.

– Nie wierzę, że chciała zabić męża.

Barak wzruszył ramionami.

– Nie zadurzyłeś się w niej przypadkiem? Nie zapominaj: przez lata pracowała w karczmie i przywykła do flirtów. Owinęła sobie Chawry’ego wokół małego palca.

– Nie zadurzyłem się – odparłem ostro. – A już z pewnością nie na tyle, żeby stracić umiejętność racjonalnej oceny sytuacji. Uważam, że ta kobieta kocha męża.

Barak wahał się przez chwilę.

– Czy Edward nie ma przypadkiem racji? Nie poświęcasz zbyt dużo czasu i energii na sprawę Johna Boleyna, biorąc pod uwagę to wszystko, co dzieje się wokół nas?

– Nie mogę zapomnieć, że wczoraj otruto niewinnego człowieka. Licząc Edith Boleyn, ślusarza i jego terminatora, to już cztery zamordowane osoby.

Naszą uwagę przyciągnęły krzyki i wiwaty dobiegające z ratusza przy rynku. Zobaczyłem grupę ludzi. Wychodzili z budynku, niosąc ze sobą broń – miecze, włócznie, piki i halabardy – i układali ją na wozach. Był wśród nich Michael Vowell.

Gdy podszedł do nas, zobaczyłem, że jest nieco podpity, ale w dobrym humorze.

– Panie Shardlake! Proszę spojrzeć, co tu mamy! Pewien ptaszek wyszeptał mi na ucho, że nad salą posiedzeń radnych miejskich jest fałszywy sufit, skrywający skład broni, na wypadek gdyby mieszkańcy Norwich sprawiali problemy! Ładny dodatek do naszej kolekcji.

– Z pewnością – rzuciłem, spoglądając na broń.

– A jeszcze inny ptaszek powiedział mi o składzie broni w domu szambelana miejskiego. Nie tylko broni, ale też prochu, mnóstwa prochu! Teraz to wszystko jest nasze!

– Znasz dużo małych ptaszków, panie Vowell – skwitowałem z uśmiechem.

– Dobrych ludzi z Norwich – odparł, wydymając z dumą pierś. – Staram się ich poznać.

W pobliżu przeszły pospiesznie dwie dobrze ubrane kobiety, a jeden z mężczyzn ładujących broń na wóz zawołał za nimi:

– Chodźcie, poczujcie w sobie trochę rebelianckiego mięsa! I pokażcie nam te delikatne cycuszki, które nigdy nie widziały słońca!

Vowell roześmiał się, ale uzbrojony człowiek zawiadujący pracą zawołał ostrym głosem:

– Zamknijcie się! Nie wolno wam molestować kobiet!

Mężczyźni powrócili do swojej pracy, a kobiety odeszły w pośpiechu. Pomyślałem, że najwyraźniej ustalono już wojskową hierarchię i jej przestrzegano.

– W ratuszu było parę beczek z winem – wyjaśnił Vowell z lekkim zawstydzeniem. – Niektórzy z naszych trochę sobie pozwolili. Słyszał pan? Herold wyjechał.

– Widziałem wcześniej, że niezbyt mile przyjęto go pod krzyżem na rynku.

Zmrużył oczy, spoglądając na zachód, w stronę słabnącego powoli słońca.

– A teraz wróci do Londynu i zrelacjonuje wszystko protektorowi. Wtedy zobaczymy. Do widzenia – rzucił nagle i wrócił do wozów.

Po rynku chodził mężczyzna z dzwonkiem, wołając głośno:

– Rynek otwiera się na nowo jutro, na dodatkowy dzień targowy. Od tej pory będzie otwarty w każdy zwykły dzień targowy, a czasami w dodatkowe. Przynieście swoje towary, z miasta i ze wsi! Pamiętajcie, że znów będziecie mieli klientów z obozu!

Rozdział pięćdziesiąty dziewiąty

Przeszliśmy na Tombland. Barak narzekał, że to jeden z najbardziej męczących dni w naszym życiu, i proponował, żebyśmy tylko odwiedzili Josephine, a potem wrócili do obozu. Nie miałem jednak ochoty mu ustępować, być może dlatego, że powiedział, że zadurzyłem się w Isabelli. Wokół było mnóstwo ludzi z Mousehold Heath i biedniejszych części Norwich, w radosnych nastrojach, lecz nikt nie zwracał na nas uwagi, raz tylko ktoś zawołał:

– Napij się z nami, stary!

Okiennice domu Reynoldsów były zamknięte. Gdy zapukałem, drzwi uchyliły się odrobinę i wyjrzała zza nich przerażona służąca.

– Czy twoja pani jest w domu? – spytałem. – Nazywam się Overton.

Podałem nazwisko Nicholasa zamiast mojego, którego mogła przecież nie znać, i starałem się mówić jak najbardziej dystyngowanym tonem, by zrobić na niej wrażenie. Oczywiście istniało ryzyko, że pojawi się tu Gawen Reynolds i każe nam odejść.

– Pani nie ma – odparła dziewczyna. – Poszła z wizytą do Sothertonów, razem z panem. Włamali się tam ci nikczemni buntownicy. Szukali pana Leonarda Sothertona, bo pojechał do Londynu i wrócił z heroldem. To niedaleko, przy St Benedict’s Street, w pobliżu Pottergate – powiedziała i zamknęła drzwi.

Wiedziałem, że Sothertonowie to bogata rodzina kupiecka mieszkająca w Norwich od pokoleń. Nie dziwiłem się, że rebelianci chcieli schwytać jej członka. Gawen Reynolds i jego żona nie wyglądali mi wprawdzie na ludzi, którzy odwiedzają sąsiadów w nieszczęściu, ale bez wątpienia miejscy bogacze starali się teraz trzymać razem.

Dom Sothertonów prezentował się wspaniale nawet według kupieckich standardów Norwich; pamiętałem, jak Edward Brown opowiadał mi o ogromie pracy włożonym w stawianie tego budynku z krzemienia. Mur dziedzińca, biegnący równolegle do ulicy, rzeczywiście wzniesiono z krzemiennych brył, najtwardszego materiału budowlanego, ułożonych tak starannie i precyzyjnie, że powierzchnia była tak gładka, jakby wykonano ją z jednego bloku.

Zamek w otwartej bramie był rozbity. Przecięliśmy dziedziniec i weszliśmy na schody prowadzące do głównych drzwi. Otworzył nam służący. Miał podbite oko i wyglądał tak, jakby przed chwilą brał udział w bójce. Odetchnął z ulgą, widząc, że ma do czynienia tylko z siwowłosym garbusem i jednorękim mężczyzną.

– Tak? – spytał ostrożnie.

– Powiedziano mi, że zastanę tu panią Reynolds. Mógłbym porozmawiać z nią na osobności? Jestem prawnikiem, nazywam się Overton.

Mężczyzna spojrzał na mnie podejrzliwie, zaskoczony kontrastem między moim ubraniem a akcentem, po czym westchnął i otworzył drzwi.

– Byli tu buntownicy – oznajmił. – Szukali brata mojego pana i pobili mnie.

Polecił Barakowi zaczekać na dziedzińcu i poprowadził mnie korytarzem do jednej z najwspanialszych jadalni, jakie kiedykolwiek widziałem, z wysokim belkowanym sufitem o pięknych proporcjach. Na ścianach wisiały portrety i gobeliny, a okna wychodziły na zadbany ogród węzłowy. Niektóre z obrazów wisiały jednak krzywo, a kilka krzeseł połamano. Z długiego polerowanego stołu strącono wielką wazę z porcelany, tak że rozbiła się na podłodze. Właśnie pochylała się nad nią Jane Reynolds, próbując zbierać odłamki obandażowanymi dłońmi. Jak zawsze była ubrana w czarną suknię i francuski czepiec, spod którego wymykały się kosmyki siwych włosów.

– Pan Reynolds jest z panem Nicholasem Sothertonem – powiedział służący. – Nie mogę im przeszkadzać.

Z sąsiedniego pokoju dochodziły podniesione gniewne głosy.

– Właściwie chciałem się zobaczyć z panią Reynolds – rzekłem, nie dowierzając własnemu szczęściu.

Starsza pani stanęła prosto, gdy służący przedstawił mnie jako Overtona. Wpatrywała się we mnie zimnymi błękitnymi oczami, gdy zdjąłem czapkę i ukłoniłem się nisko. Jej szczupłe ciało jak zwykle wydawało się nienaturalnie sztywne. Dała służącemu znak, że ma wyjść. Nie podeszła do mnie ani nie poprosiła, bym usiadł; ostrożnie położyła odłamki rozbitej porcelany na stole.

– Pan Shardlake? – spytała zaskoczona.

– Tak, proszę pani. Przepraszam, że przeszkadzam.

– Dlaczego podał pan nazwisko swojego młodego asystenta?

– Obawiałem się, że inaczej nie zechce pani ze mną rozmawiać.

Myślałem, że będzie na mnie zła za to małe oszustwo, lecz w żaden sposób tego nie okazała.

– Byłoby lepiej, gdyby pan wyszedł – rzuciła.

Zerknęła nerwowo na drzwi, za którymi wciąż toczyła się kłótnia.

– Chodzi o pani biedną córkę – wyjaśniłem.

Wpatrywała się we mnie przez dłuższą chwilę, a potem jakby nieco złagodniała.

– Obchodzi pana to, co się z nią stało.

– Tak.

– Mój mąż chciał odwiedzić Sothertonów, żeby zobaczyć, co się z nimi stało. Mówi, że miasto rozpada się na naszych oczach. – Wypowiedziała te słowa beznamiętnym tonem, jakby wcale jej to nie obchodziło. – Zabrał mnie ze sobą, żebym spotkała się z panią Sotherton, moją krewną, ale jak zawsze kilka minut mojego milczącego towarzystwa jej wystarczyło. – Po raz pierwszy zobaczyłem na jej twarzy uśmiech, a właściwie grymas. – Podobno dołączył pan do buntowników.

– Pojmano mnie na drodze i zmuszono, bym pomógł kapitanowi Kettowi podczas procesów. Starałem się, by prowadzono je sprawiedliwie i miłosiernie.

Jane Reynolds roześmiała się gorzko.

– Miłosierdzie? Na tym świecie?

– Okazała pani miłosierdzie pewnemu chłopcu, którego znam – odparłem. – Podobno dała mu pani pieniądze, które uratowały go przed śmiercią głodową. Mówię o Simonie Scamblerze.

Skinęła głową, choć jej twarz wciąż nie wyrażała żadnych emocji.

– A tak, chłopcy nazywają go Smoluchem Scamblerem. Śmieją się z niego w całym mieście.

– Simon twierdzi, że powiedziała pani do niego coś, co mówiła pani w sądzie. Pamiętam pani słowa: „Edith, Edith. Boże, świeć nad jej duszą, ale ja chciałam chłopca… Chciałam mieć chłopca!”. A potem wybiegła pani z sądu, cała we łzach.

Wzdrygnęła się lekko.

Przez moment miałem wrażenie, że się załamie, lecz wyprostowana, zaczęła się bawić odłamkami porcelany na stole. Bałem się, że skaleczy się w palec.

– Mój mąż chciał chłopca, dziedzica – odezwała się w końcu cicho. – Gdybym zamiast Edith urodziła syna albo miała więcej dzieci, nie spotkałoby nas żadne z nieszczęść, które potem nastąpiły.

– To nie pani je spowodowała.

– Gdy Edith dorosła – ciągnęła – a John Boleyn zaczął się nią interesować, mój mąż znalazł nowe ujście dla swoich ambicji. W całym kraju mówiono o tym, że król Henryk chciał się pozbyć Katarzyny Aragońskiej i ożenić z Anną Boleyn. Pokrewieństwo Johna Boleyna z rodziną królewską było bardzo dalekie, ale na królewskim dworze liczy się nawet takie.

– Wiem. Dobrze pamiętam tłumy dalekich krewnych arystokratów, którzy tłoczyli się w pałacu Whitehall za czasów starego króla.

– Skąd może pan o tym wiedzieć? – spytała, po raz pierwszy okazując szczere zainteresowanie.

– Pracowałem dla Katarzyny Parr, niech Bóg świeci nad jej duszą.

– Więc wie pan, że aby zrobić karierę na dworze, trzeba być bystrym i szybkim, wiedzieć, z kim się zaprzyjaźnić, a kogo przekupić. A John Boleyn był w tym świecie dzieckiem; nigdy nie udało mu się nawet spotkać z królową Anną po koronacji. Mimo to powiązania mojego męża z Boleynami pomogły mu wybić się wyżej w Norwich. – Znów uśmiechnęła się gorzko. – Nagle jednak królowa Anna została stracona, a jej miejsce zajęła matka króla Edwarda, Jane Seymour. Mój mąż był wściekły na zięcia i naszą biedną córkę. – W jej głosie pojawiła się zjadliwa nuta. – Jakby to Edith była winna temu, że król znudził się Anną Boleyn i uciął jej głowę albo że John Boleyn był tak niewinny i niezdarny.

– Ma pani rację.

Jane Reynolds westchnęła.

– Teraz mówi się, że nazwisko Boleyn jest przeklęte, i być może tak jest. – Umilkła, jakby chowając się w sobie.

Nabrałem głęboko powietrza.

– Pani wybaczy, ale muszę o to spytać: czy ma pani jakieś podejrzenia co do tego, kto zabił pani córkę?

– Nie – odparła, kręcąc ze znużeniem głową.

– A może wie pani, gdzie się podziewała przez te dziewięć lat, po tym, jak opuściła męża?

– Wiem tylko, że postąpiła słusznie, zostawiając Johna Boleyna i moich nieznośnych wnuków. Ale gdzie była? Kto wie? Może wyjechała gdzieś daleko. Ale teraz to nie ma znaczenia. – Westchnęła ciężko. – Nic już nie ma znaczenia.

– Nawet tożsamość mordercy pani córki i los Johna Boleyna?

– Anglia rozpada się na naszych oczach, panie Shardlake. Cóż, niech i tak będzie.

Umilkła. Tocząca się w sąsiednim pomieszczeniu kłótnia między dwoma mężczyznami była coraz głośniejsza.

– Jeszcze tylko przez kilka dni, Nicholasie! – zawołał Reynolds. – Mamy informacje z Londynu, że przyślą tu armię, jeśli poselstwo herolda zawiedzie, a tak się właśnie stało.

– Ci brutale omal nie znaleźli kryjówki mojego brata! Jak myślisz, co by mi zrobili, gdyby się dowiedzieli…

Jane i ja aż podskoczyliśmy w miejscu, słysząc pukanie do drzwi. Był to jednak tylko młody służący, który przyniósł świece.

– Pani Sotherton kazała oświetlić pokoje – oznajmił, ukłoniwszy się.

– Wszystkie drzwi wyjściowe są zamknięte? – spytała Jane.

– Wszystkie prócz bramy na dziedziniec. Te psy rozbiły zamek, kiedy się tu wdzierały. Zabezpieczę to. – Obchodził komnatę, zapalając świece i poprawiając przekrzywione kinkiety.

– Ilu ludzi zginęło, gdy buntownicy przypuścili dziś rano szturm na miasto? – spytała Jane Reynolds, kiedy służący wyszedł.

– Kilkudziesięciu.

Spojrzała przez okno na ogród.

– Być może prorocy mają rację i koniec świata jest już bliski. Staniemy wtedy przed sądem. Zastanawiam się, czy trafię do nieba, czy też do piekła. Pamiętam historię biblijnego Hioba. Po wszystkich próbach i nieszczęściach Bóg obdarzył go w końcu pokojem. Mam nadzieję, że to samo spotka mnie i Edith. – Po raz pierwszy głos jej zadrżał. Odwróciła szybko głowę.

W tym momencie otworzyły się drzwi i z sąsiedniego pokoju wykuśtykał Gawen Reynolds oparty na swojej lasce. Na jego twarzy malował się grymas wściekłości. Tuż za nim szedł czterdziestokilkuletni mężczyzna w bogatych szatach, z paskudną raną na policzku. Reynolds spojrzał gniewnie na żonę; nie zauważył mnie od razu.

– Pani Sotherton miała już dość twojego towarzystwa, Jane? – Roześmiał się. – Ten wystraszony królik już nam nie pomoże, kazał służącemu…

Przerwał w pół słowa i otworzył szeroko oczy, bo w końcu mnie dostrzegł.

– Na rany Chrystusa! – krzyknął. – Co, na święte imię Maryi Panny i jej cycków, robisz tu z moją żoną?

– Chciałem zadać jeszcze kilka pytań związanych z zabójstwem waszej córki.

– Coś mu powiedziała? – warknął do żony.

Ta cofnęła się o krok.

– Nic. Przecież nic nie wiem.

– Słyszałem, że w obozie jest garbaty prawnik – zwrócił się do mnie Reynolds. – Więc to byłeś ty… Dopilnuję, żebyś zawisnął, nim to wszystko się skończy. – Ogarnięty wściekłością, podniósł laskę i ruszył przez pokój, bez wątpienia zamierzając mnie uderzyć.

Nicholas Sotherton rzucił się do przodu, złapał laskę i wyrwał ją z dłoni starca.

– Na miłość boską, Gawen, jeśli to ktoś z ludzi Ketta, zostaw go w spokoju! Zachowujesz się tak, jakbyś chciał mi ściągnąć na głowę jeszcze więcej kłopotów!

Reynolds wziął od niego laskę. Oparł się na niej i dysząc ciężko, patrzył na mnie z nienawiścią.

Reakcja gospodarza na atak Reynoldsa uzmysłowiła mi, że mam tu pewną władzę.

– To pan musi raczej uważać na siebie, panie Reynolds – powiedziałem. – Tak, jestem na Mousehold Heath, mam za zadanie dopilnować, by wyroki w procesach zapadały sprawiedliwie i zgodnie z prawem. Jeśli chodzi o twoich wnuków, to zostaną oskarżeni o próbę zabójstwa chłopca, którego uderzyli w Brikewell i który stracił przez to rozum. I to ja będę ich oskarżał.

Reynolds odsłonił rząd żółtych zębów, niemal warcząc na mnie jak pies:

– Kiedy lord protektor przyśle tu armię, żeby rozprawiła się z tobą i z tymi psami z obozu, żaden z was nie będzie już mógł nikogo oskarżać. Ja i moi przyjaciele dopilnujemy, żeby wszyscy przywódcy zawiśli na tym waszym Dębie. I już ja się postaram, by nie zabrakło wśród nich ciebie.

– Śmiałe słowa – rzuciłem. – Ale kto ma teraz władzę w Norwich? Mogę dopilnować, by do tego domu znów zawitali „goście”, a przy okazji zajrzeli i do pańskiego… choć słyszałem, że dziś rano wywinął się pan od kłopotów.

Reynolds nie odezwał się, a Sotherton spojrzał mi w oczy.

– Proszę opuścić mój dom, chyba że ma pan jakąś sprawę do mnie.

– Nie, przyszedłem tu, żeby porozmawiać z panią Reynolds, choć nie miała mi nic do powiedzenia – odparłem. – Chętnie sobie stąd pójdę.

W tym samym momencie wszyscy odwróciliśmy głowy, bo od wejścia dobiegły odgłosy kroków. Gerald i Barnabas Boleyn bezceremonialnie otworzyli drzwi i wkroczyli gniewnym krokiem do komnaty. Obaj mieli na sobie skórzane kamizele, odsłaniające umięśnione ramiona, i obaj trzymali noże z długimi ostrzami. Byli brudni; kurz oblepiał ich jasne włosy i rozwichrzone, potargane brody. Blizna Barnabasa jeszcze bardziej rzucała się w oczy.

Sotherton przymknął powieki. Gawen Reynolds zacisnął mocno usta. Jego żona wycofała się w najciemniejszy zakątek pomieszczenia. Instynktownie poszedłem za nią.

Bliźniacy spojrzeli na Reynoldsa.

– Co tu się, kurwa, dzieje, dziadku? – spytał głośno Gerald. – Przyszedł ten pierdolony służący, podniósł deski w podłodze na strychu i kazał nam iść. Dlaczego? Przecież dobrze się schowaliśmy! Nie znaleźli nas, gdy przyszli po Leonarda Sothertona!

– Pan Nicholas Sotherton nie radzi sobie z nerwami, odkąd przeszukano jego dom – odparł Reynolds.

Gerald odwrócił się do gospodarza i wrzasnął:

– Pokażemy ci, co znaczy dobrze przeszukać dom, ty tchórzliwa babo, jeśli nie dasz nam schronienia, które obiecałeś!

– Tak – poparł go Barnabas. – Podobno w tym domu są weneckie szkła i kilka cennych waz… Co to ma, kurwa, być? – przerwał raptownie, gdy zobaczył, że stoję obok jego babki.

Bliźniacy kompletnie zignorowali Jane Reynolds i podeszli do mnie z uniesionymi nożami.

– Ty! – wrzasnął Gerald. – Wpieprzasz się nam w życie od czasu, gdy byliśmy w Londynie. – Odwrócił się do dziadka. – Jak on się dowiedział, że tu jesteśmy?

– Nie dowiedziałby się, gdybyście siedzieli cicho, zamiast ganiać po schodach jak stado byków!

– Jest tu sam? – spytał cicho Gerald.

– Na zewnątrz czeka jego jednoręki przyjaciel. Ten bezczelny pies przyszedł tu rozmawiać z waszą babką. Znów wygadywał jakieś bzdury o sprawie waszego ojca.

Gerald uśmiechnął się paskudnie.

– Więc nikt się nie dowie, jeśli go zabijemy. Najpierw załatwimy tego cudaka na zewnątrz, a potem potniemy na kawałki tego, powoli i równiutko.

– Tak – rzucił Barnabas. – Mamy z tobą rachunki do wyrównania. Użyczy pan nam swojej kuchni, panie Sotherton? Tam łatwiej będzie ścierać krew. Daj nam pół godziny.

– No, powiedzmy godzinę – dodał Gerald spokojnym, pełnym namysłu głosem, który przejął mnie dreszczem do szpiku kości. – Zaczniemy od nosa, potem zajmiemy się palcami, później kutasem i jajami, jeśli jakieś ma.

– Ja chcę wykłuć mu oczy – powiedział Barnabas.

– Nie, nie, nie… – jęknęła Jane Reynolds żałośnie i ukryła twarz w dłoniach.

– Co się dzieje, babciu? – spytał Gerald z udawanym współczuciem. – Nie chcesz, żebyśmy rozpruli tego miłego starego garbusa?

Spojrzałem na jego nóż, lśniący w blasku świecy.

Starsza pani osunęła się powoli na kolana, wciąż kryjąc twarz w dłoniach. Mąż i wnukowie nie zwracali na nią uwagi. Zareagował jednak Nicholas Sotherton; wystąpił nagle do przodu i przemówił władczym tonem:

– Nie! Jeśli go zabijecie, obóz i te psy będą go szukać.

– Na pewno – powiedziałem, starając się zachować spokój. – Rozmawiałem dziś po południu z jednym z ważniejszych ludzi w obozie i mówiłem mu, że zamierzam odwiedzić pana Reynoldsa. – W rzeczywistości wcale nie mówiłem o tym Edwardowi, ale bliźniacy tego nie wiedzieli. – A służąca w domu waszego dziadka skierowała mnie tutaj.

Wiedziałem, że Gerald i Barnabas bardzo chcą mnie zabić, lecz ich dziadek przesunął się do przodu i odepchnął ich noże laską. Pomyślałem, że nikomu innemu nie uszłoby to na sucho.

– Garbus ma rację – stwierdził stary Reynolds z żalem.

– No dobra, powiedzmy, że ma – prychnął Barnabas. – Ale jeśli go puścimy, buntownicy przyjdą po nas.

– To nie będzie miało znaczenia, jeśli wtedy będziecie już na drodze z Norwich, na której powinniście byli znaleźć się dawno temu.

– Możecie się ukryć w jednym z moich wozów z wełną. Woźnica wyjedzie przez bramę przy Ber Street i powie, że wiezie wełnę tkaczom z Wymondham.

– Na to już chyba trochę za późno – zauważył Gerald, patrząc na gęstniejący mrok.

– Może powiedzieć, że transport opóźnił się ze względu na walki. Wypuszczą go z miasta, zależy im na tym, żeby handel w Norfolk nie ustał. Idźcie już – ponaglił wnuków Reynolds. – Mówiliście, że chcecie brać udział w walce, a wkrótce ściągnie tu armia i będziecie mogli się dołączyć. Kiedy już wyjedziecie wozem z Norwich, znajdźcie sobie konie i jedźcie do Londynu. I na miłość boską, Barnabas, wetrzyj popiół w tę bliznę, bo od razu cię zdradza.

– Cholera! – zaklął Gerald, zawsze mniej posłuszny z braci. Spojrzał na mnie nienawistnie. – Chcę zabić tego sukinsyna.

– Będziesz miał okazję. Ale teraz już idź. Natychmiast.

– Zaprowadzę was na tylny dziedziniec – powiedział Sotherton.

Bliźniacy z ociąganiem poszli za nim. Barnabas odwrócił się jeszcze w drzwiach i rzucił do mnie:

– Kiedy nadejdzie armia, dopadniemy cię, nie łudź się.

– Powiedzcie mi, gdzie jest John Atkinson – odezwałem się cicho. – Pomógł wam zabić w Sandlings tego terminatora, Waltera, prawda?

Bliźniacy spojrzeli na siebie, a potem na mnie tak, jakby byli autentycznie zaskoczeni.

– O czym ty, kurwa, gadasz? – spytał z irytacją Gerald.

– Idźcie – nakazał wnukom dziadek, machając ręką. – Ale już!

Wyszli w towarzystwie Reynoldsa i Sothertona. Słyszałem jeszcze ich głosy za domem, potem skrzypienie i turkot wielkich kół. Przełknąłem z trudem ślinę, przypominając sobie zimne oczy bliźniaków, gdy mówili, co ze mną zrobią, i uświadomiłem sobie, że drżę. Usłyszałem, że Jane Reynolds się rusza, i zobaczyłem, jak powoli, z bólem podnosi się na nogi. Obandażowaną dłoń opierała o blat, po jej twarzy spływały łzy, a na policzkach pojawiły się czerwone plamy. Chciałem jej pomóc, ale odgoniła mnie machnięciem wolnej ręki i opuściła głowę.

Chwilę później wrócił jej mąż z Sothertonem, który ocierał czoło chusteczką.

– I po wszystkim, pojechali.

Reynolds spojrzał na mnie.

– Wybaczysz, jeśli zamkniemy cię tutaj na godzinę, żeby Gerald i Barnabas mieli czas na ucieczkę? – Uśmiechnął się złośliwie. – Na pewno spędzisz tę godzinę przyjemniej, niż gdybyś trafił w ich ręce. – Odwrócił się do żony. – A ty chodź ze mną. I przestań się mazać, wracamy do domu.

Wszyscy troje opuścili komnatę i w zamku zgrzytnął klucz. Usiadłem. Wciąż nie mogłem opanować drżenia, wiedziałem bowiem, że bliźniacy zrobiliby dokładnie to, co mi obiecywali. Podskoczyłem, gdy otworzono drzwi. Trzej służący wepchnęli do pokoju szarpiącego się i klnącego Baraka, rzucili go na podłogę i ponownie przekręcili klucz w drzwiach.

– Więc bliźniacy zwiali – wydyszał Barak. – Mają diabelskie szczęście.

– Nie szczęście – zaprzeczyłem. – Lecz bogatych popleczników w odpowiednich miejscach.

Uśmiechnął się.

– Z każdym dniem mówisz coraz bardziej tak jak ludzie z obozu.

Godzinę później, gdy nasz gniew tylko odrobinę osłabł, służący Sothertona otworzył drzwi i wyprowadził nas z domu; zachowywał się przy tym tak uprzejmie, jakby miał do czynienia ze zwykłymi gośćmi. Było już ciemno, gdy dotarliśmy do Brownów. Zastaliśmy Edwarda, opowiedziałem mu więc o wizycie u Sothertona, szczególną wagę kładąc na wiadomość, że przeciwnicy rebelii oczekują armii z Londynu.

– Kiedy protektor zobaczy, ilu nas jest, z pewnością zechce z nami negocjować – powiedziała Josephine.

– Tego nie wiemy – rzuciłem. – Ale jeśli rzeczywiście wysłali tu wojsko, prawdopodobnie najpierw uderzy na Norwich. Muszę zrelacjonować wszystko, czego się dowiedziałem, kapitanowi Kettowi.

Josephine spojrzała na Myszkę, która spała smacznie w kołysce, a potem przeniosła wzrok na męża; ten skinął głową. W końcu popatrzyła na mnie.

– Naprawdę uważasz, panie, że będziemy bezpieczniejsze w obozie?

– Tak.

Ze znużeniem opuściła ramiona.

– W takim razie przeniesiemy się tam.

Rozdział sześćdziesiąty

Nazajutrz jak zwykle obudził mnie śpiew ptaków. Pamiętając, że zdaniem Edwarda kapitan Kett prawdopodobnie będzie chciał porozmawiać ze mną o tym, co Sotherton i Reynolds mówili o wysłanej do Norwich armii, podniosłem się powoli z posłania z paproci i włożyłem ubranie. Barak wciąż smacznie chrapał.

Na zewnątrz był kolejny ciepły poranek. W taką pogodę dobrze było nosić tylko koszulę, rajtuzy i kapelusz z szerokim rondem; czasami, występując latem w sądzie, gdy musiałem nosić czapkę, perukę i togę, czułem się tak, jakby gotowano mnie żywcem.

Ludzie ze Swardeston wciąż spali w szałasach. Zajrzałem do Scamblera i Natty’ego. Poprzedniego dnia Scambler dostał od doktora Belysa jakąś miksturę i po wypiciu jej niemal natychmiast zapadł w głęboki sen. Między szałasami chłopców i Hectora Johnsona wzniesiono w pośpiechu jeszcze jeden, przeznaczony dla Josephine i Myszki. Josephine milczała przez całą drogę do obozu, tuląc córeczkę, lecz serdeczne powitanie, jakie zgotowała jej Susan Everneke – zawsze uradowana, gdy mogła komuś pomatkować – pomogło jej się rozluźnić. Pani Everneke tuliła dziewczynkę i dała jej matce dodatkową porcję wieczornego posiłku – potrawkę z gołębia, ni mniej, ni więcej. Naprawdę dużo zawdzięczaliśmy tej dobrej kobiecie.

Teraz umyłem się szybko i wziąłem kawałek chleba i sera z szałasu, w którym trzymano jedzenie, i jadłem je w drodze do kaplicy Świętego Michała. Drzwi otworzył mi strażnik. Robert Kett był już na nogach, a jego żona zbierała naczynia z wielkiego stołu, podczas gdy jego brat William, John Miles i kilku innych mężczyzn w półpancerzach pochylało się nad mapą ułożoną po drugiej stronie stołu. Robert uśmiechnął się i przywołał mnie gestem – po zdobyciu Norwich był w zdecydowanie lepszym nastroju. Po raz kolejny nie mogłem się nadziwić pokładom niewyczerpanej energii, jaka napędzała tego człowieka.

– Panie Shardlake! Szczęść Boże! Słyszałem, że był pan wczoraj w Norwich.

– Tak. Spotkałem kilku starych przyjaciół, a także wrogów.

Opowiedziałem mu o przerażającym spotkaniu z bliźniakami w domu Sothertona.

– Wystawiłem na drodze straże, które miały ich wypatrywać – oznajmił Robert Kett. – Ich przyjaciele, John Atkinson i pozostali, również uciekli z miasta.

– Michael Vowell mówił mi, że wysłał kilku ludzi, żeby zatrzymali jego byłego pracodawcę, Gawena Reynoldsa, ale ten ich przekupił – powiedziałem.

William Kett zmarszczył brwi.

– Zdarza się to zbyt często – rzucił. – To źle wpływa na dyscyplinę.

– Wiem – zgodził się z nim Miles. – A dyscyplina to coś, czego nam teraz potrzeba.

Dwaj towarzyszący mu mężczyźni, prawdopodobnie mianowani przez niego oficerowie, pokiwali głowami.

– To prawda – przyznał Robert. – Norwich trzeba odpowiednio zorganizować. Wczoraj mianowałem radnego Augustine’a Stewarda pełniącym obowiązki burmistrza. To szanowany starszy człowiek, który zgodził się działać pod moimi rozkazami. Nasi zwolennicy w mieście, tacy jak Edward Brown, będą mu się uważnie przyglądać, o czym Steward wie. Przypuszczam, że gdyby miał okazję, zdradziłby nas podobnie jak burmistrz Codd, ale na razie będzie skutecznie zarządzał miastem. – Odwrócił się do mnie i spytał: – Odwiedził pan młodego Overtona w zamku?

– Tak. Mają go przenieść do Johna Boleyna, którego niedawno ktoś próbował otruć.

– Przykro mi, że nie miałem czasu porozmawiać z panem wcześniej o Overtonie. Cieszę się, że będziemy go sądzić pod Dębem i poddamy szczegółowemu przesłuchaniu Lockswooda i jego świadków.

Wyczułem, że i on nie ufa Toby’emu Lockswoodowi. Oczywiście wolałbym, żeby uwolnił Nicholasa, zdawałem sobie jednak sprawę, że nie może traktować go w szczególny sposób, więc przesłuchanie pod Dębem będzie najlepszym możliwym rozwiązaniem.

– Dziękuję, kapitanie – powiedziałem. – Będę wdzięczny, gdy dojdzie do tego we właściwym czasie, ale na razie wolałbym, żeby pozostał w zamku i pomagał chronić Boleyna.

Robert Kett skłonił głowę.

– Jak pan sobie życzy. – Los Johna Boleyna wcale go nie interesował. Przyjrzał mi się uważnie. – Wygląda pan na zmęczonego.

– Nie było mi łatwo wejść do Norwich i patrzeć na… ciała poległych w bitwie.

– Teraz to jest otwarta wojna – rzekł z powagą.

– Co przypomina mi o tym, o czym przede wszystkim chciałem z panem porozmawiać – wtrącił William. – Podobno Gawen Reynolds i Nicholas Sotherton przechwalali się, że w Londynie szykują armię.

– Owszem. Wydawali się tego bardzo pewni.

Miles skinął głową.

– Nasi szpiedzy donoszą, że takie właśnie plotki krążą wśród szlachty w Londynie. Ale nie znamy jeszcze liczebności tej armii i nie wiemy, kto będzie nią dowodził.

– Mógłbym się założyć o każdą sumę, że będzie się składała ze zbiegłych właścicieli ziemskich z Norwich i wiernych im ludzi – powiedział jeden z towarzyszy Milesa. – Zorganizują ją nasi wrogowie z Rady. Być może lord protektor nawet o tym nie wie.

William Kett skinął głową.

– Wielu ludzi w obozie tak mówi. To możliwe.

– Owszem – zgodził się Robert. – Ale przyjechał tu prawdziwy królewski herold i przekazał nam wiadomość w imieniu króla.

– A może był to ktoś w pożyczonych ubraniach, kto podszył się pod herolda, sługa szlachciców, i odczytał nam fałszywą wiadomość – zasugerował towarzysz Milesa.

– To był strój królewskiego herolda – oznajmiłem stanowczo. – Widziałem go podczas różnych państwowych okazji. Bogato barwiony, ze złotą nicią. Moim zdaniem w ciągu niecałego tygodnia nie da się przygotować takiego stroju. Poza tym udawanie królewskiego herolda to zdrada.

– Wielcy panowie z Norfolk mają mnóstwo pieniędzy i ani trochę nie przejmują się prawem – rzekł William.

Robert spojrzał na brata.

– Tak mówią ludzie w obozie?

– Niektórzy. Nie ma co do tego zgody.

Robert westchnął.

– Cóż, musimy czekać, obserwować rozwój sytuacji i zrobić, co w naszej mocy, by przygotować Norwich do obrony. Dzisiaj wysyłamy na wieś oddziały, które mają zgromadzić więcej zapasów. Przyda się wszystko, co zdołają zebrać. Prawdopodobnie znajdziemy też kolejnych szlachciców i jutro będą sądzeni pod Dębem. Będę potrzebował twojej pomocy, panie Shardlake, i Baraka. Sam będę zbyt zajęty, by prowadzić proces, podobnie jak mój brat, ale mianowałem na moje miejsce jednego z przedstawicieli secin, Williama Doughty’ego z Erpingham. – Westchnął ciężko. – Przyłapano na kradzieży niektórych z naszych ludzi i ich też trzeba osądzić.

– Będziemy tam – zapewniłem, a po chwili spytałem: – Co stanie się z burmistrzem Coddem i innymi, których zamknięto w pałacu Surrey?

– Zostaną tam jako zakładnicy, którzy zapewnią nam posłuszeństwo Augustine’a Stewarda.

– Burmistrz Codd był w kiepskim stanie, płakał, trząsł się i powtarzał, że zmuszono go do wykonywania rozkazów herolda. – William roześmiał się chrapliwie. – Myślę, że to wszystko go przerosło.

Robert spojrzał na mnie z powagą.

– Czy nadal mogę liczyć na pana lojalność?

– Dałem słowo, że panu pomogę, kapitanie Kett, a po tym, co powiedział herold, nie mam już wątpliwości, że stoję po właściwej stronie.

– Dziękuję. – Wyciągnął rękę ponad stołem i uścisnął moją dłoń. – Musiałem spytać, bo wiem, że w swojej pracy nie przywykł pan oglądać takiego rozlewu krwi jak wczoraj.

Westchnąłem ciężko.

– Widziałem już krwawe starcia.

– William i ja musimy polecić teraz ludziom, żeby skupili się całkowicie na szkoleniu wojskowym. Przemówię do nich pod Dębem po kazaniu wielebnego Conyersa.

– Wszystkich, którzy są w stanie walczyć, należy przeszkolić, i to szybko – dodał Miles.

– Powinniśmy się spieszyć, jeśli chcemy zająć Great Yarmouth i postawić ludzi wzdłuż drogi do Norwich, by nękać nadchodzącą armię – rzekł William.

– Oczywiście. – Kett uśmiechnął się do mnie ponownie. – Dziękuję, panie Shardlake.

Nie zostałem, by słuchać przemówienia kapitana Ketta; wróciłem do szałasu z nadzieją, że uda mi się jeszcze trochę przespać. Josephine siedziała obok pani Everneke i pomagała jej w szyciu, Myszka leżała w koszyku u jej stóp.

Josephine wstała, by się ze mną przywitać.

– Panie Shardlake, wygląda pan na zmęczonego.

– Czuję się całkiem dobrze. A ty?

Uśmiechnęła się.

– Pan i Edward mieliście rację. Czuję się tutaj bezpieczniejsza. Jack już nie śpi – dodała. – Dostał list od Tamasin.

– Tak?

Poszedłem do szałasu i zastałem Baraka wpatrzonego tępo w przestrzeń. Słysząc moje kroki, podniósł wzrok.

– Jakie wieści z kaplicy Świętego Michała?

– Codd i szlachcice z Norwich mają zostać w pałacu Surrey. Robert Kett ma wygłosić przemówienie i przygotować ludzi do szkoleń. Mają nadzieję, że uda im się rozstawić oddziały dywersyjne wzdłuż drogi do Norwich i zająć Great Yarmouth.

Pokiwał głową, skubiąc luźną nić na koszuli.

– Dostałem list od Tammy. Bóg jeden wie, jak dotarł tu z Londynu, czystym przypadkiem, przynajmniej według człowieka, który przyniósł go z gospody Pod Błękitnym Dzikiem. Nie dostała mojego ostatniego listu. Pokażę ci ten od niej, ale wyjdźmy z tego zaduchu.

Opuściliśmy szałas i odeszliśmy od niego na pewną odległość. List nosił datę dziewiętnastego lipca, sprzed czterech dni, i był utrzymany w rozpaczliwym tonie.

Mężu!

Minął miesiąc, odkąd dostałam Twoją ostatnią wiadomość. Nawet nie wiem, czy żyjesz. Wszędzie o Ciebie rozpytywałam. Poszłam nawet do domu pana Shardlake’a, ale służący nie miał od niego żadnych wiadomości, odkąd wyjechał do Norfolk. Byłam również w domu panienki Beatrice Kenzy, do której zaleca się Nicholas, jak sam mówiłeś. Jej matka potraktowała mnie wyniośle, ale powiedziała, że oni również nie dostali żadnych wieści od Nicholasa. Wszyscy w Londynie wiedzą, że w Norfolk wybuchła rebelia i że sytuacja jest tam trudna. Mam nadzieję, że nie jesteś więźniem buntowników. Pani Marris i ja ledwie wiążemy koniec z końcem, żywność jest coraz droższa. W mieście wprowadzono stan wyjątkowy, wszędzie kręcą się żołnierze – ludzie mówią, że powstaje armia, która pomaszeruje na Norfolk, tak jak te wysłane do Devon i hrabstwa Oksford. W Londynie są włoscy najemnicy, ubrani jak pawie. Ordynarnie zaczepiają kobiety, a straż miejska wcale nie próbuje ich przed tym powstrzymywać. Za trzy dni ma się odbyć egzekucja czterech przywódców rebelii z Essex i Kent, uznanych za zdrajców, i przez Londyn ma przejechać król. Ludzie mówią o końcu świata.

Mężu, błagam, jeśli żyjesz, napisz. Niczego na świecie nie pragnę bardziej, niż znów się z tobą zobaczyć. Dzieci nieustannie o Ciebie wypytują, a je nie mogę ich pocieszyć.

Znów napisał to dla mnie Guy, bo jak wiesz, moje pismo nie jest zbyt ładne, a on radzi sobie trochę lepiej. Przesyła pozdrowienia i zapewnia, że modli się za Ciebie.

Twoja kochająca żona

Tamasin

Barak siedział ze zwieszoną głową na kępie trawy.

– Wstyd mi – wyznał. – Przyjechałem tutaj w dużej mierze ze względu na urazę, jaką do niej czułem. Teraz rozumiem, że zostawiłem ją samą i zrozpaczoną. – Pokręcił głową. – Ale dałem słowo kapitanowi Kettowi.

Usiadłem obok niego.

– Możesz do niej napisać. Porozmawiam z kapitanem Kettem, postara się, by twój list dotarł do Londynu.

– Dziękuję. Tylko że w tym chaosie wszystko może się zdarzyć.

Ująłem jego dłoń.

– Wiem, że to dla ciebie trudne, ale w pewnym sensie się cieszę. Zawsze wiedziałem, że wciąż kochasz Tamasin i że możecie się jeszcze porozumieć.

Spojrzał na mnie, mrużąc oczy.

– Ja nie mogę wyjechać, ale ty mógłbyś – powiedział powoli. – To łatwe, wschodnia część obozu jest zbyt duża, by ją upilnować.

Pokręciłem głową.

– Ja też dałem słowo. Poza tym zdałem sobie sprawę, że właściwie nie mam do czego wracać. – Uśmiechnąłem się. – Cóż, przynajmniej mój służący Goodcole i jego rodzina nie uciekli ze srebrami.

– Gdybyś wrócił do domu, mógłbyś powiedzieć Tamasin, że nic mi nie grozi – nie dawał za wygraną Barak.

– Tylko to cię obchodzi? – spytałem, unosząc się nagle gniewem.

Spojrzał na mnie.

– Nie. Myślałem też o tym, co może cię spotkać, jeśli buntownicy przegrają. Ty też się nad tym zastanów. Wszyscy wiedzą, że pomagałeś kapitanowi Kettowi.

– Tylko w wymierzaniu sprawiedliwości. Ludzie wiedzą, że dzięki mnie uwolniono kilku szlachciców, bo nie znaleziono przeciwko nim dowodów. Pomagałem obozowi w mniejszym stopniu niż Codd czy Aldrich.

– Ci dwaj zmienili front po przyjeździe herolda.

Uśmiechnąłem się i rozłożyłem ręce.

– Byli w Norwich, ja byłem w obozie, więc nie miałem takiej możliwości. A przynajmniej tak mogę się bronić.

Barak spojrzał na mnie z powagą.

– Dobry wybieg prawniczy. Wyobraź sobie jednak, co powiedziałby o nim lord kanclerz Rich. Myślisz, że lady Elżbieta wtedy by cię obroniła? Nie dostałeś więcej wiadomości ani od niej, ani od sir Parry’ego, choć gdyby jakieś listy miały tu w ogóle dotrzeć, to właśnie od nich. Ani ona, ani on nie wstawią się za tobą.

– Może masz rację. Ale podjąłem już decyzję. I jej nie zmienię.

– Więc jesteś jeszcze bardziej uparty niż ja.

– Być może. Przypomnij sobie jednak, co napisała Tamasin: że przywódcy rebelii w Kent i Essex zostaną straceni…

– Co oznacza, że tamte obozy zostały zniszczone…

– Co oznacza, że strategia lorda protektora wygląda tak, jak należałoby się spodziewać w przypadku buntu: przywódcy zostają straceni, a płotki ułaskawione. Płotek są setki. Jest nią burmistrz Codd. Ja. I ty.

Barak spojrzał na mnie z powagą.

– Taką strategię protektor stosował gdzie indziej, ale tutaj może być znacznie mniej wyrozumiały – powiedział. – Przypomnij sobie oświadczenie herolda i słowa o zemście. Pomyśl o tym, jak traktowano właścicieli ziemskich i władze Norwich w ciągu ostatnich dwóch tygodni. Wyobraź sobie, co zrobią, gdy znów dojdą do władzy.

– Jeślibym stąd wyjechał, co by się stało z Nicholasem i Johnem Boleynem?

– Nie chcę już słyszeć o Boleynie… ale Nick, owszem, musisz dopilnować, by wyszedł z tego cało. – Barak przeciągnął dłonią po czole. – Przepraszam, sam nie wiem, co mi strzeliło do głowy. Ten sukinsyn Toby Lockswood… Może pogadam z nim na osobności?

Uśmiechnąłem się.

– Lepiej nie.

Siedzieliśmy przez chwilę w milczeniu.

– Kiedy wczoraj czekałeś na zewnątrz – odezwałem się w końcu – w domu Sothertona wydarzyło się coś, co każe mi się ponownie zastanowić nad tym, kto zamordował Edith Boleyn, ślusarza i jego terminatora.

– Ja nadal stawiam na bliźniaków – mruknął Barak. – Są obłąkani. A ten John Atkinson, którego przyjaciel Natty’ego rozpoznał na plaży, jest ich znajomym.

Pokręciłem głową.

– Nie zapomniałem wyrazu ich twarzy podczas tej bójki w Norwich, gdy zaprzeczyli jednoznacznie, że to oni zabili matkę. Uwierzyłem im. Kiedy wczoraj ponownie ich oskarżyłem, naprawdę mieli takie miny, jakby nie wiedzieli, o czym mówię. A nie są urodzonymi aktorami. Myślę, że tak bardzo nienawidzą ojca po części właśnie dlatego, ze ich zdaniem zabił Edith. A Atkinson? On i jego przyjaciele to po prostu miecze do wynajęcia.

– Myślisz, że możemy skreślić z listy podejrzanych sąsiada Boleyna, starego Witheringtona?

– Tak. Widziałem go w więzieniu. Ktoś, kto załamał się tak szybko jak on, nie miałby dość sił ani sprytu, by zorganizować trzy morderstwa. Zawsze tak uważałem. Nie możemy za to zapominać o sir Richardzie Southwellu i Johnie Flowerdew, którzy wydają się dziwnie zainteresowani ziemiami Boleyna. Obaj są jednak daleko stąd.

– Poza tym majątek Boleyna nie jest aż taki wielki. Stawka wydaje się zbyt mała, by warto było popełniać dla niej tak głośne morderstwo. A potem następne.

– W tym jedno z wszelkimi oznakami zapiekłej nienawiści – dorzuciłem.

– A co ze starym Gawenem Reynoldsem? – spytał Barak. – Wręcz zachęca bliźniaków do aktów przemocy. Mógł kogoś wynająć, by zabił jego córkę.

– Ale dlaczego?

– Z nienawiści? Ten człowiek aż nią kipi.

Pokręciłem głową.

– Nie mógłby w to wciągnąć młodych zbirów Southwella. Według Michaela Vowella Reynolds i Southwell pokłócili się przed laty i od tej pory się nienawidzą. Reynolds nie chciał też dopuścić, by bliźniacy zadawali się z ludźmi Sothertona, ale nie mógł nad nimi zapanować. Jest stary i słaby, a po odejściu Vowella w jego domu zostały same kobiety. – Zmarszczyłem brwi. – Jane Reynolds, biedaczka, nie miała mi wczoraj nic nowego do powiedzenia. Nadal jednak uważam, że Peter Bone, brat służącej Edith, coś wie, być może coś, co powiedziała mu zmarła siostra… ale nam tego nie zdradzi.

– Wciąż powinniśmy brać pod uwagę Isabellę i Daniela Chawry’ego – zauważył Barak. – Jeśli są kochankami, mają motyw i możliwości, by zabić Boleyna. Albo jeśli Chawry jest w niej zakochany, a ona nadal kocha męża, co wydaje się bardziej prawdopodobne, to ma on powody, by doprowadzić do egzekucji Boleyna. A jeżeli to się nie uda, zamordować go.

– Nie wydaje mi się, żeby zarządca Johna Boleyna miał dość pieniędzy, by zapłacić za pomoc w organizacji morderstw. A ktoś, kto ich dokonał, bez wątpienia korzystał z czyjejś pomocy.

– Miałby czym zapłacić za truciznę, korzysta przecież z pieniędzy, które Isabella dostała od męża. Może próba otrucia Boleyna nie miała nic wspólnego z wcześniejszymi morderstwami.

– Chawry zaprzeczył, jakoby miał jakiekolwiek zamiary wobec Isabelli – powiedziałem.

Barak roześmiał się pogardliwie.

– Jakby te zapewnienia były coś warte. Poza tym nawet bez Chawry’ego Isabella miała ważny motyw, by zabić Edith, gdy ta wróciła: jej małżeństwo okazało się wtedy nieważne. – Spojrzał na mnie bacznie. – A Isabella ma silny charakter.

Pokręciłem głową.

– Nie mogę uwierzyć, że to ona. Ale masz rację: musimy ją traktować jako podejrzaną.

Oczy Baraka rozbłysły zainteresowaniem; udało mi się odwrócić jego uwagę od listu Tamasin.

– Cóż… bliźniacy wyjechali, podobnie jak Southwell i Flowerdew – rzuciłem. – Możemy jednak mieć na oku Chawry’ego i Isabellę oraz ludzi Reynoldsa. A właśnie… jestem ciekawy, jak będą się układały stosunki Nicholasa z Johnem Boleynem.

Barak uniósł brwi.

– Wciąż nie możemy wykluczyć, że to John Boleyn zamordował żonę – przypomniał mi. – Mógł nawet kierować z więzienia zabójstwem ślusarza i terminatora.

– Wiem. Ślad zaczyna się dziewięć lat temu, gdy Edith Boleyn zniknęła. Ktoś ją więził albo ukrywał, prawdopodobnie daleko od Norwich.

Zmarszczyłem brwi, gdy znów wróciło do mnie wspomnienie spektaklu marionetek – żona gospodarza, kobieta obrócona do góry nogami. Czułem, że to jakoś się z tym wszystkim wiąże, ale wciąż nie mogłem zrozumieć, na czym polega to powiązanie.

– O co chodzi? – spytał Barak.

– Nic… Nie wiem… Jestem bardzo zmęczony.

W oddali oficerowie i przedstawiciele secin prowadzili szeregi uzbrojonych mężczyzn, prawdopodobnie ku dalszym częściom obozu, gdzie miało się odbyć szkolenie. Wielu nosiło salady i pancerze, bez wątpienia przyniesione z miasta.

– Kapitan Kett powinien później zobaczyć list Tammy – powiedział Barak. – Może nie wie, że ściągnięto włoskich najemników. Jeśli przygotuję teraz odpowiedź, poprosisz go, by dopilnował, żeby mój list do niej dotarł?

– Tak – odparłem, kładąc mu dłoń na ramieniu.

Wrócił do szałasu. W oddali widać było kolejne szeregi maszerujących mężczyzn, niosących łuki i piki. Na naszych oczach tworzyła się armia.

Rozdział sześćdziesiąty pierwszy

Atmosfera panująca w obozie w tym tygodniu różniła się zasadniczo od nastrojów z zeszłego: wtedy nie brakowało tu zabaw i pokazów, radosnych uczt, celebrowania wolności. Teraz, mimo zwycięstwa w Norwich, nad Mousehold Heath zawisła groźba ataku armii wysłanej przeciw buntownikom, co oznaczało potrzebę jak najszybszego szkolenia. Tego popołudnia znowu wybrałem się do kaplicy Świętego Michała i poprosiłem o spotkanie z kapitanem Kettem. Strażnik poinformował mnie jednak, że kapitan wróci prawdopodobnie dopiero wieczorem. Zostawiłem u niego list Tamasin i wyjaśniłem, że znajduje się tam wzmianka o włoskich najemnikach zbierających się w Londynie. Wróciłem do szałasu, przespałem się chwilę i gdy słońce zniżało się już nad horyzontem, ponownie poszedłem do kaplicy. Najdłuższe dni lata minęły i zmierzch zapadał coraz wcześniej. Przed kaplicą stała kolejka ludzi, którzy chcieli się zobaczyć z Robertem Kettem. Dołączyłem do niej i po jakimś czasie nadeszła moja kolej.

Kapitan był w poważnym nastroju, wydawał się znękany troskami.

– Panie Shardlake, dziękuję za przekazanie tego listu – powiedział.

– Pomyślałem, że powinien pan go zobaczyć.

Skinął głową, przyglądając mi się uważnie.

– Nie będziemy organizować jutro żadnych procesów. Mogą poczekać dzień lub dwa. – Rozłożył list. – To potwierdza doniesienia, że mają przeciwko nam wyruszyć najemnicy.

Podałem mu ten napisany przez Baraka.

– Barak pyta, czy można by to wysłać jutro do jego żony. To tylko wiadomość, że jest cały i zdrowy.

– Zrobię, co będę mógł, ale trudno teraz przekazać cokolwiek na zewnątrz. A na razie… – Pogrzebał w dokumentach leżących na jego biurku i podał mi podpisaną kartkę. – Przepustka, zapewnia panu wstęp do zamku i wszystkich innych miejsc w Norwich.

– Dziękuję, kapitanie.

– Teraz łatwiej będzie panu odwiedzać Johna Boleyna i młodego Overtona.

– Widziałem, że wielu ludzi zjeżdżało dziś po południu do miasta.

– Tak. Jutro rano znów będzie otwarty targ w Norwich. Ludzie nadal dostają regularne wynagrodzenie z pieniędzy, których strzeżemy pilnie w pałacu Surrey. A skoro o tym mowa, zostały panu jeszcze jakieś pieniądze?

Wzruszyłem ramionami.

– Pół suwerena. Na razie wystarczy.

Wracając do szałasu, rozmyślałem. Skarbiec Ketta, Sąd Ketta… to zaczynało przypominać państwo w państwie. Przypomniałem sobie, co Barak mówił o zagrożeniach dla mojej przyszłości. Tak, były całkiem realne, ale podjąłem już decyzję i starałem się odsuwać od siebie zmartwienia. W końcu kto na Mousehold Heath wiedział, jak będzie wyglądać jego przyszłość?

W obozie było teraz mniej papierkowej roboty, więc następnego dnia Baraka wysłano tam, gdzie przechowywano większość zdobytych armat. Zarówno działa, jak i przeznaczone do nich kule należało uważnie sprawdzić i upewnić się, czy pociski przeznaczone do poszczególnych armat mają odpowiedni rozmiar. Przygotowywano również nowe kule, czym zajęli się członkowie byłego cechu kamieniarzy z Norwich, których wielu przybyło do obozu. Barak miał za zadanie sprawdzać, ile przepracowali godzin i co im się za to należy, a także prowadzić dokładny spis kul według ich rozmiarów, przeznaczony dla kapitana Milesa i jego artylerzystów, głównie byłych żołnierzy.

Pozostawiony sam sobie, postanowiłem znaleźć Toby’ego Lockswooda i spróbować przemówić mu do rozumu. Edward mówił mi ostatnio, że Lockswood staje się ważną personą, i rzeczywiście, przez większość dnia pracował w kaplicy Świętego Michała, niedostępny dla zwykłych śmiertelników. Późnym popołudniem zastałem go jednak wreszcie w jego kwaterze – szałasie postawionym przy kręgu innej wioski. Mył się właśnie, korzystając z wiadra napełnionego do połowy wodą. Miał krzepkie, umięśnione ciało; jego klatkę piersiową porastały ciemne gęste włosy. Jak większość z nas nosił krótko przycięte włosy i brodę, by nie zalęgły się w nich wszy, co nadawało jego okrągłej twarzy surowszy wygląd. Na mój widok zmrużył oczy.

– Pan Shardlake.

– Witaj, Toby. Możemy zamienić kilka słów?

Wytarł się koszulą, a potem ją włożył.

– A o czym mielibyśmy rozmawiać?

– Wciąż ogarnia mnie smutek na myśl o tym, że jeszcze w zeszłym miesiącu współpracowaliśmy ze sobą tak ściśle, a teraz Nicholas gnije przez ciebie w więzieniu. Jego poglądy dalekie są od twoich… prawdę mówiąc, dalekie również od moich, ale to nie powód, by go karać.

Skinął głową.

– Właśnie dlatego ty, panie, i Barak dołączyliście do obozu, a Overton jest w więzieniu.

– Tu chodzi o coś więcej niż o politykę: ty po prostu czujesz do niego niechęć.

– Nienawidzę Overtona i ludzi takich jak on.

– Ale czy godzi się używać władzy, którą teraz dysponujesz, do prowadzenia prywatnej wojny? Czy twoja ocena Nicholasa nie została wypaczona przez rozpacz po śmierci rodziców? Nie rozumiem tego. Ja również straciłem rodziców i innych bliskich mi ludzi. Ale żal i rozgoryczenie nie powinny człowiekowi mącić sprawiedliwego osądu ludzi.

– Czyżby? Czy osąd nie jest powiązany z zemstą, co widać przy okazji każdej egzekucji? – spytał, przedrzeźniając mój akcent. Pochylił się do przodu. – Pamiętasz, panie, mojego chlebodawcę z Londynu, Aymerica Copuldyke’a?

– Owszem. Mój mocodawca, sir Thomas Parry, powiedział mi, że znacznie przewyższasz go umiejętnościami.

– Pamiętasz, jak drwił ze mnie podczas naszego pierwszego spotkania, jak szydził z mojej pozycji społecznej i akcentu z Norfolk? Pracowałem dla tego grubego wieprza przez dziesięć lat. Jack Golonka, tak nazywałem go za jego plecami. Zna się na prawie znacznie gorzej niż ja.

– Wierzę.

– Nie przepadam więc za tymi, którzy rządzą zwykłymi ludźmi, nie wierzę też, że w ogóle potrafią nimi rządzić. Spójrz tylko, jak dobrze ci zwykli ludzie zorganizowali ten obóz.

– Zgadzam się z tobą – odparłem zniecierpliwiony. – Ale to nie znaczy, że możesz składać fałszywe świadectwo przeciwko Nicholasowi Overtonowi tylko dlatego, że go nie lubisz, a podejrzewam, że to właśnie zrobiłeś.

Zacisnął usta w nieprzyjemnym grymasie.

– Panie Shardlake, nie możesz oczekiwać, że będę z tobą rozmawiał o kwestiach prawnych, które bezpośrednio cię dotyczą. Swoją drogą, rozumiem, dlaczego przetrzymujesz Overtona w zamku, zamiast postawić go przed sądem w otwartym procesie.

– Mam ku temu powody, a kapitan Kett je zna. Ale urządzimy też proces pod Dębem, podczas którego przesłuchamy zarówno ciebie, jak i twoich świadków. Uważaj, żebyś po raz drugi nie wyszedł przed Robertem Kettem na człowieka, którym kieruje pragnienie zemsty.

Poczerwieniał z wściekłości.

Obróciłem się na pięcie i odszedłem. Miałem tylko nadzieję, że Toby nie zajmuje w obozie stanowiska dowódczego, należał bowiem do tego rodzaju ludzi, którzy mają swoich ulubieńców i… ofiary.

Przez kilka następnych dni prowadzono intensywne szkolenie pod okiem kapitana Milesa i oficerów – głównie byłych żołnierzy – których sam mianował. Ludzie chętnie brali udział w tych zajęciach, a przynajmniej tak mi się wydawało. Nad obozem często niósł się huk armatnich wystrzałów ćwiczebnych.

Niestety, wkrótce dotarły do nas złe wieści. Odległy o piętnaście mil obóz w Hingham, który miał nękać flanki zbliżającej się armii, został zaatakowany przez siły pod dowództwem sir Edmunda Knyvetta z zamku Buckenham, bastionu, który oparł się siłom buntowników. Zamek i jego załoga byli zbyt silni, by powstańcy mogli przypuścić kontratak, więc ludzie z obozu w Hingham wrócili do Mousehold Heath.

Kilka dni później, w niedzielę dwudziestego ósmego lipca, dowiedzieliśmy się, że obóz w Downham, niedaleko King’s Lynn, został zajęty przez miejscową szlachtę. Widok zmierzających do nas pokonanych rebeliantów z Downham wpłynął negatywnie na ogólne nastroje, które i tak nie były teraz najlepsze. Spodziewaliśmy się armii z Londynu, choć wielu wciąż powątpiewało, czy protektor Somerset rzeczywiście ją wysłał. Krążyły plotki, że armia składa się wyłącznie ze szlachty z Norfolk i ich służby.

Nazajutrz, w poniedziałek, pod Dębem Reformacji odbyły się kolejne procesy. Pomagałem przedstawicielowi kapitana Ketta, Williamowi Doughty’emu, sądzić kilku szlachciców sprowadzonych ze wsi oraz kilkunastu złodziei, którzy – prócz jednego – zostali uznani za winnych i wydaleni z obozu. Biorąc pod uwagę ogólną liczbę ludzi na Mousehold Heath, było ich naprawdę niewielu, lecz i tak czułem się tym przygnębiony. Przypuszczałem, że większość z nich wróci do Norwich i zostanie tam żebrakami. Nim wszystkie procedury dobiegły końca, był już późny poranek.

W tym właśnie momencie przybył posłaniec z informacją, że kapitan Kett chce mnie widzieć. Poszedłem z nim do kaplicy Świętego Michała i minąwszy stanowiska skrybów – teraz było ich mniej – zatrzymałem się przed wielkim stołem na podwyższeniu. Obok Roberta Ketta siedział kapitan Miles. Obaj zmierzyli mnie przenikliwymi spojrzeniami.

– Panie Shardlake – zaczął Kett – o ile mi wiadomo, za rządów starego króla pracował pan dla królowej Katarzyny Parr.

– Owszem.

– Czy spotkał pan kiedykolwiek jej brata, sir Williama Parra, obecnie markiza Northampton?

– Raz.

– Mógłby go pan opisać? – poprosił Miles.

– Szczupły, średniego wzrostu, ostre rysy twarzy, kasztanowe włosy i broda. Teraz pewnie dobiega czterdziestki.

Miles i Kett wymienili porozumiewawcze spojrzenia.

– Więc to on – rzucił Kett. – A nie jakiś szlachcic z Norfolk, który się pod niego podszywa. – Odwrócił się do mnie. – Armia wyruszyła w drogę i dowodzi nią mężczyzna, którego pan właśnie opisał. Jego zastępcą jest młody lord Sheffield, arystokrata z Norfolk o nie najlepszej reputacji.

– Co mógłby pan powiedzieć o zdolnościach przywódczych Parra? – spytał Miles.

Wziąłem głęboki oddech.

– Znalazł się w Radzie tylko dlatego, że był bratem królowej. Nie jest głupi, ale i nie wyjątkowo inteligentny. Radzi sobie dobrze jako dworzanin, lecz nie ma chyba żadnego doświadczenia wojskowego.

Miles odwrócił się do Ketta.

– Na Boga, widocznie brakuje im już doświadczonych dowódców. – Spojrzał na mnie bacznie. – Nazwałby go pan swoim przyjacielem?

– Nie. Jak już mówiłem, spotkałem go tylko raz. Służyłem królowej Katarzynie, a ona nie żyje.

Kett złożył dłonie, stykając je jedynie czubkami palców.

– Armia Northamptona zbliża się do Norfolk, oczekujemy jej za jakieś trzy dni – oznajmił. – Być może uśmiechnie się do nas szczęście. Rzeczywiście są w niej włoscy najemnicy, ale nie więcej niż trzystu w liczących tysiąc pięciuset żołnierzy siłach, a Włosi nie budzą takiego strachu jak Szwajcarzy czy Niemcy. My mamy w tej chwili pięć tysięcy ludzi gotowych do walki, a także biednych mieszkańców Norwich, którzy są już dobrze zorganizowani i przygotowani do walk ulicznych. Pana znajomi, Edward Brown, Michael Vowell i Toby Lockswood, dobrze ich przeszkolili.

– Dojdzie do rozlewu krwi, to nieuniknione, ale wierzę, że możemy wygrać – powiedział Miles z powagą. – Z armią nadciągają szlachcice z Norfolk, sir Richard Southwell, sir Thomas Paston i inni, a także członkowie dworu królewskiego ze swoimi ludźmi. Niewielu jest wśród nich doświadczonych żołnierzy. – Zaśmiał się. – Widziałem to już kiedyś, we Francji i w Szkocji. Wydaje im się, że wystarczy być arystokratą, by umieć walczyć.

Więc Southwell wraca, pomyślałem. Prawdopodobnie towarzyszą mu jego ludzie, jak John Atkinson. Nie wątpiłem, że wrócą też bliźniacy, którzy palili się do walki. Flowerdew natomiast zaszył się pewnie w Londynie lub w jakiejś innej bezpiecznej kryjówce.

– Jakieś wieści o lady Mary? – spytał Ketta Miles.

– Wciąż jest uwięziona w Kenninghall. Pozwalają przekazywać jej jedzenie, zgodnie z naszą umową z Southwellem. – Robert Kett uśmiechnął się cierpko. – Wątpię, by lord protektor wiedział o tej umowie.

– Southwell może zginąć za kilka dni, podobnie jak wielu innych – zauważył Miles.

Kett odwrócił się do mnie.

– Pan i Barak macie zostać w obozie.

– Obawiam się, że ze mnie byłby niewielki pożytek, ale Barak mógłby walczyć, gdyby mu pozwolono.

Robert Kett spojrzał na Milesa.

– Trzeba robić, co w naszej mocy, by podnieść morale. Musimy budować w ludziach ducha walki. Jeśli pokonamy tę armię, wieść o naszym zwycięstwie rozniesie się po całym kraju niczym głos dzwonu!

Po południu poszedłem do Norwich. Ludzie z miasta i obozu podpierali mury i wzmacniali bramy. W zamku zastałem Nicholasa i Boleyna przy grze w szachy. Jak wszyscy inni wiedzieli o nadchodzącej armii. Nicholas wyglądał już lepiej dzięki przyzwoitemu jedzeniu. Obaj zawsze uważnie sprawdzali paczki z prowiantem, by mieć pewność, że nikt ich nie ruszał.

Potem odwiedziłem Isabellę i Chawry’ego. Powiedziałem im, że ze względu na zbliżającą się bitwę bezpieczniej byłoby opuścić miasto, Isabella jednak stanowczo odmówiła – nie chciała zostawiać męża – a zarządca powiedział, że w takim razie i on zostaje.

Wczesnym wieczorem wybrałem się z Barakiem na spacer po obozie. Potrzebowaliśmy czegoś, co pozwoliłoby nam choć na chwilę zapomnieć, że według zwiadowców Ketta armia Northamptona dotrze do Norwich jutro lub najpóźniej pojutrze.

Rano przy śniadaniu mieszkańcy Swardeston przywitali nas ciepło; akceptowali nas, dyplomatycznie zapominając o Nicholasie. Byli wśród nich Brownowie. Josephine znów wydawała się przygnębiona, bez wątpienia myślami o nadciągającej bitwie, w której jej mąż prawdopodobnie miał wziąć udział. Myszka pozwoliła mi się wziąć na ręce, co jej matka skwitowała uśmiechem, a Simon Scambler klaśnięciem w dłonie.

– Dziś znów będziesz się zajmował końmi? – spytałem.

– Tak, będzie za nie odpowiadał, dopóki nie poznamy swoich pozycji – odpowiedział za niego Hector Johnson. Miał na sobie półpancerz i saladę, ponieważ mianowano go oficerem zajmującym się szkoleniami.

Spojrzałem na Natty’ego, który trzymał na ramieniu kołczan ze strzałami, a łuk ułożył u swoich stóp.

– Umiem teraz wypuścić pięć strzał w ciągu minuty – oznajmił z dumą.

Pani Everneke spojrzała na niego w milczeniu, zastanawiając się być może – podobnie jak ja – ilu z naszych przeżyje nadchodzącą bitwę.

Szliśmy z Barakiem na wschód, ku najodleglejszym częściom obozu. Konie i bydło zostały już zamknięte w drewnianych zagrodach – ileż pracy wykonali cieśle! – podczas gdy owce trzymano za starymi płotkami właścicieli ziemskich. Teraz hodowano je nie z myślą o wełnie, lecz na mięso, podobnie jak kaczki, gęsi i gołębie, które również mijaliśmy. Na padoku ćwiczyli mężczyźni, którzy chcieli doskonalić umiejętności jeździeckie, wśród nich Simon Scambler. Między skupiskami szałasów, nad którymi powiewały proporce poszczególnych parafii, ryły w ziemi świnie. Zapachy unoszące się na terenie obozu nie były jednak tak nieprzyjemne, jak można by się spodziewać, wciąż bowiem rygorystycznie dbano o czystość, zwłaszcza w kwestii latryn. Nie dostrzegliśmy nigdzie oznak chorób czy epidemii. Minęliśmy piekarnię i odlewnię, gdzie wyrabiano włócznie i halabardy. Z okolicznych wiosek wciąż przyjeżdżały wozy z zapasami, było ich jednak mniej, zbliżały się bowiem żniwa, a poprzedzające je tygodnie należały do najtrudniejszych okresów w roku. Robert Kett postąpił słusznie, otwierając targowisko w Norwich, co ułatwiało zakup żywności i innych towarów.

Przeszliśmy jakieś trzy mile i dotarliśmy na skraj zamieszkanego terenu. Tutaj, na otwartej przestrzeni, wciąż trwało szkolenie wojskowe, choć słońce chyliło się już ku zachodowi. Zobaczyliśmy szereg pięćdziesięciu łuczników, którzy na rozkaz wykrzyczany przez oficera wypuścili w powietrze syczący deszcz strzał. Gdzie indziej żołnierze atakowali półpikami słomiane chochoły umocowane nad ziemią, wrzeszcząc przy tym groźnie. Inni dźgali je włóczniami i halabardami domowej roboty.

– Nieźle im idzie – stwierdził Barak. – Miles i doświadczeni artylerzyści pod jego rozkazami też dobrze sobie radzą z przygotowaniem armat i obsługi.

– Mieli bardzo mało czasu na szkolenie – rzuciłem.

W pobliżu oficer przemawiał do grupy łuczników. Podeszliśmy do stojącego z boku Hectora Johnsona, opartego o halabardę.

– Jak leci? – spytał.

Przypomniałem sobie, jak wyznaczono go na mojego strażnika podczas marszu z Wymondham. Teraz już mi ufał i zawsze był dla mnie miły.

Oficer mówił łucznikom, że w nadchodzącej armii jest mnóstwo ich starych nieprzyjaciół oraz właścicieli ziemskich i że pomagają im włoscy najemnicy.

– Cudzoziemcy, którzy zabijają dla pieniędzy i służą jedynie mamonie! – zawołał. – Nie wygrają jednak z krzepkimi Anglikami, którzy walczą o swój dom!.

Łucznicy wznieśli radosny okrzyk, lecz Johnson uśmiechnął się cynicznie.

– Są tam też angielscy najemnicy – powiedział. – Weterani kampanii francuskiej. Zostali w Europie i walczyli dla każdego, kto chciał im zapłacić, i to za znacznie wyższy żołd niż ten, który dostawali od starego króla.

– Ludzie wszędzie są tacy sami – zauważyłem.

– Owszem.

Pożegnaliśmy się z nim i wróciliśmy tą samą drogą, którą tu przyszliśmy. Dostrzegłem grupę około czterdziestu osób, złożoną głównie ze starszych mężczyzn, którzy nie byli już w stanie walczyć, oraz z kobiet, zebraną wokół jednego z brodatych proroków. Stał na skrzyni, trzymając w jednej ręce Biblię, a drugą wymachując energicznie w stronę słuchaczy.

– Te czasy przepowiedziano w Księdze Królewskiej, gdzie Jozjasz, król Żydów, władca bardzo sprawiedliwy, zasiadł na tronie w wieku ośmiu lat i obalił idoli, usunął pogańskie wizerunki i nakazał prawdziwie czcić Boga. Teraz w osobie króla Edwarda mamy drugiego Jozjasza, który usuwa resztki papizmu i dąży do prawdziwej równości między ludźmi, by stworzyć sprawiedliwe królestwo, które nastąpi według Biblii przed Drugim Przyjściem Chrystusa.

Umilkł, bijąc się w piersi teatralnym gestem, podczas gdy większość zgromadzonych głośno wiwatowała.

Tego wieczoru doszło do kłótni przy ognisku pośród szałasów w kręgu Swardeston. Najedliśmy się do woli i popiliśmy, bo choć kapitan Kett robił wszystko, by zapobiegać pijaństwu, nasi ludzie nabyli beczkę mocnego piwa i nim zapadła noc, większość towarzystwa, w tym Barak, miała już dobrze w czubie. Jasny umysł zachowałem tylko ja – mój ojciec był pijakiem i w młodości przysiągłem sobie, że nigdy nie będę się upijał – oraz Simon Scambler, który wciąż trzymał się wpojonego mu przez ciotkę przekonania, że picie jest grzeszne. Wcześniej dołączył do nas Michael Vowell, którego spotkałem, wracając z kaplicy Świętego Michała. Wyglądał na zmęczonego, więc zaprosiłem go do nas. Dickon, który domagał się postawienia przed sądem właściciela ziemskiego ze Swardeston i który był przywódcą grupy z tej wioski, drzemał z brodą opartą na piersi. Edward Brown był w Norwich, więc Josephine siedziała obok mnie i Baraka. Myszka spała w jej szałasie. Druga młoda kobieta w naszym kręgu siedziała oparta o męża, a obok nich zajęło miejsce trzech mężczyzn, którzy mieli walczyć z nadchodzącą armią: kowal, garbarz i robotnik rolny. Wszyscy pili z kubków, które co jakiś czas napełniali piwem z beczki. Pani Everneke poszła spać.

Po jakimś czasie rozmowa zeszła na herolda. Jeden z mężczyzn oświadczył stanowczo, że nie był to prawdziwy herold, lecz człowiek podstawiony przez właścicieli ziemskich, i to właśnie oni stworzyli tę armię. Zdaniem mówiącego lord protektor nie miał o tym pojęcia.

Dickon podniósł głowę.

– To musi być prawda. Kapitan Kett od samego początku zabiegał o poparcie protektora.

Kowal Milford, potężnie zbudowany mężczyzna o kwadratowej twarzy, który mógł mieć jakieś trzydzieści pięć lat, pokręcił głową.

– Panie Shardlake, czy nie mówiliście, że ten człowiek nosił strój prawdziwego herolda?

– Tak. A sądząc po opisie, armią bez wątpienia dowodzi markiz Northampton.

Milford spojrzał na mnie podejrzliwie.

– Znasz dowódcę nieprzyjaciela?

– Spotkałem go raz, o czym mówiłem kapitanowi Kettowi. To żadna tajemnica, że pracowałem kiedyś dla jego siostry, królowej Katarzyny. Myślałem, że już mi ufacie – zakończyłem smutno.

Kowal był jednak w agresywnym nastroju.

– Widzę, że nie pijesz równo z nami – rzucił.

– Mówią, że prawnicy mają słabą głowę – dodał inny mężczyzna.

Barak wskazał na nóż na sztucznej ręce.

– Zważaj na słowa – ostrzegł.

– Zostawcie pana Shardlake’a w spokoju! – wtrącił się Michael Vowell. – Dość już zrobił, by udowodnić, że jest naszym przyjacielem. A wy wszyscy wypiliście za dużo piwa. Nie zrozumieliście najważniejszego. Lord protektor nas zdradził, więc to my musimy teraz zmusić możnych do ustępstw, a nie liczyć, że on zrobi to za nas. Pokonać nadchodzącą armię, potem zająć całe Norfolk, sięgnąć dalej w głąb Anglii i odtworzyć wszystkie zniszczone obozy.

– Zgadza się – przytaknął Natty zdecydowanie.

– I zacząć ku przestrodze zabijać niektórych z tych dżentelmenów, których trzymamy w więzieniu! – zawołał Milford.

– Tego nie powiedziałem – zareagował szybko Vowell.

– Kapitan Kett nie chce, żeby ich zabijano – przemówił stanowczo Hector Johnson.

Milford wstał.

– Kett, Kett, Kett! Ciągle słyszymy tylko, czego chce Kett! Nie rozumiecie, że ten jego plan współpracy z protektorem skończył się niczym? Komisje zniknęły, inne obozy dają się przekupić, ustępują przed groźbami albo są niszczone siłą.

Dickon, który nie był jednak tak pijany, jak się wydawało, również wstał.

– Nie krytykuj kapitana Ketta, sąsiedzie! Spójrz tylko na to, co zrobił: przyprowadził nas tutaj, wymierzył wszystkim sprawiedliwość, zdobył Norwich! Nie musiał wcale iść z nami, mógł zostać w domu z rodziną!

– Przestańcie, proszę, to nie prowadzi do niczego dobrego – odezwała się Josephine. Nikt nie zwracał na nią uwagi, poszła więc do szałasu, gdzie zaczęła płakać Myszka, zbudzona krzykami.

Kolejny mężczyzna wstał i chwiejąc się lekko na nogach, oznajmił:

– Wygramy tę bitwę! Mamy ludzi, mamy cel, a za nami stoi sam król, jak mówił dziś jeden z proroków! Kapitan Kett jest zbyt łagodny, Milford ma rację… Powinniśmy przeprowadzić parę egzekucji ku przestrodze!

Hector Johnson podszedł do niego, trzymając rękę na nożu przy pasie.

– Zamknij jadaczkę! Zapominasz, że jesteś częścią armii i masz wypełniać rozkazy! Może trzeba ci o tym przypomnieć!

– Ja ci, kurwa, zaraz wypełnię rozkaz – warknął Milford, sięgając do pasa.

Simon Scambler zerwał się z miejsca, załamując ręce.

– Proszę! Powinniśmy być wszyscy przyjaciółmi! Powinniśmy pracować razem!

Milford odwrócił się do niego.

– Zawrzyj gębę, cudaku! Słyszałem, coś wyprawiał w Norwich, od jednego z tamtejszych chłopaków. – Jak wielu mężczyzn po zbyt dużej ilości alkoholu robił się złośliwy i agresywny. – Nazywają cię Smoluch. Łazisz po okolicy i śpiewasz. No już, zaśpiewaj nam coś!

Scambler patrzył na niego przez chwilę, a ja już myślałem, że wybuchnie płaczem. On jednak odszedł o kilka kroków od ognia i zaczął śpiewać. Słyszałem już kiedyś tę pieśń; był to stary niemiecki utwór zatytułowany Jeruzalem. Należało ją wykonywać przy akompaniamencie lutni, lecz czysty, piękny głos Scamblera wystarczył, by położyć kres kłótni. Słyszę wciąż, jak śpiewa, widzę jego profil na tle gwiazd i półksiężyca, iskry strzelające z ogniska w tle.

Moje życie się odmienia,

odkąd ujrzały me grzeszne oczy

tę wspaniałą krainę cudów,

bym żył godnie i uczciwie.

Spełniło się to, czego najbardziej pragnąłem,

Przybyłem do miejsca, gdzie

chodził Bóg w ludzkiej postaci.

Pięknej, bogatej i szlachetnej krainy,

jakiej jeszcze nigdy nie widziałem.

Tyś nad inne lądy wywyższona,

Ty słyniesz wielkimi cudami!

Tu panna porodziła syna,

Pana anielskich zastępów,

Czyż to nie cud na cudy?

Gdy pieśń dobiegła końca, przy ognisku zapadła cisza. Po chwili Hector Johnson zaczął klaskać, a potem dołączyli do niego pozostali. Simon Scambler stał w bezruchu i mrugał, zdumiony i uradowany.

– Idę spać – burknął Milford.

Jeden po drugim wszyscy zaczęli się rozchodzić do szałasów.

Natty podszedł do Scamblera i położył mu dłoń na ramieniu.

– Uratowałeś sytuację.

– To prawda – przyznałem.

Simon Scambler uśmiechnął się z zachwytem, jakby rzeczywiście był w Jerozolimie.

Barak pokręcił głową.

– Im szybciej nadejdzie ta armia, tym lepiej. Nie ma nic gorszego niż czekanie.

– Chyba nie będziemy musieli długo czekać – odpowiedziałem cicho.

Rozdział sześćdziesiąty drugi

Był wtorek, trzydziesty lipca. Zwiadowcy donieśli, że siły Northamptona dotrą do Norwich następnego ranka. Pogoda znów się zmieniła – zrobiło się parno i wilgotno – gdy dołączyliśmy z Barakiem do tłumu zebranego pod Dębem Reformacji, by wysłuchać przemówienia braci Kettów i kapitana Milesa. Ci, którzy mieli nazajutrz walczyć, stali w równych szeregach pod dowództwem oficerów: łucznicy, włócznicy i artylerzyści. Armaty zamierzano ściągnąć dziś w dół zbocza i ustawić przed mostem Bishopsgate.

William Kett zabrał głos jako pierwszy; mówił o potężnym ciosie, jaki buntownicy zadadzą wrogiej armii.

– Pomyślcie, jak daleko zaszliśmy od Wymondham w ciągu zaledwie trzech tygodni! Wśród tych, którzy maszerują teraz przeciwko nam, są nasi starzy wrogowie, szlachcice, ludzie tacy jak Paston i Southwell… – Na dźwięk nazwiska tego drugiego tłum zareagował głośnym buczeniem; ktoś krzyknął, że jego papistowską lady Marię powinno się wywlec z jej kryjówki w Kenninghall. William zignorował ten okrzyk i zawołał: – Gdzie jest ten kłamliwy urzędnik, John Flowerdew?! Ukrywa się w Londynie! Jest mądrzejszy od swoich towarzyszy i rozumie, że ta armia nigdy, przenigdy nie zdoła nas pokonać!

Następnie przemawiał Robert, wykorzystując całą swoją siłę przekonywania oraz charyzmę i gestykulując energicznie. Wkrótce jego twarz i krótka siwa broda były mokre od potu, którego nawet nie próbował ocierać.

– Nazwali nas zdrajcami! Ale to oni są zdrajcami, bo my byliśmy zawsze wierni królowi Edwardowi! – Przerwał na moment, czekając, aż ucichną okrzyki entuzjazmu. – Kiedy już nasi wrogowie poniosą klęskę, nasze krzywdy zostaną naprawione. Nigdy nie zapominajcie o tych krzywdach! Stałe komisje powstałe z królewskiego nadania będą się zajmować wszystkimi nadużyciami, a my będziemy mieli w nich swój głos!

Tłum znów odpowiedział wiwatami i oklaskami, choć zauważyłem, że niektórzy, zwłaszcza ci najbiedniejsi i najmłodsi, robią to bez większego przekonania.

Kett otarł czoło i zwrócił się do Johna Milesa:

– Teraz kapitan Miles powie kilka słów o naszej strategii.

Miles wystąpił na przód podwyższenia. Jego twarz była poważna i zacięta.

– Ludu Mousehold Heath, nasi szpiedzy z armii Northamptona donoszą, że zamierza on najpierw oblegać Norwich, a dopiero potem uderzyć na nas. To dobrze, możemy zamknąć go tam w potrzasku, nękać jego siły, a potem zaatakować przez rzekę przy moście Bishopsgate! Popełnił błąd, postąpiłby bowiem rozsądniej, atakując najpierw obóz, choć mamy nad nim przewagę wysokości. Nie będę ukrywał, że jest przy nim kilku doświadczonych dowódców, są szumowiny z norfolskiej szlachty, a także włoscy najemnicy, którzy ubierają się jak papugi, ale są dobrymi żołnierzami. My jednak mamy ponad pięć tysięcy ludzi gotowych do walki, broń i armaty, które potraficie już obsługiwać. Przewyższamy ich liczebnie aż trzykrotnie. Przede wszystkim jednak mamy naszą sprawę! Idźcie więc, poćwiczcie dziś jeszcze, bo jutro walczymy!

Odpowiedziały mu ponownie głośne wiwaty, które wznosili również Natty i Hector Johnson. Gdy przemówienia dobiegły końca, Barak i ja zaczęliśmy się oddalać, ale Kett zawołał do mnie ostrym głosem:

– Komisarzu Shardlake! Proszę za mną do mojej kwatery!

Wymieniłem zdumione spojrzenia z Barakiem, po czym ruszyłem do starej kaplicy. Wielu innych również szło w tę stronę: Michael Vowell, Hector Johnson, Edward Brown, Peter Bone i Toby Lockswood, który wyraźnie unikał mojego wzroku, oraz oczywiście bracia Kettowie i John Miles. Wszyscy, jak sobie przypomniałem, którzy brali udział w naradzie przed szturmem na Norwich.

Gdy znaleźliśmy się w kaplicy Świętego Michała, Robert Kett pokazał nam gestem, byśmy przeszli do jego stołu. Zaciągnął grubą zasłonę oddzielającą stół od urzędników pracujących w sali i poprosił wszystkich, by usiedli.

Przez chwilę wodził spojrzeniem po naszych twarzach, po czym oznajmił:

– Żona i dzieci kapitana Milesa oraz ich przyjaciele zostali pojmani w swojej kryjówce w londyńskiej dzielnicy Bishopsgate i osadzeni w więzieniu. Wysłannik Rady przywiózł wczoraj wiadomość i opisał dokładnie, gdzie ich znaleziono. Powiedział, że wszyscy zostaną uwolnieni, pod warunkiem że kapitan Miles natychmiast się podda.

Miles podniósł głowę. Jego twarz była blada i wymizerowana.

– Odmówiłem – oznajmił. – Kiedy wyjeżdżałem z Londynu, moja kochana żona powiedziała, że tak muszę postąpić, jeśli ich znajdą.

Robert Kett uderzył pięścią w stół.

– A jedyny raz, kiedy kapitan Miles przypadkowo wspomniał o miejscu ich pobytu, miał miejsce podczas spotkania przed przyjazdem herolda. Uczestniczyliście w nim… – powiódł spojrzeniem po naszych twarzach – tylko wy!

Przy stole zapadła na chwilę cisza. W końcu przerwał ją Toby Lockswood.

– Być może znaleźli ich szpiedzy w Londynie. Czy wysłannik mówił, że było inaczej?

– Nie, ale to oczywiste, że podejrzenia padają również na was. Czy którykolwiek z was mówił komuś coś o żonie Johna Milesa? – Spojrzał na mnie. – Pana przyjaciel Barak?

– Nie rozmawiałem o tym ani z nim, ani z kimkolwiek innym.

– Ja też nie – oświadczył Michael Vowell. – Co by mi z tego przyszło?

– I ja nic o tym nie mówiłem – odezwał się Hector Johnson lekko drżącym głosem. – Byłem lojalny od samego początku. Ryzykowałem życie podczas szturmu na Norwich. Wie pan o tym, kapitanie Kett.

Toby Lockswood spojrzał na mnie.

– Pan Shardlake jest tutaj jednym szlachcicem, który mógłby zyskać na naszej porażce.

Robert Kett ponownie uderzył w stół.

– Równie dobrze można powiedzieć, że ja i mój brat jesteśmy tu jedynymi właścicielami ziemskimi! Ale masz rację, Lockswood, do zdrady mogło dojść w Londynie. – Raz jeszcze zmierzył wszystkich spojrzeniem. – Pamiętajcie jednak, że dopóki ta sprawa nie zostanie wyjaśniona, wszyscy jesteście podejrzani.

Nikt się nie poruszył.

– Wracajcie do swoich obowiązków. Panie Shardlake, trzeba jeszcze przeprowadzić kilka procesów złodziei. Dołącz, proszę, do pana Doughty’ego pod Dębem Reformacji. Chcę mieć to z głowy przed bitwą.

Wyszliśmy z kaplicy Świętego Michała w milczeniu. Hector Johnson nie mógł powstrzymać łez na myśl, że jest podejrzany.

Wróciłem pod Dąb ze spuszczoną głową, głęboko zaniepokojony tym, że należę do grona podejrzanych. Toby Lockswood skorzystał oczywiście z okazji, by mnie pogrążyć, cieszyłem się więc, że Kett go osadził. Jeśli zdrady dopuścił się jeden z nas, to kto? Nie bracia Kettowie i na pewno nie stary Hector Johnson. A wszyscy pozostali – Edward Brown, Michael Vowell oraz Toby Lockswood – byli oddani sprawie od samego początku. Słabiej znałem Petera Bone’a, wiedziałem jednak, że całym sercem popiera Wspólnotę. Przyszło mi do głowy, nie po raz pierwszy zresztą, że po utracie najbliższych Toby’emu Lockswoodowi mogło się pomieszać w głowie, chociaż od tamtego czasu był jeszcze mocniej oddany sprawie, nie wyobrażałem więc sobie, by mógł ją zdradzić. Pomyślałem, że pewnie znów znajdę się pod obserwacją, ale nie miałem niczego do ukrycia.

Tego ranka praca pod Dębem tylko mnie przygnębiała, męczyła mnie też ciężka toga, którą musiałem nosić w upale i duchocie. Niebo było jednolicie szare – nadchodziła burza. Kolejni złodzieje zostali uznani za winnych; tylko w kilku przypadkach oskarżenie oddalono ze względu na brak dowodów. Na wydalenie z obozu skazano również kilku awanturników, niemal wyłącznie młodszych mężczyzn. Później, gdy oddalaliśmy się od Dębu, Doughty powiedział mi, że na jutrzejszą bitwę został mianowany dowódcą kompanii; jak wielu przedstawicieli secin miał swój udział w organizowaniu zaciągów w swojej okolicy.

– Wyślę paru bogatych szlachciców po odbiór ich nagrody w piekle – powiedział. Byłem zaskoczony jego gwałtownością, nim jednak zdążyłem coś powiedzieć, dodał: – Postanowili nas zaatakować, choć chcemy tylko pokoju i sprawiedliwości. Zapłacą za to.

Wróciłem do kręgu szałasów na obiad. Wszyscy mężczyźni ze Swardeston poszli na szkolenie, tylko pani Everneke, Barak, Josephine i Myszka siedzieli przed szałasami i wachlowali się kawałkami kory. Josephine powiedziała mi, że Edward poszedł do Norwich, zapewne by przygotować naszych sprzymierzeńców w mieście. Gdy musiała iść do latryny, poprosiła mnie, bym potrzymał Myszkę. Dziewczynka była zmęczona upałem i markotna. Zaczęła płakać, umilkła jednak, gdy przytuliłem ją mocniej. Kiedy jej matka wróciła, wyglądała na zmęczoną.

– Dobrze się czujesz? – spytałem.

– Tak. – Uśmiechnęła się smutno. – Wygląda na to, że dobrze zrobiłam, opuszczając Norwich, prawda?

– Z pewnością.

Spojrzała mi prosto w oczy.

– A co będzie, jeśli przegramy, a oni przyjdą tu po zdobyciu miasta?

Szukając chwili wytchnienia, po obiedzie mimo upału wybrałem się na spacer. Poszedłem tam, gdzie Simon Scambler i kilku innych tresowali konie, próbując uspokoić te najbardziej zdenerwowane. Scambler, zwykle niezdarny, jeździł konno równie umiejętnie, jak śpiewał, jakby właśnie do tego się urodził. Przystanąłem i oparłem się o gruby drewniany płot otaczający padok. Chłopak podjechał do mnie i zatrzymał konia.

– Świetnie sobie radzisz – pochwaliłem go. – Będziesz prowadził konie do Norwich?

– Tak, po południu będą przeciągać armaty w dół zbocza, a potem mam się zaopiekować końmi. – Przełknął głośno ślinę i dostrzegłem w jego oczach głęboki niepokój.

– Wszystko będzie dobrze – zapewniłem go.

– Boję się… – zaczął, lecz zaraz umilkł.

– Dalszego rozlewu krwi?

– Wciąż myślę o tym, że… mogę zginąć… A co, jeśli wszystko, co mówili w kościele, do którego chodzi ciotka, okaże się prawdą? I trafię do piekła, bo wyrzekłem się prawdziwej religii?

– Kiedy dorastałem, wciąż wyznawano w Anglii starą wiarę katolicką – odezwałem się cicho. – I choć może trudno ci w to uwierzyć, uważałem, że jestem do niej powołany. Potem zaczęły się zmiany, za króla Henryka kazano nam wierzyć najpierw w jedną rzecz, a rok później już w inną. Teraz mamy protestanckich radykałów. Dlaczego wiara twojej ciotki miałaby być bardziej prawdziwa niż inne? – Uśmiechnąłem się. – Prowadzisz pobożne, dobre życie. Myślę, że to wciąż się liczy. Nikt chyba nie zasługuje na piekło… jeśli w ogóle istnieje… w mniejszym stopniu niż ty.

– Dziękuję, panie Shardlake. Postaram się to zapamiętać.

Gdy powoli wracałem do szałasu, minąłem mężczyzn kopiących nową latrynę i ze zdziwieniem znów dostrzegłem między nimi Petera Bone’a.

Podniósł wzrok i zmrużył na moment oczy.

– Szczęść Boże, panie Shardlake. Jak pan widzi, znów muszę się zajmować kopaniem.

Mówił przyjaznym tonem, wyczuwałem w nim jednak pewną rezerwę: podobnie jak ja był teraz podejrzanym w sprawie rodziny kapitana Milesa, może więc nie powinienem się temu dziwić.

– Myślałem, że będzie pan na szkoleniu, tutaj albo w Norwich.

– Mam kłopoty ze stopami – odparł. – Zostałem więc tutaj i kopię – wyjaśnił, ocierając pot z czoła.

– Tu będzie pan przynajmniej bezpieczniejszy – zauważyłem. – A latryny bardzo się przydają. W obozie jest czysto i nie roznoszą się żadne choroby.

– Być może, wolałbym jednak walczyć. Jestem gotowy na śmierć. Po śmierci sióstr i zamknięciu interesu nie mam już po co żyć. – Spojrzał na mnie z nagłą złością. – Być może gdy wygramy, protektor przystanie na zmiany, które proponujemy. Wtedy będzie jakaś nadzieja.

– Tak, być może.

Odwrócił się i wrócił do kopania.

Rozdział sześćdziesiąty trzeci

Następnego ranka, w ostatni dzień lipca, niebo wciąż zasnuwały szare chmury, a wilgotny upał jeszcze przybrał na sile. Zostałem w obozie z Barakiem, który wyznał mi, że jakaś cząstka jego duszy pragnie dołączyć do walki. Zarówno tego dnia, jak i później poznawałem przebieg bitwy tylko dzięki wiadomościom z drugiej ręki, z jednym makabrycznym wyjątkiem. Tego pierwszego ranka wielebny Conyers i inni kapłani udzielali pod Dębem Reformacji i w innych częściach obozu komunii świętej – według nowego angielskiego obrządku – tym, którzy mieli wkrótce ruszyć do walki. Już wcześniej ciągnęło mnie do Conyersa; wiedziałem, że będzie miał poważne kłopoty, kiedy jego przełożeni dowiedzą się, że przed bitwą udzielał komunii ludziom z Mousehold Heath. Teraz, gdy podawał hostię ustawionym w długiej kolejce mężczyznom, którzy wiedzieli, że mogą nie dożyć wieczora, rzuciła mi się w oczy jego łagodność i szczerość. W kolejce czekających dojrzałem Natty’ego i Hectora Johnsona. Barak trzymał się od nich z dala, bo zawsze chciał mieć jak najmniej wspólnego z religią.

Minęło już sporo czasu, odkąd sam ostatnio przyjmowałem komunię, i to jeszcze według starego obrzędu. W ostatnich latach rządów starego króla robiłem to ze względów politycznych, by dowieść swojego posłuszeństwa. Teraz jednak sięgnąłem myślami jeszcze dalej w przeszłość, do czasów poprzedzających mój luterański radykalizm, gdy byłem dzieckiem i żarliwym wyznawcą – jak wszyscy w tamtych latach – starej religii katolickiej. Pamiętałem te chwile, które wtedy wydawały mi się tak wyjątkowe i czyste, gdy przyjmowałem opłatek, ciało Chrystusa, i przez moment czułem mistyczną jedność z Bogiem. Zaskoczyłem samego siebie tymi wspomnieniami, bo myślałem, że dawno już wymazałem z pamięci takie uczucia, po tym, jak byłem świadkiem straszliwych rzeczy dokonywanych w imię Boga zarówno przez katolików, jak i protestantów. Przeszedłem jednak przez plac udeptany tysiącami stóp i stanąłem w kolejce. Przez moment było mi wstyd, nie należałem bowiem do tych, którzy wkrótce mieli stanąć twarzą w twarz ze śmiercią, lecz nie cofnąłem się.

Kiedy nadeszła moja kolej, wielebny Conyers podał mi chleb i wino, mówiąc: „Ciało Pana Naszego Jezusa Chrystusa, które zostało wydane za ciebie, niech zachowa twe ciało i duszę na życie wieczne. Krew naszego Pana Jezusa Chrystusa, która została przelana za ciebie, niech zachowa twoje ciało i duszę na życie wieczne”. Znów poczułem coś dziwnego, coś mistycznego, jedność z czymś spoza tego świata. Spojrzałem na twarz wielebnego; skinął głową i obdarzył mnie zaskakująco miłym uśmiechem. Gdy odszedłem na bok, przelotne uczucie sprzed chwili ustąpiło, lecz pozostawiło po sobie coś w rodzaju posmaku.

Poszedłem na skraj skarpy, gdzie zgromadziło się wiele starszych mężczyzn i kobiet oraz buntownicy ranni podczas szturmu na Norwich. Był tam Barak, nie widziałem jednak nigdzie Josephine. Powiedział mi, że została w szałasie z Myszką, próbując oderwać się od myśli o tym, co może spotkać Edwarda. Po chwili pojawiły się setki mężczyzn uzbrojonych we włócznie, halabardy i łuki. Kiedy ruszyli w dół stromego zbocza, zauważyłem, że jeden z oddziałów prowadzi Hector Johnson. Potem nadjechały armaty; konie przytrzymywały od tyłu lawety, podczas gdy mężczyźni z przodu układali lufy na łożu. Scambler był wśród tych, którzy zajmowali się końmi. Następnie ze wzgórza zjechali jeźdźcy z pikami, a za nimi pojawili się poważni Robert i William Kettowie oraz witany głośnymi wiwatami John Miles. Ku miastu nadciągało coraz więcej zbrojnych, w sumie prawie tysiąc, i ustawiali się w szyku u podnóży zbocza, po naszej stronie rzeki.

Czekali tam cały dzień. Wciąż nic się nie działo, zdrzemnąłem się więc na chwilę. Obudziła mnie Josephine, która przyszła na skarpę z Myszką w ramionach, kiedy jednak powiedziałem jej, że niczego nie widziałem, wróciła do obozu. Chwilę później Barak obudził mnie kuksańcem i pokazał coś dziwnego – burmistrz Codd dosiadający konia i otoczony przez kilku naszych jeźdźców zjechał szybko w dół zbocza, przegalopował przez most Bishopsgate i wpadł do miasta.

O tym, co zaszło w Norwich, usłyszałem wieczorem od Edwarda Browna – wpadł na chwilę do żony, by potem wrócić do miasta. Opowiedział nam o wszystkim przed swoim szałasem, obejmując ramieniem Josephine, która trzymała na rękach śpiącą Myszkę.

– Przekradłem się do miasta wczoraj wieczorem, tam gdzie rozpada się północny mur. Wszyscy nasi ludzie zebrali się w porzuconych domach szlachciców. Czekaliśmy całą noc i cały poranek. W końcu w południe zobaczyliśmy z kościelnej wieży nadchodzącą armię. Tysiąc pięciuset zbrojnych, przerażający widok, muszę przyznać. Zdaje się, że mniej więcej tylu ludzi wysłali do walki z buntownikami w hrabstwie Oksford. Zatrzymali się milę przed Norwich, a potem wysłali do bramy Świętego Szczepana mężczyznę w złotych szatach z kilkuosobową eskortą.

– Następny herold? – spytałem.

– Tak. Później posłańcy jeździli przez kilka godzin tam i z powrotem. Najwyraźniej herold żądał kapitulacji miasta, ale Augustine Steward, który wyszedł mu na spotkanie, powiedział, że zgodę na kapitulację musiałby wyrazić burmistrz Codd.

– Myślałam, że ten biedny półgłówek jest uwięziony w pałacu Surrey – wtrąciła Josephine.

– Był, ale zabrano go do Norwich, żeby wyraził zgodę na kapitulację – odpowiedział z uśmiechem Edward. – Właśnie tego chcieliśmy: żeby przed zachodem słońca armia Northamptona została zamknięta w mieście.

– Widzieliśmy, jak Codd zjeżdżał ze wzgórza – odezwał się Barak. – Zastanawialiśmy się, co się dzieje.

– Codd przystał na kapitulację, a wtedy Augustine Steward wyszedł za mury i wręczył miecz, symbol władzy nad miastem, Northamptonowi, chudemu, małemu rudzielcowi, któremu towarzyszył młody hrabia Sheffield. Młodziak miał strasznie ważną minę, jakby był nie wiadomo jakim wojownikiem, choć słyszałem, że kiedyś oszpecił kobietę, kochankę krewnego, żeby ten się z nią więcej nie zadawał. Tak czy inaczej, cała armia wjechała do miasta. Widziałem kilkuset tych Włochów, ubranych raczej na festyn niż do bitwy; mieli kolorowe kaftany z rozcięciem odsłaniającym podszewkę i wielkie hełmy z pawimi piórami. Ale trzeba przyznać, że ich umiejętności jeździeckie są imponujące i przez cały czas trzymali idealny szyk. – W głosie Edwarda pojawiła się nagle nuta pogardy. – A za nimi jechali wielcy właściciele ziemscy z Norwich: sir John Clere, sir Henry Bedingfeld, sir Richard Southwell.

– Southwell? – zapytałem. Więc jednak przyjechał.

– Ma bliskie kontakty z Radą i jest chyba najpotężniejszym arystokratą w Norfolk. Wniósł miecz władzy do miasta przed Northamptonem.

Przypomniałem sobie Southwella z tamtego dnia, gdy widziałem go wychodzącego z kaplicy Świętego Michała, a także to, co Robert Kett powiedział mi o układzie, który Southwell zawarł, by chronić lady Marię i swoje posiadłości. Z pewnością nie chciałby, żeby ludzie poznali tę historię. Miał jednak odwagę powrócić tutaj z armią.

– Mieszkańcy nie stawiali oporu? – spytał Barak.

– Nie. Northampton i inni przywódcy poszli na kolację do domu Augustine’a Stewarda. Wszyscy byli umęczeni podróżą z Londynu w tym upale, nawet ich konie. A co do oporu, to wkrótce się pojawi. – Edward uścisnął Myszkę, którą wziął przed chwilą na ręce, po czym zwrócił się do żony: – Muszę już wracać, kochana. Ale nie martw się, wszystko jest dobrze zaplanowane.

Skończywszy kolację przy ognisku, wyjechał. Josephine oznajmiła ze znużeniem, że położy małą do łóżka i sama spróbuje zasnąć, po czym poszła z córką do szałasu. Barak też był zmęczony, więc tuż po zmierzchu udałem się samotnie na nasz punkt obserwacyjny i tam pół godziny później byłem świadkiem jedynego – o ile mi wiadomo – aktu okrucieństwa, jaki miał miejsce w obozie na Mousehold Heath. Słysząc odgłosy szamotaniny i gniewne okrzyki w obcym języku, odwróciłem się i zobaczyłem krzepkiego młodego mężczyznę w stroju, jaki opisał niedawno Edward Brown – kolorowym kaftanie i hełmie ozdobionym pawimi piórami – wleczonego przez kilku zbrojnych z obozu. Jeden miał zakrwawioną twarz, inny ramię przewiązane kawałkiem materiału. Dołączyłem do tłumu zwabionego hałasem.

– Patrzcie, kogo znaleźliśmy! – zawołał młody mężczyzna z jasnymi włosami.

– Kto to jest? – spytała ze zdumieniem jakaś kobieta. – Żongler czy co?

– Skurwysyn, a nie żongler – odparł młodzieniec z pogardą. – Poszliśmy w dwunastu na zwiad po północnej stronie miasta i znaleźliśmy tam grupę tych włoskich łajdaków. Pogoniliśmy ich i dopadliśmy tego. Wcale nie biją się tak dobrze, jak mówią ludzie.

Więzień wyrzucił z siebie strumień gniewnych włoskich słów, za co został dźgnięty włócznią.

– Przestań trajkotać! – Włócznik ściągnął z głowy Włocha hełm i wyrwał z niego pióra. – To mi się przyda, chroni lepiej niż ta stara salada.

– Rozbierzcie go! – zawołał jasnowłosy mężczyzna. – Ich dowódcę nazywają Malatesta, co podobno znaczy „złe jaja”. Zobaczymy, jak wyglądają jego jaja!

Przyjaciele młodzieńca i niektórzy z gapiów śmiali się głośno, gdy zrywano z jeńca bogate szaty i rzucano na ziemię, podobnie jak chwilę później poplamioną potem bieliznę. Włoch został całkiem nagi; jego potężnie umięśnione ciało znaczyły liczne blizny, ślady bitew i potyczek, które stoczył do tej pory. Zakrył dłońmi przyrodzenie, ale dwaj mężczyźni odciągnęli jego ręce i zajrzeli mu między nogi.

– Zwyczajny kutas i jajca – powiedział jeden z nich, rozczarowany.

– Wstydzilibyście się! – krzyknęła pani Everneke, która dołączyła właśnie do tłumu.

– Zamknij jadaczkę, stara jędzo, albo tak cię palnę, że popamiętasz! – wrzasnął na nią mężczyzna z okrwawionym ramieniem. Wskazał na swoją ranę. – Zobacz, co mi zrobił!

Rozejrzałem się z niepokojem w nadziei, że zamieszanie zwabi tu któregoś z dowódców.

– Co chcecie z nim zrobić? – spytał ktoś. – Zamknąć go w pałacu Surrey?

Jasnowłosy młodzieniec uśmiechnął się paskudnie.

– Nie, powiesimy go na murach! – Odwrócił się do Włocha i nakreślił w powietrzu kształt szubienicy. Najemnik otworzył szeroko oczy.

Jeden z towarzyszy blondyna nie był przekonany do tego pomysłu.

– Narobimy sobie kłopotów! – zawołał.

– Ilu dobrych ludzi z Norfolk zabiły te skurwysyny? Nie rób nam tu scen, Jimmur!

– Kapitan Kett będzie zły! – krzyknął starszy mężczyzna z tłumu. – Zamykamy jeńców, a nie zabijamy ich.

Nie miałem ochoty wtrącać się do tego sporu w obawie, że wzbierający gniew młodych rebeliantów zwróci się przeciwko mnie. Przemogłem się jednak i zrobiłem krok w ich stronę.

– Ten człowiek ma rację – powiedziałem. – Kapitan Kett polecił zamykać jeńców w więzieniu, a nie zabijać.

– Wiem, kim jesteś! – zawołał mężczyzna z zakrwawionym ramieniem. – Jesteś tym pierdolonym garbatym prawnikiem. To przez ciebie mój kumpel Silas wyleciał z obozu za kradzież. Jesteś jednym z tych pieprzonych szlachciców, choć teraz nie wyglądasz lepiej od nas. Więc chcesz go bronić? Tego skurwysyna cudzoziemca, który przyjechał tu, żeby nas zabijać za pieniądze?

– Kapitan Kett będzie zły.

– Kapitana Ketta tu nie ma – warknął jeden z mężczyzn. – Powiesić tego Italca!

Zaczęli ciągnąć jeńca za sobą. Ktoś z tłumu podkradł się do rzeczy Włocha i ukradł jego buty, ktoś inny zabrał kaftan i rajtuzy, a jeden z żołnierzy przywłaszczył sobie stalowy napierśnik. Nie pozostało mi nic innego, jak iść za buntownikami i patrzeć, jak wleką szarpiącego się Włocha w stronę pałacu Surrey. Wkrótce wszyscy zniknęli za wysokimi murami. Kilka minut później jeniec pojawił się na szczycie muru, z pętlą zarzuconą na szyję. Drugi koniec sznura przywiązano do jednego z kamiennych posągów zdobiących blanki. Ktoś pchnął nagiego Włocha od tyłu, ten poleciał w dół, pętla zacisnęła się na jego szyi i natychmiast złamała mu kark. Wszystko stało się bardzo szybko.

Tłum gapiów wzniósł radosny okrzyk.

– Czy to wojna robi coś takiego z ludźmi? – zwróciła się do mnie pani Everneke.

– Z niektórymi – odparłem. Spojrzałem w dół zbocza, gdzie nasi ludzie rozpalali właśnie ogniska. Z oddali dobiegł przytłumiony pomruk burzy.

Rozdział sześćdziesiąty czwarty

Po tym, co wtedy zobaczyłem, nie mogłem w nocy zasnąć. Siedziałem na małym trawiastym kopcu na zboczu wzgórza i patrzyłem na Norwich. To była ciemna noc; chmury zakryły księżyc i gwiazdy. Co jakiś czas jedna z naszych armat strzelała do miasta, rozrywając noc hukiem i błyskiem. Krótka chwila wyciszenia i pokoju, którą przeżyłem rano po komunii, wydawała mi się teraz niewyobrażalnie odległa. Dostrzegłem w oddali wielkie ognisko, rozpalone chyba na rynku, i zaraz potem usłyszałem raczej, niż zobaczyłem, gwałtowne starcie. Aż podskoczyłem, przestraszony, gdy nasze armaty zasypały nagle most Bishopsgate gradem kul. Później rozległy się odległe wrzaski, gdy – jak dowiedziałem się następnego dnia – nasi przypuścili szturm na most. Zrozumiałem, jaki był zamiar przywódców obozu: mieszkańcy Norwich znali ulice swego miasta jak własną kieszeń, więc w odróżnieniu od żołnierzy Northamptona mogli się po nich swobodnie poruszać nawet w gęstych ciemnościach. Oparłem głowę na dłoniach, myśląc o Simonie Scamblerze i Nattym, Hectorze Johnsonie i Edwardzie Brownie.

Po jakimś czasie odległy hałas ucichł. Czekałem na letni świt, wydawało się jednak, że ten zwleka przez całą wieczność, podobnie jak burza; słyszałem bowiem tylko kolejne odległe grzmoty. Być może w końcu miała nas ominąć.

Gdy zrobiło się na tyle jasno, że mogłem dojrzeć podnóże zbocza, uświadomiłem sobie z przerażeniem, że nasz szturm się nie powiódł. Na dole kłębił się tłum ludzi z obozu. Wielu z nas zeszło niżej, by lepiej widzieć, co się tam dzieje. Zobaczyliśmy opatrywanych rannych i białe twarze zmarłych ułożonych na trawie. Uświadomiłem sobie jednak, że podobnie jak podczas poprzedniego szturmu na Norwich, znaczna część armii rebeliantów czekała w odwodzie. Z północnej części miasta, od bramy Pockthorpe, dobiegł dźwięk trąbki i strumień zbrojnych z obozu zszedł ze zbocza. Nagle na nowo rozpoczął się ostrzał z naszych armat, potężniejszy niż poprzednio, wymierzony, jak mi się wydawało, w mury Wielkiego Szpitala, które na moich oczach runęły. Wtedy kilka tysięcy ludzi przeszło po moście i wbiegło do miasta. Początkowo nie mogłem zrozumieć, dlaczego wybrano właśnie taki cel ostrzału, potem jednak stało się to dla mnie oczywiste: Holme Street z jednej strony ograniczały normańskie mury katedry, a z drugiej Wielki Szpital. Armia Northamptona mogłaby bez trudu zamknąć nas tutaj w potrzasku, ale gdy szpitalne mury legły w gruzach, zyskaliśmy dostęp do rozciągających się za nimi pól. Ludzie mieszkający w budynkach obok szpitala nie mieli szans na przeżycie, chyba że ostrzeżono ich wcześniej o ataku.

Widziałem, jak jakieś trzy tysiące ludzi – nasze odwody – pędzą w dół zbocza i przez most na spotkanie z siłami Northamptona. Wiele domów przy Holme Street stało w ogniu, choć nie wiedziałem, czy podpalono je celowo, czy było to dzieło przypadku. Nasi atakowali; widziałem, jak tłum przesuwa się na zachód, do St Martin’s Plain, gdzie walka trwała jeszcze przez długi czas. Około południa siły Northamptona w końcu musiały ustąpić, bo zobaczyłem, jak nasi ludzie biegną wielką falą na Tombland, a potem w stronę zamku.

Późnym popołudniem ludzie zaczęli wracać do obozu; wlekli się w górę zbocza, ciągnąc za sobą broń, znużeni i kulejący, pokryci krwią i brudem. Było ich mniej niż poprzedniego dnia, gdy schodzili ze wzgórza, więc początkowo przestraszyłem się, że ponieśliśmy duże straty, później jednak Natty powiedział mi, że wielu naszych zostało w Norwich z braćmi Kettami, by utrzymać miasto i opatrzyć rannych. To od niego dowiedziałem się, że zginęło około czterystu rebeliantów i mniej więcej o połowę mniej żołnierzy z armii Northamptona, która po przegranej bitwie uciekła. Gdy zapadał zmierzch, siedzieliśmy wraz z wieloma innymi na wzgórzu i patrzyliśmy na Norwich. Przy Holme Street wciąż szalał ogień, widziałem też mniejsze pożary w innych częściach miasta. Pamiętałem, że spora część Norwich spłonęła w wielkim pożarze przed trzydziestu laty, i obawiałem się, że teraz może wydarzyć się to samo. Dołączyła do nas Josephine z Myszką. Po raz pierwszy od dziesięciu dni wydawała się spokojna, Natty doniósł bowiem, że widział Edwarda całego i zdrowego w towarzystwie Michaela Vowella i Toby’ego Lockswooda, którzy chyba również nie odnieśli ran, w grupie zgromadzonej wokół Roberta Ketta przy katedrze. Edward zawołał do Natty’ego, by przekazał jego żonie, że nic mu nie jest, miasto zostało zdobyte, a armia Northamptona uciekła.

Myszka zasnęła mi na kolanach, gdy Natty opowiadał cicho, jak wyglądała bitwa z jego perspektywy.

– Nie brałem udziału w pierwszym ataku, tym nocnym. Byli tam głównie ludzie dobrze znający miasto, którzy mogli się łatwo poruszać po ciemnych ulicach. Duża część armii Northamptona obozowała na rynku, palili tam ogromne ognisko, żeby widzieć przynajmniej wyloty okolicznych ulic. Reszta żołnierzy patrolowała miasto.

Przypomniałem sobie, że gospoda Isabelli Boleyn i Chawry’ego stała przy rynku.

– A co z ludźmi z budynków wokół rynku? – spytałem.

– Zrobili to, co zrobiłby pewnie każdy na ich miejscu: zamknęli drzwi i okiennice. Z tego, co wiem, nikomu z nich nie stała się krzywda. Armia Northamptona była kompletnie zaskoczona, kiedy nasi zaczęli krzyczeć „Do broni, do broni!”, żeby ich nastraszyć. Mimo ciemności, która dawała nam przewagę, wielu naszych jednak zginęło, a tamci stracili tylko kilku ludzi.

Opowiadając, Natty zerkał co jakiś czas na pałac Surrey, na którego murach wciąż wisiało nagie ciało Włocha. Powiedziałem mu, co spotkało najemnika.

Wzruszył ramionami.

– Zabili wielu naszych – rzucił.

Josephine westchnęła ciężko.

– Wojna zmienia ludzi, widziałam to jako dziecko we Francji. Stają się brutalni. – Spojrzała w dół, na pożary w Norwich. – I palą domy, tak jak wioskę moich rodziców.

Przez chwilę wszyscy milczeliśmy, ale w końcu Natty podjął przerwaną opowieść:

– Rano przypuściliśmy główny atak. Najpierw jednak nasi przyjaciele w mieście powiedzieli Northamptonowi, że duża grupa buntowników zebrała się przy bramie Pockthorpe. Mieliśmy nadzieję, że da się nabrać i skieruje tam część swoich sił. Wysłał jednak tylko kilku, z heroldem i jego trębaczem. Na głos trąbki część naszych zeszła ze wzgórza. Herold obiecał ułaskawienie, jeśli się rozejdziemy, ale usłyszał w odpowiedzi, że nie jesteśmy buntownikami, że jesteśmy wierni królowi, a to oni mają w pogardzie królewskie prawa.

– Bo tak jest – rzuciła Josephine.

Natty uśmiechnął się szeroko.

– Nieźle mu nagadaliśmy! – zawołał. – Zaraz potem zaczęliśmy ostrzał, żeby zburzyć mury szpitala. Ruszyliśmy do ataku przez most Bishopsgate. To była prawdziwa bitwa. – Zrobił krótką pauzę i dodał cicho: – Nigdy czegoś takiego nie widziałem. Bóg mi świadkiem, że nasi byli bardzo dzielni, walczyli do upadłego. Podobno pan Fulke zabił hrabiego Sheffield na Holme Street. Przedarliśmy się na Palace Plain, otwartą przestrzeń przy kościele Świętego Marcina, gdzie czekały główne siły wroga. Wystrzelili do nas z sześciu armat, a potem zaczęła się walka wręcz. Włosi radzili sobie lepiej niż angielscy żołnierze Northamptona, których w większości zwerbowali dziedzice z Norfolk, brakowało im naszej zaciętości. – Zacisnął dłonie w pięści. – To dzięki niej wygraliśmy tę bitwę. Dzięki zaciętości, przewadze liczebnej i celnym strzałom z łuków. Bogu dzięki, że spędziliśmy ten ostatni tydzień na ćwiczeniach.

Umilkł raptownie i wziął głęboki oddech. Josephine położyła dłoń na jego ramieniu, zachęcając go do kontynuowania opowieści.

– Wydawało się, że trwa to w nieskończoność: cięcie, pchanie, uderzanie i parowanie. Widziałem, jak odrąbano komuś głowę mieczem, komuś innemu ucięto nogę pod kolanem i runął na ziemię jak kłoda. – Chłopak zamknął oczy. – W końcu armia Northamptona załamała się i zaczęliśmy ich spychać w głąb ulic. Ścigaliśmy ich do rynku, a potem do zamku, aż wszyscy wybiegli przez bramy jedną wielką gromadą, razem z paroma bogaczami z Norwich. – Przerwał, by wziąć oddech, i dodał: – Zabiłem dziś czterech ludzi, jeszcze więcej raniłem.

– Wiesz, co stało się z Simonem?

Pokręcił głową.

– Widziałem go rano z końmi, potem już nie.

– A co z Hectorem Johnsonem? To on prowadził twój oddział?

Natty zamknął na moment oczy.

– Tak, i to z wielką odwagą – odparł. – Szedł w pierwszym szeregu. Obie strony starały się zabić najpierw oficerów wroga. Widziałem, jak grupa ludzi z armii Northamptona zaatakowała pana Hectora. To były oprychy Southwella, widziałem jednego z wielkim znamieniem na twarzy, Atkinsona, który według mojego przyjaciela pomagał pozbyć się ciała tego terminatora. Widziałem też kilka razy bliźniaków. Zawsze byli razem, świetnie się bili i cały czas się przy tym uśmiechali. – Westchnął ciężko. – Atkinson i kilku innych otoczyli pana Hectora Johnsona. Pan Hector bronił się dzielnie, ciął ich mieczem, ale przewrócili go na ziemię i zarąbali. – Natty przełknął głośno ślinę. – Nie ma już z nami tego dzielnego człowieka. Był prawdziwym twardzielem.

Spojrzałem pytająco na Josephine.

– Wielkim wojownikiem – wyjaśniła i opuściła głowę.

Natty ukrył twarz w dłoniach i zaczął płakać. Josephine przytuliła go do siebie. Przypomniałem sobie, jak poznałem Hectora Johnsona, gdy miał za zadanie pilnować mnie podczas marszu z Wymondham. Opowiedział mi o bitwach, w których brał udział, o utracie rodziny. Na swój szorstki sposób opiekował się Simonem Scamblerem w obozie. Miałem nadzieję, że doczeka się godnego pochówku.

– Po tej bitwie Rada będzie musiała dojść z nami do ugody, prawda? – spytała Josephine, kiedy siedzieliśmy na wzgórzu, obserwując pożary w mieście.

– Być może tak będzie – odparł Barak. – Chyba że protektor zrezygnuje z ataku na Szkocję, który planował.

– Właśnie to może zrobić – odezwałem się na tyle cicho, by mój głos nie dotarł do uszu Josephine. – A wtedy przyjdzie rozprawić się z nami.

Do tej pory nie zwracaliśmy większej uwagi na ciemniejące niebo. Nagle chmury przecięła błyskawica i wzbudziła w obozie kilka okrzyków przerażenia, a potem tuż nad naszymi głowami rozległ się potężny grzmot. W końcu z nieba lunęła potężna ulewa, gorsza jeszcze od tej sprzed dwóch tygodni; nie widziałem niczego, co znajdowało się dalej niż jard ode mnie. Josephine pochwyciła córeczkę, przytuliła ją mocno i rzuciła się razem z nami do ucieczki w stronę szałasów. Stąpaliśmy z chlupotem w wodzie, która okryła już ziemię półcalową warstwą. Na szczęście nawałnica trwała niecałą godzinę, choć i tak zdążyła narobić w obozie sporych szkód. Gdy potem wyszedłem z szałasu, niebo znów było czyste, ozdobione jaśniejącą połówką księżyca. Powietrze nabrało świeżości i zrobiło się nagle chłodne. Brodząc w kałużach, wróciłem na skarpę. Ulewa była na tyle gwałtowna, że ugasiła nawet pożary w Norwich, co ludzie wierni aktualnej władzy mieli potem uznać za znak przychylności Boga.

Nagle usłyszałem stukot kopyt i odgłosy toczących się ciężkich kół. Grupa brudnych, znużonych mężczyzn prowadziła wystraszone nieco przez burzę potężne konie, które ciągnęły sześć armat. Dostrzegłem wśród nich Simona Scamblera; głaskał najbliższego konia, choć trzęsły mu się ręce, a po policzkach toczyły łzy. Jeden z towarzyszących mu mężczyzn odwrócił się do mnie i zawołał triumfalnie:

– Armaty markiza Northamptona! Teraz są nasze!

Rozdział sześćdziesiąty piąty

Zwycięstwo nad armią Northamptona było szczytowym osiągnięciem rebelii. Choć mieliśmy wielką przewagę liczebną, zmuszenie do ucieczki przysłanej z Londynu armii, wspieranej przez najemników, należało uznać za niezwykły wyczyn ludzi, którzy w ogromnej większości jeszcze przed miesiącem nie mieli pojęcia o wojaczce. Lud Norfolk rzeczywiście wywalczył sobie wolność.

Począwszy od tego dnia, sprawy jednak zaczęły przybierać niekorzystny dla nas obrót. W drodze do Norwich armia Northamptona rozgromiła obóz w Thetford i zbiegli stamtąd buntownicy, niektórzy ranni, ściągali na Mousehold Heath. Nawet pogoda się zmieniła: po gwałtownej burzy pierwszego sierpnia zrobiło się znacznie chłodniej, z północnego zachodu ciągnął zimny wiatr, coraz rzadziej mogliśmy liczyć na słoneczne dni, a coraz częściej było pochmurnie i dżdżysto. Jak to zwykle bywa, ludzie, którzy wcześniej narzekali na upał, teraz skarżyli się na chłód i wilgoć. Po prawdzie mieszkanie w szałasach i ćwiczenie pod gołym niebem przy takiej pogodzie było uciążliwe.

Pierwszego wieczoru po bitwie i następnego dnia, gdy wyczerpani ludzie potrzebowali przede wszystkim odpoczynku, znów musieli sprzątać po potężnej burzy. Na szczęście woda wsiąkła szybko w piaszczysty grunt. Mimo to zalała wiele szałasów i wszystko było przemoczone. Po obozie rozeszła się wieść, że nazajutrz, w sobotę, zostanie wznowiony handel na targowisku, ludzie mieli więc nadzieję, że kupią tam suche ubrania. Nastrój panujący w obozie był dziwną mieszanką triumfu i żalu – w bitwie zginęło około trzystu pięćdziesięciu rebeliantów, co stanowiło znaczącą część liczącego teraz osiem tysięcy mieszkańców obozu. Wielu opłakiwało więc śmierć przyjaciół i krewnych.

Ja chciałem przede wszystkim wrócić do Norwich; musiałem się dowiedzieć, co stało się z Isabellą, Chawrym, Nicholasem i Johnem Boleynem. Edward Brown, który dotarł do obozu późnym wieczorem po bitwie, radził mi jednak odłożyć to przynajmniej do następnego dnia. Wrócił z katedry w mieście, gdzie Robert Kett urządził tymczasową kwaterę, chciał bowiem spędzić noc z żoną i córką. Powiedział Barakowi i mnie, że Kett stara się obsadzić wszystkie kluczowe stanowiska w Norwich swoimi ludźmi, choć Augustine Steward, który przezornie obarczył odpowiedzialnością za kapitulację miasta biednego burmistrza Codda, nadal miał sprawować władzę w imieniu Ketta. Podobno w katedrze urządzono również stajnie dla sporej liczby koni i opiekowano się tam rannymi, których było około trzystu. Najwyraźniej biskup Rugge wolał się nie wychylać ze swojego pałacu. Edward powiedział także, że pomimo rozkazów Ketta, że wolno konfiskować tylko rzeczy należące do ludzi, którzy aktywnie współpracowali z Northamptonem, wielu buntowników grabiło wszystko, co tylko się dało. Robert Kett wysłał do miasta oddziały, które miały nad tym zapanować i zaprowadzić porządek. Poza tym trzeba było jeszcze pozbierać i pogrzebać setki ciał i truchła padłych koni.

Siedziałem przy ognisku, gdy Simon Scambler wynurzył się ze swojego szałasu. Kręcił się bez celu po obozie, wymachując rękami i śpiewając urywki pieśni.

– Zamknij, kurwa, jadaczkę! – krzyknął ktoś z innego szałasu.

– Znów widział dziś za dużo, i to jeszcze gorsze rzeczy – powiedział cicho Edward. – Myślę, że kiedy pójdziesz do Norwich, powinieneś zabrać go ze sobą. Mógłby pomagać przy koniach w katedrze. Dobrze, żeby miał jakieś zajęcie.

Josephine wyszła z szałasu, zwabiona hałasem. Nie dołączyła do nas wcześniej, przypuszczając zapewne, że rozmawiamy z Edwardem o rzeczach, których wolałaby nie słyszeć. Teraz jednak podeszła do nas, wycierając dłonie w wilgotny fartuch.

– Co dolega Simonowi? – spytała.

– Przez ostatnie dwa dni był w Norwich – wyjaśnił jej mąż. – Napatrzył się w tym czasie na różne rzeczy. – W jego głosie pobrzmiewała nuta zniecierpliwienia. Mógł zrozumieć strach, jakim widok krwi i walki napełniał jego żonę, to przecież kobieta, ale Scambler był już niemal mężczyzną.

Josephine spojrzała z przyganą na Edwarda i podeszła do chłopaka.

– Chodź – powiedziała. – Usiądź przy nas. Co się dzieje?

Spojrzał na nią przez łzy.

– Wczoraj znów widziałem takie rzeczy… rozrywanych ludzi, krew. I biednego pana Hectora Johnsona. – Jego ciałem wstrząsnął kolejny spazm płaczu.

Wzięła go w ramiona. Wydawał się trochę zaskoczony – być może nikt go jeszcze nie tulił – ale nie odsunął się.

– Już dobrze – powiedziała kojącym tonem. – Nie ma się czego wstydzić. Widziałam to samo we Francji, gdy byłam małą dziewczynką. Ale już po wszystkim.

Scambler chlipał cicho na jej piersiach.

Twarz Baraka stężała. Potarł miejsce nad sztuczną ręką, gdzie często odczuwał ból.

– Po wszystkim? – powtórzył cicho. – Czyżby?

Przez następne dwa dni zostałem na Mousehold Heath, kierując się radą Edwarda, choć on wrócił do Norwich. W tym czasie nie prowadzono szkoleń – oficerowie uznali, że ich ludzie potrzebują odpoczynku. Niebo wciąż było szare i zdecydowanie pochłodniało. Wybrałem się na spacer po obozie, by ocenić panujące w nim nastroje. Przy okazji zobaczyłem, że zdjęto wreszcie z muru ciało włoskiego żołnierza. Ludzie siedzieli przy wejściach do szałasów, spoglądając na zimny szary świat. Gdy mijałem grupę siedzącą przy ognisku, mężczyzna koło trzydziestki mówił właśnie, że zastanawia się, jak radzi sobie jego rodzina, bo docierały do niego wieści, że żniwa w tym roku będą najgorsze od wielu lat; wypalone suszą zboża zostały ostatecznie zniszczone przez potężne burze. Jego towarzysz zauważył ponuro, że władze mogą teraz wysłać znacznie większe siły, nawet dziesięciotysięczną armię, która podobno pomaszerowała na Devon. Nie wiedział, czy będziemy w stanie pokonać taką potęgę. Młodszy od nich trzeci mężczyzna był większym optymistą.

– Nie kraczcie tak! Jesteśmy wykończeni po bitwie i mokrzy od deszczu. Ale odnieśliśmy wielkie zwycięstwo, a kapitan Kett rozsyła wojska, żeby rozszerzyć powstanie. Yarmouth wkrótce będzie nasze.

Przyjęło się, że mieszkańcy obozu włączali się do rozmów obcych ludzi, więc pozwoliłem sobie zauważyć, że właściwie jedyny rodzaj pożywienia, jakiego nam brakuje, to słynne śledzie z Yarmouth.

– Już niedługo urządzimy sobie śledziową ucztę – odpowiedział młody mężczyzna.

Zauważyłem plamy krwi na jego rozdartej wilgotnej koszuli; wyglądało na to, że brał udział we wczorajszej bitwie.

Ten, który mówił jako pierwszy, pogrzebał patykiem w ogniu.

– Cokolwiek się jeszcze wydarzy, będziemy walczyć do samego końca. Zaszliśmy bardzo daleko i nawet jeśli przegramy, choć nie chce mi się w to wierzyć, świat nigdy o nas nie zapomni! Co o tym myślicie, panie garbusie?

– Nie wiem – odparłem. – Jeśli rzeczywiście postanowią tu przysłać następną armię, będą potrzebowali wielu tygodni, żeby ją przygotować, w dodatku będą musieli wycofać wojska ze Szkocji.

– Macie rację, panie – zgodził się ze mną młodzieniec, kiwając energicznie głową.

– Przepraszam, że nazwałem was garbusem – powiedział starszy mężczyzna.

– Tym właśnie jestem. – Uśmiechnąłem się cierpko.

Mniej więcej w tym samym czasie zaczęły się dezercje – uciekali ludzie, którzy obawiali się przyszłości, być może też tacy, którzy chcieli pomóc rodzinom w żniwach, choćby kiepskich. Ogromna większość tych, którzy zostali, oraz tych, którzy przyszli tu z innych obozów, wątpiła, by protektor zarzucił plany nowej kampanii w Szkocji, co z pewnością musiałby zrobić, gdyby chciał wysłać do Norwich dużą armię kierowaną przez silnego dowódcę. Mieli nadzieję, że dojdzie do jakiejś ugody. Inni uważali, że mogą pobić większą armię, jak zrobili to z siłami Northamptona, ponownie zwabiając przeciwnika do Norwich i wykorzystując znajomość miasta, jego wąskich uliczek i trudnej topografii. Wtedy rzeczywiście rebelia znów mogłaby objąć kolejne obszary.

W obozie pojawiało się coraz więcej proroków głoszących, że porażka Northamptona była częścią Bożego planu zakładającego zwycięstwo i triumf zwykłych ludzi i że ręka Pana zapewni nam zwycięstwo nad największą nawet armią, jak w starciu Dawida z Goliatem. Zauważyłem, że pojawiły się też proroctwa nowego typu. Od jakiegoś czasu wśród buntowników krążyły teksty przepowiadające między innymi detronizację króla Edwarda i dowodzące, że te wydarzenia zostały zapowiedziane dawno temu, co miały potwierdzać cytaty z dzieł Merlina i starożytnych królów Goga i Magoga. Kopie proroctw sprzedawali drobni handlarze odwiedzający obóz, ludzie rozprowadzali je między sobą, a prorocy odczytywali tym, którzy sami nie umieli czytać. Teksty te stanowiły pewne pocieszenie dla tych, którzy obawiali się przyszłości. Pamiętałem podobne dzieła z Pielgrzymki Łaski w roku 1536, choć tam pisano o upadku króla Henryka. Posiadaczy takich dokumentów karano wyjątkowo surowo.

Pokazałem jeden z tego rodzaju utworów Edwardowi Brownowi, gdy tego wieczoru pojawił się w obozie.

Wiejskie prostaczki,

Hobb, Dick i Hick,

Co noszą pałki i buty podkute,

Wkrótce zasypią

Dussindale,

Pańską padliną i trupem.

W dolinie Dussin skopią szlachcicom

Ich wielkopańską dupę.

Edward parsknął śmiechem.

– Takie rzeczy pewnie podnoszą ludzi na duchu – rzucił.

– Ja wolałbym poznać konkretną dobrą strategię, niż czytać takie rzeczy.

– Ty jesteś, panie, wykształconym człowiekiem.

– Gdzie jest Dussindale?

Edward wzruszył ramionami.

– Dussin to dość popularna nazwa w Norfolk. Może dotyczyć wielu miejsc. Nie martw się, mało kto bierze takie rzeczy na poważnie.

– Jeśli armia z Londynu rzeczywiście tu nadejdzie, to może mieć wpływ na wybór pola walki.

Edward zmarszczył brwi.

– Masz, panie, Milesa i jego oficerów za głupców? Nie, jeśli przyjdzie co do czego, kapitan Kett i Miles przygotują konkretną dobrą strategię. – Odwrócił się i ruszył do szałasu Josephine.

W niedzielę spacerowałem po obozie, obserwując ćwiczenia wojskowe i przedstawicieli secin, którzy również przechadzali się między szałasami i dyskutowali o różnych sprawach z grupami z różnych wiosek. Co jakiś czas przystawałem, by pogawędzić z ludźmi. Mimo ogólnych obaw dotyczących następnego kroku protektora większość mieszkańców obozu jak zwykle była otwarta i przyjazna. Promieniowali pogodą ducha, poczuciem wyzwolenia. Fakt, że wydawali się tak zadowoleni, choć mieszkali w szałasach, uświadomił mi, jak trudne ich życie musiało być wcześniej. Po raz kolejny słuchałem licznych opowieści o ogrodzonych ziemiach i podwyżkach opłat dzierżawnych, często ze szczególną szkodą dla najuboższych, na przykład drobnych rzemieślników, którzy uzupełniali swoje skromne dochody, hodując krowę, konia czy kilka owiec na wspólnej ziemi, którą później zagarnęli panowie. Stałym i radosnym tematem na Mousehold Heath było jedzenie; ludzie rozmawiali ciągle o tym, jak dzięki owcom, świniom, drobiowi, a nawet jeleniom trzymanym w obozowych zagrodach mogą jeść lepiej, niż zdarzyło im się to od wielu lat.

Kiedy mijałem krąg szałasów, nad którym powiewał proporzec wioski z posiadłości Witheringtona w Brikewell, przypomniałem sobie chłopca, któremu bliźniacy rozbili głowę pałką, a podczas procesu pod Dębem Reformacji powiedzieli, że jest „tylko chłopem pańszczyźnianym”. Cóż, tutaj nie było już żadnych różnic między chłopami pańszczyźnianymi przywiązanymi do ziemi a innymi. Pomyślałem o petycji Ketta, który zwracał się do protektora o darowanie wolności zniewolonym ludziom. Tutaj, na Mousehold Heath, mogli się cieszyć tą wolnością.

Następnego dnia, piątego sierpnia, w końcu zszedłem do Norwich w towarzystwie Baraka i Scamblera. Chciałem, by poszedł z nami również Natty, bo rana, którą odniósł podczas szturmu na Norwich, wciąż go bolała i swędziała. Gdy w końcu, choć niechętnie, pozwolił mi ją obejrzeć, zobaczyłem, że jest czerwona i spuchnięta.

– Ktoś musi to jeszcze raz obejrzeć – oznajmiłem stanowczym tonem.

– Będzie dobrze – rzucił. – Nie ma się co nad tym rozczulać.

Widziałem jednak niepokój w jego wielkich brązowych oczach i obstawałem przy swoim, więc w końcu się zgodził. Szliśmy w dół zbocza razem z wielkim tłumem zmierzającym do miasta. Poprzedniego wieczoru rozdano w obozie żołd, więc ludzie mieli za co kupić cieplejsze ubrania na specjalnym poniedziałkowym targu. Scambler martwił się o Natty’ego – po raz pierwszy widziałem, że trapi go coś innego niż wojenne przeżycia, co było dobrym znakiem, choć wciąż wydawał się zdenerwowany.

– Nie będziemy już więcej walczyć? – spytał.

Zauważyłem, że idący w pobliżu Toby Lockswood odwrócił się i spojrzał na niego z pogardą.

– Oczywiście, że nie – odparłem. – Ludzie po prostu idą na rynek.

Choć sam źle znosiłem widoki, jakie można zobaczyć na polu bitwy, zachowanie chłopca zaczęło mnie irytować. Przypomniałem sobie jednak szybko, jakie życie prowadził przed przybyciem do obozu, osamotniony i zastraszony.

Most wciąż trwał na swoim miejscu, choć wspaniała niegdyś wartownia zamieniła się w ruinę: kule armatnie wyrwały wielkie kawały kamienia z centralnej części, poszerzając wejście do Norwich. Ściany poczerniały od dymu tam, gdzie płonęły drewniane belki we wnętrzu budynku, a ołów na dachu częściowo się stopił i spadł małymi kroplami na ziemię. Ktoś podniósł jedną z nich, przyjrzał się jej z ciekawością i wrzucił do rzeki. Pozostałości wartowni strzegli bacznie nasi strażnicy. Gdy przeszliśmy wraz z rzeką ludzi przez bramę, cieszyłem się w duchu, że poczerniała ruina nie zawaliła się nam na głowy.

Holme Street, która miała swój początek za bramą, była niemal kompletnie zniszczona. Katedra ocalała, lecz domy ciągnące się po obu stronach ulicy były rozwalone i wypalone, gospoda Pod Błękitnym Dzikiem, gdzie mieszkał przez jakiś czas Barak, zamieniła się w stertę gruzów, podobnie jak mury Wielkiego Szpitala i okoliczne budynki po drugiej stronie, rozbite przez nasze armaty. Niektórzy z tłumu ciągnącego ulicą patrzyli na tę scenę z przerażeniem, inni cieszyli się, że domy bogaczy zostały zniszczone. Scambler odwrócił wzrok na widok czerwonych plam na drodze. Było ich jeszcze więcej, gdy mijaliśmy Palace Plain, i leżały tu rozdęte truchła koni. Kiedy dotarliśmy na Tombland, okazało się, że okiennice i drzwi zajazdu Pod Panieńską Głową są zamknięte i zabezpieczone kłódkami. Brama prowadząca na dziedziniec domu Augustine’a Stewarda została spalona; tuż obok grupa mężczyzn otaczała wóz wyładowany jakimiś rzeczami, prawdopodobnie skradzionymi, i przeglądała jego zawartość. Po raz pierwszy zacząłem się zastanawiać, czy Robert Kett w pełni kontroluje sytuację. Stojący niedaleko dom Gawena Reynoldsa był nietknięty, co dobitnie dowodziło skuteczności przekupstwa.

Barak, Simon, Natty i ja przedostaliśmy się na drugą stronę Tomblandu i przeszliśmy przez otwartą bramę Erpingham na tereny wokół katedry. Drzwi świątyni również były otwarte, choć strzegli ich strażnicy Ketta. Pokazałem im przepustkę, więc wpuścili nas do wysoko sklepionego wspaniałego wnętrza. Każdy cal podłogi został tu wykorzystany przez buntowników. Na prawo od drzwi urządzono boksy dla około pięćdziesięciu koni, rozdzielone cienkimi przepierzeniami. Większość zwierząt z zadowoleniem przeżuwała siano. Na lewo leżało na siennikach kilkudziesięciu rannych; niektórzy kasłali lub jęczeli z bólu, inni grali radośnie w karty, jakby byli w domu. Z jednego posłania, otoczonego prowizorycznie parawanami z tyczek i prześcieradeł, docierały zdławione krzyki i odgłosy piłowania. W tym ogromnym wnętrzu każdy dźwięk odbijał się głośnym echem. Kobiety roznosiły dzbany z piwem wśród pacjentów, których doglądali balwierze. Dostrzegłem szczupłą sylwetkę doktora Belysa i dwóch innych mężczyzn w ciemnych szatach lekarzy. Zapach kadziła dawno już wywietrzał, zastąpiony odorem końskiego nawozu i krwi. Centralnym punktem katedry stała się jednak kaplica znajdująca się mniej więcej w połowie budynku, wokół której nieustannie kręcili się ludzie; jedni czekali w kolejce, drudzy wchodzili lub wychodzili, a ich kroki nieustannie niosły się echem w olbrzymim wnętrzu. Domyśliłem się, że tam właśnie pracuje Kett.

– Simonie, może przedstawisz się człowiekowi, który odpowiada tu za konie? – powiedziałem. – Mają ich tu całkiem sporo, być może służą żołnierzom utrzymującym porządek w mieście. Spytaj, czy nie przyda się tu twoja pomoc.

Odwracając wzrok od rannych, Scambler oddalił się wielkimi susami, podczas gdy Barak, Natty i ja stąpaliśmy ostrożnie między siennikami, zmierzając do miejsca, gdzie doktor Belys bandażował głowę rannego mężczyzny. Lekarz wyprostował się i spojrzał na mnie. Jego twarz wyrażała zupełnie inne emocje niż wtedy, gdy zajmował się mną; był zmęczony, znużony i wystraszony, zaciskał mocno usta, a jego oczy płonęły gniewem.

– A więc nadal jest pan z Kettem i jego kompanią – zwrócił się do mnie z goryczą.

– Niech Bóg panu błogosławi, doktorze Belys – odparłem cicho. – Mój młody przyjaciel ma na ramieniu ranę, która, niestety, nie chce się goić. Byłbym wdzięczny, gdyby rzucił pan na nią okiem.

Wskazałem na Natty’ego, lecz doktor Belys wciąż wpatrywał się we mnie.

– Na Boga – rzucił. – Wasza bezczelność nie zna granic, psie syny. Tym razem nie tylko zajęliście Norwich, ale też stanęliście do walki z armią króla, ostrzelaliście i spaliliście do cna część miasta, i obrabowaliście wielu spośród porządnych ludzi. Naprawdę myślicie, że czeka was teraz coś innego niż zemsta, na którą sobie zasłużyliście? – Jego głos drżał. – Zmuszono mnie, bym leczył tych ludzi, zagrozili, że jeśli tego nie zrobię, spalą mój dom. Dlaczego miałbym robić cokolwiek na twój rozkaz?

Przez chwilę patrzyłem na niego w milczeniu. Wojna zmieniła niektórych mieszkańców obozu, ale najwyraźniej w podobny sposób dotknęła również bogatszych obywateli, nawet doktora Belysa, który zaledwie sześć tygodni temu był mi bardzo przychylny.

– Dlatego, że ten człowiek jest ranny i potrzebuje pomocy lekarskiej, a nie sądziłem, że mu pan jej odmówi – odpowiedziałem cicho.

Belys jeszcze mocniej zacisnął usta. Pokręcił głową i już myślałem, że mi odmówi, w końcu jednak stanowczym ruchem ręki przywołał Natty’ego. Chłopiec odsłonił muskularne ramię, a Belys przeciągnął palcami po ranie, wywołując grymas bólu na jego twarzy.

– Tak – mruknął lekarz. – Zakażenie. Jedyne, co możecie zrobić, to starać się utrzymać ranę w czystości. – Wskazał na staruszkę siedzącą przy stole na kozłach. Obok niej leżał koszyk wypełniony buteleczkami. Z pewnością dobrze tu zarabiała.

– Ma tu różne specyfiki, niektóre z nich mogą być przydatne, na przykład ocet. Macie w obozie balwierzy?

– Kilku.

– Więc udajcie się do nich. Chyba że chcecie, bym zapobiegł rozwojowi zakażenia, ucinając mu rękę, jak właśnie robią to z człowiekiem za prześcieradłami. – Spojrzał na Baraka. – Wtedy, panie Shardlake, będziesz miał do towarzystwa dwóch jednorękich buntowników.

Natty pobladł.

– Miałem o panu lepsze zdanie, doktorze – rzuciłem gniewnie, po czym odwróciłem się, poprowadziłem Natty’ego i zwróciłem się do Baraka: – Sprawdź, czy nie można u niej kupić czegoś użytecznego. Octu. I lawendy – dodałem, przypominając sobie ulubione lekarstwa mojego zaprzyjaźnionego lekarza, Guya. – Ja pójdę do Ketta i spróbuję z nim porozmawiać.

Miałem szczęście. Robert Kett siedział w kaplicy i rozmawiał z Michaelem Vowellem przy stole zasłanym grubą warstwą dokumentów. Mimo niedawnego zwycięstwa wydawał się zamyślony i zatroskany.

– Kapitanie Kett? – odezwałem się cicho.

Podniósł wzrok i skinął głową.

– Komisarzu Shardlake, dobrze, że pan jest, chciałem z panem porozmawiać. Jutro pod Dębem odbędą się kolejne procesy, będę im przewodniczył, i chciałbym, żeby pan mi towarzyszył. Tym razem nie będziemy sądzić szlachciców, lecz złodziei i szabrowników. – Pokręcił siwą głową. – Okradają domy bogatych obywateli. I nie tylko ich. Obrabowali również dom Augustine’a Stewarda, którego pomoc jest mi niezbędna. Musimy ukarać choć kilku, może to będzie przestrogą dla innych.

– Widziałem, co się dzieje, kiedy tu szedłem.

Przesunął dłonią przez siwe włosy.

– Nie spodziewałem się tego – przyznał.

– To konsekwencja wojny, panie kapitanie – zauważył Vowell.

– Pan Fulke, rzeźnik, wdał się w awanturę z ludźmi, którzy twierdzą, że to oni, a nie on, zabili lorda Sheffielda. Zabijanie… cóż, taka jest wojna. Zmuszono nas do niej, zostaliśmy zaatakowani, ale nasza społeczność tak czy inaczej powinna być apostołami pokoju. – Westchnął ciężko. – Chcę, by szabrownicy, których uda nam się schwytać, zostali wyrzuceni z obozu. Obawiam się, że przed sądem staną też kolejni złodzieje.

– Będę jutro pod Dębem – oznajmiłem i po chwili wahania spytałem: – A co ze szlachcicami pojmanymi podczas bitwy?

– Na razie zamknęliśmy ich w więzieniu na zamku i w ratuszu. Zobaczymy.

Znów się zawahałem, wiedziałem jednak, że być może nie będę już miał następnej szansy.

– Panie kapitanie, zastanawiałem się, czy mogę sprowadzić Nicholasa Overtona z powrotem do obozu, by przeprowadzić jego proces i przesłuchania, jak pan obiecał.

– Kogo? – spytał, marszcząc brwi.

Kiedy przypomniałem mu o sprawie, zastanawiał się przez chwilę, po czym odparł:

– Dobrze, zgadzam się, by sądzono go pod Dębem. – Spojrzał na mnie badawczo. – Jeśli wyjdzie na wolność, nie spróbuje uciec, tak?

– Nie, jeśli da mi na to słowo.

Kett zwrócił się do Michaela Vowella.

– Idź z panem Shardlakiem, nie potrzebuję cię przez parę godzin. Dopilnuj, żeby Overton wrócił do obozu. Przesłuchamy go jutro.

Poczułem się trochę rozczarowany tym, że Kett nie ufa mi tak jak kiedyś. Zastanawiałem się, czy to dlatego, że podobnie jak Peter Bone, Edward Brown i Toby Lockswood wciąż byłem podejrzany o zdradzenie przeciwnikom miejsca pobytu żony i dzieci kapitana Milesa. Lecz przecież Michael Vowell też był na tym spotkaniu. Podobnie jak biedny Hector Johnson, który zginął w bitwie za sprawę.

– Mam nadzieję, że przy takich nastrojach, jakie panują w obozie, mój asystent będzie sprawiedliwie osądzony – odezwałem się.

– Nie może się pojawić nawet cień podejrzenia, że pana faworyzuję – oświadczył ostro Kett. – Niektórzy kwestionują moją władzę. Słyszał pan o Włochu powieszonym na murach pałacu Surrey?

– Widziałem to.

– A właśnie… ludzie, którym Gawen Reynolds zapłacił za to, by zostawili jego dom w spokoju, oddali te pieniądze do naszego skarbca. Michael tego dopilnował. I jeszcze jedno – dodał. – Wczoraj dotarł do nas list do pana. Był zaadresowany na zajazd Pod Panieńską Głową, ale sądząc po stanie pieczęci, ktoś go przejął, przeczytał i przesłał dalej. – Wyjął list ze sterty papierów leżących na stole i podał mi go. – Jeśli postanowi pan odpisać, proszę starannie dobierać słowa, dla własnego dobra. Najpierw przeczytają go inni.

List był brudny, a pieczęć złamana, od razu zorientowałem się jednak, że pochodzi z Hatfield.

W drzwiach pojawił się jakiś mężczyzna. Wyglądał na posłańca, spoconego po długiej jeździe.

– Wieści z Suffolk, panie kapitanie!

– Dobry Boże, nie mów tylko, że padł kolejny obóz. – Kett westchnął. Gestem poprosił, bym wyszedł, wróciłem więc do nawy w towarzystwie Vowella.

Barak i Natty wkładali właśnie całą kolekcję buteleczek do toreb, które ze sobą przynieśli.

– I w ten sposób wydaliśmy większość naszych pieniędzy – powiedział chłopak i uśmiechnął się słabo.

Wróciliśmy na Tombland. W pobliżu domu Augustine’a Stewarda wciąż trwało zamieszanie; ludzie wynosili na zewnątrz bele wełny. Tym razem jednak podszedł do nich starszy mężczyzna i przemówił władczym głosem:

– Dość tego złodziejstwa, durnie!

Mężczyzna niosący ciężką belę odrzekł:

– Nie marudź, panie Doo! Potrzebujemy wełny. Nie zauważyłeś, że zrobiło się chłodniej?

– Chcecie, żebym sprowadził kapitana Ketta i żołnierzy z katedry?! – krzyknął Michael Vowell. – Jeśli chcecie wełny, idźcie na targ!

Mężczyźni, naburmuszeni, zanieśli swój łup z powrotem do domu i ruszyli w stronę rynku.

– Jack, zaprowadź Natty’ego do obozu i pomóż mu opatrzyć ranę – powiedziałem do Baraka. – Chciałbym jeszcze zobaczyć, jak się miewa Isabella, a potem pójdę do więzienia na zamku.

Przekazałem mu to, co uzgodniliśmy w kwestii Nicholasa z Kettem.

Barak gwizdnął cicho.

– Lepiej, żeby Nick uważał jutro, co powie.

– Tak – zgodził się z nim Vowell.

– Zrobiliście to, o co prosiłem? – spytałem.

Barak mrugnął do mnie okiem.

– Przykro mi, że doktor Belys nie zrobił dla ciebie więcej – zwróciłem się do Natty’ego.

– Te lekarstwa mi wystarczą, wyzdrowieję.

– Przestań się drapać po tym ramieniu – upomniał go Barak. – Tylko pogorszysz sprawę. Chodźmy już.

Gdy ruszyli w drogę powrotną do obozu, spojrzałem na Vowella.

– Walczył pan w bitwie?

– Tak, prowadziłem naszych ludzi przez ulice Norwich. Na szczęście nie zostałem ranny.

– Pójdzie pan ze mną do zamku?

– Tak. – Spojrzał na mnie z wyższością, którą zaczął okazywać od niedawna. – W Norwich nic nam nie grozi. Ludzie mnie tu znają.

Rozdział sześćdziesiąty szósty

Poprosiłem Michaela Vowella, by poczekał chwilę, aż przeczytam list. To niezwykłe, jak w ciągu kilku tygodni zmieniły się relacje między nami; jeszcze niedawno był tylko pracownikiem Gawena Reynoldsa, teraz miał dopilnować, bym bezpiecznie zaprowadził Nicholasa do domu. Skinął głową i przyglądał się przez chwilę ludziom zmierzającym na targ, podczas gdy ja czytałem list. Napisany dwudziestego drugiego lipca, a więc dwa tygodnie wcześniej, przez Thomasa Parry’ego, był łagodniejszy w tonie niż poprzedni.

Komisarzu Shardlake!

Otrzymałem Twój list piętnastego lipca, co oznacza, że prawdopodobnie rozminął się z moim, co nie powinno nikogo zaskakiwać w tych szalonych dniach. Martwi mnie jednak, że tak mało napisałeś o tym, co się z Tobą działo. Mam nadzieję, że nie wpadłeś w ręce buntowników, których nieodpowiedzialne wybryki mogą rozerwać kraj na strzępy.

Pomyślałem z przekąsem, że odnosząc się do buntowników, szlachcice najczęściej traktują ich jak niegrzeczne dzieci lub zwierzęta.

Lady Elżbieta i ja bardzo się o Ciebie martwimy, a wszyscy w Hatfield modlą się o Twoje bezpieczeństwo. Wiem, że wkrótce ma tam dotrzeć królewski herold, który nakaże buntownikom z Norwich złożyć broń, a jeśli odmówią, zostaną do tego zmuszeni siłą.

Cóż, jedno i drugie to już przeszłość, pomyślałem.

Sekretarz Cecil donosi, że dopóki ten okropny burzliwy czas nie dobiegnie końca, nie odważy się kłopotać lorda protektora prośbą o łaskę dla Johna Boleyna; protektor jest teraz nieustannie zajęty rozprawianiem się z rebeliantami w różnych obozach i o ile mi wiadomo, nie wpływa to dobrze na jego nastrój.

Jeśli chodzi o śledzenie poczynań kobiety, o której rozmawialiśmy, czego nadal domaga się lady Elżbieta, to wiemy już, że zatrzymała się na krótki czas w gospodzie w Knebworth, podając tam inne nazwisko, a potem przeniosła się do pobliskiego domu, o czym pisałem ostatnio. Nie jesteśmy w stanie ustalić, gdzie przebywała wcześniej. Twierdziła, że pochodzi z Leicester i owdowiawszy, podróżowała do rodziny w Londynie, wyjątkowo powoli, ze względu na kiepski stan zdrowia. Właściciel gospody z Knebworth powiedział, że rzeczywiście była wychudzona, blada i wymizerowana.

Na razie jednak ślad się urywa. Może Ty będziesz miał więcej szczęścia, szukając jej śladów w Norwich.

Mam nadzieję, że wkrótce otrzymam od Ciebie obszerniejsze wiadomości.

Twój oddany przyjaciel

Thomas Parry

Uważał, by nie wymienić nazwiska Edith Boleyn, starając się jak zawsze zachować dystans między lady Elżbietą i zamordowaną kobietą. Pomijając to, jak odnosił się do buntowników, w liście nie było nic, co mogłoby zaniepokoić Ketta czy też inną osobę, która przejęła tę wiadomość. Schowałem list, zdając sobie sprawę, że muszę odpisać, choć nie mogłem przyznać, że jestem w obozie i pracuję dla kapitana Ketta. Przynajmniej wygląda na to, że lady Elżbieta martwi się o mnie, pomyślałem.

Michael Vowell spojrzał na mnie z zaciekawieniem.

– Nic pilnego – rzuciłem. – Dziękuję, żeś pan poczekał. Chodźmy.

Przeszliśmy przez Tombland i skręciliśmy w Pottergate Street prowadzącą na wzgórze zamkowe. W bogatych centralnych częściach Norwich widać było więcej śladów plądrowania i kradzieży; drzwi prowadzące na dziedzińce wielu domów były rozbite lub otwarte. Po okolicy wciąż kręciły się grupki mężczyzn szukających okazji do łatwego zarobku, ale nie brakowało też oddziałów Ketta, którzy mieli ich na oku. Cieszyłem się, że towarzyszy mi Vowell. Korzystając z okazji, opowiedziałem mu o niedawnym spotkaniu z rodziną Gawena Reynoldsa i spytałem, czy jego zdaniem Reynolds kiedykolwiek bił żonę.

– Nie wydaje mi się. Ciągle ją sztorcował, ale to tak krucha istota, że nawet lekkie uderzenie mogłoby ją zabić. Nosi bandaże na dłoniach ze względu na opuchnięte i powyginane knykcie. To rodzinna przypadłość. Podobno jej matka cierpiała na to od późnego wieku średniego i to samo dotknęło Edith. Bliźniaków pewnie też nie ominie – dodał z satysfakcją.

– Słyszałem, że brali udział w bitwie w Norwich.

– Też tak słyszałem. Pewnie bili się lepiej niż włoscy najemnicy, którzy chyba nie do końca spełnili nadzieje, jakie pokładał w nich Northampton. Gdyby to byli niemieccy albo szwajcarscy landsknechci… – Pokręcił głową. – Ci to postrach Europy.

– Miałeś pan szczęście, że nie zostałeś rany.

– To prawda. Prowadziłem ludzi z obozu ulicami Norwich. Uniknąłem głównej bitwy, a potem ścigaliśmy już tylko żołnierzy Northamptona uciekających z miasta.

Skręciliśmy na rynek. Odetchnąłem z ulgą, widząc, że okoliczne budynki są całe, choć czarne od sadzy w miejscu, gdzie obozowała armia Northamptona. Poza tym wszystko wyglądało tak samo jak w normalny dzień targowy; wokół straganów kręcił się tłum, ludzie sprzeczali się o ceny. Mieszkańcy obozu dostali dość pieniędzy ze skarbca Ketta, by kupić sobie nowe buty, latarnie na wydłużające się powoli wieczory i wełniane ubrania na coraz zimniejsze dni. W gospodzie wszyscy mnie znali, zaprowadzono nas więc od razu do salonu, powiedziano, że pani Boleyn zostanie poinformowana o naszym przybyciu, i poproszono, byśmy usiedli.

Wstaliśmy obaj i ukłoniliśmy się, gdy do pokoju weszli Isabella i Chawry. Ona miała dziwną minę, zimną i zaciętą, a on wyglądał na rozzłoszczonego i skruszonego jednocześnie. Prawą stronę jego twarzy przecinały trzy długie równoległe zadrapania. Przedstawiłem Vowella, mówiąc, że to urzędnik z obozu. Chawry obrzucił go gniewnym spojrzeniem.

– Jak się miewa pani mąż? – spytałem Isabelli.

– Dobrze. Wygląda na to, że po bitwie sprzed pięciu dni w ratuszowym i w zamkowym więzieniu jest jeszcze więcej szlachciców. Konstabl Fordhill ma teraz współpracownika wyznaczonego przez Ketta, Roberta Isoda. To garbarz, przyzwoity człowiek. John jest bezpieczny w celi i zadowolony, że ma pana Nicholasa za towarzysza. Spędzają dużo czasu na rozmowach i grze w szachy. – Uśmiechnęła się, po czym nagle posmutniała. – Pan Nicholas dowiedział się, że jeden z więźniów przetrzymywanych w zamku, sąsiad mojego męża, Leonard Witherington, wczoraj zmarł. Co prawda on i mój mąż byli wrogami, ale to mimo wszystko smutne. Szlachcice nie są przyzwyczajeni do takiego traktowania. – Spojrzała wyzywająco na Vowella.

Ten jednak wcale nie spuścił wzroku.

– Ucieszyłbym się, gdyby do więzienia wtrącono mojego byłego chlebodawcę – oświadczył śmiało. – Teścia pani męża. To prawdziwy złoczyńca, o czym sama się pani przekona.

– Mnie obchodzi przede wszystkim los męża, który został uwięziony przed powstaniem i nie odgrywał w nim żadnej roli – oświadczyła Isabella.

– To prawda – przyznał Vowell bardziej już pojednawczym tonem.

– Była pani bezpieczna, gdy siły Northamptona rozbiły obóz na rynku? – spytałem, zerkając na zadrapania na twarzy Chawry’ego.

Isabella wzięła głęboki oddech.

– Ogromny hałas czyniony przez żołnierzy i światło tego wielkiego ogniska były przerażające, ale wszystkim kazano zamknąć okiennice.

– Czy doszło jeszcze do jakichś prób otrucia lub pobicia pani męża?

– Nie. Sami kupujemy jedzenie i dobrze je obwiązujemy. Konstabl Fordhill mówi, że postawił strażnika przy drzwiach celi, strzegą jej teraz dzień i noc.

– Była pani u niego?

– Tak, dzisiaj. Spotkałam się zarówno z panem Fordhillem, jak i Isodem. Przedstawiłam im pewną propozycję i wyrazili na nią zgodę. Dołączę do męża w jego celi. Pan Fordhill znajdzie jakiegoś zaufanego człowieka, który będzie nam kupował jedzenie na targu. Dałam już konstablowi pieniądze na ten cel. Zgodzili się, bo nie chcą się narażać lady Elżbiecie.

– Miło mi to słyszeć, pani Boleyn, bo wiąże się to ściśle z czymś, co muszę pani powiedzieć. Kapitan Kett polecił przeprowadzić proces w sprawie mojego asystenta, właśnie idę po niego do więzienia.

– To dobrze. – Isabella uśmiechnęła się. – Martwiłam się, że znów mogą go przenieść do gorszej celi. Daniel… – spojrzała złowrogo na Chawry’ego – wróci dziś do Brikewell. Czas przywrócić dom do porządku i przygotować się do żniw, nawet jeśli będą wyjątkowo nieudane.

Chawry odchrząknął, czerwieniąc się.

– Nie wiem, jakie panują tam warunki – rzucił. – I nie wiem, czy żona powinna dołączać do męża w więzieniu. Wydaje mi się to niebezpieczne i… nieprzyzwoite.

– Bo ty akurat wiesz, co to przyzwoitość – odpowiedziała ostro. – Czy nie zdarza się czasem, w przypadkach, gdy kwestia wyroku jest otwarta, że żony mieszkają z mężami w więzieniu?

– Owszem. Za zgodą władz.

Isabella wzięła głęboki oddech.

– Wygląda więc na to, że wszystko świetnie się ułożyło.

– Świetnie? – Chawry wyraźnie się zdenerwował. – Kobieta sama w więzieniu pełnym mężczyzn? Przekazanie odpowiedzialności za kupowanie i przygotowanie żywności konstablowi i jego zastępcy, buntownikowi? A jeśli ktoś podejdzie do wyznaczonego przez nich człowieka, kiedy ten będzie robił zakupy na rynku, i zaoferuje mu pieniądze za zatrucie jedzenia? Wiesz przecież, pani, że buntownicy mają teraz mnóstwo skradzionych pieniędzy! – Zbliżył się do Isabelli, a ta, ku mojemu zdumieniu, wyraźnie się wzdrygnęła.

Michael Vowell wszedł pomiędzy nich.

– Spokojnie – powiedział cicho. – Lepiej trzymaj język za zębami, jeśli masz mówić w ten sposób o moich ludziach, i nie próbuj grozić damie.

– Dlaczego?! – krzyknął Chawry. – Pewnie dlatego, że wbrew pozorom jest zwykłą służącą, jak ty, parszywy buntowniku.

– Ten buntownik zaraz tak cię walnie w ucho, że przez tydzień będziesz słyszał dzwony – ostrzegł go Vowell. Był większy i silniejszy od Chawry’ego.

Ten znieruchomiał na moment, a potem cofnął się o krok. Isabella oddychała ciężko.

– Michaelu, mogę przez kilka minut porozmawiać z panią Boleyn na osobności? – zwróciłem się do Vowella.

Westchnął ciężko, jakby męczyła go już ta sytuacja.

– Zgoda. Mam wyprowadzić tego… służącego z pokoju?

– Tak, proszę.

Zrobił krok w stronę Chawry’ego, a ten odwrócił się na pięcie i ruszył do drzwi. Vowell poszedł za nim. Na chwilę w salonie zapadła cisza.

– Co się stało, pani Isabello? – spytałem łagodnie.

Wzięła głęboki oddech.

– Wiedziałam od jakiegoś czasu, że Daniel… żywi wobec mnie uczucia. Powiedział mi o tym jeszcze w Brikewell, jakiś czas przed śmiercią Edith. Odpowiedziałam, że kocham męża i że nie powinien mówić takich rzeczy. Wiem, że mam w zwyczaju żartować sobie z mężczyznami, nauczyłam się tego, pracując przez lata w karczmie, ale podczas rozmowy z Danielem postawiłam sprawę jasno i stanowczo. – Spojrzała na mnie z mocą. – Bo potrafię być stanowcza, kiedy zajdzie taka potrzeba… tego też nauczyłam się w karczmie.

– Nie wątpię w to. – Uśmiechnąłem się, zachęcając ją do kontynuowania opowieści.

– Myślałam, że na tym się skończyło… nawet było mi go trochę szkoda. Byłam mu wdzięczna za to, jak mi pomagał, gdy wyrzucono nas z domu. – Isabella umilkła na moment, gniewnym ruchem odgarnęła kosmyk blond włosów z twarzy i wzięła głęboki oddech. – Tej nocy, gdy armia Northamptona zajęła rynek i rozpaliła wielkie ognisko, byłam przerażona. Bałam się, że ogień ogarnie budynki, a w dodatku na ulicach buntownicy ciągle krzyczeli: „Do broni!”. Przyznaję, że załamałam się i płakałam jak słaba kobieta, choć tak bardzo starałam się być silna. – Opuściła wzrok, a potem podniosła głowę, jakby wypełniona nową siłą. – Wtedy Daniel nagle wziął mnie w ramiona, choć się opierałam, i powiedział, że będzie mnie chronił, że dzięki niemu zapomnę o tym, co się dzieje, że sprawi to w sposób, w jaki powinien takie rzeczy robić silny młody mężczyzna, a nie ktoś taki jak mój mąż. – Jej głos drżał. – Zaczął ściągać ze mnie ubranie i rozwiązywać sznurki swoich rajtuz. Wtedy podrapałam go po twarzy… widział pan ślady… i powiedziałam mu, że jeśli spróbuje mnie zniewolić, będę krzyczała tak głośno, że zbiegnie się cała armia Northamptona. – Wzięła głęboki oddech i dodała spokojniejszym już tonem: – Powiedziałam też, że jestem ogromnie zawiedziona, bo polegałam na nim tak długo, a on mnie zdradził. Powtarzał tylko, że mnie kocha i że jesteśmy sobie przeznaczeni.

– Powie pani o tym mężowi?

Zawahała się.

– Nie, przynajmniej na razie nie. I bez tego ma dość kłopotów. – W kącikach jej oczu pojawiły się łzy, nagle sięgnęła po moją dłoń. – Bogu dzięki, że mam jeszcze pana, panie Shardlake.

– Może pani na mnie polegać.

– Wiem. – Westchnęła. – Tak długo myślałam, że mogę polegać na Danielu. – Zamrugała i powiedziała lodowatym tonem: – Myślę, że gdybym go nie podrapała i nie zagroziła, że zacznę krzyczeć, zgwałciłby mnie.

– Czy wysłanie go do Brikewell to bezpieczne rozwiązanie? – spytałem. – Gdybym powiedział Michaelowi Vowellowi, że próbował panią zgwałcić, zabrałby go do obozu jako więźnia. Może to dla Chawry’ego najlepsze miejsce.

– Nie chcę nadawać rozgłosu tej sprawie – odparła po chwili wahania.

– Czy naprawdę myślisz, pani, że będziesz bezpieczna, jeśli pozwolisz mu wrócić do Brikewell?

– Nie wrócę tam bez Johna. I nie sądzę, by Daniel tam dotarł, raczej ucieknie po drodze. A kiedy już stąd wyjedzie, powiem właścicielowi gospody, żeby go więcej tu nie wpuszczał.

– Skoro gotów był panią zgwałcić, to może posunął się również do zabicia Edith.

Zacisnęła mocno usta.

– Nie sądzę, by to zrobił – odezwała się w końcu. – I wolałabym, żeby po prostu stąd zniknął.

– Jest pani pewna?

– Tak – odpowiedziała ze złością. – Chcę, żeby wyjechał. A jutro będę już z Johnem.

Musiałem zadać jej jeszcze jedno pytanie.

– Isabello, czy po tym wszystkim… czy to możliwe, że to właśnie Daniel Chawry próbował otruć pani męża?

Pokręciła ze znużeniem głową.

– Nie wydaje mi się. Daniel nie ryzykowałby, że zostanie oskarżony o morderstwo, za bardzo ceni sobie swoje bezpieczeństwo. – Umilkła na moment, po czym zebrała się w sobie i spojrzała na stół. – Mam tu paczkę z jedzeniem dla Johna i pana Nicholasa. Zaniósłby im ją pan? – Uśmiechnęła się. – Mam nadzieję, że jeszcze zobaczę się z pana asystentem i będę mu mogła podziękować za to, że dbał o bezpieczeństwo mojego męża.

Gdy opuściliśmy gospodę, Vowell powiedział mi, że natychmiast po naszym spotkaniu Chawry wyszedł i zniknął w tłumie na rynku. Kiedy szliśmy w górę zbocza, w stronę zamku, wciąż rozmyślałem o tym, że jeśli zarządca Boleyna od lat żył takimi urojeniami, byłoby mu na rękę zabić Edith i upublicznić to morderstwo, by podejrzenia padły na jego chlebodawcę, a potem próbować zabić również jego. Byłem zaskoczony, że Isabella tak chętnie puściła go wolno.

Wspinając się na zamkowe wzgórze, coraz bardziej zwalniałem kroku. Dopiero teraz uświadomiłem sobie, jak bardzo jestem zmęczony, zarówno fizycznie, jak i psychicznie. W ciągu ostatniego miesiąca w moim życiu panował ogromny zamęt, jakiego nie doświadczyłem nigdy wcześniej. I przez większość tego czasu odgrywałem niemal wyłącznie rolę obserwatora. Spojrzałem na Michaela Vowella. Niemal od początku znajdował się w samym centrum wydarzeń, których kulminacją była niedawna bitwa, lecz jak zawsze zachowywał stoicki spokój i w żaden sposób nie dawał po sobie poznać, przez co przeszedł. Był jednak o wiele młodszy ode mnie i całym sercem oddany sprawie. Spojrzał w górę, na szare niebo.

– Chodźmy szybciej – rzucił. – Zanosi się na deszcz.

Więzienie było jeszcze bardziej zatłoczone niż ostatnio. Wielką salę wypełniał smród niemytych ciał, podłego jedzenia i strachu. Właśnie wyprowadzano na górę grupę mężczyzn.

– Jestem byłym burmistrzem Norwich! – zawołał z wściekłością jeden z nich.

– Jeszcze do ciebie nie dotarło, co? – Strażnik, który ich prowadził, westchnął ze znużeniem.

Vowell przywołał drugiego, który miał nas zaprowadzić do celi Boleyna. Odetchnąłem z ulgą, widząc, że obaj osadzeni, zajęci grą w szachy, wyglądają na całych i zdrowych. Kiedy podnieśli na mnie wzrok, zaskoczeni, przedstawiłem Vowella jako jednego z przywódców obozu. Boleyn zmierzył go chłodnym spojrzeniem, po czym odwrócił się do mnie i uśmiechnął.

– Od jutra zamieszka tu ze mną Isabella. Niech Bóg błogosławi jej dzielne serce. Chawry wraca do Brikewell, żeby opiekować się domem.

– Tak, słyszałem. – Najwyraźniej nie miał pojęcia o tym, co zaszło w gospodzie, choć przypuszczałem, że Vowell, który uniósł lekko brwi, domyślał się prawdy.

– A co ze mną? – spytał z żalem Nicholas. – Umieszczą mnie w innej celi w zamku czy w ratuszu? Słyszałem, że tam jest jeszcze gorzej.

Nagle ogarnęły mnie wyrzuty sumienia. Zostawiłem go tutaj, w niepewności, na całe dwa tygodnie.

– Nie, w końcu udało mi się o ciebie zatroszczyć – odparłem. – Wracasz z nami do obozu. Jutro odbędzie się twój proces pod Dębem. Ale prawda leży po twojej stronie, jesteś prawnikiem, więc mam ogromną nadzieję, że zostaniesz uwolniony.

Nicholas spojrzał na Vowella.

– Jeśli te procesy są sprawiedliwe, na pewno będę wolny – oświadczył.

– Czasami mam wrażenie, że Toby’emu Lockswoodowi trochę pomieszało się w głowie – powiedział Vowell ku mojemu zdumieniu. – Ciągle mówi o tym, jak nienawidzi szlachciców, ani na chwilę nie odpuszcza. Ludzie mają już tego dość.

– Tuż przed rebelią stracił rodziców – wtrąciłem. – I rodzinne gospodarstwo.

Vowell pochylił głowę.

– Cóż, to wzburzyłoby każdego. – Spojrzał na Nicholasa. – Ale musisz przysiąc panu Shardlake’owi, że z nim zostaniesz i nie będziesz próbował uciekać przed procesem.

Mój asystent spojrzał mi prosto w oczy.

– Przysięgam.

– Co się stanie z uwięzionymi szlachcicami z Norwich? – spytał Boleyn. – Oni też będą sądzeni pod tym waszym Dębem?

– Jeszcze nie podjęliśmy decyzji w tej sprawie – odparł Vowell władczym tonem. – Pan i pana żona powinniście tu spokojnie siedzieć i nie zadawać pytań.

– Już od dawna nie ośmielam się o nic pytać. – Boleyn zgrzytnął zębami i przesłał mu wściekłe spojrzenie, które przypomniało mi o jego wybuchowym charakterze.

– Widzieliśmy z okna klęskę Northamptona – zmienił szybko temat Nicholas. – Nie widzieliśmy walk na Palace Plain, ale późnym popołudniem zobaczyliśmy, jak wojska Northamptona uciekają obok pałacu i przez bramę. – Nagle sposępniał. – Nigdy nie przypuszczałem, że zobaczę coś podobnego. Przecież to była królewska armia, żołnierze, których uczy się, by walczyli z honorem do samego końca, a przepychali się przez bramę, odtrącali na bok bogatych mieszkańców, którzy też chcieli się wydostać z miasta, starców, kobiety i dzieci. Wielu z tych ludzi miało na sobie tylko bieliznę, bo wyrzucili wcześniej bogate szaty, żeby ukryć swój status. – Pokręcił głową. – Nie tak powinna wyglądać wojna według tego, co mi wpajano.

– Wydawało mi się, że wśród uciekających widziałem bliźniaków, ale nie mam całkowitej pewności – powiedział Boleyn. – Moich piekielnych synów. – Westchnął ciężko, po czym wstał i uściskał Nicholasa. – Dziękuję ci, chłopcze, za twoje towarzystwo i przyjaźń.

– A ja życzę panu ułaskawienia.

– Modlę się o to. – Boleyn spojrzał na mnie. – Dowiedziałeś się czegoś więcej w sprawie zabójstwa Edith, panie Shardlake?

– Trudno prowadzić śledztwo w tych warunkach. Ale nie poddam się.

Boleyn uściskał i mnie, ostentacyjnie ignorując Vowella. Kiedy wychodziliśmy, siedział na łóżku, pogrążony w myślach.

Gdy schodziliśmy ze wzgórza, przekazałem Nicholasowi wieści z obozu. Najpierw powiedziałem mu o śmierci Hectora Johnsona.

– Szkoda, to był dobry człowiek – rzucił mój asystent.

– I dzielny żołnierz. Zginął z honorem.

Potem poinformowałem go, że Barak, Scambler i Natty są bezpieczni, choć ten ostatni ma paskudną ranę na ramieniu.

– Rozmawiałem z doktorem Belysem, ale nie był zbyt pomocny. Nie pała sympatią do rebeliantów. Ale jeśli stan Natty’ego się nie poprawi, być może skontaktuję się z nim ponownie i spróbuję się odwołać do jego wyższych uczuć.

Vowell uniósł brwi.

– Specjalne traktowanie dla kogoś, z kim się zaprzyjaźniłeś?

Westchnąłem, zbyt zmęczony, by wdawać się w dyskusję.

Nicholas pokręcił głową.

– Nie mogę uwierzyć, że królewska armia mogła się tak haniebnie zachować.

– W starciu ze zwykłym plebsem? – dodał Vowell z przekąsem. – To miałeś na myśli?

– Nie – odparł z powagą Nicholas. – Ludzie z obozu mieli przewagę liczebną, ale nie byli w pełni wyszkoleni. Armia Northamptona składała się z doświadczonych żołnierzy. Ciekawe, czy porażki naszej armii w Szkocji też tak wyglądały – dodał cicho.

– Co się stanie z tymi nowymi jeńcami? – spytałem Vowella. – Boleyn miał rację? Też będziemy ich sądzić pod Dębem?

– Kapitan Kett i jego doradcy muszą to jeszcze uzgodnić. Po bitwie w obozie panują takie nastroje, że ludzie mogą się domagać egzekucji. Dla więźniów będzie bezpieczniej, jeśli zostaną w zamknięciu. – Spojrzał na mnie. – Wiem, że uważasz mnie za niebezpiecznego radykała, panie Shardlake, ale nie chcę ich śmierci. Kapitan Kett wpadł w gniew, gdy dowiedział się, co spotkało tego Włocha.

Zaczęło padać. Vowell spojrzał na niebo.

– Lepiej się pospieszmy, bo znów zmokniemy.

Skoro w obozie panują takie nastroje, to jak Nicholas poradzi sobie we wtorek? – pomyślałem.

Rozdział sześćdziesiąty siódmy

Tego wieczoru obóz wciąż był ogarnięty euforią po zwycięstwie nad armią Northamptona. Gdy popołudniowa mżawka ustała, ludzie zasiedli wokół ognisk, by pić, grać i śpiewać. Pamiętam pewną piosenkę, którą słyszałem wtedy wiele razy, melodię połączoną z treścią żartobliwego listu pozostawionego przez buntownika we dworze dziedzica:

Panie Pratt, masz owce smaczne i grube,

wielką przyniosły ci chlubę,

a nam pełne żołądki.

Skóry ci zostawiamy

w zamian za żony twej wdzięki,

za to winieneś nam dzięki.

W niektórych kręgach szałasów panowała jednak cisza; nikt nie świętował tam niedawnego triumfu. Domyślałem się, że mieszkańcy tych wiosek stracili w bitwie przyjaciół lub krewnych. Odniosłem też wrażenie, że w tej powszechnej radości jest coś wymuszonego. Tu i ówdzie dochodziło nawet do bójek; dzielni i zdeterminowani ludzie, dla których była to pierwsza prawdziwa bitwa, wciąż nie mogli się otrząsnąć z szoku.

Przed powrotem do Norwich Michael Vowell powiedział, że Nicholas nie może opuszczać naszego szałasu, więc zostaliśmy w nim tego wieczoru – Nicholas, Barak i ja, wreszcie znów w komplecie. Opowiedziałem Barakowi, co zaszło między Isabellą i Chawrym. Wyglądał na poruszonego.

– To dla mnie zaskoczenie – przyznał.

– Myślę, że zanosiło się na to od dłuższego czasu. Do tej pory jakoś nad sobą panował, pewnie było mu ciężko, ale żeby próbować ją zgwałcić… Daniel Chawry nie jest człowiekiem, za jakiego go miałem.

– A gdyby Isabella Boleyn nie była kobietą o tak silnym charakterze, gotową stanąć do walki, pewnie by ją zniewolił – zauważył Nicholas. – Nie zabrakło jej odwagi, żeby pójść do zamku i załatwić wszystko osobiście. Naprawdę niezwykła kobieta – dodał z podziwem.

– Myślałem, że wolisz ciche i uprzejme, jak Beatrice Kenzy – droczył się z nim Barak, dostrzegłem jednak smutek w jego oczach i domyśliłem się, że myśli o Tamasin. Jak dotąd nie dostał odpowiedzi na swój list.

– Teraz łatwiej mi uwierzyć, że to właśnie Chawry próbował otruć Boleyna i być może zabił też Edith – powiedziałem. – Podkochiwał się w Isabelli od lat, a ona chyba nie zdawała sobie sprawy z głębi jego… namiętności. Wydaje mi się, że mógłby ją dziś zaatakować, gdyby Michael Vowell nie zainterweniował. Nie mogę zrozumieć, dlaczego pozwoliła mu odejść wolno.

– Chciała się go pozbyć – podsunął Nicholas.

Barak skinął głową.

– Po takiej jednoznacznej odmowie, jaką usłyszał od Isabelli, większość mężczyzn już dawno by się poddała i być może odeszła. Z tym Chawrym jest coś nie tak.

– I, o ile pamiętam, nie miał żadnego alibi na tę noc, gdy zamordowano Edith – dodałem.

– Pamiętam jednak, jak bardzo był poruszony, gdy odwiedziliśmy miejsce śmierci Edith – wtrącił Nicholas.

– Może dopadły go wyrzuty sumienia – zasugerował Barak.

– Jeśli rzeczywiście zabił Edith i odpowiadał za kradzież kluczy oraz morderstwo Snockstobe’a i jego terminatora, musiał mieć wspólników. Żałuję, że go nie zatrzymaliśmy. Dlaczego ona go puściła? Choć wątpię, żeby Vowell się zgodził, by zabrać go do obozu. Ta sprawa nie interesuje ludzi Ketta.

– Mają większe zmartwienie – rzucił Barak.

– Myślisz, że Chawry wróci do Brikewell? – zwrócił się do mnie Nicholas.

– Wątpię. Isabella na razie nie powie o niczym mężowi, ale w końcu to zrobi, jestem tego pewien. Chawry prawdopodobnie uciekł. A to oznacza, że straciliśmy go na dobre.

Spojrzałem na wrzosowisko, na którym paliły się ogniska. Nocne powietrze niosło pieśń:

Kiedy Adam orał, a Ewa przędła, kto był wtedy panem?

Następnego dnia przy śniadaniu Susan Everneke powiedziała, że do Yarmouth ma wyruszyć stuosobowa ekspedycja, która sprawdzi, czy da się przekonać władze i mieszkańców miasta, by do nas dołączyli; jeśli się nie uda, buntownicy zaatakują miasto większymi siłami. Pod Dębem i w innych miejscach na Mousehold Heath jak zwykle odprawiano nabożeństwa; zastanawiałem się nawet przez chwilę, czy nie przyjąć ponownie komunii. Ostatniej nocy źle spałem; ponieważ znów było nas trzech, w szałasie zrobiło się ciasno. Nie mogłem się wygodnie ułożyć, a w dodatku wciąż wracałem myślami do tego, co zrobił Chawry.

Poszedłem odwiedzić Josephine – była tylko z córeczką, bo Edward znów pracował w Norwich, i miała kiepski nastrój. Zostałem u niej przez jakiś czas, pobawiłem się z Myszką, a potem poszedłem odwiedzić Natty’ego i Scamblera. Natty powiedział, że rana już mniej mu dokucza; przyjrzałem się jej i stwierdziłem z zadowoleniem, że nie jest już tak zaczerwieniona. Scambler, który wciąż nie mógł dojść do siebie po bitwie i wieści o śmierci Hectora Johnsona, siedział w rogu szałasu, obejmując ramionami kolana, i śpiewał cicho, kołysząc się do przodu i do tyłu. Obaj nie otrząsnęli się jeszcze z bitewnego szoku, więc po jakimś czasie zostawiłem ich samym sobie.

Potem omówiłem z Nicholasem jego zbliżający się proces.

– Nie będę mógł wziąć w nim udziału – powiedziałem. – Mógłbym być nieobiektywny.

Nicholas spojrzał na mnie jasnymi zielonymi oczami.

– W więzieniu miałem dużo czasu na myślenie. Przygotowałem sobie strategię.

– Przepraszam, zapominam, że teraz już dobrze znasz procedury sądowe. – Uśmiechnąłem się. – Ale pamiętaj, to będzie wyglądało trochę inaczej. Tutaj ławnikami są ludzie z obozu, a oni mogą być wrogo nastawieni.

– Myślę, że uda mi się wygrać – rzucił. Spojrzał na Baraka, a ten uśmiechnął się i skinął głową. – Rozpytywałem trochę o tak zwanych świadków – dodał, mrugając okiem.

– To dobrze, bo… – Nagle zrobiło mi się słabo. Pochyliłem się do przodu z cichym jękiem.

Nicholas natychmiast mnie pochwycił.

– Dobrze się czujesz? – spytał, zaniepokojony.

– Tak… chyba tak. Mam mnóstwo spraw na głowie i na moment chyba dostałem od tego zawrotów. Poza tym powietrze w tym szałasie…

– Tak, śmierdzi.

– Chodzi chyba o coś więcej – powiedział Barak. – Matthew znów wziął na swoje ramiona problemy całego świata. John i Isabella Boleynowie, ty, Simon i Natty, Josephine, wszyscy.

– Być może masz rację. – Westchnąłem. – Martwię się też o losy rebelii. – Przyłożyłem dłoń do czoła. – Nie jestem sobą… Przez głowę przelatują mi ciągle różne myśli, ale nie mogę ich zatrzymać. Nie daje mi spokoju coś, co wydarzyło się na przedstawieniu kukiełkowym, i coś, co powiedział wczoraj Michael Vowell, ale… zapomniałem. – Uderzyłem się w czoło pięścią.

– Jasne… – mruknął Barak ze znużeniem. – Ukarz się.

Kilkusetosobowy tłum zebrany pod Dębem Reformacji rozmawiał głównie o małym oddziale, który udał się do Yarmouth. Tego dnia procesom przewodniczył osobiście Robert Kett. Obserwowałem go, gdy wszedł na podwyższenie i przez chwilę stał w bezruchu, spoglądając na tłum i oceniając nastroje w obozie po bitwie. Wydawało się, że mimo ostatnich kłopotów jego władza nad buntownikami tylko się umocniła; przywitały go głośne wiwaty. Nicholas miał odpowiadać przed sądem jako pierwszy, stał więc ze mną i Barakiem niedaleko platformy. Wcześniej omówiliśmy strategię i uważałem, że może się okazać skuteczna – jeśli tylko proces Nicholasa będzie sprawiedliwy.

Toby Lockswood stał przed tłumem, z rękami skrzyżowanymi na piersiach i srogą miną. Choć kiedyś tak blisko z nami współpracował, teraz patrzył na nas z nieskrywaną pogardą.

– Najpierw rozpatrzymy sprawę Nicholasa Overtona oskarżonego o szkalowanie obozu! – zawołał Kett.

Tu i ówdzie w tłumie podniosły się gwizdy i buczenie, więc Kett poprosił o ciszę.

– Następnie odbędą się procesy tych – kontynuował po chwili – którzy bez pozwolenia zabierali rzeczy z domów mieszkańców Norwich, co jest zwykłym rabunkiem. Osądzimy również człowieka, który podobno ukradł własność sąsiadów z obozu. Ta kradzież oburza mnie szczególnie, dlatego przewodniczę dziś posiedzeniu. Aby odnieść sukces, musimy pracować razem jak bracia!

– A co ze szlachcicami z Norwich, którzy pomagali Northamptonowi zabijać naszych ludzi?! – zawołał ktoś z tłumu. – Mój kuzyn zginął! Dlaczego ich tu nie przyprowadzono?

– Tak jest! – poparł go ktoś inny. – Powinni wisieć!

Wielu innych buntowników pomrukiwało z aprobatą, a Toby Lockswood kiwał energicznie głową.

Robert Kett stanął na krawędzi podwyższenia i opierając dłonie na biodrach, spoglądał groźnie na tłum.

– Wraz z przywódcami secin zastanawiamy się, co należy zrobić z tymi szlachcicami. Na razie siedzą w więzieniu. Przedstawimy wam tę kwestię do rozstrzygnięcia, ale nie dzisiaj! Dziś przejmujemy Yarmouth! – Znów odpowiedziały mu wiwaty. Kett spojrzał na stojącego obok mężczyznę, który pełnił funkcję woźnego sądowego. – Sprawa Overtona. Czy strony i świadkowie zostali zaprzysiężeni?

– Tak jest, kapitanie.

Kett skinął głową.

– Nicholasie Overton, podejdź do podwyższenia. Toby Lockswood, jesteś oskarżycielem. Mów.

Wziąłem głęboki oddech i spojrzałem na Baraka. Zaciskał kciuk lewej ręki, podtrzymując nią protezę prawej.

Rozdział sześćdziesiąty ósmy

Toby rozpoczął z wielką pewnością siebie.

– Moje oskarżenie jest proste i jednoznaczne, kapitanie Kett. Osiemnastego lipca, kiedy zabrano do Norwich tego kłamliwego prawnika, Roberta Whartona, stałem na skarpie nad miastem. Overton, którego znałem jako wielkiego wroga Wspólnoty, stał niedaleko, na drodze prowadzącej do Norwich, i mówił, że Roberta Whartona powinno się uwolnić, a kapitana Ketta wsadzić do więzienia i że obóz to Wspólnota łajdaków.

W tłumie podniosły się gniewne pomruki. Kett znów poprosił o ciszę i zwrócił się do Nicholasa:

– Co ty na to?

Nicholas odwrócił się do rozgniewanego tłumu. Podziwiałem jego odwagę.

– Nigdy nie wypowiedziałem tych słów. Kiedy pracowaliśmy razem, Toby Lockswood mnie znienawidził i to jest jego zemsta.

Kett natychmiast zareagował.

– Sprawa nie dotyczy tego, czy się lubiliście, tylko czy powiedziałeś to, o co jesteś oskarżany.

– Przysięgam raz jeszcze, że nie.

Toby skłonił się lekko.

– Mogę przedstawić moich świadków? – spytał.

Robert Kett skinął głową, a ja wymieniłem spojrzenia z Barakiem. Puścił do mnie oko; kiedy Nicholas siedział w więzieniu, Barak przeprowadził w obozie małe śledztwo.

Pierwszym świadkiem, który już od jakiegoś czasu stał w pobliżu podwyższenia, był leciwy handlarz, Hodge. Często odwiedzał obóz ze swoim osłem i jak wielu wędrownych handlarzy był źródłem informacji i plotek o wydarzeniach, które miały miejsce w Norwich. Teraz wystąpił do przodu i spojrzał dość niepewnie najpierw na Ketta, a potem na Nicholasa. W końcu oznajmił:

– Stałem w pobliżu oskarżonego, kiedy wypowiedział te słowa. Słyszałem go wyraźnie.

– Panie Hodge, mówisz, że słyszałeś wyraźnie, jak wypowiedziałem słowa, które przytoczył tutaj pan Lockswood – zwrócił się do niego Nicholas uprzejmym tonem.

Hodge zerknął na Ketta. Teraz już wyraźnie się denerwował, co nie mogło ujść uwadze Ketta.

– Tak – odparł. – Chyba nigdy nie słyszałem czegoś równie nikczemnego.

– Pamiętasz, co działo się w obozie tamtego dnia?

– Tak. Sprowadzano tego prawnika, Whartona, ze wzgórza. Ludzie byli na niego wściekli. Ty i Toby Lockswood staliście na drodze, na szczycie wzgórza. Dobrze to pamiętam.

– Gdzie byłeś, gdy usłyszałeś te słowa?

– Pod drzewem, chroniłem się w cieniu, bo było okropnie gorąco.

Nicholas skinął głową.

– Jak powszechnie wiadomo – zaczął, wciąż zachowując uprzejmy i przyjazny ton – niemal wszystkie drzewa na tej skarpie zostały ścięte, bo obóz potrzebował drewna i dobrego widoku na Norwich. Zostało tylko jedno duże drzewo. Sam nieraz się pod nim chroniłem.

– Tak – rzucił Hodge.

– Drogę do Norwich dzieli od tego drzewa co najmniej sto stóp. Chętnie zmierzę ten odcinek w obecności kapitana Ketta. Z takiej odległości po prostu nie mógł pan słyszeć niczego, co mówiłem do Toby’ego Lockswooda.

– Krzyczałeś!

Nicholas parsknął śmiechem.

– Żebyś usłyszał mnie z tej odległości, przy takim zamieszaniu, jakie wtedy panowało na wzgórzu, musiałbym używać trąby!

Niektórzy z zebranych roześmiali się głośno; lubili żarty.

Hodge milczał. Nicholas odczekał minutę, po czym poprosił o odprawienie świadka. Hodge skwapliwie usunął się na bok i zniknął w tłumie. Toby obrzucił nas gniewnym spojrzeniem.

Drugi świadek oskarżenia, Wallace, wyglądał całkiem inaczej; był to wysoki, potężnie zbudowany mężczyzna w średnim wieku, który zachowywał się z wielką pewnością siebie. Z rękami skrzyżowanymi na piersiach wysłuchał pytania Toby’ego i oznajmił, że stał w pobliżu oskarżonego i słyszał wypowiedziane przez niego słowa.

– Co dokładnie słyszałeś? – spytał Nicholas.

– To, co powiedziałeś, szlachciuro, na skarpie, gdy prowadzono Whartona do miasta. Stałem niecałe dziesięć stóp dalej. Powiedziałeś wyraźnie, że Roberta Whartona powinno się uwolnić, a wtrącić do więzienia kapitana Ketta i że obóz to Wspólnota łajdaków!

Niektórzy z zebranych znów zaczęli głośno buczeć. Nicholas odwrócił się do Roberta Ketta i spytał cicho:

– Czy mogę poprosić, panie kapitanie, żeby pan Wallace został tu, gdzie teraz stoi, podczas gdy ja wezwę moich świadków, Edwarda Bishopa i Thomasa Smitha z Tunstead?

Kett skinął głowa.

Nicholas przywołał gestem obu mężczyzn. Kiedy podeszli do podwyższenia, Wallace wyraźnie się zmieszał.

– Podobno pochodzicie z tej samej parafii co pan Wallace – zwrócił się do nich Nicholas.

– Tak.

– Pamiętacie osiemnasty dzień lipca?

– Tak – odpowiedział Bishop. – Pracowaliśmy koło lasu Thorpe przy nowej zagrodzie dla świń. Pamiętam ten dzień, bo wieczorem dużo się mówiło o Whartonie.

Smith kiwnął głową, po czym odwrócił się do Wallace’a i wskazał na niego palcem:

– Był z nami przez cały dzień, bo tyle nam zajęła ta robota. A trwało to tyle, bo Biller Wallace jest największym leniem w naszej parafii i nie zrobił nawet połowy z tego, co każdy z nas. Pod koniec dnia my dwaj padaliśmy ze zmęczenia, ale on nie.

Tym razem tłum zareagował śmiechem. Fakt, że ci dwaj pracowali z Wallace’em w zagrodzie dla świń odległej o milę od drogi, dowodził niezbicie, że świadek Lockswooda jest kłamcą. Rozwścieczony Wallace zacisnął dłonie w pięści i przestąpił z nogi na nogę.

– Tym durniom pomyliły się dni. Przy zagrodzie pracowaliśmy dzień wcześniej.

– Jeśli to było dzień wcześniej, to dlaczego pan Bishop i Smith pamiętają, że rozmawiano wtedy o Robercie Whartonie? – spytał Nicholas i w jego głosie po raz pierwszy pojawiły się gniewne nuty.

– Nie wiem – odparł Wallace agresywnie. – Ted Bishop nigdy nie miał więcej rozumu niż majowy chrząszcz, a Tom Smith wcale nie jest od niego lepszy!

– Przynajmniej mówię pod przysięgą prawdę, jak przystało na dobrego chrześcijanina, i robię, co do mnie należy, a nie obijam się całymi dniami! – warknął Bishop.

Te słowa wywołały kolejną salwę śmiechu. Nicholas coraz wyraźniej zjednywał sobie sympatię tłumu, na czym zaważyło również to, że zwracał się uprzejmie i z szacunkiem do ludzi niższego stanu. Toby Lockswood rozejrzał się dokoła, rozzłoszczony. Przypuszczałem, że nie było dla niego gorszej kary, niż stać się celem pośmiewiska.

Nicholas odwrócił się do Ketta i skłonił uprzejmie.

– To wszystkie moje dowody, panie kapitanie. Poddaję się osądowi obozu.

Wtedy Toby Lockswood stracił nad sobą panowanie. Wskazał na niego palcem i krzyknął:

– Od samego początku Overton wiele razy wypowiadał się przeciwko rebelii i Wspólnocie. Wpuszczono go do obozu tylko dzięki jego znajomości z komisarzem Shardlakiem. Jest szlachcicem i już samo to wystarczy, żeby wysłać go do więzienia!

Tu i ówdzie rozległy się oklaski i okrzyki aprobaty, lecz większość zebranych milczała.

Nicholas najpierw pobladł, a potem zrobił się niemal równie czerwony jak jego włosy. Postąpił o krok do przodu i podniósł ręce:

– Tak! Urodziłem się jako szlachcic, ale zostałem wydziedziczony. Nie mam ziemi, nie mam służby, jestem tylko początkującym prawnikiem. Owszem, przyjechałem do Norfolk w przekonaniu, że szlachcice rodzą się po to, by rządzić i rozkazywać, a pozostali powinni być im posłuszni, ale teraz, gdy zobaczyłem, jak zorganizowany jest ten obóz i jak królewscy żołnierze, których zawsze przedstawiano mi jako ludzi walecznych i honorowych, uciekają niczym szczury z tonącego okrętu, sam już nie wiem, co myśleć. Przysiągłem panu Shardlake’owi, że nie będę sprawiał problemów w obozie, i dotrzymuję słowa. Jeśli chcecie, wsadźcie mnie do więzienia za to, że urodziłem się jako szlachcic i tak zostałem wychowany, nic na to nie poradzę. – Zrobił krótką pauzę, by zaczerpnąć powietrza, po czym wskazał palcem na Toby’ego Lockswooda. – Mogę tylko powiedzieć, że nie jestem przynajmniej kłamcą ani człowiekiem, który gromadzi urazy jak wiewiórka orzechy! Czy Wspólnota Toby’ego Lockswooda ma być miejscem, w którym ludzie nadużywają swojej władzy, żeby krzywdzić innych? Czy nie to właśnie próbujecie zmienić?

Na chwilę pod Dębem zapadła cisza. Potem Toby odkrzyknął:

– Skończymy z takimi jak ty!

Robert Kett huknął pięścią w stół, aż wszyscy podskoczyli ze strachu. Wstał i ryknął na Toby’ego głosem mocniejszym, niż byli w stanie z siebie wydobyć Lockswood czy Nicholas:

– Ufałem ci, Lockswood, myślałem, że jesteś człowiekiem, który pomoże nam walczyć o sprawiedliwość. Ale ten chłopak ma rację: nie zdobędziemy lepszego świata kłamstwami, a ty opowiadałeś kłamstwa! Nie nadajesz się do budowania sprawiedliwej Wspólnoty! Pozbawiam cię władzy i przywilejów oficera łącznikowego.

Zszokowany Toby cofnął się o krok, a Kett zwrócił się do tłumu:

– Czy waszym zdaniem Nicholas Overton jest winny zarzucanych mu czynów, czy też jest niewinny?

Niektórzy krzyczeli „Winny!”, ale znacznie więcej osób powtarzało „Niewinny!”. I dodawało: „Uwolnić go!”. Do tej pory obawiałem się przede wszystkim, że Nicholas nie zdoła zaskarbić sobie sympatii tłumu, ale udało mu się to, i to w pięknym stylu.

– Panie Overton – zwrócił się do niego Kett – został pan uznany za niewinnego. Możesz zostać w obozie lub odejść stąd w pokoju, wybór należy do ciebie.

Nicholas spojrzał na Baraka i na mnie, po czym odrzekł:

– Za pana pozwoleniem, panie kapitanie, pozostanę z przyjaciółmi.

Toby wskazał na niego i wrzasnął:

– To jeszcze nie koniec! Jeszcze pożałujecie!

Przypomniałem sobie słowa Michaela Vowella, który zastanawiał się, czy Lockswoodowi nie pomieszało się w głowie. Tymczasem Toby odwrócił się na pięcie i zaczął się przepychać przez tłum. Większość usuwała mu się z drogi. Nicholas podszedł chwiejnym krokiem do mnie i Baraka. Kett wziął głęboki oddech i przywołał mnie gestem.

– Proszę tu podejść, panie Shardlake, będzie pan moim przewodnikiem po zawiłościach prawa podczas następnych procesów. Szabrowników i złodziei – dodał z niesmakiem.

W porównaniu z dramatycznym procesem Nicholasa kolejne wydawały się nudne, wręcz rozczarowujące, przynajmniej dla mnie. Przed sądem stanęło kilku domniemanych szabrowników zadenuncjowanych przez ich towarzyszy. Tłum był na nich wściekły, nie dlatego, że okradali bogaczy z Norwich, lecz dlatego, że zubażali w ten sposób wspólny skarbiec w pałacu Surrey. Na dowód przyniesiono przedmioty znalezione w ich szałasach: złote i srebrne wazy i talerze, kosztowną biżuterię, złote monety. Wszyscy z wyjątkiem dwóch zostali uznani za winnych.

Pozostał tylko złodziej, który okradał swoich towarzyszy w obozie. Był to żałosny człowiek, obszarpany chudy mężczyzna w średnim wieku o czerwonej, pełnej spękanych żyłek twarzy pijaka. Jego oskarżyciel, jeden z przedstawicieli seciny, powiedział, że oskarżony należał do grupy mieszkańców Norwich, którzy dołączyli do obozu, i że od tego czasu, czyli od dziesięciu dni, z sąsiednich szałasów zniknęło kilkanaście przedmiotów. Przeszukano więc jego szałas i pod glinianym klepiskiem znaleziono skradzione rzeczy. Przyniesiono je teraz na podwyższenie w wielkiej skórzanej torbie. Oskarżyciel wysypał jej zawartość na stół. Spojrzałem na stertę drobiazgów o niewielkiej wartości: sfatygowany Nowy Testament, kilka srebrnych monet, naszyjnik z tanich kamieni, pierścionki i małe broszki z fałszywego złota. Te przedmioty miały jednak wielką wartość sentymentalną dla ludzi, którzy przynieśli je ze sobą na Mousehold Heath.

Oskarżony, który nazywał się Dorton, przemówił nieco skrzekliwym głosem:

– Jestem winny, panie kapitanie, nie ma co udawać, łotr i grzesznik. Ale jestem też biedakiem, który nie ma nikogo na świecie, a Chrystus, nasz Pan, przebaczał nawet najgorszym z ludzi, prawda?

– To wyznanie chyba przesądza sprawę, panie Shardlake, prawda? – spytał cicho Kett.

Skinąłem głową. Kapitan zwrócił się do Dortona:

– Mam nadzieję, że Chrystus ci przebaczy, ale jeden biedak nie powinien okradać innych biedaków. Według przepisów prawa tego kraju powinieneś zawisnąć, ale my jesteśmy bardziej miłosierni. Natychmiast opuścisz obóz i nigdy tu nie powrócisz.

Właściwie nawet już nie słyszałem, jak Kett ogłaszał wyrok, bo przeglądając skromny łup Dortona, dojrzałem nagle jasny błysk szczerego złota. Była to damska obrączka ślubna, i to naprawdę droga. Podniosłem ją, spojrzałem na wewnętrzną stronę i mrużąc oczy, próbowałem odczytać wygrawerowany tam napis. Nagle znieruchomiałem. Treść maleńkiej inskrypcji brzmiała: John Boleyn i Edith Reynolds, 1530. Trzymałem w ręce obrączkę Edith, tę samą, której nie było na jej artretycznym palcu, gdy odwiedziła lady Elżbietę. A teraz odnalazła się właśnie tutaj, wśród tanich drobiazgów skradzionych w obozie na Mousehold Heath.

Rozdział sześćdziesiąty dziewiąty

Kiedy trzymałem w dłoni obrączkę Edith, na moment zrobiło mi się słabo, jak przedtem w szałasie, pokręciłem więc energicznie głową, by dojść do siebie. Kett właśnie polecił Dortonowi ujawnić, skąd ukradł każdy ze skradzionych przedmiotów, by można je było zwrócić właścicielom. Zacisnąłem w dłoni obrączkę. Do stołu podchodzili sąsiedzi Dortona, odbierając swoją własność, podczas gdy złodziej stał obok ze zwieszoną głową, strzeżony przez żołnierza. Gdy odebrano już ostatni przedmiot, otworzyłem dłoń, pokazując Kettowi złotą obrączkę. Spojrzał na mnie z zaciekawieniem.

– Czyje to?

– Należało do zamordowanej kobiety, prowadzę śledztwo w jej sprawie. Nazwiska jej i jej męża są wygrawerowane w środku.

Pokręcił głową, zbierając szybko swoje dokumenty.

– Nie chcę o tym więcej słyszeć. Jeśli pan chce, może pan to zatrzymać, ja muszę teraz jechać do katedry. Dziękuję za pomoc. Mam nadzieję, że dzięki dzisiejszym procesom ludzie zrozumieli, że nie będziemy tolerować złodziejstwa. I proszę dopilnować, żeby ten Overton zajął się czymś pożytecznym.

– Zrobię to, ale czy mógłbym najpierw wypytać tego złodzieja, gdzie znalazł tę obrączkę?

– Proszę bardzo. Tylko że zaraz potem ma zostać stąd wygnany. – Zawołał do żołnierzy, którzy odprowadzali właśnie ludzi uznanych za winnych: – Zatrzymajcie tu Dortona! Komisarz Shardlake chce go o coś spytać.

Dałem znak Barakowi i Nicholasowi, by do mnie dołączyli, i podszedłem do Dortona. Skulił się, gdy stanęliśmy obok niego. Otworzyłem dłoń.

– Gdzie to znalazłeś?

Spojrzał na obrączkę.

– Całą resztę ukradłem z szałasów, ale to… To był dar od Boga.

Żołnierz uderzył go dłonią w brudną głowę.

– Gadaj do rzeczy, ty złodziejskie nasienie, albo porachuję ci wszystkie kości, gdy tylko wyjdziemy z obozu.

– Co chcesz przez to powiedzieć, Dorton? – spytałem cicho.

– Tylko tyle, że nie zabrałem tego z szałasów, przysięgam. Szedłem ścieżką do swojego szałasu i zobaczyłem to na ziemi, jak błyszczało w słońcu. To było jakieś dziesięć dni temu, zanim zmieniła się pogoda. Ktoś musiał to zgubić.

– Obrączkę z dobrego złota? – prychnął żołnierz.

– Przysięgam! – zarzekał się Dorton. – Dlaczego miałbym kłamać akurat teraz, skoro przyznałem się do wszystkiego innego?

Skinąłem głową.

– To prawda. Wiem, do kogo należała ta obrączka. Znalazłeś przy niej coś jeszcze?

Dorton sięgnął pod swoje łachmany i wyciągnął dwustronny grzebień do wyczesywania wszy; między ząbkami tkwiły jeszcze maleńkie czarne truchła.

– Leżał przy niej, zatrzymałem go dla siebie.

– Nic więcej?

– Nie, przysięgam. Chciałem sprzedać obrączkę na rynku w Norwich, ale potem była bitwa, a jeszcze potem… – Przesycony piwem oddech mężczyzny wystarczył za dalsze wyjaśnienia.

Przyjrzałem mu się uważnie. Rzeczywiście, kłamiąc, niczego by nie zyskał.

– Zaprowadź mnie i moich przyjaciół do miejsca, w który znalazłeś obrączkę i grzebień. Za waszym pozwoleniem – dodałem, zwracając się do żołnierza.

Wzruszył ramionami i poszedł naszym śladem w głąb obozu. Dorton dotarł do miejsca, gdzie krzyżowały się dwie ścieżki, i wskazał na ziemię.

– Właśnie tu, panie. Mój mały szałas stoi… – przełknął głośno ślinę – stał ćwierć mili dalej, przy tej ścieżce.

Pochyliłem się. Teraz na ścieżce zalegało błoto, ale dziesięć dni temu była z pewnością sucha i twarda. Gdyby ktoś zgubił tutaj złotą obrączkę, z pewnością szybko by ją zauważono. Rozejrzałem się dokoła. Niedaleko stał szałas Toby’ego Lockswooda. Skinąłem głową.

– Dziękuję ci, Dorton.

Uśmiechnął się, odsłaniając kilka pożółkłych zębów.

– Nie pomożesz mi, panie? Może dasz mi trochę pieniędzy, żebym mógł sobie kupić coś do jedzenia?

– Raczej do picia – mruknął Barak.

Choć było mi trochę żal tego człowieka, pokręciłem głową. Żołnierz pchnął go bezceremonialnie w stronę wyjścia z obozu.

Barak, Nicholas i ja wróciliśmy do szałasu. Ucieszyłem się, gdy pani Everneke, Scambler, Natty i pan Dickon, który wnosił oskarżenie przeciwko dziedzicowi ze Swardeston, przyszli do nas i pogratulowali Nicholasowi zwycięstwa.

– Będziesz nam teraz pomagał, chłopcze, żeby zarobić na swoje utrzymanie? – spytał Dickon.

– Mógłby pan nam pomóc przy koniach, prawda? – odezwał się Scambler, kiwając się do przodu i do tyłu. – Zna się pan na tym.

– Dobry pomysł. – Nicholas się uśmiechnął. – Tak, mógłbym to robić.

Zadowolony Scambler pomachał rękami.

– Jak się czujesz? – spytałem Natty’ego.

– Opuchlizna zniknęła z ramienia, Bogu dziękować – powiedziała Susan Everneke. – Namówiłam go, żeby używał tych rzeczy, które kupiliście w katedrze.

– Piecze jak diabli – wtrącił Natty, uśmiechając się jednak do pani Everneke, która niosła nieocenioną pomoc potrzebującym z obozu.

– Dziękuję – zwróciłem się do niej. – Teraz musimy omówić we trzech coś ważnego, więc wejdziemy do szałasu.

Kiedy już usiedliśmy w mrocznym wnętrzu, podałem obrączkę Barakowi i Nicholasowi.

Barak gwizdnął cicho.

– To jest to, bez dwóch zdań.

– Jak to trafiło do obozu? – zastanawiał się głośno Nicholas.

Wyjąłem brudny grzebień do wyczesywania wszy.

– Było razem z tym. Moim zdaniem obie rzeczy wypadły komuś z torby albo sakwy.

– I to prawie dwa tygodnie temu. Dorton musiał znaleźć te rzeczy zaraz po tym, jak spadły na ziemię, zanim dostrzegł je ktokolwiek inny.

– Ale kto, na miłość boską, mógł je zgubić? – spytał Barak.

– Ktoś, kto miał je zapewne od lat – odpowiedział powoli Nicholas.

– Pamiętacie, co powiedział mi sir Parry? Knykcie Edith były zbyt spuchnięte, by dało się z nich ściągnąć obrączkę. A przecież ją zsunięto, a nie obcięto palec.

– Musimy przesłuchać ludzi w szałasach stojących w pobliżu tego skrzyżowania. To pewnie trochę potrwa. Możemy mówić, że znaleźliśmy w pobliżu obrączkę i chcieliśmy spytać, czy to nie ich.

– Każdy będzie mówił, że należy do niego. – Barak się roześmiał.

– To zadamy pytanie, co jest wygrawerowane w środku. Chodźcie, zaczniemy od Toby’ego Lockswooda. Nick, ty lepiej zostań z tyłu. Być może właściciel tej obrączki przez lata ukrywał albo więził Edith Boleyn. Niewykluczone, że to jej zabójca. Powinniśmy zabrać ze sobą noże.

Dotarliśmy do szałasu Toby’ego pół godziny później. Słońce właśnie wyszło na chwilę zza chmur. Toby siedział na zewnątrz i ostrzył miecz osełką. Barak ukradkiem zsunął futerał z noża przy sztucznej ręce. Toby podniósł na nas wzrok; jego oczy były pełne nienawiści i… czegoś jeszcze. Obłędu? Przyszło mi do głowy, że jeśli rzeczywiście traci rozum, to być może właśnie on zdradził miejsce pobytu żony Milesa. Choć nie, to niemożliwe, był przecież całym sercem oddany obozowi. Przeciągnął dłonią przez czarne kręcone włosy.

– Czego chcecie? – warknął. – Gdzie ten wasz chłoptaś? Pewnie od razu wskoczył na koń i pędzi teraz do Londynu.

– Stoi na końcu tej drogi – odparł Barak. – Teraz będziesz chodził z mieczem, tak?

– Tak. Ludzie z gminu mogą je teraz nosić w obozie. Żeby mogli wypruć flaki każdemu szlachcicowi, który ośmieli się tutaj przyjść.

– Nie przyszliśmy tu, by walczyć, Toby – powiedziałem, po czym nie siląc się na uprzejmość, wyjąłem z kieszeni grzebień. – To twoje? Znaleźliśmy go niedaleko.

Pokręcił głową, wyjmując z kieszeni inny grzebień.

– Nie, mam swój. – Uniósł brwi. – Nie przyszliście tutaj, żeby sprawdzić, czy nie zgubiłem grzebienia.

– Nie. Być może pamiętasz jeszcze, jak pomagałeś nam ustalić, kto zabił Edith Boleyn i pozostałych. Może to cię zainteresuje.

Podałem mu obrączkę.

Kiedy przyjrzał się jej uważniej, nie potrafił ukryć zaciekawienia.

– Dobre złoto z grawerunkiem ich nazwisk. Skąd to masz?

– Dziś rano pod Dębem sądzono drobnego złodziejaszka, który okradał pobliskie szałasy. To było wśród jego łupów. Przyznał się do swoich postępków, ale twierdził, że obrączkę znalazł na ziemi w pobliżu skrzyżowania ścieżek. Pokazał nam to miejsce. Nie miał powodu, by nas okłamywać.

– Po prostu leżała na drodze? – spytał Toby z niedowierzaniem.

– Tak. Ktoś musiał ją zgubić.

Odrzucił mi obrączkę.

– Więc go znajdź. – Znów uniósł brwi. – Ten grzebień był razem z obrączką, tak?

– Tak – odparłem po chwili wahania.

– I gdybym powiedział, że jest mój, uznalibyście to za dowód, że miałem też obrączkę.

– Każdy prawnik spróbowałby takiej strategii.

Podniósł miecz.

– Odpierdolcie się obaj – powiedział głosem nabrzmiałym od nienawiści. – I nie wracajcie tu więcej.

Rozdzieliliśmy się i przez następne półtorej godziny chodziliśmy od szałasu do szałasu, wypytując ludzi o zgubioną obrączkę. Pamiętałem stale o tym, co mówiłem wcześniej o ewentualnym zagrożeniu, byliśmy jednak uzbrojeni, a prawdopodobieństwo, że ktoś zaatakuje nas na tak gęsto zaludnionym obszarze, było, jak sądziłem, niewielkie. Większość ludzi mówiła, że nie zgubiła obrączki, a ci, którzy się do tego przyznawali, nie potrafili powiedzieć, co jest wygrawerowane w środku. Choć byłem podekscytowany myślą, że może uda mi się dowiedzieć czegoś więcej o Edith i o tym, co działo się z nią przez ostatnie dziewięć lat, byłem już bardzo zmęczony, gdy spotkaliśmy się we trzech przy skrzyżowaniu dróg.

– Człowiek, który zgubił tę obrączkę, mógł pójść w którąkolwiek z czterech stron świata i oddalić się o wiele mil stąd – powiedział Barak ponuro.

– Przejdźmy wzdłuż ostatniej ścieżki razem – zaproponowałem. – A potem, może jutro, namówimy innych, by dołączyli do poszukiwań. Może opłacimy kogoś…

– Według moich obliczeń na Mousehold Heath jest teraz od ośmiu do dziewięciu tysięcy ludzi – przerwał mi Barak. – Poszukiwania mogą być naprawdę długie i żmudne.

Znaleźliśmy jednak odpowiedź znacznie wcześniej, niż mogliśmy przypuszczać. Przy trzecim kręgu szałasów, pod zwisającym w bezruchu proporcem parafii, kilku mężczyzn układało nową warstwę paproci na dachu szałasu zniszczonego przez burzę. Od razu rozpoznałem jednego z nich, szczupłego mężczyznę stojącego na krótkiej drabinie: był to Peter Bone. Przypomniałem sobie również, że spotkałem go, gdy wracał z Norwich, niosąc torbę pełną swoich rzeczy, i że było to prawie dwa tygodnie temu, dokładnie wtedy, gdy Dorton znalazł obrączkę.

– Peter, możemy zamienić dwa słowa na osobności?! – zawołałem do niego.

Znów miał taką mnę, jakby wolał uniknąć tej rozmowy, ale zszedł na ziemię.

– Wybaczcie, sąsiedzi – rzucił do swoich towarzyszy, którzy przyglądali mi się z zaciekawieniem.

Zaprowadził nas do małego szałasu przeznaczonego dla jednej osoby. W środku panował wzorowy porządek. Torba, z którą go widziałem, leżała w kącie. Wszyscy usiedliśmy, Barak i Nicholas zajęli miejsca po obu stronach wejścia.

Nicholas wskazał głową torbę.

– Widzę, że rozpruł się tu szew. Powinieneś to naprawić, bo jeszcze coś zgubisz.

– Na przykład coś takiego. – Otworzyłem dłoń, pokazując Peterowi grzebień i obrączkę.

Przez moment patrzył na nas szeroko otwartymi oczami, po czym opuścił głowę i wbił wzrok w ziemię.

– Wiesz, co jest wygrawerowane we wnętrzu tej obrączki? – spytałem.

– Tak. To obrączka Edith Boleyn – odpowiedział monotonnym głosem. Potem podniósł nagle głowę i spojrzał na nas ze smutkiem. – Szukałem jej godzinami, musiała wypaść przez to rozdarcie, kiedy niosłem moje rzeczy do obozu. – Wydał z siebie coś pomiędzy westchnieniem a jękiem. – Gdzie była?

– Znalazł ją pewien złodziej przy skrzyżowaniu ścieżek, prawdopodobnie w ten sam dzień, gdy ją zgubiłeś. Sądzono go dziś pod Dębem. Obejrzałem obrączkę i zobaczyłem grawerunek.

Peter Bone spojrzał na klejnot. Milczał przez dłuższą chwilę.

– Edith miała ją na palcu, gdy do nas przyszła – odezwał się w końcu. – Wkrótce potem ją zdjęła… problemy ze stawami pojawiły się znacznie później… i trzymała ją w szufladzie. – Po krótkiej pauzie roześmiał się gorzko. – Widzę, że muszę opowiedzieć całą historię. Wcześniej bałem się, że zaciągną mnie do sądu, a jej ojciec oskarży mnie o porwanie. Ale teraz bogacze z Norwich nie mogą już tego zrobić.

– A rzeczywiście ją porwałeś? – spytałem ostro.

Przez chwilę patrzył na mnie w milczeniu. Jego oczy, osadzone w pooranej zmarszczkami chudej twarzy, wydawały się nienaturalnie duże.

– Nie.

– Zabiłeś ją?

– Gdybym wiedział, kto to zrobił, zabiłbym go tym – odpowiedział gniewnie, wyciągając zza pasa nóż.

– Oddaj mi to – zażądał cicho Barak.

Peter z ociąganiem podał mu nóż.

– Obiecuję ci, że jeśli to, co mówisz, jest prawdą, nie będziesz miał żadnych kłopotów – zapewniłem go. – A teraz proszę, przez wzgląd na pamięć Edith, powiedz mi, co wiesz.

Peter Bone oparł się plecami o ścianę szałasu. Przez moment myślałem, że będzie milczał, w końcu jednak przemówił:

– Mój ojciec był tkaczem i uprawiał skrawek ziemi niedaleko Wymondham. Miał troje dzieci, najpierw urodziłem się ja, a potem moje siostry, Mercy i Grace. Niektórzy tkacze są bogaci, inni to biedacy, jak mój ojciec. Umarł, świeć, Panie, nad jego duszą, w tysiąc pięćset trzydziestym pierwszym, rok po matce. Tym samym wygasła dzierżawa na dom i ziemię, a ja i siostry zostaliśmy tylko z jego narzędziami i odrobiną pieniędzy. Nauczyłem się od niego rzemiosła, więc uzgodniliśmy we trójkę, a byliśmy wtedy jeszcze młodzi, że pójdę do Norwich i spróbuję zarabiać na tkactwie, podczas gdy Mercy i Grace, które matka wyszkoliła na służące, poszukają pracy we dworach. Przeniosłem się więc do Norwich, wynająłem dom i przez jakiś czas nieźle sobie radziłem, zatrudniałem nawet robotników. Ożeniłem się z dobrą dziewczyną z Norwich. – Pokręcił głową ze smutkiem. – To były dobre czasy, ale nie trwały długo. Moja żona zmarła na ospę. Tkactwo stawało się coraz mniej opłacalne, bogacze z Norwich położyli na wszystkim łapy i ograniczali możliwości drobnych rzemieślników. – Zamknął oczy i westchnął. – Ale pracowałem dalej, robiłem, co w mojej mocy. Wszyscy wiedzieli, że mam dwie siostry, które pracują jako służące w domach szlachciców. Grace i Mercy musiały się odpowiednio zachowywać, choć z natury obie były hałaśliwe i otwarte, czasem lubiły też prowokować. – Uśmiechnął się smutno.

– Może trochę piwa? – zaproponowałem łagodnym tonem.

Pokręcił głową.

– Nie, dziękuję. Chcecie przecież, żebym opowiedział wam tę historię, prawda? Cóż, moje siostry służyły w różnych domach. Grace, jak wiecie, trafiła do Edith Boleyn. To było w trzydziestym ósmym. Ale Mercy spotkał gorszy los. – Peter zacisnął mocno szczupłe dłonie. – Mówiłem wam, że siostry miały podobne usposobienie, były też do siebie podobne, obie miały piękne czarne włosy i niebieskie oczy. Różniły się jednak pod jednym względem: Grace raczej nie interesowała się mężczyznami, podczas gdy Mercy… hm… lubiła ich. Pracowała dla rodziny w posiadłości niedaleko Cromer i w trzydziestym trzecim, dwa lata po śmierci naszego ojca, zostałem tam wezwany przez właściciela. Powiedział mi, że Mercy zaszła w ciążę z jego synem… nie wątpię, że sama go do tego zachęcała… i że urodziła chłopca. Podczas porodu zmarła. – Znów zamilkł na chwilę, po czym odezwał się cicho, niemal szeptem: – Widziałem siostrzeńca tylko raz, na rękach jego mamki. Widziałem też jego ojca, przystojnego młodzieńca, który szczerze opłakiwał śmierć mojej siostry. Ale dla jego ojca wszystko sprowadzało się do pieniędzy – dodał posępnym tonem. – Powiedział, że urządził już Mercy cichy pogrzeb. Jego syn miał opiekować się chłopcem i zadbać o jego edukację… to dość częsty układ w takich przypadkach. Lecz jednego nigdy mu nie wybaczę: powiedział, że nie wolno mi się zbliżać do jego rodziny ani wspominać nikomu o tym, co zaszło, bo inaczej wyrzuci dziecko z domu. Mercy skończyła jak wszetecznica i grzesznica.

Nagle zaczął płakać, szlochał jak dziecko. Spytałem go ponownie, czy napiłby się czegoś, ale pokręcił głową, otarł gniewnym ruchem twarz i kontynuował:

– Zgodziłem się dla dobra dziecka. Teraz jest już nastolatkiem. Nie wiem nawet, jak ma na imię. A gdy ludzie pytali mnie o Mercy, mówiłem, że pracuje w hrabstwie York, tak daleko, że nie może nas nawet odwiedzać. Po kilku latach mało kto o niej pamiętał. Grace była dla mnie pocieszeniem, bo mieszkała w pobliżu i często mnie odwiedzała. W trzydziestym ósmym zaczęła pracować u Boleynów. Płaca była dobra, musiała taka być, bo rodzina uchodziła za bardzo trudną. Mimo to Grace przywiązała się do Edith Boleyn, bardziej niż do kogokolwiek prócz mnie i Mercy. Edith zwierzyła się jej, że nie jest w stanie okazywać czułości mężowi ani żadnemu innemu mężczyźnie. – Podniósł na mnie wzrok. – Przyznała się, że gdy była dzieckiem, ojciec z nią obcował.

Nicholas jęknął z odrazą, ale Peter dodał:

– Zdziwilibyście się, gdybyście wiedzieli, jak często dochodzi do takich rzeczy, zarówno w bogatych, jak i biednych domach.

– Tak – potwierdziłem ponuro, przypominając sobie Thomasa Seymoura i lady Elżbietę.

– Tak czy inaczej, Grace wciąż pracowała dla Boleynów, choć członkowie tej rodziny nienawidzili się nawzajem. Edith mówiła, że jej mąż nigdy nie mógł zrozumieć, dlaczego nie chce z nim spać.

– Czy Edith powiedziała mu, co robił jej ojciec?

– Nie. Wstydziła się. Zwierzyła się z tego tylko mojej siostrze. Grace współczuła Johnowi Boleynowi, choć łatwo wpadał w złość i kłócił się z sąsiadem. A bliźniacy już wtedy byli agresywni i nieposłuszni, choć nie mieli jeszcze dziesięciu lat. Być może po części dlatego, że matka nic do nich nie czuła, od dnia ich narodzin. Pewnie słyszeliście historię o tym, jak Gerald okaleczył Barnabasa, żeby zwrócić na siebie jej uwagę. Grace to widziała. Później Edith czuła się winna i, co zdarzało jej się już wcześniej, nie chciała jeść. Moja siostra musiała naprawdę się natrudzić, żeby pani wysłuchała jej próśb i zjadła choć tyle, by przeżyć. – Pokręcił ze znużeniem głową.

– Była obłąkana? – spytał Nicholas.

– Chciała się w ten sposób ukarać – wyjaśnił Peter, ogarnięty nagłym gniewem. – Być może to obłęd, sam nie wiem.

– A potem zaczął się romans Johna Boleyna i Isabelli.

– Tak. Kiedy Edith dowiedziała się o tym z plotek, znów przestała jeść. Zdaniem Grace wtedy również wynikało to z poczucia winy, bo to z powodu jej oziębłości mąż zwrócił się ku innej kobiecie. – Peter Bone westchnął ciężko. – Moja siostra uznała, że tak dłużej być nie może. To, co stało się potem, było jej pomysłem. Grace zaproponowała, by pani razem z nią opuściła Brikewell i przyjechała do mnie, do Norwich. Edith mogła udawać Mercy, która postanowiła w końcu wrócić do domu. Nikt nie wiedział, że moja druga siostra nie żyje. Grace przedstawiła mi ten pomysł. Przyznam, że musiała mnie długo przekonywać, ale potrafiła być… – uśmiechnął się z żalem – stanowcza.

Miałem już zapytać, czy Edith i Grace nie należały do kobiet, których nie pociągają mężczyźni, lecz inne kobiety, rozmyśliłem się jednak. Takie sprawy nie mają wpływu na śledztwo i nie powinny mnie interesować.

– Edith zaznała w końcu tego – kontynuował Peter – czego nie miała nigdy przedtem: spokoju i bezpieczeństwa. Były sobie z Grace niezwykle bliskie, bliższe niż jakakolwiek znana mi para ludzi. Lubiłem Edith. Kiedy wyrwała się wreszcie ze szponów rodziny Boleynów, rozkwitła, trochę przytyła, zaczęła nawet przejawiać poczucie humoru. I ciężko pracowała.

– Więc poznała jednak ludzi, którzy ją kochali i cenili – powiedziałem cicho, starając się panować nad drżeniem głosu. – Zawsze obawiałem się, że nigdy jej się to nie udało.

Peter skinął głową.

– Nasza znajoma, Josephine Brown, powiedziała nam, że twoje siostry były do siebie podobne, miały ciemne włosy i obfite kształty – odezwał się Nicholas. – Ale czy Edith nie była blondynką?

Po raz pierwszy Peter uśmiechnął się otwarcie.

– Gdy tylko Edith się do nas przeniosła, Grace pofarbowała jej włosy na czarno, bo przecież Mercy takie miała. Potem namówiliśmy ją, by w końcu zaczęła jeść. Grace kazała jej obiecać, że już nigdy więcej nie będzie się głodzić. Edith chętnie się zgodziła i wkrótce się zaokrągliła.

– A co ty z tego wszystkiego miałeś, panie Bone? – spytał cicho Barak.

Peter spojrzał mu prosto w oczy.

– Pomogłem siostrze uratować nieszczęśliwą kobietę, która inaczej prawdopodobnie by umarła. A gdy w moim domu zamieszkały znów dwie kobiety, czasami czułem się tak, jakby to Mercy wróciła do życia. No i udało mi się przechytrzyć bogatych paniczów. – Roześmiał się. – Wiecie, co było dla Edith najtrudniejsze, ale także najważniejsze? Noszenie fartucha i sukni biednej kobiety, chodzenie po mieście z brudną twarzą. Tanie buty. Ukrywanie akcentu, który zdradzał jej pochodzenie. – Spojrzał na mnie. – Ty, panie, próbujesz robić to samo tutaj.

– Owszem. To ułatwia życie – przyznałem. I pomyślałem, że dlatego właśnie tak bardzo zaintrygowało mnie przedstawienie kukiełkowe: pokazywało, że w naszym społeczeństwie kobieta może zmienić się w kogoś zupełnie innego, zmieniając jedynie ubrania. Wtedy byłem jednak zbyt zmęczony, by sobie to uświadomić.

– Edith wiedziała jednak – mówił dalej Peter – że musi to robić, by przetrwać. Przywykła do naszego życia, i to dość szybko. Czasami nasza trójka naprawdę świetnie się bawiła. W dni targowe Edith zwykle zostawała w domu, unikała też bogatszych części miasta, zdarzało się jednak, że mijali ją na ulicy ludzie z jej stanu, których niegdyś dobrze znała. Żaden z nich nawet nie spojrzał w jej stronę. Była po prostu tylko kolejną biedną kobietą.

Nicholas pokręcił głową.

– Więc to tak Edith spędziła te lata.

W szałasie zapadła na chwilę cisza, gdy próbowaliśmy to wszystko przyswoić. W końcu Peter Bone uśmiechnął się cierpko.

– To chyba dla pana duże zaskoczenie, panie Shardlake, prawda? Ktoś rezygnuje z bogactwa i zamienia się w biedaka.

– Tak, nigdy bym na to nie wpadł. – Uśmiechnąłem się smutno. – Jak doszło do tego, że Edith was opuściła?

Twarz Petera sposępniała.

– Było nam coraz ciężej, a pod koniec roku nasza sytuacja wyglądała fatalnie. Musiałem zwolnić pracowników. Edith i Grace pomagały mi prząść i tkać, ale wkrótce Edith rozbolały dłonie i spuchły jej palce. – Westchnął ciężko. – Często bardzo cierpiała, nie mogła pracować. Potem przyszła wiosenna grypa i zabrała biedną Grace. To był straszliwy szok zarówno dla mnie, jak i dla Edith. Wtedy nie było nas już stać na wynajmowanie domu, a Edith nie mogła pracować. W końcu powiedziała, że spróbuje jeszcze jednego rozwiązania: zwróci się o pomoc do dalekiej, ale bardzo bogatej krewnej męża. Nie wiedziałem wtedy, że chodziło jej o lady Elżbietę. Wyjechała w marcu, wzięła ze sobą trochę pieniędzy na podróż. Obiecała, że zjawi się za kilka tygodni, ale nie wróciła. Potem dowiedziałem się, że znaleziono jej ciało w Brikewell.

– Skłamałeś więc, mówiąc, że obie twoje siostry zmarły na grypę.

– Mówiłem wam, że ludzie Boleyna szukali Grace po tym, jak zniknęła razem z Edith z ich posiadłości. Kiedy dowiedziałem się o śmierci Edith, byłem zrozpaczony. Nie zamierzałem zdradzać nikomu, co się z nią działo. To i tak niczego by nie zmieniło. Nie miałem pojęcia, kto ją zamordował. – Spojrzał na mnie. – Z pewnością nie poprawiłoby też sytuacji pana klienta, Johna Boleyna, gdyby odkryto, że Edith tak bardzo nienawidziła życia w jego domu, że uciekła i zmieniła tożsamość. Poza tym zarówno ona, jak i Grace już nie żyły i nic nie mogło tego zmienić.

– Naprawdę nie masz pojęcia, kto mógł zabić Edith? – spytałem cicho.

Pokręcił głową.

– Najmniejszego. Wiem tylko tyle, że ten człowiek musiał jej ogromnie nienawidzić.

– Zatrzymała obrączkę – zauważyłem.

– Tak, w szufladzie, jak już mówiłem. Przyniosłem ją tutaj, bo to była jedyna pamiątka, jaką miałem po Edith. Nie wiem, dlaczego ją zachowała, ale ze względu na grawerunek raczej nie mogła jej sprzedać na rynku w Norwich, prawda?

– Mam nadzieję, że dowiemy się, kto ją zabił, choć podejrzanych jest na razie wielu – powiedziałem.

Peter westchnął i po jego policzkach zaczęły spływać łzy.

– Dajcie mi znać, kiedy to ustalicie, ale poza tym zostawcie mnie, proszę, w spokoju. Codziennie staram się o tym zapomnieć. Pracuję, by zbudować nową Wspólnotę, być może nawet taką, w której nie będą się już zdarzać podobne rzeczy.

Rozdział siedemdziesiąty

Siedziałem na mojej ulubionej kępie trawy na skarpie, z której rozciągał się widok na Norwich. Był to jeden z nielicznych ostatnio słonecznych dni, choć i tak zakłócany od czasu do czasu przelotnym deszczem. Siły Ketta stacjonujące w mieście zajmowały niektóre kościoły, a także katedrę, ku oburzeniu co pobożniejszych obywateli. Był szesnasty sierpnia, minęło już niemal dziesięć dni od czasu, gdy Peter Bone wyjawił mi, gdzie przez lata podziewała się Edith.

W obozie nie miałem zbyt wiele pracy. Kett postanowił, że nie będziemy organizować pod Dębem procesów bogaczy z Norwich: ci, którzy zgodzili się współpracować, zostali zwolnieni, innych nadal przetrzymywano w więzieniach w zamku i ratuszu. Co jakiś czas tylko przed sądem stawali drobni złodzieje lub awanturnicy. Gdy moje życie nieco się uporządkowało i uspokoiło, uświadomiłem sobie, w jak wielkim trwałem dotąd napięciu i jak dużo czasu poświęcałem ostatnimi dniami na sen. Co do moich przyjaciół, to Nicholas pracował wraz ze Scamblerem przy koniach, a Natty wracał do zdrowia, martwiłem się jednak o Baraka. Choć nadal miał trochę pracy urzędniczej, bo zajmował się materiałami przywiezionymi z Norwich – wszystko wciąż starannie zapisywano i archiwizowano – podobnie jak ja, miał więcej wolnego czasu. Spędzał go, chodząc po obozie, obserwując niekończące się ćwiczenia wojskowe, plotkując z napotkanymi po drodze ludźmi, ale i – jak zauważyłem – pijąc. Wiedziałem, że dręczy go poczucie winy i niepokój o Tamasin, od której wciąż nie dostał żadnej wiadomości.

Patrząc na miasto, raz jeszcze rozmyślałem o sprawie Edith. Logicznie rzecz biorąc, po bezowocnym spotkaniu w Hatfield powinna była wrócić do Norwich i Petera Bone’a. Nim jednak do niego dotarła, ktoś ją zamordował, a ja nadal nie miałem pojęcia, kto to mógł być. W kręgu podejrzanych znajdowali się bliźniacy, Chawry, John Boleyn – wciąż zastanawiał mnie jego brak alibi – oraz Isabella. Musiałem również brać pod uwagę dziwne zainteresowanie Southwella i Flowerdewa posiadłością w Brikewell.

Po chwili wróciłem myślami do innej tajemnicy, która dotyczyła pośrednio mnie – kto zdradził władzom, gdzie przebywa rodzina kapitana Milesa? Czy zrobił to ktoś, kto był w kaplicy Świętego Michała, kiedy Miles nieopatrznie się wygadał? Zaczynałem utwierdzać się w przekonaniu, że tak. Nie sądziłem, by ktoś na poważnie mnie podejrzewał, nie miałem też poczucia, że jestem obserwowany. To kierowało podejrzenia ku coraz bardziej niestabilnemu psychicznie Toby’emu Lockswoodowi, Edwardowi Brownowi, Michaelowi Vowellowi, Peterowi Bone’owi i nieżyjącemu już biednemu Hectorowi Johnsonowi. Nie mogłem jednak uwierzyć, by rzeczywiście był to którykolwiek z nich. Nie widziałem Lockswooda od czasu, gdy pokazałem mu obrączkę Edith, którą teraz trzymałem w sakiewce. Słyszałem, że przydzielono go do pracy przy ścinaniu drzew w lesie Thorpe. Z pewnością boleśnie odczuł degradację, którą ukarał go Kett, wyobrażałem więc sobie, że wyładowuje złość, waląc siekierą w drzewa.

Obiecałem Peterowi Bone’owi, że wyjawię prawdę o Edith tylko tym, którzy muszą ją znać. Z pewnością miałem obowiązek powiedzieć o tym sir Parry’emu, choćby po to, by lady Elżbieta mogła zamknąć dochodzenie prowadzone w okolicach Hatfield. Wysłałem mu list, w którym opisałem całą historię. Odnosząc się do mojej obecnej sytuacji, napisałem, że jestem przetrzymywany w obozie, ale mam tutaj całkiem przyzwoite warunki. Poza tym musiałem poinformować o wszystkim Roberta Ketta. Gdyby nie zgodził się wysłać listu z jego adnotacją zakazującą łamania pieczęci, wizyta Edith u lady Elżbiety stałaby się tematem plotek w całym Norfolk, a przecież właśnie tego chciałem uniknąć.

Czytając list, który zaniosłem mu do kaplicy Świętego Michała, kręcił głową, zdumiony tą historią. Jego twarz wydawała się teraz bardziej pobrużdżona, naznaczona licznymi zmartwieniami. Kiedy dotarł już niemal do końca listu, zmarszczył nagle brwi.

– Przecież to nieprawda, że jest pan przetrzymywany w obozie – powiedział z oburzeniem. – Dał pan słowo, że będzie mi służyć.

Spodziewałem się tego.

– Napisałem tak, bo nie sądzę, by sir Parry lub lady Elżbieta przyjęli z zadowoleniem wiadomość, że przebywam tu dobrowolnie.

Popatrzył na mnie wielkimi brązowymi oczami, które zdawały się sięgać spojrzeniem do samego wnętrza duszy.

– Więc to swego rodzaju zabezpieczenie, gwarancja zatrudnienia u lady Elżbiety?

– Tak. I jej ochrony.

Uśmiechnął się cierpko.

– Ale jeśli osiągniemy nasze cele, będzie pan mógł wrócić do pracy w Sądzie Próśb i pomagać biednym w sporach z bogaczami. Na pewno nie zabraknie takich spraw, a pan ułatwiłby życie pozwanym.

– Owszem, wolałbym takie rozwiązanie, lecz nie będę mógł tam wrócić, dopóki Richard Rich jest lordem kanclerzem. – Przypomniałem sobie ten przerażający styczniowy dzień, gdy czekał na mnie w gabinecie Parry’ego. – Prawdę mówiąc, to właśnie ze względu na niego potrzebuję ochrony lady Elżbiety.

– Być może uda nam się pozbyć Richa, gdy nasza sprawa zwycięży – zauważył Kett.

– Oby tak było. Ale jeśli nie ma pan nic przeciwko, wolałbym się jakoś zabezpieczyć.

– Proszę skreślić słowo przetrzymywany – odparł kapitan. – Proszę po prostu napisać, że jest pan w obozie.

Po chwili wahania wziąłem pióro, które mi podał, i wykreśliłem kontrowersyjne słowo tak starannie, że nie dało się go już odczytać.

Skinął głową i posypał list piaskiem.

– Dopilnuję, by dotarł do Hatfield nietknięty. Za pośrednictwem jednego z moich kurierów, który przywozi informacje z Londynu.

Musiałem też powiedzieć o wszystkim Johnowi i Isabelli Boleynom. Odwiedziłem ich nazajutrz po rozmowie z Peterem Bone’em. Po raz kolejny, tym razem w towarzystwie Nicholasa, pokonywałem znajomą trasę w dół zbocza, przez zrujnowaną wartownię przy moście Bishopsgate, ulicami, na których rozlano tyle krwi, i w górę wzgórza zamkowego. Mieszkańcy Norwich zajmowali się swoimi sprawami – z wyraźną nerwowością, jeśli byli bogaczami, ze swobodą, a czasem tupetem, jeśli należeli do plebsu. Wiedziałem, że murów miasta strzegą teraz ludzie wierni Kettowi.

W zamku było ciszej i spokojniej niż zwykle, choć w wypełnionym po brzegi więzieniu panował nieopisany smród. Cela Johna Boleyna, przestronna, wygodnie umeblowana i utrzymywana w czystości przez Isabellę, była niczym wyspa normalności na oceanie mroku. Boleynowie wyglądali na całkiem zadowolonych z życia. Wyjawiłem im wszystko, czego dowiedziałem się o ostatnich latach życia Edith. Przyglądałem się im bacznie, opowiadając tę historię: oboje wyglądali na prawdziwie zszokowanych.

– I nigdy nawet nie przysłała wiadomości, że jest cała i zdrowa – podsumował gorzko Boleyn.

– Może myślała, że dzięki temu milczeniu po jakimś czasie uznasz, że możesz się ponownie ożenić – zauważyła łagodnie Isabella.

– Nie znałaś jej tak dobrze jak ja, kochanie. Oby Pan ulitował się nad jej duszą, ale jedyną osobą, o której Edith kiedykolwiek myślała, była ona sama.

– Chciałby pan zatrzymać jej obrączkę? – spytałem.

Jego oczy rozbłysły na moment gniewem. Potem pokręcił energicznie głową.

– Mieliście jakieś wiadomości od Chawry’ego? – spytał Nicholas.

Isabella zerknęła na mnie ukradkiem. Spojrzałem na męża i zrozumiałem, że nie powiedziała mu jeszcze o próbie gwałtu. Być może uznała, że i bez tego jest mu wystarczająco ciężko.

– Nie – odparł Boleyn. – Ale wyjechał dość niedawno, więc mam nadzieję, że wkrótce dotrą do nas jakieś wieści. Bóg jeden wie, w jakim stanie jest teraz Brikewell.

A więc wierzył, że Chawry rzeczywiście się tam udał.

Wypiwszy po kieliszku wina, ruszyliśmy w drogę powrotną do obozu. Przechodząc przez Tombland, dostrzegłem w pobliżu katedry znajomą parę – Gawena Reynoldsa i jego żonę, Jane. On szedł powoli, opierając się na lasce, ona trzymała go pod ramię. Jej dłonie jak zwykle były owinięte białymi bandażami. Zawahałem się; jeśli ktokolwiek miał prawo znać los Edith, z pewnością byli to jej rodzice.

– Zostaw ich – rzucił Nicholas ostrzegawczym tonem.

– Przynajmniej ta nieszczęsna kobieta powinna poznać prawdę.

– Więc spróbuj porozmawiać z nią na osobności, jak ostatnio.

– Wtedy miałem wyjątkowe szczęście. Nie sądzę, by taki zbieg okoliczności jeszcze się powtórzył.

Nastoletni chłopiec w poszarpanym kubraku i dziurawych rajtuzach podbiegł do Reynoldsa i zawołał:

– Ty chciwy staruchu, powinieneś gnić w ratuszowym więzieniu! – Pochylił się i odsłonił tyłek, wystawiając go w stronę starca.

– Ty zbuntowany psie! – wrzasnął Reynolds i podniósł laskę, by uderzyć nią w głowę chłopca.

Dzieciak był jednak szybszy i odskoczył na bok, a Reynolds stracił równowagę i upadł na ziemię. Wypuszczona z dłoni laska odtoczyła się na bok. Chłopiec ryknął śmiechem, a mężczyzna strzegący wejścia do katedry uśmiechnął się pod nosem. Reynolds, czerwony z wściekłości, próbował się podnieść, lecz nie mógł.

– Pomóż mi, ty głupia suko! – wrzasnął do żony.

W chwili gdy chłopiec odsłonił tyłek, Jane zrobiła coś, czego jeszcze nigdy nie widziałem w jej wykonaniu – uśmiechnęła się. Teraz spojrzała na rozwścieczonego męża.

– Nie mogę, Gawen, moje ręce…

– W dupie mam twoje ręce, pomóż mi wstać!

Westchnąwszy cicho, podszedłem do nich, a Nicholas bez słowa ruszył za mną. Reynolds początkowo nie widział, kim jesteśmy, a gdy pomogliśmy mu wstać i podaliśmy laskę, wydyszał:

– Dziękuję! – Jednak gdy tylko nas rozpoznał, jego twarz znów pociemniała. – Wy! – warknął. – Nie potrzebuję waszej pomocy, tak samo jak nie potrzebowałem jej wtedy na rynku. Dlaczego prześladujecie mnie jak dwa diabły? – Zamachnął się laską i trafił mnie w ramię.

Nicholas wyrwał mu ją z ręki.

– Nie wie pan, co to wdzięczność? – spytał ze złością.

– Oddaj laskę, ty rudy chuju! – wrzasnął Reynolds. – Zdrajcy! Wiecie, gdzie przed chwilą byłem? Z wizytą u mojego dostawcy w ratuszowym więzieniu, w podziemnym lochu cuchnącym wilgocią. Nie może już prowadzić swojego interesu, a ja mam z nim kontrakty! Zniszczycie to miasto, zbuntowana hołoto! A wy dwaj trzymacie z tymi zdegenerowanymi małpami! W końcu was powiesimy, powiesimy cię, garbusie!

Jego tyrada zakończyła się atakiem kaszlu – na szczęście, bo dokoła zbierał się już tłum rozbawionych gapiów. Jane Reynolds oparła się o mur dziedzińca Augustine’a Stewarda i spoglądała na męża z odrazą. Pokazałem Nicholasowi, by się odsunął. Gdy ruszyliśmy w dalszą drogę, zrobiło mi się żal, że nie miałem okazji poinformować Jane, że jej córka zaznała przynajmniej kilku lat spokoju i szczęścia, nim spotkała ją straszliwa śmierć.

Rozdział siedemdziesiąty pierwszy

Wydawało się, że w połowie września posłańcy przybywający do kaplicy Świętego Michała przynosili tylko złe wieści. Wszystkie małe obozy na południowym wschodzie kraju upadały; buntownikom grożono użyciem siły, obiecywano łaskę wszystkim prócz przywódców, a do tego oferowano pieniądze: sześćdziesiąt siedem funtów w Suffolk, sto funtów dla obozu pod Canterbury. Były to duże sumy, nie mogły się jednak równać z pięcioma setkami funtów, które Robertowi Kettowi dawał Southwell. No ale obóz na Mousehold Heath był zdecydowanie największy. Z zachodu nadeszły wieści o militarnej klęsce tamtejszych buntowników. Pierwszy oddział wysłany do Yarmouth z propozycją porozumienia wrócił z niczym. Siedemnastego sierpnia oddział z Mousehold Heath, który miał zdobyć to miasto, poniósł klęskę i w ręce wroga wpadło trzydziestu buntowników oraz sześć armat. Kiedy potem na Mousehold Heath razem z uchodźcami z obozów w Suffolk i Essex przybyła spora grupa biedniejszych obywateli Yarmouth, wydawało się, że nie ma już szans na zdobycie tego miasta.

Wkrótce nadeszły wieści o wybuchu małych powstań w hrabstwach Lincoln i w Warwick. Już wcześniej, ósmego sierpnia, Francja wypowiedziała wojnę Anglii. Spodziewano się tego od dawna, bo Francuzi udzielali Szkotom coraz większej pomocy. Mówiono, że być może siły protektora będą się teraz przygotowywać do kolejnego ataku na Szkocję, jednak dwa dni później w Londynie ogłoszono, że zostanie przeciwko nam wysłana kolejna armia. Najpierw pojawiły się plotki, że lord protektor poprowadzi ją osobiście, później jednak potwierdzono, że dowódcą będzie hrabia Warwick, żołnierz z dużym doświadczeniem na lądzie i morzu. Mimo swoich rozmiarów i kontrolowania Norwich obóz na Mousehold Heath w coraz większym stopniu przypominał wyspę na wrogim morzu.

Robert Kett, jak zawsze uczciwy do szpiku kości, ogłaszał wszystkie te wieści pod Dębem. Opinie mieszkańców obozu były podzielone. Niektórzy mówili, że być może należy zabiegać o łaskę, ponieważ w swoim kolejnym oświadczeniu protektor obiecywał ułaskawienie wszystkim należącym do buntowniczego zgromadzenia winnym, którzy pokornie się poddadzą. Inni twierdzili, że ze względu na rozmiary naszego obozu, możliwość nowych buntów i obsesję protektora na punkcie wojny ze Szkocją, jeśli się nie poddamy, nasze żądania zostaną spełnione. Trzecia i największa frakcja utrzymywała, że powinniśmy poczekać na armię i walczyć z nią, choć podobno miała być znacznie większa od poprzedniej. W końcu armię Northamptona pokonali bez większego trudu ludzie, którzy nie zostali należycie przeszkoleni, a teraz mieli na uzupełnienie tych braków kilka tygodni. Co więcej, gdybyśmy wygrali, powstanie mogłoby nabrać rozmachu, zebrać ludzi z rozwiązanych obozów na południowym wschodzie i być może ruszyć na Londyn. Tę frakcję wspierali prorocy, zarówno ci, którzy mówili o starożytnych przepowiedniach, jak i ci, którzy rzekomo czerpali inspirację z Biblii i słyszeli głos Boga. Niektórzy na Mousehold Heath wciąż powtarzali, że to nie lord protektor wysyła przeciwko nam armię, lecz zdradzieccy członkowie Rady wspierani przez szlachtę z Norfolk. W rzeczywistości wszystko zależało od tego, jak duża będzie armia, która przybędzie.

Ci, którzy chcieli walczyć do samego końca, brali pod uwagę jeszcze inny – bardziej praktyczny – argument, czyli to, jak po upokorzeniach, których ostatnio doznali, panowie z Norwich potraktują ludzi niższego stanu. Niestety, protektor w ogóle nie wspominał już o komisjach do spraw grodzeń gruntów czy o reformie. Muszę przyznać, że najbliżej było mi do tej ostatniej frakcji, co Barak skwitował stwierdzeniem, że z dnia na dzień coraz bardziej się radykalizuję.

Dyskusje o tym, co właściwie powinniśmy zrobić, toczyły się zwykle po cichu, przy obozowych ogniskach. Robert i William Kettowie, przedstawiciele secin oraz duchowni, którzy wspierali powstanie, wciąż przemawiali pod Dębem i powtarzali, że powinniśmy walczyć dopóty, dopóki nie osiągniemy naszych celów. Szkolenia znacząco przyspieszyły tempa. Mimo to w obozie narastała atmosfera niepewności i niepokoju, daleka od entuzjazmu z pierwszych dni buntu.

Gdy po obozie rozeszła się wieść o klęsce w Yarmouth, Barak powrócił do szałasu w ponurym nastroju.

– Rozmawiałem dziś z jednym z przywódców secin – oznajmił. – Jeśli mamy pokonać tę nową armię, do bitwy muszą stanąć wszyscy, którzy są w stanie walczyć. – Przerwał na chwilę, po czym dodał: – Powiedział, że armia może tu dotrzeć już za dziesięć dni. Poprosił, bym dołączył do szkolenia.

– Ale z twoją… – zaczął Nicholas.

Barak podniósł sztuczną rękę, krzywiąc się lekko; wieczorami kikut często przypominał mu o sobie dotkliwym bólem.

– Tak – rzucił. – Ale ludzie wiedzą, że kiedyś dobrze się biłem.

– Chcesz to robić? – spytałem, spoglądając w jego stronę. Mówiłem cicho, bo byłem świadomy, że mieszkańcy Swardeston zdecydowanie opowiadają się za walką do samego końca.

Pokręcił głową.

– Nie. Coraz bardziej zdaję sobie sprawę, że przede wszystkim powinienem myśleć o Tammy i o dzieciach. Chcę ich jeszcze zobaczyć.

– Dlatego ostatnio więcej pijesz?

Skinął głową.

– Jest jeszcze jeden powód, dla którego nie chcę walczyć. Rozmawiałem z wieloma ludźmi w obozie i przyglądałem się szkoleniu. Idzie całkiem nieźle, ale tym razem nie wyślą tu z Londynu zbieraniny dowodzonej przez nieudacznika, tylko armię złożoną z zawodowców. Krążą plotki, że tym razem zatrudnią więcej najemników z zagranicy. Szwajcarskich landsknechtów. Podobno mamy zastosować taką samą strategię jak poprzednio, czyli walczyć z nimi na ulicach Norwich, a jeśli to zawiedzie, zbierzemy wszystkie nasze siły na skarpie i tak stoczymy bitwę.

– To brzmi całkiem rozsądnie.

– Wezmę udział w szkoleniu i będę trzymał rękę na pulsie, ale… – Znów pokręcił głową. – To nie będzie wyglądać tak jak ostatnio.

Zapadło milczenie.

– Kett zamierza urządzić w przyszły wtorek festyn – przerwał je w końcu Barak. – Z żonglerami i tak dalej, żeby trochę rozweselić ludzi. Chcą też urządzić turniej obozowy. – Roześmiał się ponuro. – Dobre przygotowanie do bitwy. Północna secina przeciwko południowej. Chętnie to obejrzę.

– Słyszałem o czymś takim w Londynie. – Uśmiechnąłem się. – Połączenie gry w piłkę, zapasów i ogólnej rozróby.

– Pani Everneke mówi, że na wschodzie Anglii nazywają to właśnie rozróbą. Młodzi będą mogli przynajmniej dać ujście energii.

Do końca tygodnia padało, ale we wtorek dwudziestego sierpnia wstał piękny słoneczny dzień. Wybrałem się na festyn wraz z ludźmi ze Swardeston, Barakiem, Nicholasem i Edwardem Brownem, który tego dnia, podobnie jak wielu z Norwich, postanowił odwiedzić obóz. Towarzyszyła mu Josephine, niosąca na rękach Myszkę. Dziewczynka, która miała teraz pięć miesięcy, rozglądała się dokoła, patrząc szeroko otwartymi oczami na kolorowy tłum i ssąc kciuk. Zerknąłem na Nicholasa, który ostatnio był dziwnie milczący. Wciąż pracował przy koniach i jak dotąd nie poproszono go, by dołączył do ćwiczeń wojskowych. Obawiałem się, że gdyby do tego doszło, i tak by odmówił. Natty szedł ze Scamblerem, wymachującym rękami i rozprawiającym z podnieceniem o tym, co być może zobaczymy na festynie.

– Za bardzo się ekscytuje – powiedział do mnie Natty ze znużeniem.

Susan Everneke kazała Scamblerowi uspokoić się, bo inaczej ludzie wezmą go za wariata.

Festyn odbywał się na otwartej przestrzeni w odległości około mili od skarpy; zwykle prowadzono tu szkolenia wojskowe, więc już dawno temu skoszono pożółkłą trawę. Przyniesiono namioty z pałacu Surrey, ustawiono stoły na kozłach i wzniesiono scenę. Po raz kolejny byłem zdumiony rzutkością mieszkańców obozu; potrafili zorganizować tak wiele w tak krótkim czasie. Wyznaczeni ludzie prowadzili tysiące widzów oczekujących na różne wydarzenia we właściwe miejsca. Michael Vowell, który stał z grupą młodych przyjaciół, pomachał do mnie z daleka.

Festyn rozpoczął się pokazem wojskowym. Stu łuczników wypuściło strzały w kierunku tarcz osadzonych na ziemnym wale. Większość strzał przecięła ze świstem powietrze i wbiła się w okrągłe koła pośrodku tarcz. Ludzie bili brawo. Potem odbyła się pozorowana bitwa między setką ludzi w półpancerzach i hełmach, uzbrojonych w miecze, halabardy, włócznie i piki. Pokaz ten, przygotowany przez ludzi z bardzo niewielkim doświadczeniem wojennym, był naprawdę imponujący.

Na koniec zaplanowano strzelanie z broni przypominającej mały arkebuz, którą odebrano uciekającej armii Northamptona. Niewielu widziało kiedykolwiek podobną broń, przyglądano się więc jej z ogromnym zaciekawieniem. Sięgała trzymającemu go mężczyźnie powyżej pasa, miała długą lufę i ciężką kolbę. Drugi mężczyzna rozpalił małe ognisko. Widownia obserwowała z zadziwieniem, jak wrzuca ołowianą kulę do lufy, a strzelec mierzy do grubego pancerza odebranego jednemu z ludzi Northamptona, ustawionego piętnaście stóp dalej. Ludzie stojący najbliżej widzieli, jak ten drugi przystawia zapalony patyk do krótkiego lontu połączonego z panewką. Gdy strzelec pociągnął za spust, nastąpił huk oraz jasny rozbłysk i w pancerzu pojawił się okrągły otwór.

– Sporo zamieszania jak na jeden strzał – powiedział Natty, drapiąc się po głowie.

Znów powinien się ostrzyc. Miałem nadzieję, że w jego włosach nie zagnieździły się wszy.

– Wyobraź sobie, że naprzeciwko masz sto sztuk takiej broni – odezwał się ponuro Barak.

Niezadowolone pomruki tłumu, który w większości nie widział dotychczasowych pokazów, zamieniły się w radosne podniecenie, gdy na pobliską scenę wyszli Robert i William Kettowie z kapitanem Milesem. Przywitały ich okrzyki entuzjazmu i oklaski. Robert podniósł rękę, prosząc o ciszę, po czym zaczął przemawiać. Jego potężny głos niósł się daleko ponad głowami zgromadzonych, a ci jak zwykle przekazywali jego słowa do tyłu. Przemówienie było krótkie, ale liczyło się w nim każde słowo.

– Przyjaciele! Towarzyszycie mi wiernie już od sześciu tygodni, pracujecie i ćwiczycie ciężej i wytrwalej niż jakiekolwiek zgromadzenie w historii świata! Zbudowaliście ten obóz i żyjecie w nim jak bracia! Upokorzyliście szlachtę i bogaczy z Norwich i całego Norfolk! Zdobyliście drugie co do wielkości miasto w Anglii i zmusiliście do ucieczki armię arystokratów i dziedziców! – W tłumie podniosły się radosne okrzyki. Robert Kett uciszył je, podnosząc rękę. – Zawsze byłem z wami szczery, nigdy niczego nie ukrywałem. Wiecie, że nie udało nam się zdobyć Yarmouth i że choć niektóre obozy wciąż działają i powstają nowe, to wiele na południu zlikwidowano! Nie ukrywam też, że według moich doniesień z Londynu wyruszyła dziś wielotysięczna armia prowadzona przez hrabiego Warwicka. Przyjaciele, czeka nas kolejna bitwa, większa, ale tu, na Mousehold Heath, bije serce Anglii. Znam męstwo i silne ręce norfolskiego ludu i wiem, że w końcu zwyciężymy! – Wziął głęboki oddech. – Pomyślcie tylko, co się wówczas stanie! To będzie koniec wymuszonych grodzeń gruntów i niekontrolowanego ucisku bogatych dziedziców i kupców! Koniec skorumpowanej biurokracji, która ich wspierała i której uczynki zawstydziłyby Jego Wysokość, gdyby o nich wiedział. Wygramy i tym razem poprowadzimy ludzi na Londyn, by przedstawić nasze żądania samemu królowi. I żadni arystokraci czy bogacze nam w tym nie przeszkodzą!

Publiczność zaczęła wiwatować głośniej niż kiedykolwiek dotąd, niektórzy wyrzucali w górę czapki. Podczas całego przemówienia na twarzy Ketta malowały się emocje.

– Boże, chroń króla Edwarda! – zawołał.

Zszedł ze sceny przy akompaniamencie wiwatów i oklasków. Dojrzałem wtedy na moment jego twarz: nagle stała się bardzo poważna, niemal zrozpaczona.

– On ma rację – powiedział cicho Natty. – Możemy wygrać i stworzyć w Anglii nową Wspólnotę!

– Mam nadzieję – rzuciłem. Jak wszyscy, byłem bardzo poruszony przemówieniem Ketta, lecz w mojej głowie natychmiast pojawił się obraz ulic zbroczonych krwią.

Kilka kolejnych godzin poświęciliśmy na różne rozrywki. Oglądaliśmy popisy akrobatów i żonglerów, Barak, Nicholas i Natty poszli obejrzeć szczucie niedźwiedzia, ja jednak nie lubiłem tego rodzaju pokazów, więc odszedłem na bok z Josephine.

– Jak ci się podobało przemówienie kapitana Ketta? – spytałem.

– Wspaniałe słowa wielkiego człowieka. Edward uważa, że możemy wygrać. A ja czuję się teraz silniejsza. Droga została wyznaczona i musimy nią kroczyć.

Podniosła na mnie śmiało spojrzenie jasnych niebieskich oczu; nie była już tą nieśmiałą Josephine, którą kiedyś znałem.

– Tak, wygląda na to, że musimy – zgodziłem się z nią.

Uśmiechnęła się.

– „Musimy”… Czy to znaczy, że teraz uważasz się, panie, w pełni za jednego z nas?

– Chyba tak – odparłem z powagą. – Choć nie wiem, co się tu wydarzy.

– A kto wie? – Znowu się uśmiechnęła. – Ty zawsze przewidujesz najgorsze, panie.

– Być może.

– Potrzymasz na chwilę Myszkę? Chciałabym się rozejrzeć po straganach.

Jak zawsze z ochotą wziąłem od niej dziecko. Uśmiechnęło się do mnie, wydało z siebie jakiś radosny dźwięk, po czym przytuliło się do mojej piersi i zasnęło. Spacerowałem z Josephine między stołami, na których sprzedawano ciasta i piwo oraz przedmioty zabrane z bogatych domów, nie na tyle cenne, by umieścić je w skarbcu Ketta, jak porcelanowa misa z otworami, która pachniała lawendą, cynowy bocian pomalowany na złoto, który służył niegdyś do przytrzymywania drzwi, czy też drewniany piesek. Tego ostatniego kupiłem dla Myszki.

Kawałek dalej wpadłem na Michaela Vowella i jego przyjaciół.

– To było najlepsze przemówienie, jakie kiedykolwiek wygłosił kapitan Kett – oznajmił Vowell entuzjastycznie. – Teraz już nikt nie będzie wygadywał jakichś bzdur o ułaskawieniu.

Przyjaciele zgodzili się z nim głośno.

Ja i Josephine, idąc dalej, przeciskaliśmy się przez rozbawiony i przyjaźnie nastawiony tłum. Nim jednak uszliśmy zaledwie kilka jardów, na naszej drodze stanął Toby Lockswood, zaniedbany i cuchnący alkoholem.

– Pan Shardlake – prychnął szyderczo. – Zabierasz żonę i dziecko kolejnego mężczyzny na spacer?

Chciałem przejść obok niego, ale pochwycił mnie za ramię.

– Uspokój się, trzymam dziecko! – rzuciłem.

Myszka zaczęła płakać, a Josephine wpatrywała się w niego z przerażeniem i złością.

Toby pochylił się do mnie.

– Słyszałem, że dostałeś od zarządcy lady Elżbiety list, w którym obraża nasz obóz.

– Skąd możesz o tym wiedzieć?

Uśmiechnął się, odsłaniając białe zęby pomiędzy splątaną czarną brodą.

– Wiedziałem wiele rzeczy, zanim przez tego twojego chłoptasia straciłem posadę. Rozpuszczam różne wieści. Mówię swoim znajomym, że służysz jednemu z najbogatszych ludzi w kraju. I że troszczysz się o naszego wroga, tego łajdaka Overtona, tak samo jak o to dziecko. Uważaj, panie Shardlake, ludzie poznają prawdę o tobie.

Odwrócił się i odszedł.

Josephine spojrzała na mnie.

– Czy to był ten człowiek, który kiedyś dla ciebie pracował?

– Tak. Myślę, że teraz jest obłąkany. – Głos mi lekko drżał, bo świadomość, że człowiek z takimi koneksjami jak Toby Lockswood rozpuszcza po obozie jątrzące plotki na mój temat, była naprawdę niepokojąca.

Największą atrakcją popołudnia był pozorowany turniej. Na otwartym polu ustawiono dwie równoległe barierki, zakończone po obu stronach małymi namiotami. Wyjechali z nich dwaj zawodnicy na koniach, obaj uzbrojeni w lance. Jeden był w zbroi z malowanego lnu i nosił na piersiach herb markiza Northamptona. Spoglądał na tłum z wyniosłą miną. Jego lancę wykonano z pomalowanej na czarno tkaniny. Nie dosiadał wielkiego rumaka, jakich używa się podczas prawdziwych turniejów, lecz kukłę konia wykonaną głównie z tkaniny. Na drewnianym łbie rumaka wymalowano zabawny uśmiech. Pod materiałem kryło się dwóch mężczyzn; jeden udawał część tułowia i przednią parę nóg, drugi zad i tylne nogi. Bez wątpienia było to przebranie wykorzystywane podczas wiejskich przedstawień. Z namiotu po przeciwnej stronie wyjechał młody mężczyzna w zwykłej obozowej koszuli i skórzanej kamizeli. Dosiadał prawdziwego konia, choć było to dość drobne i łagodne zwierzę. Tłum śmiał się głośno, rozbawiony zwłaszcza widokiem „konia” rycerza.

– Nie ważcie się ze mnie szydzić, wiejskie głupki! – krzyknął z udawanym arystokratycznym akcentem mężczyzna, który go dosiadał. – Jestem rycerzem i zaraz strącę głowę tego podżegacza!

Tłum zareagował buczeniem i krzykami, a malowany koń pokręcił głową z dezaprobatą.

Staliśmy z mieszkańcami Swardeston tuż obok „rycerza”. Wszyscy byli rozbawieni, nawet Nicholas, a Scambler tak zanosił się śmiechem, że Barak ostrzegał go, żeby się nie posikał.

Wtedy Scambler zrobił coś głupiego. Wychylił się nad ogrodzenie i wymierzył klapsa w zad „konia”. Pod tkaniną rozległo się głośne „Hej!”, a koń zatoczył się w miejscu, omal nie strącając jeźdźca na ziemię. „Rycerz” odwrócił się i powiedział z typowym chłopskim akcentem z Norfolk:

– Co ty, kurwa, robisz, matole?

Słyszałem, jak ktoś w pobliżu zawołał:

– Smoluch Scambler, można się było tego spodziewać!

Nicholas wziął chłopaka pod rękę.

– Och, Simonie… – Westchnął ciężko. – Tak świetnie radzisz sobie z końmi. Dlaczego z ludźmi zupełnie ci nie idzie?

Scambler pochylił głowę i nie zobaczył zabawnej sytuacji, która miała miejsce tuż potem, gdy rycerz ruszył na jeźdźca z obozu, krzycząc:

– Za władzę, ziemię i pieniądze!

– Za zwykłych ludzi! – odkrzyknął jeździec i poderwał konia do biegu. Gdy zbliżał się do „rycerza”, kukła konia nagle zawróciła i pobiegła niezdarnie do namiotu, dźgana w zad płócienną lancą obozowego jeźdźca. Ten zeskoczył w końcu z wierzchowca i ukłonił się wiwatującej publiczności. Śmiałem się równie głośno jak pozostali. Scambler podniósł powoli głowę.

– Czy ludzie ciągle na mnie patrzą? – spytał.

– Nie, nikt już o tym nie pamięta – odparłem. – Kiedy to wszystko się skończy, znajdę ci dobrą pracę przy koniach.

Uśmiechnął się do mnie przez łzy.

Ostatnim punktem festynu była obozowa gra.

O ile „turniej” miał być jedynie komiczną zabawą, o tyle tutaj miało dojść do całkiem poważnej, wręcz brutalnej rywalizacji. Natty zostawił nas, bo został wybrany do jednego z zespołów. Susan Everneke pokręciła głową.

– Oj, będzie ostro. – Westchnęła.

– Na pewno nie ostrzej niż w Londynie – odpowiedział jej Barak.

– Widziałam, jak w zeszłym roku Norfolk grało przeciwko Suffolk. Chłopcy z Norfolk pytali tych z Suffolk, czy przywieźli ze sobą trumny.

Przygotowano duże boisko i ogrodzono linami. Stanęły na nim dwie drużyny, każda złożona z około trzydziestu osób, samych silnych chłopców lub młodych mężczyzn, rozebranych do pasa i przepasanych szarfami w barwach ich zespołu. Na sygnał obie strony zaczęły walczyć – bo nie da się tego inaczej określić – o piłkę ze świńskiego pęcherza. Zawodnicy siłowali się i kopali tych z przeciwnej drużyny, by ją zdobyć. Co prawda na boisku był sędzia, ale w grze obowiązywały bardzo nieliczne – jeśli jakiekolwiek – zasady, więc niewiele mógł zrobić. Ze zdumieniem obserwowałem, jak Natty, spokojny, cichy chłopiec, atakuje przeciwników równie zacięcie jak wszyscy pozostali. Po drugiej stronie grał Toby Lockswood. Spojrzał na Natty’ego, domyślając się pewnie, że chłopak jest moim przyjacielem.

Nieco później, gdy Natty biegł w stronę piłki, od której dzielił go jeszcze spory dystans, Toby uderzył go z rozpędu ramieniem w twarz, przewrócił na ziemię i wymierzył mu potężnego kopniaka w jądra. Chłopak krzyknął z bólu i zwinął się w kłębek. Toby spojrzał na mnie, uśmiechnął się szyderczo i wrócił do gry. Sędzia, który obserwował graczy walczących bezpośrednio o piłkę, niczego nie zauważył, podobnie jak publiczność. Pojękując cicho, Natty dokuśtykał do nas. Gdy Nicholas i Barak pomogli mu usiąść, chłopak opuścił głowę między kolana i zwymiotował. Barak delikatnie uniósł jego głowę i obejrzał twarz.

– Będziesz miał wielkiego siniaka – powiedział. – Dobrze, że nie złamał ci kości policzkowej.

– Kanalia… – mruknął Nicholas.

– Dlaczego on to zrobił? – wydyszał Natty.

– Bo wie, że jesteś naszym przyjacielem – odparłem przez zaciśnięte zęby. – Jak się czujesz… tam, na dole?

Natty, z jednej strony twarzy blady z bólu, a z drugiej czerwony i coraz mocniej spuchnięty, przesunął dłonią po szerokiej piersi i roześmiał się smutno.

– Nic mi nie będzie. Kiedyś podobnie potraktował mnie koń. Podobno wieczorem przyjdą tu jakieś dziewczęta z Norwich. Myślałem, że się z nimi spotkam, ale teraz to już nie wchodzi w grę.

Jeden z widzów widział jednak, co Toby Lockswood zrobił Natty’emu. Po rozgrywce, zakończonej skromnym zwycięstwem północnego Norfolk, tłum poszedł się bawić dalej w ciepłym popołudniowym słońcu. Kiedy ktoś dotknął mojego ramienia, odwróciłem się i zobaczyłem Michaela Vowella.

Patrzył na mnie z powagą.

– To, co zrobiono twojemu młodemu przyjacielowi, było naprawdę paskudne – powiedział cicho.

– Widziałeś to?

Skinął głową.

– Mam oko na Lockswooda. Dawniej uważałem go za lojalnego członka obozu, ale teraz mam pewne wątpliwości. Pamiętaj, że jest jednym z tych, którzy mogli zdradzić miejsce pobytu rodziny kapitana Milesa.

– Tak, podobnie jak ja, ty i Edward Brown.

– To nie ja, nie wierzę też, żebyś był to ty, panie, czy Edward Brown.

Pokręciłem głową.

– Lockswood zawsze potrafił być nieprzyjemny, a po procesie Nicholasa zrobił się naprawdę okropny, ale z pewnością zawsze był oddany sprawie.

Vowell uniósł brwi.

– Jesteś pewien, panie Shardlake? Przez wiele lat pracował dla londyńskiego prawnika, Copuldyke’a, reprezentował też wielu dziedziców z Norfolk i lady Elżbietę.

– Skąd wiesz? – spytałem, unosząc brwi.

– Wszyscy o tym wiedzą. Lockswood odwiedzał kilkakrotnie mojego byłego chlebodawcę, Gawena Reynoldsa. Próbował doprowadzić do ugody między nim a sir Richardem Southwellem, gdy ci się pokłócili. Oczywiście Reynolds nie chciał o tym słyszeć. Toby Lockswood ma wiele znajomości, a Copuldyke wielu klientów.

Uśmiechnąłem się cierpko.

– Kolejne plotki podsłuchane przez dziurki od klucza?

Wzruszył ramionami.

– Jak już mówiłem, to właśnie robią służący, by wiedzieć, co dzieje się w domu. Zaczynam się zastanawiać, czy Lockswood rzeczywiście jest tym, za kogo go uważamy. Z pewnością zadawał się ze szlachtą i dobrze na tym zarabiał. Słyszałem, że działał w imieniu Copuldyke’a, gdy ten reprezentował w pewnej sprawie Johna Flowerdewa, zaprzysięgłego wroga kapitana Ketta.

Pokręciłem głową.

– Ale gdy jeszcze pracowaliśmy razem, ciągle kłócił się z Nicholasem o sprawy związane ze Wspólnotą.

– Dobrze wiesz, panie, że człowiek może nosić różne maski. Lockswood zapewnia o swoim oddaniu sprawie odrobinę za głośno. Być może to on zdradził miejsce pobytu rodziny Milesa i właśnie to, a nie śmierć rodziców mąci mu teraz w głowie. To tylko moje przypuszczenia, panie Shardlake. – Vowell spojrzał na puste już boisko i dodał cicho: – Czy to nie dziwne, jak łatwo przychodzi ludziom zmieniać strony? Ci młodzi mężczyźni od tygodni razem żyją i walczą, a wystarczy zaangażować ich w grę o świński pęcherz, by omal się nie pozabijali.

Miałem o czym myśleć, wracając do szałasu z pozostałymi. Nie brałem ostatnio pod uwagę tego, że Toby Lockswood zna tych, którzy rządzili Norfolk, a należeli do nich również Richard Southwell i John Flowerdew. Gdy Toby pracował dla mnie, nie wspomniał, że wcześniej załatwiał jakieś sprawy z tymi dwoma. A skoro łączyło go coś z nimi, to czy nie mogło to mieć jakiegoś związku ze śmiercią Edith?

Miałem nadzieję, że wieczorem porozmawiam o tym z Barakiem i Nicholasem, ale po wesołej kolacji przy ognisku, gdzie wciąż wspominano ze śmiechem komiczny turniej, a czerwony ze wstydu Natty musiał odpowiadać na pytania, czy jego jądra jeszcze się do czegoś nadają, z kaplicy Świętego Michała przybył posłaniec z listem do Baraka. Ten zabrał latarnię i zniknął we wnętrzu szałasu. Gdy wszedłem tam chwilę później, wydawał się bardzo poważny. W dłoni trzymał list.

– Wszystko w porządku? – spytałem.

Zamiast odpowiedzieć, podał mi kartkę. Była to wiadomość od Tamasin, napisana drżącą ręką Guya. Pomyślałem, że dzięki temu wiem przynajmniej, że mój stary przyjaciel wciąż żyje. List był krótki i rozpaczliwy w tonie: zaadresowany do jedynego miejsca, jakie Tamasin znała w Norwich, gospody Pod Błękitnym Dzikiem, z której teraz zostały tylko zgliszcza.

Mężu,

wciąż nie mam od Ciebie żadnych wieści i zaczynam się obawiać, że nie żyjesz. Słyszałam, że wiele obozów już padło, a w zachodnich hrabstwach zginęło wielu buntowników. W Londynie panuje atmosfera strachu; wielu ludzi trafiło do więzienia tylko dlatego, że mówili przychylnie o powstaniu. Niedawno przyszedł do mnie konstabl i pytał, czy wiem, gdzie się podziewasz, bo wszyscy wiedzą, że pojechałeś do Norfolk z Sądem Objazdowym i nie wróciłeś. Wydaliśmy już wszystkie pieniądze; musiałam prosić Guya, który wciąż choruje, o pożyczkę, bo inaczej dzieci nie miałyby co jeść. George ciągle pyta, kiedy wrócisz, i z dnia na dzień jest coraz bardziej niespokojny. Słyszałam, że jest przygotowywana wielka armia, która ma zdławić powstanie w Norfolk.

Nie wiem, czy dostaniesz ten list, ale jeśli tak, to błagam Cię na kolanach – wiem, że w przeszłości byłam wobec Ciebie zbyt dumna i bezczelna – wróć do mnie.

– Kett utworzył w Norwich urząd, który zajmuje się jak należy przychodzącymi listami – powiedział cicho Barak. – Tę wiadomość przyniósł jeden z jego ludzi. Powiedział, że przekazanie odpowiedzi to całkiem inna historia, bo w Londynie jest teraz pełno szpiegów. Gdyby znaleziono mój list i dowiedziano się, że jestem tutaj, Tamasin mogłaby zostać aresztowana. – Spojrzał na mnie zdesperowany. – Muszę do niej wrócić.

Rozdział siedemdziesiąty drugi

Zawołałem Nicholasa do szałasu. Barak podał mu list od Tamasin, po czym odpiął sztuczną rękę, rzucił ją w kąt, podniósł rękaw i zaczął rozmasowywać kikut.

– To mnie dobija. – Westchnął ciężko. – Tammy co wieczór wcierała w blizny olej i nigdy nie wypowiedziała choćby słowa skargi, choć przecież musiała się jeszcze zajmować dziećmi. – Pokręcił głową. – Nie mogę zostawić jej samej. Ale dałem przecież słowo. Jestem winien Kettowi posłuszeństwo, choć i tak nie będzie miał w bitwie pożytku z mężczyzny z jedną ręką. Czy mogę odejść właśnie teraz, gdy zbliża się tu armia? Podobno Warwick jest już w drodze do Cambridge i ma się tam spotkać z armią Northamptona.

– Co by się stało, gdyby złapali cię podczas próby ucieczki? – spytałem.

– Pobiliby mnie, ale potem pozwolili odejść. Nie chcą nikogo zmuszać do walki. Poza tym patrole na wschodnich i północnych krańcach obozu nie są w stanie upilnować całego terenu. Jest za duży. Ale… – spojrzał na nas – pozostaje pytanie, co mogłoby spotkać was dwóch. Nicholas nigdy nie cieszył się tu szczególną sympatią, nawet mimo wygranego procesu pod Dębem. – Przeniósł wzrok na mnie. – Krążą plotki, że zamierzasz zmienić front.

– To robota Toby’ego Lockswooda – mruknąłem.

– Tak. Ale mnie uważają za całkowicie lojalnego. Gdybym zniknął, mogłoby się to odbić na was. – Barak wziął głęboki wdech i spojrzał na Nicholasa. – Byliby mniej zaskoczeni, gdybyś to ty odszedł. Właściwie kapitan Kett dał ci taki wybór.

– A ja powiedziałem, że zostanę – przypomniał mu Nicholas.

– Przecież wcale nie jesteś zwolennikiem naszej sprawy.

– Chcesz, żebym odszedł, bo wtedy mógłbym pojechać do Londynu i powiedzieć Tamasin, że nic ci nie grozi?

– Nie przychodzi mi do głowy żadne inne rozwiązanie, chyba że pojadę sam. – Barak uderzył pięścią w ziemię. – Jak to możliwe, że nie dotarł do niej żaden z moich listów? – Spojrzał na mnie. – Tobie i Parry’emu udało się skontaktować.

– Kett nie chce zadzierać z lady Elżbietą. – Westchnąłem. – Potraktował szczególnie moje listy do Hatfield i te, które zostały stamtąd wysłane.

Barak ponownie odwrócił się do Nicholasa.

– Zrobiłbyś to? – spytał błagalnym tonem. – Musiałbyś uważać podczas podróży przez Norfolk, ale podobno inne obozy zostały już rozwiązane. To nie jest miejsce dla ciebie. A w Londynie mógłbyś zobaczyć się znów z Beatrice.

Mój asystent przeciągnął dłonią przez rozwichrzone rude włosy i spojrzał na niego gniewnie.

– Sam nie wiem, gdzie jest moje miejsce. Nie słyszałeś tego, co mówiłem pod Dębem? Że zostałem wychowany jako szlachcic, ale niczego nie mam? Że kiedy zobaczyłem, co robią dziedzice w Norfolk, zacząłem się zastanawiać, co właściwie oznacza szlachectwo? Masz rację, to nie jest miejsce dla mnie. Nie mogę odnaleźć się wśród ludzi, których przedstawiano mi zawsze jako głupie, niebezpieczne istoty. Czuję się jak liść na wietrze. Ale Beatrice Kenzy i jej świat już mnie nie interesują. Powiedziałem Kettowi, że zostanę, i nie złamię danego słowa. To jedyne, co mi zostało!

– A gdybym tak poprosił kapitana Ketta, by jeden z jego londyńskich kurierów zawiózł list do Tamasin? – zwróciłem się do Baraka.

Mój przyjaciel z rezygnacją machnął ręką.

– Z pewnością są tutaj setki ludzi, którzy chcieliby przekazać wiadomości swoim rodzinom.

– Ale na niewielu z nich czeka w Londynie zrozpaczona żona.

Spojrzał na mnie z uwagą.

– Myślisz, że mógłbyś to zrobić?

– Nie wiem. Mogę spróbować. Jutro. Choć teraz, gdy armia Warwicka jest już w drodze, Kett może nie mieć czasu, by mnie przyjąć.

– Tak czy inaczej, dziękuję ci.

Nicholas wyszedł z szałasu i zniknął w mroku nocy. Barak chciał za nim iść, powstrzymałem go jednak.

– Czułem coś podobnego jak on, gdy byłem młody i straciłem wiarę w stary Kościół – wyznałem. – Byłem niczym liść na wietrze, jak powiedział Nicholas, pozbawiony nagle gruntu pod nogami, wiary, która nadawała mojemu życiu sens. – Westchnąłem ciężko. – To trudne, ale on musi odnaleźć własną drogę.

Nazajutrz, w środę dwudziestego pierwszego sierpnia, do obozu dotarły wieści, że armia Warwicka minęła Cambridge, gdzie połączyła się z resztkami armii Northamptona, i maszeruje szybko na Norwich. Należało się spodziewać ich tutaj za dwa, trzy dni. Na północną stronę obozu wysłano dużą grupę mężczyzn, którzy mieli przygotować miejsce pod potencjalną bitwę. Poszedłem tam, żeby odnaleźć Roberta Ketta, zatrzymał mnie jednak żołnierz stojący na straży.

– Wyłącznie ludzie przydzieleni do pracy mogą tu wejść.

– Chciałem tylko spytać, czy jest tu kapitan Kett.

– Jest w pałacu Surrey.

Podziękowałem za informację i ruszyłem w stronę pałacu. Po drodze przystanąłem, by posłuchać dwóch mężczyzn rozmawiających o wrogiej armii.

– Nasi szpiedzy mówią, że jest tam ponad tysiąc szwajcarskich najemników.

– Ostatnio pogoniliśmy Włochów.

– To szwajcarscy landknechci, podobno prawdziwi twardziele.

Mężczyzna przerwał i spojrzał na mnie podejrzliwie.

– Prawnik Shardlake, tak?

– Owszem.

– Dlaczego nas słuchałeś?

– Chyba wszystkich interesuje nadchodząca armia, prawda?

– Tak, choć nie wszystkich z tego samego powodu.

– Wiem, że Toby Lockswood rozpuszcza plotki na mój temat – odparłem gniewnie. – Są fałszywe!

– Ty tak mówisz.

Obaj stali w milczeniu, z rękami skrzyżowanymi na piersiach, niczym pomnik norfolskiego uporu. Ruszyłem w dalszą drogę.

Przeszedłem przez zdobioną bramę pałacu Surrey, wspominając mimowolnie włoskiego najemnika, którego powieszono tu trzy tygodnie temu, minąłem namioty rozbite przy budynku i zbliżyłem się do mężczyzn trzymających straż przy szerokich drzwiach. Podałem swoje nazwisko i spytałem, czy kapitan Kett jest w pałacu i czy mógłbym się z nim widzieć. Jeden z wartowników wszedł do środka, wrócił wkrótce potem i wprowadził mnie do budynku. Wspięliśmy się na piętro, a potem przeszliśmy do wielkiej komnaty strzeżonej przez dwóch żołnierzy. Wszystkie inne pomieszczenia były zamknięte. Słyszałem jednak dochodzące z ich wnętrza głosy i przypomniałem sobie, że przebywają tu niektórzy z uwięzionych szlachciców. Strażnik zapukał do drzwi i Kett kazał nam wejść.

W komnacie stało mnóstwo drewnianych kufrów, większość z nich solidna i zaopatrzona w zamki. Kilka było otwartych, a ich zawartość – monety, biżuteria, złote i srebrne naczynia – leżała na stołach. Kilkunastu ludzi przeglądało uważnie te przedmioty i coś zapisywało. Jeden z mężczyzn, Michael Vowell, uśmiechnął się do mnie. Rozpoznałem również drugiego, pracującego przy innej skrzyni, w rogu pokoju. Toby Lockswood. Zmierzył mnie nienawistnym spojrzeniem.

Robert Kett przeglądał plik dokumentów. W ciągu kilku dni, które upłynęły od jego przemówienia, twarz wyraźnie mu się zmieniła. Pojawiło się na niej więcej zmarszczek, zaciskał mocniej usta, a oczy, które czasem płonęły żywym ogniem, jakby przygasły.

– Co mogę dla pana zrobić, panie Shardlake? – spytał ze znużeniem. – Myślałem, że korzysta pan teraz z okazji i odpoczywa.

– Chciałbym przedstawić panu pewną prośbę, jeśli znajdzie pan dla mnie chwilę.

– Proszę, jeśli to nic długiego. – Westchnął.

Powiedziałem mu o liście od żony Baraka i o tym, jak bardzo mu zależy na nawiązaniu z nią kontaktu, a następnie spytałem, czy jeden z jego kurierów nie mógłby przekazać jej listu.

– Moi kurierzy spotykają się tylko ze swoimi łącznikami – odparł z nutą zniecierpliwienia w głosie. – Przekazując list żonie Baraka, mój człowiek narażałby nie tylko siebie, ale i ją. Przykro mi, panie Shardlake, ale muszę odmówić. Żąda pan zbyt wiele! – dodał, unosząc się nagle gniewem. – Ciągle prosi mnie pan o wysyłanie jakichś listów. Zdaje pan sobie sprawę, jakie ryzyko podejmują moi kurierzy?

– Przepraszam.

Odchrząknął i coś wymamrotał, pewnie przeprosiny za ten nagły wybuch. Miałem ochotę powiedzieć mu, że Lockswood rozpuszcza fałszywe plotki na mój temat, uznałem jednak, że nie jest to odpowiedni moment. Ukłoniłem się i podszedłem do Michaela Vowella, zajętego opisywaniem przedmiotów leżących na stole.

– Co się tu dzieje? – spytałem.

– Ci, którzy umieją pisać i znają się choć trochę na kosztownościach, przygotowują spis rzeczy zabranych szlachcicom i bogaczom. Jutro zabierzemy je na targ w Norwich i kupimy za nie tyle zapasów, ile tylko się da.

Spojrzałem na blat stołu. Leżał tam piękny złoty naszyjnik z trzema perłami wysokiej jakości. Uśmiechnąłem się smutno.

– Przypomina mi to naszyjnik, który niegdyś nosiła królowa Katarzyna Parr, choć tamten był znacznie piękniejszy i bogatszy.

– Będziemy je musieli oddać za bezcen. Kupcy z Norwich wiedzą, że kończy nam się jedzenie i że tuż przed żniwami nie możemy liczyć na dostawy ze wsi. A nie zostało nam już zbyt wiele pieniędzy. – Podniósł na mnie wzrok. – Może przyszedłbyś, panie, jutro do Norwich i pomógł nam targować się z kupcami.

– Oczywiście.

Ruszyłem do wyjścia. Wiedziałem, że mógłbym wykonywać taką pracę i że znam się na tym lepiej niż Vowell. Dlaczego więc nie poproszono mnie o to? Czyżby bajki rozpowiadane przez Toby’ego Lockswooda wzbudziły podejrzenia Ketta wobec mnie? Ten wiedział jednak przecież, do czego zdolny jest Lockswood, i z pewnością nie słuchał plotek.

Strażnik, który wciąż czekał przy drzwiach komnaty, sprowadził mnie na parter. Gdy byliśmy już przy drzwiach, te otworzyły się nagle i kilku zbrojnych wprowadziło do środka około dwudziestu ludzi w brudnych, poszarpanych łachmanach, które niegdyś były drogimi i pięknymi strojami. Patrzyłem na nich ze zdumieniem, gdy wychodzili na schody.

– Przyprowadzamy więźniów z zamku – wyjaśnił wartownik.

– Dlaczego? – spytałem.

– Rozkazy – odpowiedział z uśmiechem, jakby wiedział znacznie więcej, niż mógł mi powiedzieć.

Wróciłem do szałasu i poinformowałem Baraka, że moja misja zakończyła się fiaskiem. Przyjął to ze spokojem i wzruszył ramionami.

– I tak nie robiłem sobie większych nadziei. – Przypiął sztuczną rękę i dodał: – Poproszono mnie, żebym pomógł przygotowywać dokumentację dostaw do północno-zachodniej części obozu. Natty też tam idzie.

– A gdzie jest Nicholas?

Ponownie wzruszył ramionami.

– Włóczy się gdzieś i użala nad sobą.

Nicholas wrócił wczesnym wieczorem; był w Norwich, które – jak opowiadał – przygotowywano do ataku, wzmacniając mury i bramy.

– Najwyraźniej buntownicy… – wciąż tak ich nazywał – tym razem chcą zamknąć miasto przed armią. Na początek pewnie spróbują ją zmęczyć i zmuszą do oblężenia.

– To będzie krótkie oblężenie – prychnął Barak, który wrócił właśnie do szałasu. – Wątpię, żeby te bramy wytrzymały szturm kilkutysięcznej armii bez względu na to, jak zostaną wzmocnione. Pewnie nasi spróbują jak najdłużej bronić miasta, żeby osłabić przeciwnika, a potem przeniosą walki na ulice. To będzie bardzo krwawa bitwa.

Podczas wieczornego posiłku przy obozowych ogniskach panowała atmosfera powagi, choć jedzenie jak zawsze było bardzo dobre: baranina w warzywach, wszystko doskonale przygotowane pod czujnym okiem Susan Everneke. Nicholas wrócił z wrzosowiska z naręczem kamieni, które chciał ułożyć wokół ogniska, by zastąpić te stare, poczerniałe i spękane od ognia. Powoli zmierzchało; wieczory robiły się coraz dłuższe. Stojąca nieopodal jarzębina, jedno z niewielu drzew, które przetrwały wycinkę, czerwieniła się ciężkimi kiśćmi jagód.

– Nigdy nie jadałem lepiej niż tutaj – powiedział Natty.

– Moja ciotka nie dawała mi dużo jedzenia – wyznał Scambler, jak zwykle głośno siorbiąc.

– Ciekawe, czy jeszcze kiedyś będziemy tak dobrze jeść.

– I czy w ogóle będziemy żyć po tym, co nadchodzi – wtrącił Ralph Williams, trzydziestokilkuletni kowal.

– Dajcie spokój – zganił ich przywódca Swardeston, Dickon. – Po co od razu zakładać najgorsze? Będzie wielka bitwa, to pewne, ale już raz ich pobiliśmy, więc możemy to zrobić jeszcze raz. Bóg i sprawiedliwość są po naszej stronie, a nasi ludzie zdążyli się już dobrze wyszkolić. Widziałem łuczników: wcale nie są gorsi od zawodowych żołnierzy.

– Kim są ci „oni”, z którymi będziemy walczyć? – spytał nagle Nicholas.

Dickon uniósł brwi i wszystkie twarze zwróciły się w jego stronę.

– To lordowie, szlachta i ich chciwi żołnierze i najemnicy.

– A protektor Somerset? – rzucił Nicholas. – Który złożył tyle obietnic i żadnej nie dotrzymał? To on rządzi krajem w imieniu króla, więc to musi być też jego armia.

Josephine, która trzymała Myszkę na kolanach, zwykle nie zabierała głosu, zwłaszcza gdy jej mąż był w Norwich i przygotowywał miasto do bitwy, czym zajmował się już od kilku dni, teraz jednak przemówiła:

– To dobre pytanie, panie Nicholasie. I nikt z nas nie zna na nie odpowiedzi. Może członkowie Rady zmusili go do wysłania armii, może sam o tym zdecydował, ale tak czy inaczej, jeśli wygramy tę bitwę, możemy przejąć całą Anglię.

Odpowiedział jej ogólny pomruk aprobaty. Nicholas nie odzywał się więcej, milczał też Barak, który zwykle chętnie dzielił się z innymi swoją opinią. Po posiłku wszyscy zaczęli się raczyć piwem, ale Barak wrócił do szałasu. Nicholas i ja dołączyliśmy do niego wkrótce potem. Tej nocy spałem wyjątkowo mocno i spokojnie, lecz gdy obudziłem się niedługo po świcie, zobaczyłem, że Barak zniknął.

Nicholas i ja od razu zrozumieliśmy, co się stało, woleliśmy jednak zachować milczenie. Podczas śniadania przyszedł posłaniec i przekazał, że Barak ma się zameldować w północnej części obozu. Odpowiedziałem pospiesznie, że wezwano go do innej pracy, w Norwich. Mężczyzna spojrzał na mnie podejrzliwie i odszedł.

Wkrótce potem wezwano mnie, bym wraz z innymi udał się na targ w Norwich. Choć wszyscy wciąż otrzymywali niewielką dniówkę, przypuszczałem, że powstańcom kończą się już pieniądze. Na skarpie czekały dwa duże kryte wozy, do których zaprzęgnięto ciężkie konie pociągowe. Jak zwykle wśród ich opiekunów znalazł się Simon Scambler. Otoczeni przez liczną obstawę żołnierzy w hełmach i napierśnikach, ruszyliśmy powoli na targ. Wchodząc do Norwich, zauważyłem, że wszystkie bramy i wyłomy w murach wzmacniane są drewnem i ziemią.

To był dzień żmudnych twardych targów. Kupcy wiedzieli, że mogą żądać za sprowadzone do miasta jedzenie każdej ceny, i jak to kupcy, nie wahali się domagać klejnotów, złota i srebra wartych znacznie więcej niż jedzenie, które oferowali. Tylko nieliczni, przychylni obozowi, sprzedawali po uczciwej cenie i szybko pozbyli się całego towaru.

Późnym popołudniem wróciłem znużony na Mousehold Heath. Wcześniej szukałem wśród towarów przeznaczonych na handel na targu naszyjnika z perłami, który widziałem poprzedniego dnia, nie znalazłem go jednak. Byłem zbyt zmęczony i zbyt martwiłem się losami Baraka oraz reakcją ludzi na jego ucieczkę, by odwiedzić Boleyna i Isabellę w zamku. Miałem nadzieję, że uda mi się to zrobić następnego dnia.

Dotarłem do obozu razem z wozami wiozącymi do pałacu Surrey towary, których nie udało się sprzedać. Przed wejściem do naszego szałasu obok Nicholasa siedział Barak, wyraźnie zawstydzony i skruszony. Gniewnym ruchem głowy pokazałem, że powinni wejść za mną do środka.

– Gdy przyszło co do czego, po prostu nie mogłem tego zrobić – wyznał Barak. – Nie miałbym większych problemów, wschodnią granicę obozu wyznaczają tylko kamienie, a patrole pojawiają się tam bardzo rzadko. Mógłbym po prostu wyjść, ale… – Pokręcił głową i opuścił wzrok. – Nie mogłem, dałem przecież słowo Kettowi, a wy obaj tu zostaliście. Biedna Tammy…

– Wkrótce ją zobaczysz – próbował go pocieszyć Nicholas.

Barak nie odpowiedział.

Wyszedłem na zewnątrz. Rozpoczęto przygotowania do kolacji; nad obozem unosił się dym z wielu ognisk.

A więc znów jesteśmy razem, pomyślałem. I razem będziemy czekać na wielką konfrontację.

Część szósta
DUSSINDALE

Rozdział siedemdziesiąty trzeci

Następnego dnia przywitał nas chłodny ranek i sine niebo, po którym wiatr pędził ciemne chmury. Mieszkańców obozu wezwano na zebranie, które miało się odbyć pod Dębem Reformacji. Stawili się na nim wszyscy z kręgu szałasów Swardeston, w tym ja, Nicholas, Barak, Edward i Josephine z Myszką w ramionach, Scambler, Natty i Susan Everneke.

Tłum zgromadzony pod Dębem zachowywał pełne powagi milczenie. Na podwyższeniu stał już William Kett i kilku przedstawicieli secin, gdy dołączył do nich Robert Kett, wysunął się przed całą grupę i zwrócił do tłumu. Na jego twarzy malowały się powaga i ogromna determinacja.

– Przyjaciele, zbliża się godzina prawdy. Moi ludzie z obozu hrabiego Warwicka informują mnie, że jego armia dotarła właśnie do Intwood, trzy mile od Norwich. Zatrzymał się w domu należącym do Greshamów, najbogatszych kupców w Londynie!

Gdy odpowiedziały mu gwizdy i buczenie, uśmiechnął się lekko.

– Warwickowi towarzyszą jego dwaj synowie, Ambrose i Robert, nastoletni chłopcy. Powinniśmy im pokazać, na co stać norfolski lud! Warwick wyznaczył na swojego zastępcę markiza Northamptona, który wraz ze szlachtą z Norfolk chował się przed nami w Cambridge, odkąd go stąd przegoniliśmy! Co więcej, najważniejsi urzędnicy z Norfolk przekonali Warwicka, że współpracowali z nami tylko pod przymusem, więc przebaczono im i pozwolono jechać wraz z armią, choć muszą nosić na szyjach koronki na znak swojej perfidii!

Zebrani parsknęli śmiechem, ucichli jednak, gdy Kett podniósł rękę i przybrał poważną minę.

– Nie wolno mi przed wami ukrywać, że stajemy przed największą próbą. Armia, która nadciąga, jest niemal równie liczna jak nasza. Wkrótce dołączy do nich tysiąc czterystu szwajcarskich landsknechtów, znacznie groźniejszych najemników niż Włosi, którym stawiliśmy czoło w zeszłym miesiącu. Warwick prowadzi ze sobą nie tylko zwykłych szlachciców, ale i zawodowych żołnierzy, w tym kontyngent ze szkockich wojen, prowadzony przez jednego z najbardziej doświadczonych dowódców, kapitana Drury’ego. Mogą tu dotrzeć już jutro rano!

Zamilkł i przez chwilę wodził spojrzeniem po zebranych, oceniając ich nastroje. Niemal wszystkie twarze, które widziałem – zwłaszcza twarze młodszych mężczyzn – były zdeterminowane i zacięte.

– Jesteśmy przygotowani, jesteśmy gotowi! – krzyczeli niektórzy.

– Jesteśmy gotowi umrzeć, bo nie zostawią nam nic, dla czego warto by żyć!

– Wciąż wzmacniamy mury i bramy Norwich – mówił dalej Kett. – A gdyby armia wroga wtargnęła do miasta, będziemy z nią walczyć na ulicach, jak z wojskami markiza Northamptona! I jeśli w końcu przyjdzie nam stoczyć bitwę na otwartym polu, będziemy gotowi również na to, bo mamy broń, doświadczonych przywódców i dogodną pozycję na szczycie wzgórza! Z pomocą Boga miłosiernego, którego sprawie służymy od samego początku, wygramy i osiągniemy w końcu nasze cele!

Zauważyłem, że kiedy wypowiadał te słowa, jego twarz sposępniała na moment. Zacząłem się więc zastanawiać, czy po otrzymaniu pełnego raportu o wielkości i składzie armii Warwicka nie zaczął powątpiewać w wynik bitwy. Zebrani przyjęli jednak jego słowa wiwatami i oklaskami.

Robert Kett odczekał chwilę, zanim dodał:

– I jeszcze jedna, ostatnia sprawa. Uważam, że nadszedł już czas, by kobiety, które towarzyszyły dotąd mężom, wróciły do domu, zajęły się żniwami i czekały na powrót swoich zwycięskich mężczyzn. Ze względu na to, co może się wydarzyć w najbliższych dniach, Mousehold Heath nie jest już odpowiednim miejscem dla kobiet. – Wziął głęboki oddech. – Także ci mężczyźni, którzy zostali ranni w poprzednich bitwach albo są chorzy lub starzy, powinni wrócić do domu. Wszyscy pozostali niech przystąpią teraz do swoich zadań!

Podniósł ręce i pokiwał z wdzięcznością głową, gdy rozległy się kolejne wiwaty, po czym zszedł z pozostałymi ze sceny. Kiedy mnie mijali, William Kett powiedział:

– Panie Shardlake, dziś jest kolejny dodatkowy dzień targowy. Chcemy, żebyś znów nam pomógł, przyjdź więc za godzinę na skarpę.

Wróciliśmy do namiotów, otoczeni przez ponure, lecz zdeterminowane twarz. Jeden z proroków szedł przez tłum, wymachując Biblią i wykrzykując, że zbliża się Apokalipsa i że mieszkańcy obozu są wybrańcami Boga. Niektórzy głośno go popierali, inni nie zwracali na niego uwagi.

– Kett wygłosił śmiałe przemówienie – powiedział Nicholas. – Obiecuje zwycięstwo, ale nie ukrywa siły armii Warwicka.

– Był z nami szczery od samego początku.

– To prawda – przyznał ktoś za mną. Odwróciłem się i zobaczyłem Michaela Vowella. – Wkrótce wybieram się do Norwich, będę tam pomagał w przygotowaniach do walki – oznajmił i poklepał mnie po ramieniu. – Zbliża się wielkie zwycięstwo, panie Shardlake. Wielu z moich przyjaciół powątpiewa, podobnie jak ja, czy rzeczywiście to protektor wysłał armię. Być może jeszcze przybędzie nam z pomocą. – Skinął głową i odszedł.

Nicholas, zamyślony, odprowadził go spojrzeniem.

– Oby miał rację – rzucił. – Słyszałem, że dochodzi do wielu przypadków dezercji. Teraz, gdy kapitan Kett powiedział wprost, czego należy się spodziewać, może ich być więcej.

– Będziesz walczył? – spytał go Scambler.

– Nie wiem. A ty?

Chłopak spojrzał mu prosto w oczy.

– Zrobię to, co mi każą, zaprowadzę konie tam, gdzie będą potrzebne. – Zamilkł na chwilę, po czym dodał cicho: – Nigdy nie byłem szczęśliwszy niż tutaj.

– I nie jesteś w niczym gorszy od pozostałych – powiedział Nicholas.

Susan Everneke uścisnęła ramię Scamblera.

– Będę się modliła, by Bóg przeprowadził cię bezpiecznie przez tę próbę. – W jej oczach pojawiły się łzy. – Od śmierci mojego biednego męża ja też nigdy nie czułam się szczęśliwsza niż tutaj, na Mousehold Heath. Ale wygląda na to, że muszę odejść.

– Przecież jesteś wdową – zwróciłem się do niej. – Kapitan Kett mówił tylko o kobietach, które towarzyszyły mężom.

Uśmiechnęła się słabo.

– Nie, powiedział, że obóz nie jest już odpowiednim miejscem dla kobiet. Poza tym sama widzę, że kończą się zapasy. – Obdarzyła mnie przenikliwym spojrzeniem. – W wioskach ledwie mają dość jedzenia dla siebie i dopóki nie skończą się żniwa, nie będą mogli przesłać tu nic więcej. – Wzięła głęboki oddech. – Kilku starszych mężczyzn wraca ze mną do Swardeston, powinniśmy już zbierać się do drogi.

Uściskała po kolei każdego z nas, zatrzymując się najdłużej przy Josephine.

– Muszę już iść. Nie chcę długich pożegnań. Zostańcie z Bogiem. – Odwróciła się i odeszła szybko.

Josephine spojrzała na mnie z powagą.

– Ja też wracam do Norwich – oznajmiła.

– Przecież walki mogą ogarnąć całe miasto. – Odwróciłem się do Edwarda. – Z pewnością będzie bezpieczniejsza, jeśli zostanie tutaj.

Pokręcił głową.

– Jeśli utrzymamy miasto, Josephine nic tam nie będzie grozić. Jeżeli tam przegramy, będzie tylko jedną z wielu mieszkanek Norwich, która ukryła się w domu z dzieckiem. Natomiast gdyby doszło do bitwy tutaj i gdybyśmy, nie daj Boże, przegrali, trudno powiedzieć, co stałoby się z bezbronnymi kobietami i dziećmi. Nie, Josephine powinna być ze mną, w domu w Norwich. Pójdziemy tam jeszcze dziś rano.

Jego żona wyglądała na zdeterminowaną.

– Nie próbuj nas od tego odwodzić, panie Shardlake – poprosiła. – Edward ma rację. Pójdziemy z wami do Norwich, kiedy pojedziecie na targ.

– Cóż, niech i tak będzie.

Wiedziałem, że będę tęsknił za nią i Myszką. Ruszyliśmy razem w drogę, ale Nicholas położył mi dłoń na ramieniu i przytrzymał na moment.

– Co teraz zrobisz, panie? – spytał z powagą, gdy inni nas wyprzedzili.

– Cokolwiek rozkaże kapitan Kett.

Uśmiechnął się cierpko.

– Wybacz, panie, ale można cię śmiało uznać za starego i niezdolnego do walki. Mógłbyś odejść.

– Nie. Nie odejdę, dopóki mogę się do czegoś przydać. A co z tobą?

Nicholas przygryzł wargę.

– Nie wiem. Mam walczyć za sprawę, do której wciąż nie jestem całkiem przekonany?

– Możliwe, że to będzie bardzo krwawa bitwa. Poznałem tego kapitana Drury’ego w Londynie, tuż przed tym, jak przyjechaliśmy tutaj. Kilku jego ludzi biło jakiegoś Szkota, a Drury ich do tego zachęcał. Wyglądali na bezlitosnych brutali, no i nabrali doświadczenia na wojnie ze Szkocją.

– Czy będzie z nimi sir Richard Southwell? Przybył tu z armią Northamptona.

– Nie mam pewności, czy nie został w Cambridge, ale myślę, że ze względu na swoje interesy i obowiązki wobec lady Marii będzie się trzymał blisko centrum wydarzeń.

Nicholas uśmiechnął się krzywo.

– Jeśli coś może mnie skłonić do walki, to właśnie jego obecność – powiedział.

Nicholas nie chciał mi zdradzić nic więcej na temat swoich planów. Przeszliśmy do drogi na szczycie wzgórza, by tu poczekać na wozy jadące do miasta. Dojrzałem tam kapitana Milesa, który podobnie jak Edward Brown udawał się zapewne do miasta, by poczynić ostatnie przygotowania do oblężenia i walki na ulicach. Dołączyła do nas również grupa łuczników. Po chwili podeszła do mnie Josephine z Myszką na rękach.

– Proszę się na mnie nie gniewać, panie Shardlake – powiedziała. – Naprawdę uważam, że będę bezpieczniejsza w Norwich.

– Nie gniewam się na ciebie, smutno mi tylko, że ty i Myszka opuszczacie obóz.

Odwróciła się, by spojrzeć na niezliczone kręgi szałasów i proporce parafii trzepoczące na wietrze.

– Mnie też szkoda stąd odchodzić. – Westchnęła i dodała cicho: – Nikt już nie powie, że ludzie z angielskiego gminu nie potrafią się sami rządzić.

Połaskotałem jej córeczkę pod brodą i dziewczynka zachichotała radośnie.

– Uważaj na tę malutką. Pamiętasz, jak przyszłaś ze swoim ojcem, by dla mnie pracować? To było zaledwie pięć lat temu, a mnie się wydaje, że minęły całe wieki.

– Czasami miałam wrażenie, że czas w obozie płynie inaczej, jakby było to jakieś niezwykłe miejsce, które wpływa nawet na ruchy planet. – Roześmiała się z zakłopotaniem. – Wygaduję głupoty.

– Wcale nie, doskonale to rozumiem.

Odwróciłem się, usłyszawszy szydercze głosy. Scamblera otoczyła grupa chłopców, zapewne terminatorów z Norwich, którzy dawniej często się z niego naigrawali.

– Niewiele brakowało, a spieprzyłbyś ten śmieszny turniej, Smoluchu – powiedział jeden z nich. – Po co tak walnąłeś tego konia? Myślałeś, że jest prawdziwy?

Scambler zaczerwienił się i opuścił wzrok. W tym momencie podszedł do nich jeden z mężczyzn pilnujących koni.

– Zostawcie go w spokoju, nędzne cherlaki! Gdybyście radzili sobie z końmi choć w połowie tak dobrze jak Simon, może warto byłoby was tutaj zaprosić!

Zawstydzeni chłopcy natychmiast się rozeszli.

W drodze na targ w Norwich Scambler, podobnie jak jego towarzysze, był całkowicie pochłonięty sprowadzaniem koni i wozów w dół stromego zbocza, kiedy jednak dotarliśmy bezpiecznie na równy teren, podszedłem do niego.

– Widziałem, że miałeś małe kłopoty, Simonie.

Wzruszył ze znużeniem ramionami.

– Odpocząłem od tego w obozie, ale oni są z Norwich.

Przyjrzałem mu się uważniej. Mężczyzna nazwał chłopców, którzy mu dokuczali, cherlakami. Tymczasem Scambler po kilku tygodniach dobrego odżywiania i ciężkiej pracy nabrał muskulatury.

– Pomyślałem, że kiedy już to wszystko się skończy… – odezwałem się po chwili zastanowienia.

– Kiedy wygramy – poprawił mnie z naciskiem.

– Tak, kiedy wygramy, może byłoby dla ciebie dobrze, gdybyś pojechał ze mną do Londynu. Znalazłabym ci pracę przy koniach i mógłbyś wykorzystać swoje wrodzone zdolności.

Spojrzał na mnie ze zdumieniem.

– Zabrałbyś mnie do Londynu, panie?

– Gdybyś chciał. Bo co cię trzyma w Norwich? Ciotka?

Przez jego twarz przemknął grymas gniewu.

– Zostawiła mnie, zmusiła do żebrania. Nie chcę jej więcej widzieć.

– W Londynie nie uchodziłbyś za kogoś, z kogo można drwić.

Spojrzał na mnie rozpromieniony.

– Wyrwać się z Norwich, zacząć od nowa… – Nagle spochmurniał. – Ale Londyn mnie przeraża. Słyszałem, że jest bardzo duży.

– Dopilnuję, żebyś miał dobrą opiekę. Barak i Nicholas też.

Oczy chłopca wypełniły się łzami.

– Dziękuję, panie Shardlake. Pojadę z panem. I postaram się… panować nad tym, co robię.

Uśmiechnąłem się.

– Powinieneś zobaczyć, co wyprawiają niektórzy londyńczycy.

Norwich było pełne żołnierzy Ketta. Kiedy szliśmy na Tombland, zobaczyłem ponad setkę mężczyzn ćwiczących strzelanie z łuku przy St Martin’s Plain. Włócznicy szli wąskimi alejkami w kierunku rynku, prowadzeni przez mieszkańców Norwich, którzy wskazywali na kolorowe słupki wbite w ziemię i znaczące drogę. Wciąż wzmacniano mury miejskie, patrolowane przez uzbrojonych strażników. Wśród mężczyzn układających kamienie dojrzałem Toby’ego Lockswooda; nie mogłem mu odmówić przynajmniej tego, że nigdy nie bał się ciężkiej pracy. Na Tomblandzie pożegnaliśmy się z Josephine, Edwardem i ich córeczką; odeszli z Myszką w stronę swojego domu. Zastanawiałem się, czy jeszcze kiedykolwiek ich zobaczę.

Na rynku znów było pełno kupców. Nasi ludzie rozładowali wozy i znów przystąpili do zakupów, choć dziś kupcy nie targowali się tak zawzięcie – być może świadomość, że armia Warwicka stoi już niemal u bram miasta, obudziła w nich poczucie obowiązku. Niemniej jednak kilka razy musiałem zwrócić uwagę na prawdziwą wartość różnych cennych przedmiotów, takich jak wenecka kryształowa waza czy klejnoty ze złota. Znów wypatrywałem naszyjnika, który przypominał mi ten należący do królowej Katarzyny Parr, ale i tym razem go nie znalazłem.

Robert Kett nie był obecny tego dnia na targu, zastąpił go jego brat. Do wczesnego popołudnia opróżniliśmy wozy ze wszystkich kosztowności, ale wypełniliśmy je jedzeniem. Wtedy podszedł do mnie William Kett. Z pogardą spoglądał na złote talerze i klejnoty, które kupcy upychali w swoich torbach.

– Śmieci – prychnął. – Do czego mogą nam się teraz przydać takie rzeczy?

– Do niczego, zgadzam się – odparłem. – To był dobry pomysł, żeby wszystko sprzedać.

William Kett spojrzał na mnie.

– Przypuszczam, że pan również ma jakieś kosztowności w domu w Londynie.

– Nic, bez czego nie mógłbym się obejść. Zastanawiałem się, czy przed powrotem do obozu nie mógłbym razem z panem Overtonem odwiedzić Johna Boleyna w zamku. Nie sądzę, bym miał jeszcze okazję to zrobić, zanim…

– Zanim zacznie się zamieszanie. – Skinął głową. – Tak, ale proszę wrócić wieczorem do obozu.

– Oczywiście. – Przywołałem Nicholasa, który pomagał Scamblerowi opanować niespokojnego konia. – Chciałbyś zobaczyć Isabellę Boleyn? – spytałem.

Jak zwykle długa droga w górę zamkowego wzgórza mocno mnie zmęczyła; choć posłanie z paproci w obozowym szałasie okazało się zaskakująco wygodne, ostatnio znów zaczęły mnie boleć plecy i stawy. Prawdopodobnie z powodu chłodniejszej i wilgotniejszej pogody w sierpniu.

Po raz kolejny wpuszczono nas do zamku. W głównej sali coś się działo: ustawiono tam wielki stół, a ludzie Ketta przesłuchiwali kilku osadzonych ze skutymi nogami. Przypomniało mi to dziwną scenę z pałacu Surrey sprzed kilku dni. Spytałem towarzyszącego nam strażnika, czemu ma to służyć.

– Och, to nic takiego – odparł wymijająco. – Trzeba tylko uzupełnić parę dokumentów.

Zaprowadził nas do celi Boleyna. Kiedy zapukał do drzwi, Boleyn zawołał:

– Chwileczkę!

Usłyszeliśmy skrzypienie łóżka.

– Przyjemny sposób na zabicie czasu, co? – Strażnik się uśmiechnął.

Odczekał minutę i otworzył drzwi. John Boleyn zapinał pospiesznie kaftan, a Isabella wygładzała suknię.

– Panie Shardlake, panie Overton, nie spodziewałem się was zobaczyć – odezwał się Boleyn. – Podobno armia hrabiego Warwicka może dotrzeć do miasta już jutro. Mam nadzieję, że będziemy tutaj bezpieczni, ale wy powinniście wrócić do Londynu, dopóki możecie.

Spojrzał na mnie z powagą, a Isabella skinęła głową na znak, że zgadza się z mężem.

– Z pewnością w najbliższym czasie nie będziemy mieli okazji ponownie się spotkać – powiedziałem, żeby zmienić temat. – Jak się czujecie?

– Oboje mamy się całkiem dobrze. – Spojrzał na Isabellę i uśmiechnął się.

Odpowiedziała mu uśmiechem, czerwieniąc się przy tym lekko.

– W zamku coś się dzieje – oznajmił Boleyn. – Nie wiemy co, ale część osadzonych została przeniesiona. Znów zakuwa się ich w łańcuchy.

– Tak, widzieliśmy coś w głównej sali, ale nikt nie chciał nam powiedzieć, o co chodzi.

Boleyn wziął żonę za rękę.

– Nic nam nie grozi, moja droga, umieściły nas tutaj legalne władze, a nie ludzie Ketta. – Odwrócił się do mnie. – Ma pan jakieś nowe wieści o Edith? – Pokręcił głową z niedowierzaniem. – Ta historia, którą nam pan opowiedział, była naprawdę niezwykła.

– Nie mam żadnych nowych wieści w tej kwestii – odparłem. – Wiemy, że na początku maja odwiedziła daleką krewną, by prosić ją o pieniądze, nie wiemy jednak, co działo się potem, do czasu znalezienia jej ciała.

– Dużo myślałam o tej biednej kobiecie – wtrąciła Isabella. – Wygląda na to, że rodzice byli dla niej bardzo surowi.

John Boleyn milczał, jakby wciąż nie potrafił przebaczyć zmarłej żonie.

– Mieliście jakieś wieści od Daniela Chawry’ego? – spytałem.

– Nie – odparł gniewnie Boleyn. – Myślę, że po prostu uciekł. – Wziął głęboki oddech. – Isabella powiedziała mi, co próbował jej zrobić. Bogu dzięki, że miała dość siły, by do tego nie dopuścić. – Sposępniał i uścisnął mocniej dłoń żony. – Na rany Chrystusa, czy to możliwe, że to on zabił Edith? Jeśli kiedykolwiek dostanę go w swoje ręce…

– Prawdopodobnie jest już daleko stąd – wtrącił Nicholas.

– Czy z armią Warwicka wróci sir Richard Southwell? – spytał Boleyn.

– Niewykluczone, że pojawi się w Norwich – odparłem. – Przypuszczamy, że przebywał dotąd u markiza Northamptona w Cambridge i zajmował się interesami lady Marii.

Boleyn spojrzał na mnie z uwagą.

– A jego ludzie? Ten łajdak Atkinson i moi przeklęci synowie?

– Być może też przybędą do Norwich.

Boleyn zaczął się przechadzać po pokoju.

– Myśli pan, że kiedy już armia Warwicka wygra, bo wygra na pewno, to Southwell i lady Maria mogą mieć kłopoty? Przecież przesiedziała całą rebelię w Kenninghall, a powinna była uciec.

– Wątpię. Jest prawowitą następczynią tronu, więc jej polityczne znaczenie tylko wzrosło, gdy Francja wypowiedziała nam wojnę. Protektor tym bardziej potrzebuje wsparcia świętego cesarza rzymskiego, a lady Maria jest jego krewną.

– A pan? Był pan w obozie od samego początku. Nie będzie pan miał kłopotów, jeśli buntownicy przegrają?

– Starałem się łagodzić nastroje. – Westchnąłem. – Jeśli rzeczywiście pojawią się jakieś problemy, będę musiał polegać na lady Elżbiecie. – Spojrzałem mu prosto w oczy. – Byłoby mi łatwiej, gdybym odkrył, kto zabił pana żonę tamtej nocy. Szkoda, że nie ma pan porządnego alibi.

Oczy Boleyna rozbłysły gniewem.

– Mówiłem tysiąc razy, że nie wychodziłem wtedy z gabinetu.

Na chwilę w celi zapadło milczenie. W końcu Isabella roześmiała się nerwowo i powiedziała:

– John, podzielmy się z panami radosną nowiną.

Boleyn natychmiast się rozpromienił i wziął żonę za rękę.

– Isabella w końcu zaszła w ciążę. Jest już w czwartym miesiącu. Może teraz wreszcie będę miał syna, który nie będzie potworem. Wiedziała o tym już od kilku tygodni, ale nie chciała mi mówić, dopóki nie byliśmy razem.

Dokonałem w myślach szybkich obliczeń. Trzy miesiące temu był maj, Isabella mogła więc zajść w ciążę tuż przed aresztowaniem jej męża, jeśli jednak stało się to później, Boleyn nie mógł być ojcem. Czyżby jednak miała romans z Chawrym? Wszystko, co do tej pory mówiła i robiła, wyraźnie temu przeczyło. Spojrzałem na nią: uśmiechnęła się do mnie niepewnie.

– Szczerze wam obojgu gratuluję – powiedziałem.

Isabella podeszła do mnie i ujęła moją dłoń.

– Proszę wyjechać do Londynu jeszcze dziś, panie Shardlake, dopóki pan może. Dziękujemy panu z całego serca za wszystko, co pan dla nas zrobił.

– Tak, dziękujemy – przytaknął szorstko John Boleyn. – Obyśmy się spotkali w szczęśliwszych czasach.

Tymczasem Isabella odwróciła się do Nicholasa i ujęła jego dłoń.

– Proszę na siebie uważać, panie Overton. Niech pan sobie znajdzie ładną, młodą i uczciwą kobietę o silnej osobowości, bo moim zdanie właśnie tego pan potrzebuje.

– Jeśli znajdę kogoś równie pięknego jak pani, będę szczęśliwy – odpowiedział szarmancko Nicholas.

Isabella dygnęła przed nami. Odpowiedzieliśmy ukłonem, uścisnęliśmy dłoń Johna Boleyna i stukaniem przywołaliśmy strażnika. Wypuścił nas, zatrzasnął za nami drzwi i zamknął je na klucz. Pomyślałem, że upłynie pewnie sporo czasu, nim ponownie ujrzę Johna Boleyna.

Nie mogłem bardziej się mylić.

Rozdział siedemdziesiąty czwarty

Kiedy po południu wróciłem do obozu, odniosłem wrażenie, że panuje tam atmosfera jeszcze większego skupienia i determinacji. Ludzie wykonywali swoje obowiązki w milczeniu, z zaciętymi twarzami. Barak wrócił na kolację i opowiedział nam o umocnieniach wznoszonych na północnych obrzeżach obozu, w miejscu zwanym Dussindale.

– Przenieśli tam całe tony sprzętu. Wszystko nadzoruje kapitan Miles, a on zna się na rzeczy. – Zniżył głos i dodał: – Kiedy przyjdzie co do czego, może jednak wygramy, zwłaszcza jeśli najpierw trochę osłabimy wroga w mieście. – Odwrócił się do Nicholasa. – Przepraszam, chłopcze, że próbowałem cię namówić, byś zdezerterował zamiast mnie, kiedy myślałem o odejściu. Nie miałem do tego prawa.

Nicholas skinął głową i uśmiechnął się.

– Wiem, że było ci bardzo ciężko.

– Więc zostajesz z nami?

– Poczekam i zobaczę, co się tu wydarzy.

Natty, który słyszał tę rozmowę, odwrócił się do nas – jego twarz z jednej strony była całkiem sina, za sprawą Lockswooda – i spojrzał na Nicholasa.

– Zwycięstwo – oznajmił z mocą. – To właśnie się wydarzy.

– Tak jest, damy im popalić – zgodził się z nim Scambler.

Rozejrzałem się po kręgu szałasów mieszkańców Swardeston, w którym zostali teraz sami mężczyźni. Na kolację zjedliśmy niedogotowaną żylastą wołowinę. Pomyślałem o Susan Everneke i innych kobietach, które zmierzały teraz do swoich domów. Miałem nadzieję, że dotrą tam bezpiecznie. Nie modliłem się o to, bo ta część mnie, którą zdołałem na krótko otworzyć, przyjmując komunię, znów się zamknęła; teraz – podobnie jak większość innych – myślałem wyłącznie o przetrwaniu.

Następnego ranka, dwudziestego czwartego sierpnia – był to kolejny z nielicznych ciepłych dni tego miesiąca – zająłem swoje ulubione miejsce na skarpie i wraz z kilkoma ludźmi z obozu patrzyłem na Norwich. Na razie nie widzieliśmy nic ciekawego – żadnych oznak armii Warwicka nadchodzącej od Intwood.

Po jakimś czasie na wzgórze wjechał galopem posłaniec. Zatrzymał ostro konia, zeskoczył na ziemię i pobiegł prosto do kaplicy Świętego Michała. Piętnaście minut później wyszedł stamtąd Robert Kett, wyraźnie zaniepokojony. Przystanął, by spojrzeć na Norwich, a kiedy mnie dostrzegł, dał znak, żebym do niego przyszedł.

Gdy stanąłem przed nim, przyjrzał mi się badawczo.

– Panie Shardlake, powiedz mi, co o tym sądzisz. Ten człowiek był moim szpiegiem w obozie Warwicka. – Umilkł na moment. – Mówi, że jego armia jest dobrze uzbrojona i sprawnie dowodzona. Teraz czekają tylko na przybycie szwajcarskich najemników.

– I spróbują zdobyć Norwich?

– Tak sądzę. Ale z armią jest kolejny królewski herold. Podobno ma przyjechać jeszcze dziś rano do Norwich i tam przemówić. Bez wątpienia będzie namawiał mieszkańców do dobrowolnej kapitulacji. Za moment zejdę do miasta. – Znów przyjrzał mi się uważnie. – A pan zostaje, bez względu na to, co się wydarzy?

– Tak. Barak i Nicholas też.

– W obozie krążą plotki, że pan i młody Overton jesteście szpiegami.

– Bez wątpienia rozpuszczane przez Toby’ego Lockswooda – mruknąłem ponuro.

– Podobno spotkał się pan w Norwich ze szlachcicami i za ich pośrednictwem przekazał pan Warwickowi informacje o naszych siłach.

– To bzdury i podłe insynuacje, kapitanie.

Jeszcze przez chwilę mierzył mnie wzrokiem, po czym rzekł:

– Też tak uważam. – Odwrócił się w stronę miasta. – Pojadę teraz do Norwich. Pozwolę Augustine’owi Stewardowi spotkać się z heroldem i wysłuchać, czego chce. Jeśli chce przemawiać do ludzi, to pozostawię decyzję im. – Pokręcił siwą głową. – Choć teraz prawdopodobieństwo…

Przewał, gdy podjechali do nas trzej żołnierze, prowadząc dla niego konia.

Robert Kett wskoczył na siodło i wraz z obstawą pojechał do Norwich.

Minęło kilka pełnych napięcia godzin. Dopiero później dowiedziałem się, co zaszło w tym czasie w mieście. Kett przekonał Augustine’a Stewarda i innego wysokiego rangą urzędnika miejskiego, by spotkali się z heroldem poza murami miasta. Ci zaproponowali heroldowi, by w zamian za dobrowolną kapitulację mieszkańcy obozu zostali ułaskawieni. Nigdy nie dowiedziałem się, czy Robert Kett znał i akceptował tę propozycję. Tak czy inaczej, herold odjechał, by skonsultować się z hrabią Warwickiem, a po powrocie potwierdził, że w razie dobrowolnej kapitulacji zostaną ułaskawieni wszyscy prócz Ketta. Wpuszczono go z powrotem do miasta, wraz z trębaczem i małym oddziałem żołnierzy Warwicka. Kilku z nich niosło małe arkebuzy, a za nimi szedł mężczyzna wyposażony w pojemnik z rozżarzonymi węglami, które miały służyć do podpalenia lontów. Gdy przechodzili przez most Bishopsgate, towarzyszyło im około czterdziestu konnych Ketta. Robert Kett podobno wrócił później do obozu sam.

Na Mousehold Heath dotarł donośny głos trąbki herolda. Na ten sygnał wielu mieszkańców obozu, w większości uzbrojonych, zbiegło ze zbocza do miejsca, gdzie nad rzeką mieli stanąć ludzie Warwicka. Ja również tam poszedłem w towarzystwie Baraka, Nicholasa i Natty’ego. W oddali dojrzałem Scamblera, który schodził ze zbocza z grupą młodych mężczyzn. Rozpoznałem w nich tych samych młodzieńców, którzy niedawno mu dokuczali, wydawało się jednak, że teraz są na przyjacielskiej stopie.

Nad rzeką zebrała się większość mieszkańców obozu, wielu z nich na koniach, co stanowiło imponujący pokaz siły buntowników. Dostrzegłem odzianego we wspaniałe szaty herolda, który przejechał po moście w asyście Augustine’a Stewarda i swoich żołnierzy. Rozpoznałem kapitana strzelców: był to kapitan Drury, którego poznałem w Londynie, jeden z najważniejszych oficerów Warwicka. Bez wątpienia pofatygował się tutaj, by ocenić siły przeciwnika.

Na widok herolda wielu zebranych zaczęło krzyczeć:

– Boże, chroń króla!

Pomyślałem z przekąsem, że jak zwykle obie strony zapewniają o swojej lojalności wobec jedenastoletniego chłopca z Londynu.

Augustine Steward poprosił ludzi z obozu, by się rozstąpili i przepuścili herolda na środek, żeby mogło go usłyszeć więcej osób. Gdy spełniono jego prośbę, królewski wysłannik wspiął się na zbocze wzgórza i przystanął pośrodku morza buntowników. Podobnie jak jego poprzednik, nie okazywał ani cienia strachu. Był to potężnie zbudowany pięćdziesięciokilkuletni mężczyzna o wyniosłym i władczym wyrazie twarzy. Zaczął od pochwalenia zebranych za deklaracje lojalności wobec króla. Potem zamaszystym gestem rozwinął opieczętowany, bogato zdobiony dokument i zaczął czytać donośnym, dźwięcznym głosem.

Słuchałem go w niemym przerażeniu. Ton jego przemówienia był jeszcze bardziej obraźliwy i nienawistny niż ten, którym uraczył nas przed miesiącem pierwszy herold. Widziałem, jak nadzieja widoczna na twarzach niektórych buntowników zmienia się we wściekłość, choć niektórzy wydawali się przerażeni. Herold nazywał ich bezwzględną, potworną bandą, oskarżył o „okrucieństwo, grabieże i uwięzienie wielu wspaniałych i wartościowych osób”. Tłum zareagował na te słowa gniewnym pomrukiem. Królewski wysłannik dorzucał kolejne obelżywe określenia, mówił o „ludziach ogarniętych odrażających szaleństwem, nielojalnych i winnych podłej zdrady”. Na koniec oznajmił, że mimo tych wszystkich przewin król gotów jest okazać łaskę wszystkim, którzy się teraz poddadzą, z wyjątkiem Ketta. Jeśli nie przyjmą tej propozycji, hrabia Warwick, na polecenie władcy, ma zdławić rebelię „ogniem i mieczem”.

Ledwie herold skończył czytać, tłum odpowiedział mu chórem gniewnych krzyków. Ludzie wołali z wściekłością, że to herold jest zdrajcą, przysłanym tu nie przez króla, lecz przez dziedziców i bogaczy; obietnicę ułaskawienia nazwano kłamstwem, a ktoś zawołał, że w rzeczywistości to nic innego jak zapowiedź sznurów, stryczków, więzienia i tortur.

– To nie jest prawdziwy herold! – krzyknął ktoś inny. – Jego ubranie jest uszyte z kawałków starych papieskich szat.

A więc niektórzy wciąż wierzą, że to nie protektor stoi za tym wszystkim, pomyślałem ze smutkiem. Ludzie zaczęli wymachiwać bronią, a herold przybrał srogą minę. Zobaczyłem, że jedzie do niego Robert Kett – jeśli herold liczył na to, że pod nieobecność przywódcy zastraszy buntowników, poniósł właśnie spektakularną klęskę. Kett zatrzymał się przy nim i zawołał do ludzi z obozu, by pozwolili przejechać królewskiemu wysłannikowi dalej i przemówić do tych, którzy jeszcze go nie słyszeli. Tłum rozstąpił się z ociąganiem, choć wciąż wykrzykiwano obelgi skierowane przeciwko zarówno samemu heroldowi, jak i jego przesłaniu.

– Jeśli były jeszcze jakieś szanse na ugodę, to właśnie wszystko spaprał – powiedział cicho Barak. – Gdyby zaproponował jakieś konkretne rozwiązania, mówił do tych ludzi jak do dorosłych, mógłby coś osiągnąć.

Nicholas skinął głową.

– Masz rację – przyznał. – Widać po ich twarzach, że przynajmniej niektórzy mogliby przyjąć jakieś rozsądne warunki kapitulacji w zamian za ułaskawienie, ale teraz prawie wszyscy są wściekli. Kto napisał to przeklęte oświadczenie? – spytał gniewnie.

– Protektor oczywiście – odparłem z goryczą. – Podobnie jak poprzednie. Ten głupiec nie ma zielonego pojęcia o polityce.

– Bez względu na to, co ci ludzie zrobili, mają prawo domagać się sprawiedliwości – powiedział Nicholas z lekkim drżeniem w głosie. – Jak ktoś mógł w ogóle pomyśleć, że traktując ich w ten sposób, rozwiąże problem?

– Jeszcze jakieś dwa miesiące temu sam mógłbyś tak pomyśleć – zauważył Barak.

– Ale nie teraz – rzucił ponuro Nicholas. – Nie teraz.

Spojrzał na herolda, który ponownie odczytywał oświadczenie. Słuchano go w ciszy i skupieniu, ale znów widziałem wokół niego znacznie więcej rozgniewanych niż wystraszonych twarzy.

I w tym momencie wydarzyło się to, co prześladuje mnie do dziś w koszmarach sennych i co ostatecznie zniweczyło ostanie – niewielkie – szanse na porozumienie. Kątem oka dostrzegłem jakiś ruch, a potem usłyszałem głośny śmiech. Odwróciłem się i zobaczyłem Simona Scamblera stojącego wraz z grupą chłopców z Norwich zaledwie kilka jardów od herolda, który właśnie skończył czytać. W ciszy, która zapadła po jego słowach, bardzo wyraźnie rozbrzmiał głos jednego z niedawnych oprawców Scamblera.

– Śmiało, nie bój się, Smoluch, zrób to. Urządzimy ci potem przyjęcie.

Scambler wydawał się niezdecydowany; cieszyła go atencja niedawnych dręczycieli, ale wyraźnie bał się zrobić to, do czego go namawiali.

– No już – podjudzał go jeden z chłopców. – Pokaż temu piździelcowi, co o nim myślimy.

Simon Scambler wyszedł przed tłum i przystanął kilka kroków przed heroldem. Odwrócił się do niego plecami, zsunął rajtuzy i pokazał mu tyłek.

Królewski posłaniec spojrzał na niego z oburzeniem i niedowierzaniem, podczas gdy tłum ryknął śmiechem. Scambler powoli kołysał tyłkiem na lewo i prawo, jeszcze dosadniej obrażając herolda. Wtedy kapitan Drury pstryknął palcami na człowieka trzymającego pojemnik z rozżarzonymi węglami, a ten natychmiast je otworzył. Drury pochylił się, podpalił lont, przyłożył kolbę arkebuza do ramienia i pociągnął za spust. Rozpalony lont uderzył w proch, rozległ się ogłuszający huk, nad bronią wykwitł mały obłoczek dymu, a tyłek Scamblera eksplodował fontanną krwi i kału. Chłopak krzyknął przeraźliwie, próbował się wyprostować i przechylił na bok. Gdy się odwrócił, zobaczyłem krew tryskającą z jego ciała i wnętrzności spływające powoli na ziemię. Przykucnął, chwiał się przez chwilę, po czym upadł na twarz. Widziałem, jak chłopcy, którzy namówili go do obrazy herolda, znikają w tłumie.

– Nie! – krzyknąłem, przepychając się z Barakiem i Nicholasem przez tłum.

Powstańcy, którzy na moment umilkli, zaskoczeni hukiem wystrzału i widokiem umierającego w kałuży krwi Scamblera, ryknęli wściekle. Wszyscy skierowali broń ku oddziałowi otaczającemu herolda.

– Widzicie sami, że przyszli tu tylko po to, żeby nas mordować! – krzyknął ktoś.

Grupa naszych jeźdźców wyjechała na skarpę, wołając:

– Herold przyszedł tutaj, żeby nas zniszczyć! Zabijają naszych ludzi nad rzeką!

Królewski wysłannik spojrzał w ich stronę, osłupiały ze zdumienia, a strzegący go kapitan Drury patrzył na Scamblera z lekkim uśmieszkiem na twarzy.

Dotarłem w końcu do mojego młodego przyjaciela, który leżał w rozszerzającej się powoli kałuży krwi, i delikatnie obróciłem go na plecy. Na jego twarzy malował się wyraz łagodnego zaskoczenia, który nieraz towarzyszył mu za życia, lecz jego oczy były nieruchome i martwe. Bliski płaczu, delikatnie zamknąłem mu powieki. Barak uklęknął obok mnie.

– Wstawaj, tu nie jest bezpiecznie – odezwał się ponaglającym tonem.

On i Nicholas, który wydawał się tak samo zszokowany jak ja, musieli mnie podnieść na równe nogi. Moje ubrania były przesiąknięte krwią.

Rozejrzałem się dokoła, oszołomiony. Powstańcy otoczyli ciasnym kołem herolda oraz jego obstawę i pewnie ściągnęliby go z konia, gdyby nie Kett, który zawołał ostro w stronę królewskiego wysłannika:

– Musisz jechać! Będę ci towarzyszył do hrabiego! – Potem dodał posępnie: – Może po tym, co tutaj widzieliście, doradzicie mu, by raczej szukał z nami porozumienia.

Herold i jego ludzie zjechali ze zbocza, z trudem przeciskając się przez tłum. Nim jednak wydostali się na otwartą przestrzeń, otoczyli ich jeźdźcy Ketta.

– Dokąd to, kapitanie?! – zawołał jeden z nich. – Jeśli chcesz stąd odjechać, pojedziemy z tobą i z tobą umrzemy. – Jego ton był gniewny i podejrzliwy; po raz pierwszy słyszałem, by ktoś zwracał się do Roberta Ketta inaczej niż z wielkim szacunkiem.

– Wracaj i uspokój tłum – zwrócił się do Ketta herold.

Na rozkaz kapitana jego ludzie ruszyli z powrotem w górę zbocza, pozwalając królewskiemu posłańcowi i jego świcie, w tym zabójcy Scamblera, uciec do Norwich przez most Bishopsgate.

Barak, Nicholas i ja wciąż staliśmy przy ciele Simona. Podeszła do nas grupa mężczyzn, wśród nich Natty.

– Zabierzmy go stąd i urządźmy mu przynajmniej przyzwoity pogrzeb – powiedział Natty przez łzy.

– No już – zwrócił się do mnie łagodnie jeden z towarzyszących mu mężczyzn. – Zostawcie go nam.

– Nie – odparłem. – Pójdę z wami.

– Musimy się z nim pożegnać, jak należy – dodał Nicholas, ocierając oczy.

– Simon nigdy nie chciał być w centrum uwagi – zauważył gorzkim tonem Barak. – Chciał po prostu spokojnie żyć, nie robiąc nikomu krzywdy, ale mu na to nie pozwolono. Zawsze zwracał na siebie uwagę i zawsze źle się to dla niego kończyło. Cholera! – Ogarnięty bezsilną złością, kopnął leżący na ziemi kamień.

Spojrzałem na ludzi z obozu, którzy szli w górę zbocza, rozmawiając przy tym z ożywieniem.

– Gdzie są ci chłopcy, którzy tu z nim stali? – spytałem gniewnie. – To oni go do tego namówili, bo sami za bardzo się bali to zrobić. Są niemal tak samo winni tego morderstwa jak żołnierz, który do niego strzelił. Bo to było morderstwo.

– Nic już nie możemy z tym zrobić – mruknął Barak. – Choć sam chętnie bym ich odszukał i stłukł na kwaśne jabłko.

– Co teraz? – spytałem, spoglądając na miasto.

– Wojna – odparł. – Bez wątpienia wojna.

Rozdział siedemdziesiąty piąty

Zanieśliśmy ciało Scamblera do pozostałości lasu Thorpe i pochowaliśmy go na małej polanie, gdzie zaczęły się już żółcić liście drzew. Nie mieliśmy żadnych narzędzi, więc zrobiliśmy krzyż z dwóch związanych gałęzi. Żaden z nas nie umiał znaleźć odpowiednich słów, aż w końcu Natty powiedział cicho:

– Obyś zaznał spokoju.

Potem wróciliśmy w milczeniu do obozu, gdzie trwała gorączkowa krzątanina. Zbliżając się do skarpy, zrozumiałem, co było jej przyczyną: nawet z tej odległości widać było armię Warwicka, długą, czarną wstęgą zbliżającą się do miasta od zachodu. Powstańcy sięgali po broń i szykowali się do walki. Do naszej grupki podszedł sierżant w półpancerzu i polecił Natty’emu oraz Barakowi, by dołączyli do oddziału włóczników. Nicholas czekał, spoglądając niepewnie na dowódcę, ten jednak powiedział szorstkim tonem:

– Ty nie, chłopcze. Wiem, kim jesteś.

Obserwowaliśmy w milczeniu posłańców z rozkazami, którzy biegali między kaplicą Świętego Michała i naszymi oddziałami. Potem włócznicy, łucznicy i kusznicy, niektórzy w półpancerzach i okrągłych saladach, zaczęli schodzić ze zbocza, prowadzeni przez dowódców. Barak zasalutował, gdy mijał nas jego oddział. W dół sprowadzano również armaty ciągnięte przez konie. Właśnie dobiegł stamtąd huk salwy armatniej. Zobaczyłem chmury dymu, a potem armię Warwicka, przesuwającą się do przodu niczym olbrzymi potworny owad, który sięgał swoimi mackami do bram Norwich. Nie miałem pojęcia, jak to się stało, ale wróg był już w mieście.

Jedyne, co Nicholas i ja mogliśmy robić tego popołudnia, to obserwować z góry Norwich, choć widzieliśmy niewiele. Inni mieszkańcy obozu, którzy z różnych powodów nie byli zdolni do walki, również stali przy drodze i obserwowali przebieg wydarzeń.

– Armia Warwicka weszła do Norwich bez żadnych problemów – zauważył Nicholas. – Wygląda na to, że ktoś im pomagał. – Pochylił się do przodu, mrużąc oczy. – Nad Tomblandem unosi się gęsty dym. W każdym razie wydaje mi się, że to tam.

Późnym popołudniem nasi ludzie zaczęli wracać na grzbiet wzgórza, znużeni i milczący. Nie był to dobry znak. Sprowadzili jednak ze sobą całą kolumnę nowych armat, które musieli odebrać nieprzyjacielowi. Zamiast zadręczać się wypatrywaniem Baraka i Natty’ego, wróciliśmy z Nicholasem do szałasu i zaczęliśmy przygotowywać kolację. Do obozu wciąż wracali żołnierze w brudnych, poszarpanych ubraniach; niektórzy trzymali się za okrwawione rany. Ku naszej ogromnej uldze byli wśród nich Natty i Barak. Natty nie odniósł żadnych ran, ale Barak miał na łydce długie rozcięcie, zszyte niezdarnie grubą nicią.

– Musnęła mnie strzała – oznajmił. – Nic groźnego.

Nie widziałem nigdzie Dickona, przywódcy grupy ze Swardeston. Spytałem, co się z nim stało.

– Zginął – odparł posępnie kowal Milford. Pamiętałem, że to on rozpoczął kłótnię, którą Simon zakończył pięknym śpiewem. – Razem z Fletcherem i Harmonem – dodał.

Żołnierze padali ciężko na ziemię, wyczerpani i przybici.

Gdy ja i Nicholas podawaliśmy żołnierzom jedzenie, Barak i Natty opowiadali nam, co wydarzyło się na dole.

Kiedy dotarli do miasta, okazało się, że Warwick zajął już całe centrum Norwich. Natychmiast powiesił czterdziestu dziewięciu schwytanych powstańców. Jak powszechnie przypuszczano, Augustine Steward powiedział Warwickowi, że może wejść do miasta przez jedną z osłabionych bram; dwie pozostałe rozbito pociskami z armat. Nasi ludzie walczyli dzielnie; zebrali się na Tomblandzie i kontratakowali. Gdy na armię wroga spadł gęsty deszcz strzał, wydawało się przez chwilę, że powstańcy zdołają ją odeprzeć. Wtedy jednak kapitan Drury wprowadził do walki oddział strzelców i potężna salwa z arkebuzów zdziesiątkowała nasze siły. W obliczu tej straszliwej nowej broni i przeważających sił wroga nasi ludzie byli zmuszeni się wycofać, wcześniej jednak przejęli dużą część zaopatrzenia i armat armii Warwicka, które utknęły na wąskich uliczkach miasta.

– Zginęły setki naszych – powiedział Barak ponurym tonem. – Straciliśmy prawie całe miasto, z wyjątkiem północnej części. Połączylibyśmy się z naszymi ludźmi w tamtej dzielnicy, ale siły Warwicka kontrolują wszystkie mosty, więc większość z nas wróciła do obozu. – Spojrzał na mnie. – Widziałem Toby’ego Lockswooda, prowadził oddział włóczników z Norwich prosto na pancerną kompanię Warwicka. Cokolwiek o nim mówić, z pewnością nie brakuje mu odwagi.

– Kapitan Miles mówi, że mamy nowy plan ataku i że jutro odbijemy Norwich – wtrącił Natty.

– Pójdziecie tam znowu? – spytałem.

– Tak. – Barak zaczął odpinać sztuczną rękę, która najwyraźniej znów sprawiała mu ból. – Warwick ma naprawdę potężną armię – dodał cicho. – Zaczynam się zastanawiać, czy nie trzeba było jednak przystać na to pieprzone ułaskawienie.

– A ja nie – powiedział z mocą Natty. – Musimy ich pokonać, bo inaczej zniszczą nas wszystkich. W ich oczach niewiele różnimy się od zwierząt. Pomyślcie tylko, co zrobili biednemu Simonowi.

Nazajutrz znów wstał pogodny i słoneczny, choć chłodny dzień. Była to niedziela, ale w Norwich nie biły dzwony, nikt też nie wzywał na mszę w obozie; wszyscy przygotowywali się do bitwy. Słyszałem, jak Barak wstaje i wychodzi z szałasu. Musiałem być bardzo zmęczony, bo natychmiast znów zapadłem w sen i obudził mnie dopiero odgłos potężnej kanonady dochodzący od strony miasta. Być może już nigdy go nie zobaczę, pomyślałem, ogarnięty nagle poczuciem winy. Podniosłem się szybko z posłania i idąc na skarpę, poruszałem ramionami, by nieco złagodzić ból w plecach. Nicholas już tam był.

Spojrzawszy w dół, zrozumiałem, że rozpoczął się właśnie szturm na miasto. Dym i huk armatnich wystrzałów dochodził od strony mostu Bishopsgate i z terenów położonych na północy miasta. Nasi ludzie atakowali z wielu stron jednocześnie; kłęby dymu unosiły się nad południową częścią Norwich, płonęły również nadrzeczne magazyny, gdzie składowano zboże.

– Dobry Boże… – jęknąłem. – To Conisford, dzielnica Josephine. Dlaczego tam się pali?

– Może nasi podłożyli ogień, żeby odwrócić uwagę wroga.

Przez dłuższy czas patrzyliśmy w pełnym grozy milczeniu na spowite dymami miasto, nad którym raz po raz przelatywały armatnie kule. Potem dojrzeliśmy znajomą postać zmierzającą nierównym krokiem w naszą stronę. Był to Peter Bone, który najwyraźniej miał coraz większe trudności z chodzeniem. Przystanął i ukłonił się.

– Panie Shardlake. Panie Overton.

– Witam, panie Bone. – Ścisnąłem jego dłoń. – Wygląda na to, że zbliża się rozstrzygający moment.

– Chciałem walczyć, ale znów mi nie pozwolili. Powiedzieli, że przez te moje chore stopy nie będzie ze mnie żadnego pożytku. Co się tu działo do tej pory?

– Wygląda na to, że nasi ludzie podpalili południową część miasta, ostrzeliwują też północne mury spod osłony dymu. Ale czy zdołają odbić centrum?

– Jeśli ostatecznie dojdzie do bitwy na Mousehold Heath, wezmę w niej udział – oświadczył z mocą Peter. – Nawet jeśli miałbym tylko podawać proch artylerzystom. – Przestąpił z nogi na nogę, a ja uświadomiłem sobie, ile bólu musi mu sprawiać każdy krok. – Wszystkie już odeszły: Grace, Mercy, moja żona, Edith… – Westchnął ze smutkiem. – Więc właściwie wszystko mi jedno, czy zginę w tej bitwie, czy nie.

Spojrzałem na niego ze współczuciem.

– Przynajmniej biedna Edith przeżyła ostatnie lata życia w spokoju i radości, dzięki tobie i twojej siostrze. – Sięgnąłem do sakiewki. – Mam tu wciąż jej obrączkę. John Boleyn jej nie chciał. Może ty chciałbyś ją odzyskać?

– Dziękuję – powiedział cicho. Wziął ode mnie obrączkę i schował ją do sakiewki. Potem spytał cicho: – Domyślasz się już, panie, kto ją zabił?

Pokręciłem głową.

– Wciąż obracam się w tym samym kręgu podejrzanych. Może to służący z Brikewell, Chawry, który uciekł od Boleynów; może sam Boleyn albo nawet jego żona. No i bliźniacy. – Westchnąłem ciężko. – Mam wrażenie, że tym razem zawiodłem.

– Przynajmniej próbowałeś, panie – odparł Peter. – Przynajmniej ci zależało.

Spojrzeliśmy ponownie na miasto, nie widzieliśmy jednak właściwie nic prócz kłębów dymu i ognia płonącego w dzielnicy Conisford. Znów pomyślałem o Josephine i jej córeczce.

– Wygląda na to, że nasi weszli już do środka – zauważył Peter. – Chodźcie, pokażę wam przygotowania do bitwy na Mousehold Heath. Nawet jeśli Warwick utrzyma Norwich, tu będziemy mieli duże szanse na wygraną. Kapitan Miles i inni żołnierze przygotowali świetny plan.

Wciąż mocno utykając, poprowadził nas świeżo przygotowaną drogą do odległego mniej więcej o milę miejsca, gdzie zbocze było mniej strome i sięgało ku drodze na Magdalen po północnej stronie miasta.

– To tutaj – oznajmił. – Nazywają to miejsce Dussindale.

To, co zobaczyłem, po raz kolejny wzbudziło mój podziw dla umiejętności i determinacji powstańców. Wzdłuż całego zbocza mężczyźni wkopywali w ziemie długie, grube kołki o zaostrzonych końcach, ułożone blisko siebie i skierowane pod kątem na zewnątrz, dzięki czemu tworzyły groźną i trudną do przebycia zaporę. Nieco niżej, przed tą prowizoryczną palisadą, kopano okopy. Inna grupa układała z boku wysoki wał ziemny, zapewne po to, by zapobiec atakom z flanki. Wyżej wyrównano zbocze do poziomu i ustawiono tam armaty, prawdopodobnie również te, które zostały odebrane poprzedniego dnia armii Warwicka. Niektóre już strzelały, celując w bramę po północnej stronie miasta i wprawiając w drżenie ziemię pod naszymi stopami. Uświadomiłem sobie, że powstańcy zamierzają przejąć kontrolę nad całym Norwich na północ od rzeki Wensum. Pośród kopiących dojrzałem wysoką, muskularną sylwetkę Michaela Vowella, co trochę mnie zaskoczyło, myślałem bowiem, że jako mieszkaniec Norwich będzie dziś walczył w mieście. Zobaczył nas i podszedł bliżej.

– Dzień dobry, panie Shardlake – przywitał się pogodnym tonem. – Jak widzisz, przygotowujemy się do tego, co może wkrótce nadejść.

Niedawno przyciął krótko włosy i brodę, by nie zagnieździły się w nich wszy.

Skinąłem głową.

– Wygląda to imponująco – powiedziałem.

– I mamy słońce za plecami, co oznacza, że będzie świeciło prosto w oczy wroga – dodał z aprobatą Peter Bone.

– Owszem – zgodził się z nim Vowell i spojrzał na nas pytająco. – Jakieś wieści?

– Tylko to, co widzimy ze wzgórza – odparłem. – Południe płonie, a w centrum panuje wielkie zamieszanie.

Vowell przygryzł wargę.

– Może być różnie… – mruknął.

– Jeśli jutro dojdzie do bitwy, jestem gotów pomóc tak, jak tylko będę potrafił, mimo moich problemów z chodzeniem – oznajmił Peter Bone, a gdy Vowell spojrzał na niego pytająco, dodał: – Urodziłem się ze stopami skierowanymi do środka, a długie lata pracy przy maszynie przędzalniczej jeszcze pogorszyły tę wadę. Mojej siostrze od takiej samej pracy spuchły dłonie.

– Siostrze?

– Tak. Zmarła w zimie.

Vowell spojrzał na niego dziwnie. W tym momencie doznałem olśnienia, jakby nagle pośród przygotowań do bitwy uderzyła we mnie błyskawica. Dotarło do mnie coś, co powiedział kiedyś Michael Vowell i co wtedy wydało mi się nielogiczne, potem jednak zniknęło gdzieś w odmętach niepamięci, pośród masy szczegółów związanych z Edith Boleyn i późniejszych wydarzeń w obozie. Dopiero teraz słowa Petera Bone’a przypomniały mi o tym. Trzy tygodnie temu, gdy po porażce Northamptona wybrałem się z Vowellem do zamku w Norwich, mówił o żonie Gawena Reynoldsa. „Nosi bandaże na dłoniach ze względu na opuchnięte i powyginane knykcie. To rodzinna przypadłość. Podobno jej matka cierpiała na to od późnego wieku średniego i to samo dotknęło Edith. Bliźniaków pewnie też to nie ominie”. Dopiero teraz ta oczywista prawda dotarła do mnie z całą mocą: skąd Vowell mógł wiedzieć, że Edith w późniejszym okresie życia również miała takie problemy, jeśli ostatnio widział ją co najmniej dziewięć lat temu? Spojrzałem na niego i trybiki w moim mózgu zaczęły się obracać, wszystko ułożyło się w jedną całość i zrozumiałem w końcu, że być może patrzę właśnie na jednego z zabójców Edith Boleyn. Później uświadomiłem sobie również, kim był drugi zbrodniarz, który towarzyszył mu tamtej nocy. Od samego początku przypuszczałem, że nie zrobił tego jeden człowiek i że ci sami ludzie zabili ślusarza oraz jego terminatora. Zszokowany tym odkryciem, musiałem zrobić jakąś dziwną minę, bo Vowell zmierzył mnie uważnym spojrzeniem, po czym powiedział:

– Może powinieneś teraz wrócić do swojego szałasu, panie Shardlake. Chyba nie chciałbyś, żeby trafiła w ciebie jakaś zabłąkana kula armatnia.

W drodze powrotnej na skarpę prawie się nie odzywałem. Wydawało się, że ogień w dzielnicy Conisford nieco przygasł, ale nad południową częścią miasta wciąż unosił się dym. Potem zobaczyłem długi szereg szlachciców i bogaczy, skutych ze sobą rękami, których powstańcy prowadzili w górę zbocza. Dotarli na szczyt i skierowali się do pałacu Surrey. Było ich około dwudziestu. Ku mojemu przerażeniu dostrzegłem wśród nich Johna Boleyna, lepiej odżywionego i ubranego niż pozostali, ale również skutego. Podeszliśmy szybko z Nicholasem do jednego ze strażników. Rozpoznałem w nim człowieka, który trzymał straż podczas procesów pod Dębem i który być może dzięki temu mnie pamiętał.

– Przepraszam, co się tutaj dzieje?

– Komisarz Shardlake, prawda? Wyprowadzamy ostatnich osadzonych z zamku w Norwich. Wkrótce zajmie go hrabia Warwick, bo wróg wypiera nas z centrum miasta. Przenosimy więźnów do pałacu Surrey.

– Ale dlaczego? Jakie to ma znaczenie?

Uśmiechnął się ponuro.

– Przekona się pan, kiedy dojdzie do bitwy. Postawimy ich przed naszymi żołnierzami, to może powstrzyma żołnierzy Warwicka. – Kiedy spojrzałem na niego ze zgrozą, zmarszczył brwi. – To jest wojna, panie Shardlake. W mieście źle się dzieje, być może będzie trzeba walczyć za murami, a wtedy musimy się łapać wszystkich sposobów.

Spojrzałem na więźniów. Na ich twarzach malowały się rezygnacja lub strach; wiedzieli zapewne, co ich czeka. John Boleyn patrzył na mnie błagalnie. Wskazałem na niego i powiedziałem:

– Ten człowiek nie jest naszym więźniem. Trafił do więzienia po procesie w sprawie morderstwa, a lady Elżbieta wniosła o ułaskawienie go. To pomyłka.

Żołnierz spojrzał na Boleyna.

– Jest szlachcicem, prawda? – warknął. – Można go uwięzić za samo pochodzenie. Kazali nam tu przyprowadzić z więzienia wszystkich takich jak on, więc to zrobiliśmy. Jeśli chce pan złożyć skargę, proszę iść z tym do kapitana Ketta.

– Do tej pory kapitan Kett nie pozwalał zabijać pojmanych. Coś się zmieniło w tej kwestii?

Żołnierz wyraźnie się zdenerwował.

– My ich nie zabijamy, jeśli już, zrobi to Warwick. To jest wojna, panie, nasi ludzie w tej chwili giną w mieście. No już, idziemy dalej.

Kiedy kolumna ruszyła w dalszą drogę, podszedłem do Boleyna.

– Jak się miewa Isabella? – spytałem.

Spojrzał na mnie z rozpaczą.

– Wyrzucili ją z zamku. Jest gdzieś w mieście. Tam się dzieją straszne rzeczy. Proszę, spróbuj nam pomóc, panie Shardlake.

Tego wieczoru z Norwich wrócili tylko ranni. Dowiedzieliśmy się, że walki ustały na noc i że Warwick kontroluje już większość miasta; rebelianci utrzymali tylko dzielnice na północ od rzeki. Do obozu przyszedł kowal Milford z bokiem obwiązanym okrwawionym grubym bandażem, pod którym kryła się rana zadana włócznią.

– Zajęli rynek, nie możemy już kupić więcej zapasów – powiedział posępnie. – A jutro mają dotrzeć do Norwich szwajcarscy najemnicy. Jeśli nie uda nam się przeprowadzić szturmu z północy miasta, dojdzie do bitwy na Mousehold Heath.

– Widziałeś może Jacka Baraka albo młodego Natty’ego? – spytał Nicholas.

Kowal pokręcił głową.

– Podczas bitwy widzisz tylko to, co dzieje się wokół ciebie. Przepraszam was, ale muszę się położyć.

Znów ugotowaliśmy z Nicholasem kolację. Potem poszliśmy do naszego szałasu.

– Nie wygląda to dobrze – powiedział cicho mój asystent. – Co się teraz stanie z Boleynem, Isabellą i Josephine?

– Nie wiem. – Westchnąłem i pokręciłem głową. – Ale wiem już, kto zabił Edith Boleyn, choć teraz może nie ma to już żadnego znaczenia. Michael Vowell i jego były pracodawca Gawen Reynolds.

Spojrzał na mnie z przerażeniem.

– Jej własny ojciec? Ale on jest niedołężny, chodzi o lasce.

– Teraz tak. Mówił, że zrobił sobie coś w nogę kilka miesięcy temu, prawda? Myślę, że stało się to właśnie wtedy, gdy zamordowali z Vowellem Edith.

– Przecież Vowell nienawidzi Reynoldsa.

– Tak mówi. Myślę, że kłamie. I że kłamał od samego początku. – Wyjaśniłem Nicholasowi, co Vowell mówił o dłoniach Edith. – Pomożesz mi jutro odciągnąć go jakoś na bok i porozmawiać z nim na osobności? Muszę poznać całą historię, bo przypuszczam, że nie tylko oni dwaj są w nią zamieszani.

– Oczywiście.

– Dziś nie zostało nam już nic innego, jak położyć się spać. I czekać na to, co stanie się jutro. Dobry Boże, mam nadzieję, że Barakowi i Natty’emu nic się nie stało.

Rozdział siedemdziesiąty szósty

Tej nocy znów źle spałem. Ktoś – być może Nicholas – poprawił nasze posłania z paproci, ale zrobił to nieumiejętnie, więc mniejsze i większe gałązki wbijały mi się w ciało. Przed świtem spadł deszcz; słyszałem szmer kropel opadających na dach z darni, później jednak przejaśniło się, choć po niebie wciąż sunęły szare chmury. Pełni najgorszych przeczuć, znów poszliśmy z Nicholasem na skarpę.

W górę zbocza wspinała się kolejna duża grupa rannych. Przyniesiono beczki z piwem, a Nicholas i ja pomagaliśmy rozdawać kubki spragnionym żołnierzom. Niektórzy szli o własnych siłach, wspierając się nawzajem, a ciężej rannych niesiono na noszach. Dowiedzieliśmy się, że Warwick wciąż zajmuje centrum miasta, choć nasi mieli go dziś ponownie zaatakować. Hrabia umieścił swój herb, niedźwiedzia z ociosanym pniem drzewa, nad domem Augustine’a Stewarda na Tomblandzie. Tego dnia spodziewano się tysiąca czterystu szwajcarskich landsknechtów, musieliśmy więc spróbować pokonać armię Warwicka przed ich przybyciem. Wypytywaliśmy o Natty’ego i Baraka i żołnierz z ich oddziału włóczników, ciężko ranny w ramię, powiedział nam, że widział Natty’ego rano, gdy ten odpoczywał podczas przerwy w walkach, nie zauważył jednak nigdzie Baraka. Inny ranny poinformował nas, że Toby Lockswood zginął poprzedniego dnia, walcząc na miecze na Tomblandzie. Mężczyzna najwyraźniej słyszał plotki na mój temat, bo dodał znaczącym tonem:

– Lockswood gotów był oddać życie za prostych ludzi, podczas gdy panowie siedzą sobie tutaj i nic nie robią.

– Nigdy nie wątpiłem w jego odwagę – powiedziałem.

– Był dobrym człowiekiem.

– A to już inna kwestia.

Splunął na ziemię, zniesmaczony moimi słowami, i odszedł, utykając na zranioną nogę.

W południe Nicholas i ja, przygnębieni porannymi wydarzeniami, wróciliśmy do naszego kręgu szałasów, by zjeść mizerny posiłek, składający się jedynie z czerstwego chleba i piwa. Gdy siedzieliśmy wokół wygasłego ogniska, usłyszeliśmy odgłos kroków. Podnieśliśmy wzrok i ujrzeliśmy czterech halabardników, przed którymi kroczył z posępną miną Michael Vowell.

– O co chodzi? – spytał chłodno Nicholas.

– Komisarzu Matthew Shardlake, panie Nicholasie Overton, mamy powody przypuszczać, że jesteście szpiegami nieprzyjaciela – powiedział oficjalnym tonem Vowell. – I złodziejami.

Podniosłem się na równe nogi, przejęty nagłym chłodem.

– O czym ty mówisz? Nie jesteśmy ani szpiegami, ani złodziejami.

Nie odrywając ode mnie wzroku, Vowell machnął na swoich ludzi.

– Przeszukajcie ten szałas. Przewróćcie go na drugą stronę.

– Nie możesz tego zrobić – zaprotestował Nicholas. – Gdzie masz upoważnienie?

W odpowiedzi jeden z halabardników przystawił ostrze broni do jego piersi.

Musieliśmy stać z boku, podczas gdy żołnierze przeszukiwali nasz szałas; słyszeliśmy, jak rozwalają posłania z paproci. Po chwili jeden z nich wyszedł na zewnątrz, trzymając w dłoni list oraz naszyjnik, który kilka dni wcześniej podziwiałem w pałacu Surrey; przypomniałem sobie, że był przy tym obecny Vowell.

Żołnierz wręczył mu naszyjnik i Vowell pomachał mi nim przed nosem.

– Pamiętam, że bardzo ci się podobał. Mówiłeś, że przypomina ci podobny klejnot, który nosiła twoja była pracodawczyni, królowa Katarzyna Parr. Jej brat, markiz Northampton, w zeszłym miesiącu poprowadził na nas armię.

– Zdrajcy! – warknął jeden z żołnierzy. – Kapitan Kett nigdy nie powinien ich tu wpuścić.

Spojrzałem na Michaela Vowella.

– W takim razie zaprowadź nas do kapitana Ketta.

Otworzył list i przeczytał go głośno:

– Pilne i ściśle tajne. Do hrabiego Warwicka, dwudziesty piąty sierpnia tysiąc pięćset czterdziestego dziewiątego roku. Panie hrabio, dziś udało nam się obejrzeć dokładnie umocnienia, które buntownicy wznieśli, szykując się do odparcia ataku na Mousehold Heath. Przygotowałem szkic i dołączam go do listu. Wierni słudzy Waszej Hrabiowskiej Mości, Matthew Shardlake i Nicholas Overton.

Pod wiadomością znajdowały się nieudolnie podrobione podpisy. Vowell podniósł szkic przedstawiający w uproszczony, lecz przejrzysty sposób umocnienia, które widzieliśmy poprzedniego dnia. Odwrócił się do swoich ludzi.

– Sam widziałem wczoraj, jak Shardlake i Overton oglądali umocnienia. Toby Lockswood, świeć, Panie, nad jego duszą, który wczoraj zginął, walcząc o Wspólnotę, wiedział, że to zdrajcy, ale kapitan Kett był zbyt łagodny, ufał im.

– Ten list to kiepski falsyfikat, a ja nie ukradłem naszyjnika. – Przypomniałem sobie naruszone posłanie z paproci. – Podłożyłeś jedno i drugie wczoraj. Powtarzam: zaprowadź nas do kapitana Ketta.

– Myślisz, że będzie tracił dla ciebie czas? Teraz? – Vowell się roześmiał. – Ale zobaczy list i szkic.

Spojrzałem na żołnierzy.

– Michael Vowell kłamie. Robi to, bo odkryłem, że jest mordercą.

– Pocałuj mnie w dupę – rzucił jeden z halabardników. – Pan Vowell jest zaufanym człowiekiem kapitana Ketta. A wy dwaj pójdziecie do pałacu Surrey i staniecie przed naszym wojskiem z innymi panami.

Spojrzałem na Nicholasa. Popełniłem głupstwo, uznawszy, że Vowell nie stanowi na razie zagrożenia. Tymczasem ten wszystko dokładnie przygotował.

Zmierzył mnie chłodnym spojrzeniem.

– Zabierzcie Overtona do pałacu Surrey. A Shardlake’owi zwiążcie ręce, ale zostawcie go ze mną. Pokażę mu, czym się kończy okłamywanie kapitana obozu. Potem sam go przyprowadzę do pałacu.

Żołnierze związali mi ręce za plecami, a potem zabrali ze sobą szarpiącego się wściekle Nicholasa. Vowell, który teraz już otwarcie się uśmiechał, nakazał mi gestem, bym wszedł do szałasu.

Pchnął mnie na ziemię, a sam rozsiadł się wygodnie w przeciwległym rogu. Przyglądając mi się uważnie, wyjął zza pasa nóż i zaczął wydłubywać nim brud zza paznokci.

– Muszę wiedzieć, jak się domyśliłeś, że byłem jednym z morderców Edith Boleyn – powiedział cicho. – Zorientowałem się, że to wiesz, gdy wczoraj tak dziwnie na mnie spojrzałeś. Szpieg taki jak ja szybko uczy się odczytywać emocje z ludzkich twarzy. Tak, jestem szpiegiem, pracuję dla Rady od samego początku. Ten list i szkic to kopie dokumentów, które osobiście zawiozłem do obozu Warwicka. Możesz mi powiedzieć wszystko po dobroci albo wydobędę to z ciebie torturami. Powiedziałem chłopakom, że dam ci nauczkę.

Zrozumiałem, że nie mam innego wyjścia. Wziąłem głęboki oddech i zacząłem mówić:

– Kiedy trzy tygodnie temu szedłeś ze mną do zamku w Norwich, powiedziałeś, że spuchnięte dłonie Jane Reynolds to rodzinna przypadłość i że Edith w późniejszych latach też na to cierpiała. Ale przecież nie mogłeś o tym wiedzieć, jeśli nie widziałeś jej ostatnio. Przypomniałem sobie o tym, gdy Peter Bone wspomniał o swojej siostrze. Jedną z jego sióstr była w rzeczywistości Edith Boleyn w przebraniu. Dziewięć lat temu uciekła z Brikewell z Grace Bone i podszyła się pod jej siostrę, która zmarła jakiś czas wcześniej.

Vowell roześmiał się głośno.

– A więc tak to rozegrała. A ja przez tyle lat się zastanawiałem… Pani na Brikewell, żona krewnego Anny Boleyn, pracowała jako tkaczka. Och, to naprawdę zabawne.

– To była rodzinna tragedia.

Przestał się śmiać i ściągnął gniewnie brwi.

– Popełniłem głupi błąd, ujawniając w ten sposób, że widziałem niedawno Edith. To pokazuje, że jedno małe potknięcie może doprowadzić do ujawnienia wszystkich twoich tajemnic… – Nagle znów się uśmiechnął. – Chyba że najpierw podejmiesz odpowiednie kroki zapobiegawcze. – Spojrzał na mnie bacznie. – Mówiłeś o tym Overtonowi? Komukolwiek innemu? – Wycelował we mnie czubek ostrza noża. – Mogę bez trudu wbić ci to pod paznokcie i wyrwać je. To bardzo bolesne.

– Tylko Nicholasowi – odparłem. – Barak jest gdzieś w Norwich.

Skinął głową i zamyślił się.

– Dlaczego nie kazałeś nas zabić wczoraj? – spytałem.

– Bo musiałem sprawdzić, co właściwie wiecie. Poza tym mogłoby wtedy dojść do śledztwa. Kett traktuje cię jak ulubione zwierzątko. Stary głupiec! Naprawdę myśli, że może pokonać władców Anglii?

– Dotąd nieźle sobie radził. Wygrał dwie bitwy. Kto wie? Może jeszcze wygra trzecią.

Vowell spojrzał na mnie ze zdziwieniem.

– Ty, prawnik z Londynu, masz nadzieję, że Kett i jego sługusy wygrają?

– Anglia od dawna potrzebuje reform, a on może je wprowadzić.

– Wprowadzi chaos. Słyszałeś proroków mówiących o końcu świata?

– Oni nie rządzą tym obozem. Tu dowodzi kapitan Kett.

– Ale to radykałowie zaczynają przejmować kontrolę, jak może zauważyłeś. Sam zresztą ich wspierałem, próbując podzielić obóz. – Vowell pokręcił głową i roześmiał się ponownie. – Na rany Chrystusa, ty naprawdę jesteś zdrajcą. Króla i lorda protektora.

– Lepiej być zdrajcą niż szpiegiem.

Wydawał się urażony.

– Szpiegowanie może być zaszczytnym zadaniem, a także przyjemnym, jeśli człowiek wierzy w to, co robi.

– Masz na myśli takie zadania jak pomaganie Gawenowi Reynoldsowi w zamordowaniu jego córki?

Spojrzał mi w oczy.

– Więc doszedłeś i do tego, że Reynolds też brał w tym udział?

– Tak. Jeśli już się zdradziłeś, że widziałeś niedawno Edith, to mogło cię to łączyć tylko z Reynoldsem. Odwiedziła go, prawda? Prosiła go o pieniądze w ostatniej desperackiej próbie ratunku, gdy zarządca lady Elżbiety jej odmówił?

– Tak. Od lat współpracowałem blisko z Gawenem Reynoldsem. Pomagałem mu w wielu interesach, w tym w przedsięwzięciach, które podejmowali razem z sir Richardem Southwellem.

– Mówiłeś, że się nienawidzą.

– Wręcz przeciwnie, są najlepszymi przyjaciółmi. Ciągnie swój do swego. – Rozłożył szeroko ręce. – To była część mojej pracy. Ale tej nocy, gdy zginęła Edith, sprawy nie ułożyły się po naszej myśli. Reynolds, podobnie jak jego wnukowie, czasami traci nad sobą panowanie. To przez niego wokół morderstwa Edith zrobił się taki szum.

– Gerald i Barnabas też brali w tym udział?

– Dobry Boże, nie. Są szaleni, to prawda, ale zawsze kochali matkę. Masz rację, Edith rzeczywiście skontaktowała się z ojcem. Nie odważyła się pokazać osobiście w domu, ale wysłała mu list, w którym napisała, że żyje, bardzo potrzebuje pieniędzy i liczy na jego pomoc. Kiedy Reynolds to przeczytał… – Vowell parsknął śmiechem – omal nie trafił go szlag. Pokazał mi ten list. Powiedział, że choć jego córka ukrywała się gdzieś przez lata, teraz została sama i on się na niej zemści.

– Dlaczego tak bardzo jej nienawidził?

Vowell wzruszył ramionami.

– Reynolds pcha się z łapami do kobiet, nie umie się powstrzymać. Pracowałem już w ich domu, gdy Edith była młoda, i przypuszczam, że jej też nie darował. Prawdopodobnie próbowała mu się opierać, przynajmniej na początku. Gawen Reynolds nie toleruje takiego zachowania u kobiet. Pamiętam, że parę razy słyszałem krzyki dochodzące z jej pokoju.

W tym momencie uświadomiłem sobie, dlaczego Jane Reynolds tak bardzo chciała, by Edith była chłopcem. Wyobraziłem sobie, jak przez lata stała bezradna wobec zbrodniczych postępków męża.

Vowell mówił o tym horrorze z taką lekkością, jakby gawędził o pogodzie; opowiadanie tej historii sprawiało mu przyjemność. Miałem już wcześniej styczność ze szpiegami i wiedziałem, że odczuwają niekłamaną przyjemność, ukazując swoją prawdziwą twarz – gdy nic im już nie grozi. Zastanawiałem się, czy Vowell mnie zabije, nim wyjdzie z szałasu.

Na razie jednak kontynuował opowieść, zadowolony i dumny z siebie.

– Gawen Reynolds wszystko zaplanował. Zamierzał zabić Edith i urządzić to tak, by podejrzenia padły na Johna Boleyna. Zawsze nienawidził zięcia, nie mógł znieść myśli, że ożenił się z Isabellą. Chciał więc upiec dwie pieczenie na jednym ogniu. A właściwie trzy – dodał ze śmiechem. – Sir Richard Southwell chciał przejąć ziemię Boleyna, żeby połączyć sąsiadujące ze sobą grunty. Wtedy przepędzanie owiec byłoby tańsze i łatwiejsze. Co prawda Southwell jest tak bogaty, że nie ma to dla niego większego znaczenia, ale sam wiesz, jak nerwowi robią się dziedzice z Norfolk, gdy coś staje im na przeszkodzie.

– Jak jego człowiek, John Atkinson – wtrąciłem. – Podobno wciąż prześladuje tę biedną dziewczynę, którą porwał.

Vowell zmarszczył brwi, zirytowany, że ośmieliłem się mu przerwać, po czym kontynuował:

– Zgodnie z planem Boleyn miał zostać stracony za morderstwo. Wtedy jego ziemia przeszłaby na własność króla, a Flowerdew dopilnowałby, żeby potem trafiły do Southwella. Bliźniacy dostaliby jakieś odszkodowanie.

– Tak – mruknąłem ponuro. – Korupcja wśród lokalnych urzędników Korony. Jedna z rzeczy, które chce zlikwidować Kett.

– Lepsza już korupcja niż chaos. Może jestem prostym człowiekiem, ale uważam, że porządek społeczny w królestwie należy zachować za wszelką cenę. Zawsze w to wierzyłem. Jestem szpiegiem, wierzę jednak w sprawę, której służę. Nie tylko pomagałem Reynoldsowi i sir Richardowi Southwellowi, szpiegowałem też dla władz miasta i przekazywałem im informacje o wichrzycielach, którzy mogli wszczynać rozruchy. Norwich jest pełne nieodpowiedzialnych awanturników. Zrezygnowałem z pracy u Gawena Reynoldsa, kiedy było już wiadomo, że wśród pospólstwa dojdzie do rozruchów. Mogłem wtedy bez przeszkód dołączyć do buntowników, podawać się za radykała, pracować z naiwną młodzieżą i zachęcać ją do czynu, a może nawet doprowadzić do rozłamu i podburzyć część obozu przeciwko Kettowi. – Uśmiechnął się po raz kolejny. – Sir Southwell o to prosił, bo lord protektor i Rada szukali szpiegów.

– Domyślam się, że dobrze na tym zarabiasz.

Vowell wzruszył ramionami.

– Pieniądze nigdy mnie szczególnie nie interesowały. – W jego zimnych oczach po raz pierwszy pojawił się błysk ożywienia. – Kiedy byłem dzieckiem, niczego nie pragnąłem bardziej, niż zostać aktorem. Brałem wtedy udział we wszystkich jasełkach. Ale aktorzy prowadzą niebezpieczne życie, a mnie zależało na bezpieczeństwie.

– Bez wątpienia jesteś dobrym aktorem.

Podziękował za komplement skinieniem głowy i zamilkł.

Postanowiłem go sprowokować i wyciągnąć od niego więcej informacji.

– Więc to ty ukradłeś klucz do stajni i podłożyłeś ubłocone buty oraz młotek, żeby rzucić podejrzenia na Johna Boleyna.

– To prawda – przyznał z dumą. – Zawsze starałem się żyć w przyjaźni z bliźniakami. Pewnego razu, gdy przyszli z wizytą do dziadka, wyśmiewali się ze Smolucha Scamblera, którego zabito dziś przy heroldzie. To ja zaproponowałem, żeby go pobili, zabrali mu klucz do stajni i wypuścili tego niebezpiecznego konia. Wiedziałem, że wybierali się tego wieczoru na walki kogutów, i przejąłem na chwilę klucz, żeby zrobić jego odcisk. Ślusarz Snockstobe, gotowy zrobić dosłownie wszystko dla pieniędzy, które potem przeznaczał na picie, miał podrobić klucz. Bliźniacy nic o tym nie wiedzieli, więc kiedy podłożyłem w stajni Boleyna ubłocone buty i zakrwawiony młotek, uwierzyli w jego winę. Dobry plan, prawda?

– Wymyśliłeś go, rozmawiając z bliźniakami o Scamblerze?

– Tak, choć to był czysty przypadek, że Gerald akurat tego wieczoru zostawił na ławce sakiewkę i podsunął mi w ten sposób okazję. Ale tak czy inaczej, wymyśliłbym jakiś inny sposób. Nie tylko prawnicy mają bystre umysły.

– Owszem – przyznałem. – To było rzeczywiście sprytne – dorzuciłem, by połechtać jego próżność. – Ale ze Snockstobe’em poszło coś nie tak?

– Kiedy poprosiłem go o dorobienie klucza na podstawie odcisku w wosku, domyślił się, że klucz został skradziony. A gdy zagroziłeś mu wezwaniem do sądu, przybiegł wystraszony do mnie i pana Reynoldsa. Jeśli miałby dość odwagi, żeby skłamać w sądzie, nie byłoby żadnego problemu. Ale pewnie przyszedłby na proces pijany i wszystko wygadał. Postanowiliśmy więc się go pozbyć. I jego terminatora, który na pewno słyszał naszą rozmowę w warsztacie. Reynolds zlecił to ludziom sir Richarda Southwella, którymi dowodził John Atkinson. Dzięki temu nic nam już nie groziło. Ale wcześniej, gdy zginęła Edith Boleyn… Hm… czasami ludzie robią naprawdę niewiarygodne głupstwa. Nawet radni miejscy, tacy jak Gawen Reynolds.

– Więc to przez niego jej ciało pozostawiono w takim stanie? – spytałem, starając się nie okazywać odrazy.

Vowell zmarszczył brwi i delikatnie przesunął palcem po ostrzu noża.

– Wszystko starannie zaplanowałem. – Poderwał gniewnie głowę; próżność tego człowieka naprawdę nie miała granic. – Uzgodniliśmy z Reynoldsem, że odpowie na list córki, który wysłała z taniego pensjonatu w Norwich, i umówi się z nią na moście oddzielającym ziemie Boleyna od majątku Witheringtona… Słyszałem, że Witherington też już nie żyje… Kiedy to wszystko się skończy, sir Richard Southwell z pewnością przejmie także i jego ziemie – dodał z lekkim uśmieszkiem. – Tak czy inaczej, wszystko było zaplanowane. Edith zgodziła się na spotkanie na moście. Pojechałem tam z Reynoldsem, zabrałem ze sobą ciężki młotek i łopatę. Zamierzałem zabić ją uderzeniem w głowę, potem pogrzebać w płytkim grobie po południowej stronie strumienia i nie maskować wcale grobu, żeby nazajutrz zauważył go stary pasterz. Ale gdy dojechaliśmy do mostu, Reynolds zobaczył w półmroku córkę i zauważył, że nosi na dłoniach białe bandaże, jak jej matka. Wtedy całkiem stracił nad sobą panowanie. Wrzeszczał na nią, pytał, gdzie była przez te wszystkie lata, a gdy nie chciała mu odpowiedzieć, wpadł w prawdziwy szał. Nazywał ją zdzirą i dziwką, która porzuciła biednych synów. Przerażona Edith odsunęła się od niego. Wtedy zaszedłem ją od tyłu i walnąłem młotkiem w tył głowy. – Uśmiechnął się. – Padła na most jak kłoda.

Żeby to zobrazować, uderzył otwartą dłonią w klepisko, aż poderwałem się, przestraszony.

– O tak właśnie. Myślałem, że na ten widok Reynolds trochę ochłonie, ale jeszcze bardziej się rozeźlił. Wmówił sobie, że Edith przez ostatnie dziewięć lat była dziwką. Powiedział, że bolą ją dłonie, bo za często robiła to ręką klientom. Nie chciał jej normalnie pochować, mówił, że wsadzi jej głowę do rzeki i wystawi na publiczny widok jej zużytą cipę. Ostrzegałem go, że to może oczyścić z podejrzeń Boleyna, bo gdyby zamordował Edith, żeby zapobiec unieważnieniu swojego drugiego małżeństwa, na pewno nie pokazywałby całemu światu ciała pierwszej żony. Ale stary Reynolds był głuchy na wszelkie rozsądne argumenty. Nigdy nie dotarło do jego starej pustej głowy, że jeśli chce odnieść sukces w tym świecie, musi nad sobą panować.

Tak jak ty i tobie podobni, pomyślałem, zimni i wyrachowani zbrodniarze, dla których zabicie człowieka znaczy tyle co zabicie muchy.

Vowell zmarszczył brwi, zły nie tyle na mnie, jak sądziłem, co na Reynoldsa.

– Powiedziałem mu, że ją pochowam, i poszedłem do koni po łopatę. W drodze powrotnej usłyszałem plusk, a potem zobaczyłem Reynoldsa stojącego w błocie i wystające z wody ciało Edith, z którego ten głupiec ściągał właśnie ubranie, pokazując światu wszystko, co miała. Krzyknął do mnie, żebym mu pomógł, bo skręcił sobie nogę. Byłem zdumiony, że w tym wieku potrafił sam dokonać czegoś podobnego, ale najwyraźniej człowiek ogarnięty wściekłością jest zdolny do nieprawdopodobnych wyczynów. Pomogłem mu wrócić na most i powiedziałem, że zamierzam wyjąć Edith z wody i pogrzebać ją zgodnie z wcześniejszym planem. Zagroził jednak, że jeśli to zrobię, rozpowie całemu Norwich, że nie jestem wcale radykałem, ale szpiegiem rady miejskiej Norwich i Southwella. – Przerwał i wzruszył ramionami. – Cóż, Reynolds był zbyt potężnym człowiekiem, bym mógł go bezkarnie zabić, a nie obchodziło mnie, czy Boleyn zostanie powieszony, czy nie. Skoro ten starzec chciał stawiać złość przed rozsądkiem, to jego sprawa. Pomogłem mu więc wrócić do koni, bo naprawdę miał problemy z nogą… i nie wydaje mi się, żeby od tego czasu choć trochę mu się polepszyło… i pojechaliśmy do domu. Dopiero potem postanowiłem zaproponować sir Richardowi Southwellowi, że zostanę jego szpiegiem. Miałem już dość Reynoldsa i problemów, które sam na siebie ściągał. Zgodziłem się jednak wyświadczyć mu ostatnią przysługę i wydostać bliźniaków z pałacu Surrey, gdzie zostali uwięzieni. Zależało na tym również Southwellowi: chciał, by Gerald i Barnabas dla niego pracowali. Spróbował jeszcze zabić Boleyna, podsyłając mu do zamku zatrute jedzenie, ale i tym razem się nie udało. – Vowell uśmiechnął się paskudnie. – I to już koniec mojej opowieści, panie prawniku.

– A ten brak alibi Boleyna na godziny miedzy dziewiątą a jedenastą w wieczór morderstwa? – spytałem.

Vowell wzruszył ramionami.

– Słyszałem, jak Gawen Reynolds rozmawiał o tym z sir Richardem Southwellem. Myślę, że on jakoś to załatwił – odparł, po czym chwilę się zastanawiał i powiedział: – No tak, w końcu to ty dowiedziałeś się ode mnie więcej niż ja od ciebie. Ale to nieważne. Zabiorę cię do pałacu Surrey, jak obiecałem, a jutro bez wątpienia zginiesz podczas bitwy.

Przez moment wpatrywałem się w niego ze zdumieniem.

– Myślałem, że zabijesz mnie tutaj – odezwałem się w końcu.

Pokręcił głową.

– To mogłoby wzbudzić podejrzenia, a nie chciałbym się zdemaskować przed całym obozem. Możecie powtarzać z Overtonem wszystko, co wam powiedziałem, bo i tak nikt wam nie uwierzy, a nie obchodzi mnie, co stanie się z Reynoldsem czy Boleynem. Tak czy inaczej, mnie już tutaj nie będzie. Uznano, że w Norwich nie przydam się do niczego więcej. O wszystkim rozstrzygnie teraz bitwa. Kapitan Kett kazał mi jechać do obozu w Suffolk i poprosić ich, żeby go jutro wsparli. Oczywiście nie przekażę żadnej prośby, nawet nie zbliżę się do Suffolk. Mam nowe rozkazy i nowe zadania, tym razem za granicą.

– Od kogo?

– Od Rady Regencyjnej – odpowiedział z uśmiechem. – Przekazał mi je Southwell. Mam przeczucie, że dni protektora są już policzone. Narobił ogromnych kłopotów w Szkocji i Rada uważa, że początkowo był też zbyt łagodny wobec buntowników. – Vowell wstał, poklepał się z zadowoleniem po piersiach i po raz kolejny uśmiechnął. – Mało kto wie tyle co ja, to naprawdę bardzo przyjemne. A teraz wstawaj, idziemy.

Schował nóż, poderwał mnie brutalnie z ziemi i wypchnął na zewnątrz. Słońce powoli opuszczało się nad horyzontem. Od strony Norwich dobiegał huk wystrzałów.

Vowell uśmiechnął się raz jeszcze.

– Aha, w końcu do Warwicka dołączyli landsknechci. Strzelają teraz pewnie w powietrze. Słyszałem, że lubią pohałasować, nim zabiorą się do zabijania.

Rozdział siedemdziesiąty siódmy

Vowell zaciągnął mnie brutalnie do pałacu Surrey. Gdy próbowałem dotrzymać mu tempa, potykając się raz po raz na nierównym gruncie, milczał jak zaklęty, a kiedy chciałem coś powiedzieć, kazał mi się zamknąć. Jego twarz znów przybrała srogi, jakby nieobecny wyraz. Rzeczywiście był doskonałym aktorem. Podprowadził mnie do jednego z żołnierzy strzegących bram dziedzińca, wyszeptał mu coś do ucha, po czym odwrócił się i ruszył drogą w dół zbocza, nie zaszczyciwszy mnie choćby jednym spojrzeniem. Musiałem znieść kolejne upokorzenia, gdy dwaj strażnicy wepchnęli mnie do budynku i na schody prowadzące na piętro. Otworzyli drzwi i wtrącili mnie do środka.

Znalazłem się w komnacie z wielkim oknem wychodzącym na obóz. Być może kiedyś, w krótkim okresie swojej chwały, hrabia Surrey pokazywał stąd gościom Mousehold Heath. W pokoju znajdowało się około dwudziestu więźniów, skutych długim łańcuchem ciągnącym się od ściany do ściany. Oba jego końce przypięte były kłódkami do grubych kółek umocowanych w murze. Nadgarstki wszystkich uwięzionych owinięte były łańcuchem i dodatkowo zabezpieczone kłódkami. Podnieśli na mnie pozbawiony wyrazu wzrok – ci sami dumni możnowładcy, którzy dwa tygodnie temu rządzili hrabstwem. Nicholas znajdował się na samym końcu szeregu, obok Johna Boleyna. Strażnicy wcisnęli mnie między nich, przecięli sznur krępujący moje ręce, skuli je łańcuchami, wyszli i zamknęli za sobą drzwi. Spojrzałem na Nicholasa i Boleyna. Mój asystent miał gniewną, zaciętą minę, lecz Boleyn był blady i zrezygnowany jak pozostali.

– Co zrobił ci Vowell? – spytał Nicholas.

Opowiedziałem, jak podczas rozmowy z Peterem Bone’em uświadomiłem sobie, że to Vowell i Gawen Reynolds są odpowiedzialni za zamordowanie Edith, i jak Vowell domyślił się, że na to wpadłem. Kiedy relacjonowałem wszystko, o czym Vowell mówił w szałasie, Nicholas i John Boleyn słuchali mnie ze zdumieniem i przerażeniem, podczas gdy siedzący obok mężczyźni pochylali się w naszą stronę, nadstawiając uszu: nawet w obliczu rychłej śmierci nie umieli pohamować ciekawości. W końcu Boleyn opuścił głowę i westchnął ciężko.

– Gawen Reynolds… Zawsze wiedziałem, że to łajdak, ale nie przypuszczałem, że mógłby być zdolny do takiej podłości. Biedna Edith. Gdyby zwróciła się do mnie, dałbym jej pieniądze, żeby mogła sobie spokojnie żyć dalej. – Po jego brudnych wychudłych policzkach potoczyły się dwie łzy. W końcu trochę żalu na myśl o losie biednej pierwszej żony. – Więc Gerald i Barnabas nie mieli nic wspólnego z jej śmiercią? – spytał cicho.

– Nic. Vowell i Reynolds wykorzystali ich tylko, by zdobyć klucz.

Zamknął oczy i zamilkł. Odczekałem chwilę i powiedziałem:

– Vowell sugerował, że to sir Richard Southwell miał związek z twoim brakiem alibi. Możesz nam teraz wyjawić prawdę, John, prawdopodobnie jutro i tak wszyscy zginiemy.

Boleyn, zbolały i nieszczęśliwy, odchylił się do tyłu i oparł głowę o ścianę.

– Wiesz, że byłem zadłużony. Kupiłem mój londyński dom za pożyczone pieniądze i nie byłem w stanie spłacać rat z tego, co zarabiałem na dzierżawie i produktach rolnych z Brikewell i innych posiadłości. Już w maju można się było spodziewać, że żniwa będą kiepskie i że w tym roku zarobię jeszcze mniej niż w poprzednich latach. Miejscowi dziedzice traktowali jednak moją Isabellę tak okropnie… nie mówiąc już o zachowaniu bliźniaków… że chciałem przeprowadzić się do Londynu i zatrzymać jednocześnie Brikewell. Zaciągnąłem więc u Southwella kredyt pod zastaw ziemi. To było głupie, bardzo głupie, wiedziałem, że on chce przejąć moją posiadłość, żeby połączyć swoje grunty i wypasać tam owce. – Westchnął ciężko. – Oprocentowanie było wysokie… myślę, że dobrze znał stan moich finansów i wiedział, że w końcu nie będę w stanie płacić dalszych rat. – Roześmiał się ponuro. – Chciałem, żeby przejął Brikewell i dał mi spokój. Byłem upartym głupcem… W miarę jak opóźniałem się z kolejnymi ratami, Southwell coraz mocniej naciskał. Zaproponował, żebyśmy się spotkali o wpół do dziesiątej czternastego maja na drodze tuż za granicą Brikewell. Przestrzegał, bym nikomu o tym nie mówił. To była dziwna prośba, ale ten człowiek nie jest kimś, komu można odmówić. Kiedy się spotkaliśmy, powiedział, że chce natychmiast przejąć posiadłość. Poprosiłem o więcej czasu, ale nalegał i zagroził, że jeśli odmówię, coś złego spotka Isabellę. Dlatego o tym nie wspominałem i twierdziłem, że byłem wtedy w domu. – Znów westchnął. – Bez wątpienia uknuł to wszystko z Gawenem Reynoldsem, żebym nie miał alibi. W dniu, w którym mnie aresztowano, dostałem od niego wiadomość, że jeśli powiem komukolwiek o naszym spotkaniu, nigdy więcej nie zobaczę Isabelli. Byłbym wtedy w więzieniu i nikt by się nie zastanawiał, dlaczego nagle zniknęła z Brikewell. Przepraszam, panie Shardlake, że to przed tobą ukrywałem, ale Isabella jest mi droga nad życie. – Podniósł głowę i znów roześmiał się gorzko. – Ona jedyna wierzyła w moje alibi. Kochana Isabella. – Spojrzał na mnie z przerażeniem. – Co się z nią teraz stanie? Została przecież całkiem sama…

– Sam chciałbym to wiedzieć. Niewiele kobiet jest równie zaradnych jak ona.

Nicholas zacisnął dłonie, dzwoniąc przy tym łańcuchem.

– My trzej nie zawiniliśmy niczym wobec Ketta. Zostaliśmy wrobieni przez Vowella i Reynoldsa, i to przez nich pójdziemy jutro na pewną śmierć. Gdyby tylko był tu Barak. Gdybyśmy mogli mu przekazać, co się stało…

– Nawet nie wiemy, czy Jack jeszcze żyje – odezwałem się cicho. – A Vowell dobrze wie, że u strażników niczego nie wskóramy. Zależy im tylko na tym, żeby wysłać nas na śmierć. Myślę, że wybrał ich właśnie z tego powodu.

Umilkliśmy. Mijały godziny. Niektórzy z uwięzionych modlili się razem, inni – zapewne katolicy – wyjęli różańce i odmawiali modlitwy po łacinie. Zapadł zmierzch; błękitne niebo widoczne za oknem stało się czarne. Po chwili pojawił się na nim wąski sierp księżyca. Z obozu zaczęły dochodzić głosy żołnierzy, głuche uderzenia i skrzypienie kół. Choć byliśmy ze sobą ciasno związani, Nicholas jako ostatni w szeregu miał trochę więcej swobody, więc jakoś udało mu się wstać i wyjrzeć przez okno.

– Pali się mnóstwo pochodni. Wygląda na to, że do tej części obozowiska przenoszą się wszyscy razem z bronią i sprzętem.

Nagle drzwi otworzyły się z trzaskiem i wszyscy podskoczyli, przestraszeni. Do komnaty wszedł młody oficer w hełmie i napierśniku. Spojrzał na nas z pogardą.

– Cóż, panowie z Norfolk – zaczął. – Przyszedłem wam powiedzieć, że nasz ostatni atak na miasto się nie powiódł. Zostaliśmy wyparci z północnych dzielnic. Warwick kontroluje teraz całe Norwich, więc zostaliśmy odcięci od targu. Nie wytrzymamy długo bez zapasów, więc przenosimy obóz z miejsca… – jego głos się załamał – z miejsca, gdzie mieszkaliśmy przez ostatnie siedem tygodni. Ale nie zostaliśmy jeszcze pokonani. Przenosimy wszystko tam, gdzie wydamy bitwę Warwickowi, jego najemnikom i szlachcicom, a wcześniej wyślemy im sygnał, że jesteśmy gotowi do walki. Zabierzemy wszystkich na Mousehold Heath, a jutro, skuci razem, staniecie na pierwszej linii, naprzeciwko wroga. Warwick będzie miał twardy orzech do zgryzienia, kiedy przyjdzie mu zdecydować, czy do was strzelać, czy nie.

Jeden z osadzonych ukrył twarz w dłoniach i zaczął wyć, umilkł jednak, gdy strażnik wrzasnął na niego, by przestał się mazać.

– Obiecaliście nam sprawiedliwość pod Dębem Reformacji! – krzyknął ktoś. – Robert Kett powiedział, że nikogo nie zabijecie! Złamał obietnicę!

– Czy on w ogóle o tym wie? – spytał mężczyzna siedzący obok.

Żołnierz nie odpowiedział wprost.

– Setki naszych zginęły w Norwich. To Rada Regencyjna i Warwick zmusili nas do tego. A teraz zamknijcie gęby. Czy jako ludzie szlachetnie urodzeni nie powinniście z godnością przyjmować losu? Przyjdziemy po was – zapowiedział, wyszedł i zamknął drzwi na klucz.

Czekaliśmy w napięciu na rozwój wydarzeń. Niektórzy płakali, inni podjęli przerwane modlitwy, większość jednak siedziała w milczeniu, zszokowana. Zrobiło się już całkiem ciemno, po jakimś czasie dojrzeliśmy jednak za oknem przytłumiony czerwony blask, który wyraźnie przybierał na sile. Po chwili usłyszeliśmy trzask płomieni i przez szpary przy oknie do komnaty wpłynął delikatny zapach dymu.

– Podpalili pałac Surrey – odezwał się ktoś z przerażeniem.

Nicholas znów wstał i wyjrzał przez okno.

– Jezu Chryste… – wyszeptał wstrząśnięty.

– Co oni robią? – dopytywał się ktoś gorączkowo. – Naprawdę chcą nas spalić?

– Nie. Podpalili obóz. To pewnie ma być sygnał, że są gotowi walczyć lub umrzeć.

Powoli podniosłem się, podtrzymywany przez Boleyna, i ujrzałem widok, którego nigdy nie zapomnę. Cały obóz stał w płomieniach, które rozciągały się po sam horyzont. Wszystkie szałasy, w których mieszkaliśmy przez ostatnie tygodnie, zamieniły się w ogniste kręgi darni i paproci. W górę biły kłęby gęstego dymu, niesione wschodnim wiatrem ku Norwich.

– Koniec obozu na Mousehold Heath – powiedziałem cicho.

– Ale co zrobią buntownicy, jeśli jutro wygrają? – spytał Nicholas. – Dokąd pójdą?

– Pewnie do Norwich, przez północną bramę, do której strzelali. A potem spróbują ponownie wzniecić powstanie w innych częściach kraju. – Jęknąłem ciężko, bo znów rozbolały mnie plecy.

Nicholas i Boleyn pomogli mi ponownie usiąść na podłodze.

– Przestaniecie się tam wiercić?! – krzyknął ktoś. – Ten łańcuch ciągnie nas za ręce.

Znów czekaliśmy w milczeniu. W migotliwym czerwonym blasku ognia, który wypełniał komnatę, dostrzegłem, jak Nicholas pochyla się do przodu i spogląda na przeciwległy kraniec pomieszczenia.

– Widzisz może człowieka, który jest po drugiej stronie łańcucha? – spytał cicho. – Pod tamtą ścianą?

Zmrużyłem oczy i wytężyłem wzrok.

– To chyba drobny starszy mężczyzna… tak, ma siwe włosy.

– Cholera – syknął Nicholas. – Wszystko może zależeć od siły tych, którzy znaleźli się na obu końcach łańcucha.

Spojrzałem na niego ze zdziwieniem. Coraz mocniej piekły mnie oczy, ponieważ w komnacie było pełno dymu.

– Co masz na myśli?

– Może nic – mruknął. – Wątpię, czy to będzie możliwe.

Minęło kilka kolejnych godzin. W pewnym momencie byłem już tak zmęczony, że udało mi się zasnąć. Nagle znów otworzyły się drzwi i do komnaty wszedł ten sam oficer, tym razem w towarzystwie kilkunastu żołnierzy, młodych i silnych mężczyzn z mieczami u pasa.

– Wstawać! – ryknął. – Już czas! – Skinął głową.

Jeden z jego ludzi otworzył kłódkę mocującą łańcuch do ściany obok Nicholasa, po czym owinął końcówkę łańcucha wokół nadgarstków. Inny żołnierz zrobił to samo po drugiej stronie pomieszczenia, gdzie znajdował się starszy mężczyzna. Strażnicy zajęli miejsca wzdłuż szeregu osadzonych.

– Pójdziecie teraz do Dussindale – rzucił oficer.

Gdy pojękując cicho, podniosłem się z podłogi i wyjrzałem przez okno, ogień już dogasał. Niebo jakby nieco pojaśniało: zbliżał się świt.

– Patrzcie pod nogi – powiedział oficer. – Jeśli ktoś spróbuje uciec, zabijemy go na miejscu. No już, wychodzić.

Strażnik po drugiej stronie pomieszczenia pociągnął za łańcuch. Starzec zachwiał się lekko, ale odzyskał równowagę i wyszedł z komnaty. Pozostali ruszyli jego śladem w makabrycznym pochodzie. W wielkiej sali czekało kolejnych dwudziestu kilku skutych łańcuchami obszarpanych mężczyzn, których wyprowadzono z innych cel. Kolejną grupę sprowadzano właśnie po schodach, powoli, żeby się nie poślizgnęli. Na dole przypięto kłódką ich łańcuch do początku łańcucha krępującego inną grupę, a jego koniec połączono z naszym. Nicholas celowo trzymał się z tyłu, żeby nas trzech znalazło się na samym końcu długiego szeregu około pięćdziesięciu obszarpanych, przerażonych mężczyzn. Inny młody oficer przechodził od jednego do drugiego osadzonego, sprawdzając, czy ich kłódki są dobrze zapięte. Jeden z więźniów błagał o życie, powtarzał, że ma ukryte pieniądze. Zignorowano go. Po chwili otworzono szeroko drzwi pałacu Surrey, wpuszczając do środka kłęby szarego dymu.

– Ustawcie się teraz w szeregu i wyjdźcie na zewnątrz – rozkazał dowódca. – Powoli, niech nikt nie ośmieli się potknąć.

Ruszyliśmy wolno naprzód. Długi, ciężki łańcuch pobrzękiwał głośno, gdy kolejni mężczyźni wychodzili z budynku.

Dziedziniec był pusty, zniknęły namioty i inne sprzęty. Wyprowadzono nas na zewnątrz przez otwartą szeroko bramę. Dym był tutaj gęstszy, lecz i tak widzieliśmy w oddali rozżarzone sylwetki niezliczonych szałasów. Jeden z nich runął, wyrzucając w górę snop iskier, a potem przewrócił się następny. Tu i ówdzie paląca się trawa wysyłała ku niebu nowe kłęby dymu. Pomyślałem o naszym szałasie, o mieszkańcach Swardeston, którzy nas przyjęli, o biednym Hectorze Johnsonie i Scamblerze, o Nattym i Baraku. Czy przeżyli walki w Norwich? Nagle uświadomiłem sobie, że nigdy nie spytałem Natty’ego o jego nazwisko.

To był długi, okropny marsz. Strażnicy idący po obu stronach kolumny nieśli latarnie, ale dym przesłaniał ich blask. Poprowadzono nas obok kaplicy Świętego Michała – została opuszczona, lecz jej nie podpalono – potem w górę zbocza i ścieżkami wiodącymi wśród dogasających szałasów. Przez cały czas patrzyliśmy pod nogi, lecz niektórzy więźniowie i tak potykali się i przewracali. Strażnicy podrywali ich wtedy brutalnie na nogi.

Ku mojemu zdumieniu siwiejący mężczyzna w średnim wieku idący obok Boleyna próbował traktować naszą straszliwą sytuację z dystansem i humorem. Powiedział, że nazywa się Dale i że jest właścicielem kilku posiadłości na południu hrabstwa.

– Przyłączyłem kawałek pola do pastwiska dla owiec, to wszystko. Wynagrodziłbym to dzierżawcom, ale tam nie mieszkam, a mój zarządca dogadał się z miejscowym prawnikiem, wyrzucił stamtąd dzierżawców i powiadomił ich, że to ja decyduję o tym, co im się należy, a co nie. Pamiętam, że pan był obecny przy moim procesie, mówił pan, że należy przedstawić zarządcę jako świadka, bo bez niego wszystko to może być tylko zmyśleniem. Próbował pan odroczyć proces do czasu, aż uda się go sprowadzić, za co jestem wdzięczny, ale moi dzierżawcy powiedzieli, że zarządca uciekł, więc wszystko spadło na mnie. Teraz pewnie żyje sobie za moje pieniądze w jakimś miłym i zacisznym miejscu, podczas gdy ja zginę za chwilę z rąk moich sprzymierzeńców. Strasznie pomieszane jest to nasze życie… Czasami się zastanawiam, czy w ogóle warto żyć.

– Cicho bądź – burknął Boleyn szorstko. – Skup się na utrzymaniu równowagi.

Skręciliśmy na północ i szliśmy mniej więcej równolegle do łuku rzeki, a potem na zachód, blisko północnych murów miasta. Powoli schodziliśmy ze zbocza. W północnej części miasta płonęło wiele ognisk rozpalonych przez armię Warwicka.

W końcu minęliśmy północne obrzeża obozu i dym płynący znad spalonych szałasów. Coraz częściej napotykaliśmy grupy powstańców idących na zachód. Wszyscy nieśli ze sobą broń: halabardy i włócznie, piki o długości dwunastu stóp, naostrzone widły czy kosy zatknięte na końcach długich żerdzi. Najwięcej było łuczników i oni również zmierzali na pole bitwy. Wszyscy patrzyli na nas z pogardą, niektórzy spluwali nam pod nogi. Słyszeliśmy urywki rozmów:

– Podobno ze spróchniałego drzewa na panią Kett wyskoczyła żmija. Mówią, że to zły znak, choć jej nie ukąsiła…

– Niektórzy zdezerterowali w nocy…

– Krzyżyk na drogę, zostało ponad sześć tysięcy zdrowych i wyszkolonych ludzi, będziemy walczyć do końca…

– Poczekaj, muszę… – zaczął jeden z żołnierzy, po czym przystanął z boku i zwymiotował gwałtownie.

– Nie zesraj się w portki, jak młody Hunter…

W końcu, gdy niebo zaczęło wyraźnie jaśnieć, dotarliśmy do Dussindale na obrzeżach Mousehold Heath, miejsca, które odwiedziliśmy z Peterem Bone’em dwa dni wcześniej. Podwyższenie przeznaczone dla artylerii było już gotowe; na płaskim skrawku ziemi stało teraz kilkadziesiąt armat. Poniżej, ustawieni przez dowódców w szyku bojowym, stali powstańcy, tysiące ludzi, jeźdźców i piechurów, nad którymi trzepotały proporce parafii i czerwone chorągwie wojenne. W połowie zbocza leżały przewrócone na bok wozy, za którymi zajęły pozycję setki łuczników. Niektórzy mieli na sobie zbroje, inni pikowane kaftany, wielu jednak nosiło zwykłe ubrania.

U podnóża zbocza wbijano ostatnie naostrzone pale skierowane ku wojskom nieprzyjaciela. Przed palisadą ciągnęły się długie okopy, a przed nimi niski wał usypany z wykopanej ziemi. Na północy wznosił się podobny szaniec, choć znacznie wyższy. Nieco dalej na południe widać było mury miasta z kikutami wież zniszczonych przez ogień artyleryjski w ciągu kilku ostatnich dni. Gdyby buntownicy zwyciężyli, właśnie tą drogą weszliby z powrotem do Norwich.

Popychani w dół zbocza, przeszliśmy równolegle do podwyższenia dla artylerii. Dojrzałem tam kapitana Milesa, który przechadzał się w tę i we w tę, wykrzykując rozkazy do ludzi obsługujących armaty. Pomyślałem o jego żonie i dzieciach uwięzionych w Londynie i uświadomiłem sobie, że i on został zdradzony przez Michaela Vowella. Dostrzegłem również Petera Bone’a stojącego za armatą; wydawało mi się nawet, że spojrzał na mnie, był jednak zbyt daleko, bym mógł mu cokolwiek przekazać. Nieco dalej na lewo stała grupa mężczyzn w hełmach i jaskrawych ubraniach, spoglądających w dół zbocza. Dowódcy czekający na rozpoczęcie bitwy. Byli wśród nich bracia Kettowie. Robert zerknął na nasz żałosny pochód, lecz szybko odwrócił wzrok.

Szliśmy dalej ku niższym partiom zbocza, mijając główne siły powstańców. Odprowadzały nas gwizdy i buczenie wydawane przez tych samych ludzi, wśród których żyłem w zgodzie przez ostatnie tygodnie. Zatrzymano nas tuż za linią zaostrzonych pali i ustawiono równolegle do niej.

– Chryste miłosierny – wymamrotał ktoś. – Oni naprawdę chcą to zrobić.

Kilku mężczyzn, którzy wbijali ostatnie pale, teraz przyniosło do nas dwa wyjątkowo długie. Boleyn, Nicholas i ja staliśmy na południowym krańcu szeregu, widzieliśmy więc dokładnie, jak powstańcy mocują koniec łańcucha do jednego pala, a potem wbijają go w wilgotną ziemię. To samo zrobiono na drugim końcu szeregu. Staliśmy między nimi, skuci i bezradni, zwróceni wprost ku wojskom nieprzyjaciela.

Tymczasem armia Warwicka powoli wychodziła z miasta przez bramę Coslany i sunęła niekończącym się na pozór, szerokim strumieniem. Najpierw pojawili się jeźdźcy w zbrojach, całe mrowie wojowników z białymi krzyżami Anglii na piersiach, potem długie szeregi piechurów, po czym znów jeźdźcy, potężni mężczyźni w pancerzach, kolorowych rajtuzach i hełmach zdobionych wielkimi piórami. Landsknechci. Wielu z nich miało ze sobą arkebuzy, które trzymali z taką swobodą, jakby nic nie ważyły. Armia Warwicka powoli ustawiała się na swoich pozycjach, zaledwie kilkaset stóp od miejsca, w którym staliśmy, a przez bramę za ich plecami wychodzili kolejni żołnierze: Anglicy prowadzeni przez oficera, w którym rozpoznałem kapitana Drury’ego. Wydawało się, że jest ich niemal tyle samo co powstańców, mieli jednak znacznie więcej jeźdźców, a naszymi jedynymi atutami była pozycja na szczycie zbocza i większa liczba armat. Tymczasem z miasta wciąż wychodziły kolejne oddziały i zajmowały miejsca pośród obłoków kurzu wzbijanego ich stopami.

Byliśmy całkiem sami, skuci łańcuchem i ustawieni w szeregu między wrogimi armiami. Poczułem, że łańcuch zaczyna się trząść i kołysać, lekko, ale nieustannie, na całej długości. Zrozumiałem, że to więźniowie drżą z przerażenia, które zaczęło się udzielać także mnie.

Rozdział siedemdziesiąty ósmy

Niecałe sześćset stóp przed nami armia Warwicka ustawiała się w szyku bojowym; żołnierze poganiani krzykiem kapitanów zajmowali swoje miejsca. Po obu skrzydłach armii stanęły armaty, choć było ich mniej niż naszych. Landsknechci z arkebuzami – potężnie zbudowani mężczyźni – sformowali dwuszereg przed głównymi siłami hrabiego. Na całej długości rozciągniętego szyku strzelców w równych odstępach płonęły małe ogniska, co przypomniało mi o straszliwej śmierci Scamblera i o pokazie na Mousehold Heath, podczas którego kula przebiła pancerz z taką łatwością, jakby był to arkusz pergaminu. Najemnicy stali w bezruchu, trzymając broń przy boku, lecz ich oczy wpatrywały się czujnie w powstańców, a kolorowe pióra hełmów kołysały się lekko na wietrze. Spojrzałem na bezchmurne niebo, zwiastun pięknego letniego dnia. Jak zauważył przedwczoraj Vowell, buntownicy wybrali pole bitwy tak, by armię Warwicka oślepiało wschodzące słońce. Niektórzy z landsknechtów podnosili ręce, by osłonić oczy.

Za strzelcami ustawiły się kolejne oddziały landsknechtów, uzbrojone w piki o długości dwunastu stóp. Za nimi zajęła miejsca jazda, a jeszcze dalej piechota. Nad polem bitwy zalegała niesamowita cisza, przerywana jedynie okrzykami oficerów obu stron. Zauważyłem, że o ile w armii Warwicka nawet piechurzy nosili napierśniki i hełmy, o tyle wielu buntowników – uświadomiłem sobie nagle, że nie myślę już o nich jako o „naszych ludziach” – nie miało żadnych pancerzy.

Do oddziałów Warwicka podjechał konny i zatrzymał się przy landsknechtach. Trzymał w ręce chorągiew z wizerunkiem niedźwiedzia przywiązanego do ociosanego pnia drzewa – herbem hrabiego. Potem zobaczyłem samego Warwicka, przejeżdżającego w lśniącej zbroi i hełmie między szeregami swojej armii. Widziałem go przez moment cztery lata wcześniej w Portsmouth, rozpoznałem więc teraz surową twarz o ziemistej cerze i szpiczastą czarną bródkę. Wtedy odegrał kluczową rolę w powstrzymaniu inwazji francuskiej floty na hrabstwo Hamp; uchodził za świetnego dowódcę, który równie dobrze radzi sobie na lądzie, jak i na morzu. Teraz zatrzymał się przy pierwszych szeregach swoich wojsk i z chłodną, skupioną miną spojrzał na rów, zaostrzone pale i na naszą skutą łańcuchami grupę. Podniósł wzrok na armię powstańców, zawrócił i odjechał. Pomyślałem, że gdy tonął okręt Mary Rose, wszystko rozegrało się w ciągu kilku minut, podczas gdy tu szykowanie armii do bitwy ciągnęło się w nieskończoność. Próbowałem zapanować nad drżeniem nóg. Nicholas ścisnął mocno moje ramię.

– Odwagi – wyszeptał.

– Jeśli to ma być koniec, to powinieneś wiedzieć, że nigdy nie miałem lepszych przyjaciół niż ty i Barak – wyznałem głosem łamiącym się z emocji i strachu.

– A ja nie mogłem sobie wymarzyć lepszego nauczyciela ani przyjaciela. Ale nie poddawaj się, to nie musi być wcale koniec.

Oddalony od nas o kilka kroków Dale, który podczas marszu do Dussindale starał się obrócić nasz dramat w żart, roześmiał się.

– Niedźwiedź przywiązany do słupa – powiedział. – Zupełnie jak my. Co to może symbolizować?

Jego sąsiad odwrócił się gwałtownie, unosząc się gniewem.

– To oznacza, że zostaliśmy pojmani i upokorzeni, że za chwilę zginiemy z rąk bandy wiejskich psów, którzy chcieliby zamienić wszystkich ludzi w takie same zwierzęta jak oni. Klnę się na Boga, że jeśli ujdziemy z życiem, dopilnuję, żeby wszyscy zawiśli. A jestem sędzią. – Nabrał powietrza w płuca i krzyknął w stronę landsknechtów. – Pomóżcie nam, do cholery! Jesteśmy po waszej stronie! Uwięziono nas!

Żaden z żołnierzy nie zareagował.

– To cudzoziemscy najemnicy – mruknął zniecierpliwiony Dale. – Pewnie nawet nie znają angielskiego! – Roześmiał się ponownie, choć teraz w jego głosie pojawiła się nuta szaleństwa.

Przez szeregi armii Warwicka jechało czterech kolejnych jeźdźców w pełnych zbrojach i hełmach z piórami. Jeden z nich trzymał białą flagę. Przed nimi szło dwóch żołnierzy niosących szeroką deskę; przełożyli ją nad rowem. Konni wdrapali się z trudem na nasyp, przejechali po desce i między palami. Minęli nas obojętnie, zmierzając w górę zbocza, do Roberta Ketta i pozostałych dowódców.

– Może chcą zaproponować ułaskawienie – powiedział Dale z nadzieją.

Kiedy jednak wysłannicy Warwicka mijali szeregi powstańców, witały ich obelgi i buczenie, nietrudno więc było odgadnąć, jakie będą rezultaty ich poselstwa.

Mijały kolejne minuty oczekiwania, podczas gdy Kett i ludzie Warwicka prowadzili rokowania. Przez bramę Coslany wyjechały ostatnie oddziały armii hrabiego. Wciągnąłem głośno powietrze, dojrzawszy wśród żołnierzy dwie głowy o charakterystycznych jasnych włosach. Bliźniacy, okryci pancerzami i uzbrojeni w miecze, stali obok swojego dowódcy, który dosiadał konia. Kazano im zająć pozycje w pobliżu pierwszych linii armii.

– Nie jestem pewien, ale wydaje mi się, że to Southwell – powiedziałem.

– A ja rozpoznałbym synów nawet w piekle – dorzucił Boleyn zgaszonym głosem. – Jest chyba z nimi mój zarządca Chawry. Więc tam w końcu trafił.

– Ale nie widzę nigdzie Flowerdewa – zauważył Nicholas.

– Pojawi się po nagrodę, kiedy będzie już po wszystkim – mruknąłem z goryczą.

Wysłannicy Warwicka zjeżdżali ze zbocza. Zarówno ich zasępione miny, jak i kolejna porcja obelg, którymi obrzucali ich powstańcy, świadczyły jednoznacznie o tym, że ich oferta została odrzucona. Poczułem, jak skuci łańcuchem mężczyźni poruszają się niespokojnie, gdy ludzie hrabiego minęli nas i dołączyli do swojej armii.

Nagle rozległ się huk powstańczych armat. Nie widzieliśmy kul, ale usłyszeliśmy ich świst i zobaczyliśmy, jak noga chorążego oraz bok jego konia eksplodują fontanną krwi. Żołnierz i wierzchowiec runęli martwi, a chorągiew opadła bezwładnie na ziemię.

Za nami rozległy się krzyki podawane z szeregu do szeregu:

– Do bitwy!

Obie strony rozpoczęły ostrzał artyleryjski. Armaty powstańców, liczniejsze i ustawione w dogodniejszej pozycji, siały spustoszenie w szeregach oddziałów Warwicka. Ludzie i konie padali z krzykiem, kule odbijały się od ziemi i uderzały w żołnierzy. Za nami rozległy się głosy dowódców i po chwili w powietrze wzbiła się chmara strzał; opadły na żołnierzy wroga i znów podniosły się wśród nich straszliwe krzyki bólu.

Wtedy strzelcy z arkebuzami podpalili lonty.

– Na dół! – krzyknął przytomnie Nicholas.

Przywiązane do słupów łańcuchy nie pozwalały nam paść na ziemię, więc przykucnęliśmy lub opadliśmy na kolana. Arkebuzy wypaliły z hukiem, który niemal mnie ogłuszył, i w powstańców uderzyła lawina żelaza, jakiej wcześniej nawet nie umiałbym sobie wyobrazić. Odniosłem wrażenie, że najemnicy starali się w nas nie trafiać, mimo to widziałem, jak kilku mężczyzn po drugiej stronie szeregu zadygotało i padło na ziemię, a z ich zmasakrowanych ciał wypłynęły wnętrzności i krew. Kilka pocisków uderzyło w łańcuchy i przerwało je, wyrzucając w górę snopy iskier. Grad podcisków trafił wielu spośród jeźdźców ustawionych za nami, powalając na ziemię zarówno ich, jak i konie. Spojrzałem na Nicholasa i zobaczyłem, jak z podziwu godną odwagą klęczy obok słupa i próbuje wyrwać go z ziemi, ciągnąc za łańcuch.

– Pomóżcie mi! – krzyknął.

Ja i Boleyn naparliśmy na łańcuch, wytężając wszystkie siły. Poczuliśmy, jak słup porusza się w piaszczystej glebie. Po chwili przechylił się i wysunął z ziemi.

– Drugi koniec – wydyszałem, lecz Nicholas pociągnął nas w dół, gdy na powstańców spadła kolejna salwa pocisków, wystrzelona z drugiego szeregu landsknechtów i wymierzona w jeźdźców, którzy próbowali przedostać się przez zaporę powstałą z ciał ich towarzyszy.

– Łańcuch z drugiej strony jest chyba przerwany – wysapał Boleyn.

Kiedy spojrzałem na resztę naszego szeregu, przekonałem się, że kule nie tylko zabiły część więźniów, ale też przerwały łańcuch w kilku miejscach, oddzielając go od słupa. Być może szwajcarscy strzelcy zrobili to celowo.

– Chodźmy! – krzyknął Nicholas, gdy na wojska Warwicka opadła chmura strzał. Trafieni landsknechci opadali ciężko na ziemię, wydając przy tym okrzyki bólu.

Jestem pewien, że wszyscy zginęlibyśmy tego ranka, gdyby Nicholas nie zaczął przesuwać się na czworakach w prawo, między dwiema armiami, które dzielił rów i palisada z pali. Wszyscy pozostali przy życiu mężczyźni z naszego szeregu ruszyli za Nicholasem, nisko pochyleni nad ziemią, i w końcu – wydawało się, że trwało to całymi godzinami – wysunęliśmy się spomiędzy szeregów wrogich armii i zaczęliśmy schodzić w dół zbocza.

Wspięliśmy się na niewielki pagórek i potykając się raz po raz na nierównościach pozostałych po króliczych koloniach, które rozkopano już dawno temu, by złowić króliki, schodziliśmy w dół. Ktoś tuż za mną, Nicholasem i Boleynem wsadził stopę do króliczej nory i runął na ziemię, pociągając za sobą wszystkich pozostałych. Podziurawiona jak sito ziemia zapadła się pod ciężarem kilkunastu mężczyzn – jak wtedy, gdy do zniszczenia kolonii królików użyto prochu – i wszyscy znaleźliśmy się w płytkim zagłębieniu na zboczu pagórka. Dopiero wtedy usłyszeliśmy nieprawdopodobny bitewny zgiełk, krzyki, trzaski i huk wystrzałów, które omal nas nie ogłuszyły. Przywarliśmy do ziemi, przekonani, że lada moment pojawią się tu ludzie Ketta, by nas zabić, lecz po kilku minutach zorientowaliśmy się, że w końcu o nas zapomniano.

Wciąż ciężko dysząc, rozejrzałem się dokoła. Przed nami ziemia opadała ku murom miasta położonym bliżej, niż przypuszczałem, i mocno nadszarpniętych ogniem artyleryjskim z ostatnich dni. Na murach stali ludzie Warwicka, którzy nie brali na razie udziału w bitwie. Mogliby nas bez trudu wystrzelać, musieli się jednak domyślić, kim jesteśmy. Przynajmniej na razie nic nam nie groziło.

– Dziękuję – zwróciłem się do Nicholasa. – Uratowałeś nas.

– No i masz tych swoich buntowników – prychnął gniewnie Boleyn. – W końcu nas zdradzili.

– Nie – zaprzeczyłem. – Zdradził nas Michael Vowell. – Westchnąłem ze smutkiem. – Ci ludzie walczą, bo nie wierzą już w obietnice. Kto mógłby mieć im to za złe?

– Ja – warknął jeden z mężczyzn skrępowanych łańcuchem. – Bydlaki, psy, sługusi i zdrajcy! Oby wszyscy pozdychali!

Dale znów się roześmiał, piskliwym drżącym głosem.

– Wiecie, jak teraz wyglądacie? – spytał. – Kiedy tak leżycie na ziemi, brudni i obszarpani, a jeszcze się kłócicie?

Jego śmiech zamienił się nagle w gardłowy charkot, gdy z nieba spadło na nas kilkanaście strzał i jedna trafiła Dale’a prosto w serce, natychmiast pozbawiając go życia. Inna przybiła do ziemi rękę człowieka, który był przy nim. Mężczyzna krzyczał bezsilnie, gdy pod jego ramieniem tworzyła się kałuża krwi.

– Musimy dostać się do miasta! – wydyszał Nicholas. – Gdybyśmy tylko mogli się pozbyć tego cholernego łańcucha!

Wielu uznało go już za naszego przywódcę, odwrócili się więc na plecy i próbowali przepchnąć łańcuch pod skoblami kłódek; w większości przypadków jednak ogniwa były zbyt grube. Niektórzy robili to z takim zapamiętaniem, że ich nadgarstki pokryły się krwią. Nicholas zdołał się uwolnić, podobnie jak ja, lecz Boleyn nadal był skuty.

– Powinniśmy pobiec do murów! – krzyknąłem.

– Nie – zaprotestował Nicholas. – Ten pagórek i dołek przynajmniej częściowo nas osłaniają, a jeśli stąd wyjdziemy, buntownicy nas zobaczą i znów ostrzelają.

Miał rację. Leżeliśmy zatem w bezruchu, oddaleni zaledwie o kilkanaście jardów od bitwy, co uświadomiliśmy sobie w pełni, gdy koń jednego z żołnierzy Warwicka, trafiony strzałą i oszalały z bólu, przebiegł przez pagórek i padł na ziemię zaledwie kilka stóp od nas, rżąc przeraźliwie. Jeździec, który wciąż tkwił w siodle, był martwy; z jego boku wystawała okrwawiona włócznia. Nicholas podczołgał się do niego, zabrał mu nóż i poderżnął koniowi gardło, by jego krzyk nie zwabił tu nikogo. Jeden z wciąż skutych łańcuchem mężczyzn również podczołgał się do zabitego jeźdźca, zabrał jego hełm i założył sobie na głowę.

– Co się tam dzieje?! – zawołał ktoś z nas przestraszonym głosem.

Odnalazłszy w sobie resztki odwagi, wypełzłem powoli z płytkiego zagłębienia na wierzchołek pagórka. Wyciągnąłem rękę do człowieka, który zabrał hełm jeźdźca; miałem nadzieję, że użyczy mi go na chwilę, ale spojrzał na mnie wyzywająco.

Wyglądając zza pagórka, wdzięczny losowi, że moja twarz i siwe włosy pokryte są ziemią, ujrzałem najstraszniejszy widok, jakiego kiedykolwiek byłem świadkiem.

Ludzie Warwicka przedarli się zarówno przez rów, jak i palisadę, na której zostało kilka przebitych ciał, i na polu bitwy tysiące żołnierzy z obu stron walczyło wręcz, poruszając się przy tym tak szybko, że trudno było nadążyć za nimi wzrokiem. Towarzyszył temu ogłuszający bitewny zgiełk, krzyki i jęki, huk wystrzałów, brzęk metalu i dzikie rżenie koni. Ustawieni w ciasnym szyku landsknechci nacierali na powstańców, trzymając przed sobą długie piki. Buntownicy, którzy nie mogli ich dosięgnąć mieczami ani halabardami, padali gęsto niczym łany ściętego zboża. Na oddziały Warwicka wciąż jednak opadał grad powstańczych strzał, wciąż grały armaty ustawione na zboczu wzgórza i wycelowane we wrogą artylerię. Widziałem, jak trafiony armatnią kulą żołnierz dosłownie rozpadł się na kawałki. W innych częściach pola bitwy żołnierze obu stron, skupieni w mniejszych grupach, walczyli na miecze, włócznie i inne rodzaje broni. Zobaczyłem, jak jeden z powstańców odcina kosą głowę przeciwnika, a potem sam pada, przebity mieczem. W samym środku tego zamieszania ścierały się jeszcze mniejsze grupy złożone z trzech albo czterech wojowników każdej ze stron, którzy wymachiwali w zapamiętaniu mieczami, halabardami i włóczniami. Obserwując te pojedynki, mogłem się przekonać, jak dużą przewagę dają żołnierzom Warwicka pancerze, których większość powstańców nie miała. Uświadomiłem sobie, że wielu z uczestników bitwy stoi na ciałach zabitych ludzi i koni. Ziemia pokryła się krwią, powietrze było przesycone jej ostrym słonawym zapachem, który mieszał się ze smrodem kału wypływającego z rozciętych wnętrzności. Powoli wycofałem się w dół zbocza.

– Kto wygrywa? – spytał jeden z mężczyzn.

– Nikt – odparłem ponuro.

Leżeliśmy tam przez wiele godzin, podczas gdy kawałek wyżej wciąż toczyła się bitwa. Słońce wznosiło się i wkrótce zaczęło nam dokuczać pragnienie, choć z pewnością znacznie gorsze katusze cierpieli mężczyźni walczący od rana w upale. W pewnej chwili na szczyt pagórka wszedł słaniający się na nogach powstaniec, który trzymał się kurczowo za twarz – kula z arkebuza oderwała mu żuchwę. Potknął się na króliczej norze, stoczył ze zbocza i wylądował na brzuchu. Jeszcze przez chwilę wydawał z siebie bulgotliwe dźwięki, ale stopniowo przycichały i w końcu całkiem ustały. Chwilę potem z pewnego punktu wzgórza zaczęła spływać wąska strużka czerwieni. Patrzyliśmy na nią ze zdumieniem i dopiero po chwili uświadomiliśmy sobie, że to krew z pola bitwy.

Sądząc po dźwiękach, które dochodziły z góry, linia walki powoli się przesuwała; najpierw oddalała się od nas, gdy armia Warwicka przystąpiła do gwałtownego natarcia, a potem zbliżała, kiedy powstańcy przypuścili kontratak. W końcu jednak bitewny zgiełk zaczął się wyraźnie przenosić w górę zbocza, coraz dalej. Mężczyzna, który zabrał wcześniej hełm zabitego jeźdźca, leżał teraz w bezruchu, ogarnięty dziwną drętwotą. Podpełzłem do niego i zabrałem mu hełm, ignorując jego gwałtowne protesty. Włożyłem hełm na głowę, posmarowałem ziemią twarz i włosy, po czym znów zacząłem się wdrapywać na pagórek.

– Może ja tam wyjdę – zaproponował Nicholas.

– Nie, muszę zobaczyć, co się tam dzieje.

Wyczołgałem się na wierzchołek pagórka i spojrzałem na pole bitwy.

Linia walki rzeczywiście przesunęła się wyżej; ciągnęła się teraz mniej więcej w połowie odległości między powstańczymi umocnieniami a szeregiem przewróconych wozów, za którymi zajęli pozycje łucznicy. Część z nich zginęła od kul i strzał żołnierzy Warwicka, większość jednak nadal ostrzeliwała wroga. Poniżej trwała walka wręcz; dowódcy krzyczeli na swoich żołnierzy, by trzymali szyk. Między naszą kryjówką a walczącymi leżała wielka sterta martwych koni i ludzi; wielu z nich było pociętych na kawałki niczym płaty mięsa. Jeden z oficerów Warwicka, kapitan Drury, jak mi się wydawało, zbierał kilkuset ludzi, w tym landsknechtów z arkebuzami i pikami, podczas gdy w innej części pola bitwy pojedynczy żołnierze przechodzili chwiejnym krokiem między ciałami, ranni lub zamroczeni. Grupa powstańców otoczyła mniejszy oddział piechurów Warwicka, którzy desperacko się bronili, zwróceni do siebie plecami. Zsunąłem się powoli z pagórka do naszej kryjówki.

– Powstańcy się wycofują, ale nadal walczą – powiedziałem do Nicholasa i Boleyna, który wciąż był skuty z pozostałymi mężczyznami.

– Mówisz tak, jakbyś ich żałował – zauważył.

– Bo żałuję – odparłem cicho. – Nawet teraz.

Nagle wszyscy aż podskoczyliśmy z przerażenia, gdy z wierzchołka pagórka dobiegł nas wściekły krzyk. Podniosłem głowę i zobaczyłem, że stoją tam Gerald i Barnabas Boleynowie z mieczami w dłoniach, wsparci o siebie ramionami, brudni i zakrwawieni. Uśmiechali się od ucha do ucha, rozradowani niczym myśliwi po udanych łowach. Z pewnością złamali rozkazy, oddalając się od oddziału, by nas znaleźć. Jakie jednak znaczenie miały dla tych młodzieńców rozkazy?

– Miałeś rację, Gerry. – Barnabas wyszczerzył zęby w uśmiechu. – To rzeczywiście oni.

Jego brat obrzucił nas drapieżnym spojrzeniem.

– Rozpoznałem tego garbusa, kiedy przeszliśmy do pierwszych szeregów. A oni stali obok niego: nasz drogi ojciec i ten wysoki, chudy chłoptaś. A gdzie się podział cudak z jedną ręką?

– Był w Norwich i pewnie już nie żyje – odparł gniewnie John Boleyn.

– Pewnie walczył dla tych pierdolonych buntowników.

– Tak – rzuciłem.

– Wszyscy tu jesteśmy szlachetnie urodzeni – oznajmił żałośnie jeden ze skutych łańcuchem mężczyzn. – Proszę, uwolnijcie nas i pomóżcie wrócić do Norwich.

Gerald spojrzał na niego obojętnie.

– Musimy wrócić do bitwy. Ale teraz, skoro trochę się tu uspokoiło, pomyśleliśmy z bratem, że was poszukamy, kanalie. – Zerknął na Barnabasa. – Wreszcie możemy ich zabić, przeklętego ojca, który zabił naszą mamę, i jego cholernych prawników. – Zmierzył pozostałych groźnym spojrzeniem. – Żaden z was nawet nie piśnie o tym słówkiem, jasne? Zabijamy tylko mordercę i dwóch buntowników.

– Bo inaczej ściągniecie na siebie gniew sir Richarda Southwella – dodał Barnabas. – A tego byście nie chcieli.

Wielu więźniów pokręciło energicznie głowami, wprawiając w drżenie łańcuch, co ogromnie rozbawiło bliźniaków.

Ruszyli w dół zbocza, wyciągając z pochew miecze. Cudem przeżyliśmy bitwę, by teraz zginąć z rąk tej przeklętej dwójki.

– Zaczniemy od ojca. – Gerald jak zwykle przejął inicjatywę. Stanął nade mną i Nicholasem, trzymając miecz gotowy do uderzenia, podczas gdy jego brat podszedł do Boleyna.

– Nie zabiłem waszej matki! – krzyknął ich ojciec z przerażeniem. – Wiemy już, kto to zrobił.

Gerald podniósł miecz do śmiertelnego ciosu, słysząc jednak te słowa, zawahał się na moment. To go zgubiło, bo sekundę później strzała wypuszczona z murów Norwich trafiła go prosto w czoło. Runął na ziemię jak kłoda i z jego bezwładnej dłoni wypadł miecz.

Barnabas wpatrywał się w niego szeroko otwartymi oczami, jakby nie mógł uwierzyć w to, co się stało. Potem wydał z siebie okrzyk bólu i rozpaczy, zrobił krok w stronę ciała brata i w końcu odwrócił się ku murom Norwich. Stojący tam żołnierze widzieli przed chwilą dwóch mężczyzn szykujących się do ataku na skrępowanych więźniów, uznali więc zapewne, że to powstańcy, i strzelili do znieruchomiałego na moment Geralda, który stanowił łatwy cel. Teraz Barnabas z przeraźliwym krzykiem rzucił się na ciało brata, z brzękiem uderzając napierśnikiem o jego pancerz. Trzymał głowę Geralda w dłoniach, nie płacząc, lecz wyrzucając z siebie okrzyki rozpaczy. Spojrzałem na twarz martwego bliźniaka: wyglądała wręcz groteskowo ze strzałą wystającą ze środka czoła; rana prawie w ogóle nie krwawiła.

Nicholas rzucił się do przodu i pochwycił miecz Geralda. Kiedy odsunął się do tyłu, kolejna strzała z Norwich wbiła się w ziemię tuż obok Barnabasa. Ten wstał, rozejrzał się oszołomiony dokoła, po czym rzuciwszy pełne zgrozy i rozpaczy ostatnie spojrzenie na zwłoki brata, wspiął się szybko na pagórek i zniknął nam z oczu.

Boleyn, który wciąż leżał na ziemi, wyciągnął rękę w stronę martwego syna. Nie dotknął go jednak, tylko opuścił głowę na pierś.

– Kto to był? – spytał jeden ze skrępowanych łańcuchem mężczyzn.

Żaden z nas trzech nie odpowiedział.

– Buntownicy oczywiście – rzucił ktoś ze zniecierpliwieniem. – Teraz przynajmniej wiemy, że jesteśmy bezpieczni, bo osłaniają nas żołnierze z Norwich.

– Chyba że bitwa znów przesunie się w tę stronę – dodał ktoś inny.

Ale tak się nie stało. Gdy leżeliśmy w naszej kryjówce, a słońce minęło zenit i zaczęło powoli opadać ku zachodowi, odgłosy bitwy coraz bardziej się oddalały. Tysiące much zwabionych zapachem krwi obsiadły ciała Geralda, zabitego jeźdźca i konia. W końcu ośmieliłem się ponownie wyjść na szczyt pagórka, tym razem w towarzystwie Nicholasa. Naszym oczom ukazał się przerażający widok. Linie obronne powstańców zostały przełamane, ludzie uciekali z pola bitwy obok milczących armat na rozległą połać wrzosowiska. Ścigali ich landsknechci i jeźdźcy z armii Warwicka, którzy bez litości zabijali każdego, kto wpadł im pod miecz. Ginęły w ten sposób setki buntowników; bitwa zamieniła się w masakrę. Tylko w jednym miejscu, za przewróconymi wozami, które teraz ustawiono w półkole, broniła się jeszcze duża grupa powstańców, strzelając z łuków i siekąc ludzi Warwicka, którzy próbowali się do nich przedostać.

– Szlachtują uciekających jak bydło – powiedział Nicholas.

– Bo dla nich to bydło – rzuciłem.

Zsunęliśmy się do kryjówki i przekazaliśmy wieści pozostałym. Niektórzy zareagowali ochrypłymi okrzykami radości. Kilku kolejnych zdołało się w końcu uwolnić z łańcuchów i teraz wstawali na równe nogi.

– Uciekajmy do Norwich! – zawołał jeden z nich. – Wreszcie jesteśmy bezpieczni.

Zaczęli biec chwiejnym krokiem w stronę murów, do wyrwy zrobionej przez buntowników podczas wcześniejszych walk, teraz osłanianej przez żołnierzy Warwicka.

Nicholas i ja mogliśmy do nich dołączyć, ale czuliśmy, że musimy zobaczyć koniec.

Ci z nas, którzy zostali w kryjówce – około dwudziestu osób – leżeli wyczerpani na ziemi. W końcu wyszliśmy z Nicholasem ponownie na szczyt pagórka. Walka między powstańcami broniącymi wozów – wcześniej było ich tam około tysiąca – ustała. Kilku oficerów z obu stron stało obok siebie, najwyraźniej tocząc pertraktacje. Wszędzie indziej bitwa dobiegła końca; widziałem, jak żołnierze Warwicka ustawiają jeńców w szeregu.

Ku armatom powstańców zmierzał samotny jeździec. Spojrzałem w miejsce, gdzie wcześniej stał Robert Kett i jego oficerowie, ale nikogo tam nie było. Znów zsunęliśmy się do kryjówki. Okropnie bolały mnie plecy. Przynajmniej nie było już tak gorąco, bo słońce znajdowało się tuż nad horyzontem. Boleyn siedział w bezruchu i patrzył na ciało Geralda niczym na jakieś dziwne, nieznane stworzenie, smoka lub jednorożca. Nie próbował nawet odganiać much, które obsiadły twarz syna. Przypomniałem sobie, jak bracia domagali się śmierci ojca na szubienicy.

Wszyscy byli ogromnie wyczerpani strachem i pragnieniem; leżeliśmy obok siebie, jakby niezdolni do jakiegokolwiek ruchu. Zastanawiałem się, jak ci ludzie potraktują swoich dzierżawców i służących, gdy wrócą do zdrowia. Przypomniałem sobie, jak któryś z buntowników mówił, że łaska proponowana przez herolda to nic innego jak sznury i szubienice.

Wszyscy poderwaliśmy gwałtownie głowy, gdy z góry dobiegły głosy i brzęk uprzęży. Przysłoniłem oczy, obawiając się – podobnie jak inni – tego, co zobaczę. Z wierzchołka pagórka patrzyła na nas grupa jeźdźców z czerwonymi krzyżami Anglii wymalowanymi na zbrojach.

– Więc tutaj się schowali – powiedział ze śmiechem jeden z nich. – W króliczej norze. Najżałośniejsza kompania, jaką kiedykolwiek widziałem.

U jego boku pojawił się inny jeździec. Kapitan Drury, którego spotkałem po raz pierwszy prawie trzy miesiące temu, gdy dręczył w Londynie osaczonego Szkota. Spojrzał na nas i uśmiechnął się.

– Nic wam już nie grozi, panowie z Norfolk – powiedział. – Bitwa się skończyła, przeklęci buntownicy nie żyją albo wpadli w nasze ręce. Hrabia osobiście wynegocjował kapitulację ostatniego oddziału łuczników. Wstańcie i chodźcie, czas odzyskać swoją własność.

Rozdział siedemdziesiąty dziewiąty

Żołnierze musieli nam pomóc wstać. Gdy dotarliśmy na wierzchołek pagórka i ujrzeliśmy tysiące ciał na polu bitwy, wielu mężczyzn skutych łańcuchem zwymiotowało, ku rozbawieniu żołnierzy. Posłano po narzędzia i usunięto za ich pomocą ostatnie kłódki. Spojrzałem na przewrócone wozy: żołnierze Warwicka właśnie wyprowadzali stamtąd powstańców.

– Zostali ułaskawieni, niestety – powiedział jeden z żołnierzy, usuwając kłódkę Boleyna. – Zgodzili się poddać tylko pod takim warunkiem. Hrabia Warwick osobiście im to zagwarantował.

Tymczasem na całym polu bitwy żołnierze zwycięskiej armii przeszukiwali ciała, szukając kosztowności; zabierali także zbroje i hełmy zabitych. Rozejrzałem się dokoła, wypatrując Barnabasa Boleyna, ale nigdzie go nie dostrzegłem.

– A co z Robertem Kettem? – spytałem Drury’ego.

– Uciekł ze swoim bratem z pola bitwy, kiedy dotarło do niego, że wszystko stracone.

– Widziałem, co działo się z uciekającymi – powiedziałem cicho. – Jak ich dorzynano.

Jak się okazało, niepotrzebnie wygłosiłem ten komentarz, bo jeden z osadzonych, który wcześniej pomstował na buntowników, wskazał na mnie palcem.

– Ten człowiek nie jest jednym z nas, to prawnik, który pracował dla Ketta. Pomagał mu podczas procesów pod tym przeklętym Dębem Reformacji.

Drury zmrużył oczy i spojrzał na mnie podejrzliwie.

– Pracowałeś dla Ketta?

– Zmuszono mnie do tego – odparłem. Oczywiście było to kłamstwo, wiedziałem jednak, że w ciągu najbliższych dni i tygodni będę musiał jeszcze wielokrotnie kłamać, by ujść z życiem. – Przyjechałem do Norfolk w związku z pewną sprawą sądową, na polecenie lady Elżbiety, by reprezentować obecnego tu pana Boleyna. Przypadkiem zostałem wmieszany w ten bunt.

– Ten rudowłosy chłopak, jego przyjaciel, wyciągnął z ziemi słup, który trzymał nas na polu bitwy – odezwał się inny mężczyzna. – Gdyby nie on, żaden z nas by nie ocalał.

Kapitan Drury wciąż przyglądał mi się podejrzliwie.

– Tę sprawę musi rozstrzygnąć hrabia Warwick. Wy… – wskazał na Boleyna, Nicholasa i mnie – pójdziecie ze mną. Reszta niech wraca do Norwich.

Drury i dwaj żołnierze poprowadzili nas wokół pola bitwy, nad którym unosiły się chmary much i trudny do zniesienia smród. Krew pokrywająca niezliczone ciała krzepła i ciemniała. Dostrzegłem małe brązowe szczury przemykające między stertami zwłok.

Kapitan Drury zaprowadził nas na podwyższenie, na którym jeszcze kilka godzin wcześniej znajdowało się stanowisko artylerii powstańców. Wszystkie armaty zostały już zabrane i teraz usuwano stamtąd ciała artylerzystów. Mignęła mi twarz martwego Petera Bone’a, którego ułożono na drewnianych noszach, a potem zrzucono wraz z innymi na zbocze wzgórza pod nasypem. Tak skończył ostatni członek rodziny Bone’ów – nie licząc siostrzeńca, którego nie poznał – i jedyny człowiek, który okazał prawdziwą dobroć biednej Edith Boleyn.

Dysząc ciężko, spojrzałem na prowizoryczny stół ustawiony na płaskim podwyższeniu, w miejscu jednej z armat. Wokół stołu zebrała się grupa wysokich rangą oficerów. Pochylali się nad mapą, jakby nie dostrzegali otaczającego ich cmentarzyska. Gdy Drury podprowadził nas bliżej, podnieśli na nas wzrok. Rozpoznałem wśród nich szczupłego śniadoskórego Johna Dudleya, hrabiego Warwick, oraz sir Richarda Southwella; kanciastej sylwetki i wyniosłej twarzy tego drugiego nie dałoby się pomylić z nikim innym. Southwell spojrzał na mnie spod opuszczonych lekko powiek. Towarzyszył mu John Atkinson, który wpatrywał się we mnie z nieskrywaną nienawiścią. Uświadomiłem sobie, że Atkinson przypomina mi Johna Flowerdewa: na jego twarzy malowała się ta sama żądza posiadania wszystkiego, czego tylko zapragnie, to samo przekonanie, że ma do tego pełne prawo.

Drury i jego żołnierze pokłonili się Warwickowi. Ja, Nicholas i Boleyn zrobiliśmy to samo.

– Wspaniale się dzisiaj spisałeś – powiedział hrabia głębokim, dźwięcznym głosem. – Myślałem, że bitwa nie potrwa długo, ale ci buntownicy walczyli do upadłego. – Odwrócił się do jednego z oficerów. – Będziemy musieli od razu zabrać się do oczyszczenia pola bitwy, bo inaczej te trupy sprowadzą na miasto zarazę.

Spojrzałem w dół zbocza, na żołnierzy wciąż pochłoniętych przeszukiwaniem ciał i gromadzeniem zdobyczy. Usłyszałem przenikliwy krzyk i kiedy odwróciłem się w stronę, z której dobiegał, zobaczyłem buntownika uciekającego po wrzosowisku przed dosiadającym konia landsknechtem. Szwajcarski najemnik bez trudu dogonił uciekiniera, pochylił się i przebił go mieczem. Warwick przyglądał się tej scenie z chłodną obojętnością. Southwell uśmiechnął się pod nosem.

W końcu hrabia spojrzał na Nicholasa, Boleyna i mnie.

– Kim są ci ludzie? Czy to przywódcy buntowników? – spytał, mrużąc złowieszczo oczy.

– Nie, panie – odparł Drury. – Wszyscy trzej byli wśród mężczyzn skutych łańcuchami. Ten rudy podobno ich uratował, wyciągając z ziemi słup, do którego przywiązano łańcuch. Ten to John Boleyn, uwięziony w zamku za zabójstwo żony; czekał tam na rozstrzygnięcie wniosku o ułaskawienie złożonego przez lady Elżbietę. Przed buntem tą historią żyło podobno całe Norwich. A ten garbus… – dodał, spoglądając na mnie – to prawnik, który doradzał Kettowi podczas tych jego dziecinnych procesów. Mówi, że go do tego zmuszono. On i ten rudy są prawnikami Boleyna.

– Boleyn wraca do zamku – oznajmił stanowczym tonem Warwick.

– Panie hrabio, wiemy już, kto naprawdę zabił moją żonę – próbował protestować Boleyn.

– Nie mamy jeszcze dowodów – powiedziałem cicho. Rzeczywiście ich nie mieliśmy, bo Michael Vowell był już daleko stąd.

– Odzywajcie się tylko wtedy, gdy was o to poproszę – warknął Warwick. Spojrzał na mnie. – Nazwisko – rzucił ostro.

– Matthew Shardlake, prawnik i komisarz sądowy – odparłem.

– Przebywałeś w obozie pod przymusem?

Wziąłem głęboki oddech.

– Ja i mój asystent zostaliśmy pojmani w Wymondham, na samym początku powstania. Jechaliśmy do Johna Flowerdewa, by wyjaśnić sprawę pieniędzy odebranych bezprawnie żonie pana Boleyna.

– Raczej jego konkubinie – prychnął Southwell. – Ten Shardlake to parszywy obrońca biedaków, znany ze swoich radykalnych poglądów. Kiedy jutro będziemy wieszać przywódców buntu, powinien znaleźć się wśród nich. – Wbił we mnie zimne, złowrogie spojrzenie.

Pomyślałem, że Boleyn nie powinien był mówić, że znaleźliśmy prawdziwego zabójcę Edith, bo Southwell był zamieszany w to morderstwo, więc teraz jeszcze bardziej zależało mu na tym, by uśmiercić zarówno Boleyna, jak i mnie oraz Nicholasa. Z pewnością pamiętał też ten ranek, gdy spotkałem go wychodzącego z kaplicy Świętego Michała.

Przybierając pokorny ton, zwróciłem się do Warwicka:

– Jak już mówiłem, zostałem pojmany przez buntowników. Robert Kett kazał mi występować w roli doradcy podczas tych procesów. Nie miałem wyboru; robiłem wszystko, co w mojej mocy, by łagodzić wyroki. Mój asystent, pan Overton, otwarcie sprzeciwiał się buntowi i sam był sądzony pod Dębem.

– Próbowałeś uciekać? Tak postąpił pierwszy prawnik Ketta, Thomas Godsalve.

– Panie hrabio, sam pan widzi, że nie jestem ani młody, ani dość sprawny, by próbować ucieczki.

Warwick uśmiechnął się chłodno do Southwella.

– Nie jest więc bardziej winny niż ludzie tacy jak burmistrz Codd, których od samego początku zmuszano do pomagania buntownikom. A ci trzej skończyli w łańcuchach, podobnie jak inni szlachetnie urodzeni. Uważam, że powinniśmy zapomnieć o tchórzostwie Shardlake’a i pomocy, jakiej udzielił buntownikom, tak samo jak zapomnimy o słabości urzędników z całego kraju, którzy musieli stawić czoło rebelii. Inaczej trudno nam będzie zapewnić ciągłość rządów w miejscach objętych buntem.

– Moim zdaniem powinien zostać stracony jako buntownik – powtórzył z mocą Southwell. – Jutro zawiśnie wielu z tych, którzy wspierali rebelię, a on powinien znaleźć się wśród nich.

– Tak, to jeden z tych przeklętych warchołów – dorzucił Atkinson.

– Panie hrabio – zwróciłem się do Warwicka – sekretarz lorda protektora, William Cecil, dobrze mnie zna, wie również, jakie są moje zasługi wobec Korony. Poza tym tuż przed wybuchem rebelii złożyłem wniosek o ułaskawienie pana Boleyna, wniesiony przez jego krewną, lady Elżbietę.

Warwick skłonił lekko głowę, choć moje słowa chyba nie zrobiły na nim takiego wrażenia, na jakie liczyłem.

– Spotkałeś kiedyś tego człowieka? – spytał Southwella.

– Raz.

– W towarzystwie pana Cecila – wtrąciłem szybko, a potem ośmieliłem się dorzucić: – Wydaje mi się, że potem gdzieś się jeszcze widzieliśmy, choć nie pamiętam dokładnie, gdzie to było. Dałbym pięćset funtów, żeby przypomnieć sobie to miejsce. – Zebrawszy się na odwagę, spojrzałem prosto w oczy Southwella.

Po raz pierwszy otworzył je szerzej i wziął głęboki wdech. Nawet gdyby Warwick skazał mnie na śmierć, jako domniemanego współpracownika buntowników, zdążyłbym wyjawić mu prawdę o Southwellu. Hrabia, którego uwadze nie uchodziły chyba najmniejsze szczegóły, wodził spojrzeniem między nami dwoma, wyczuwając najwyraźniej, że chodzi tu o jakieś osobiste porachunki. Poza tym z pewnością miał dość rozsądku, by nie wieszać pochopnie ludzi powiązanych z Cecilem i lady Elżbietą. Po chwili zastanowienia oznajmił stanowczym tonem:

– Nie ma podstaw, by stawiać tego człowieka przed sądem, sir Richardzie. Może odejść stąd wolny i zabrać ze sobą swojego asystenta. A teraz wracajmy do pracy, mamy jeszcze masę spraw do załatwienia. – Spojrzał na Drury’ego. – Jakieś wieści o Robercie lub Williamie Kettach?

– Jeszcze nie, panie hrabio, ale jestem pewien, że wkrótce zostaną pojmani.

Warwick zajął się ponownie dokumentami, lecz Southwell wciąż wbijał we mnie zimne, złowrogie spojrzenie.

Ośmieliłem się zwrócić jeszcze raz do Warwicka:

– Proszę o wybaczenie, panie hrabio, że ośmielam się ponownie ci przeszkadzać, ale czy mógłbym prosić, by po powrocie pana Boleyna do zamku postawiono przy nim specjalną straż? Wiem, że próbowano zatruć jego jedzenie. – Spojrzałem prosto na Southwella i Atkinsona.

Ten drugi skrzywił się, tak że duża myszka na jego twarzy się poruszyła. Warwick przyjrzał mu się uważnie.

– Wygląda na to, że ta sprawa jest bardziej złożona, niż się wydaje – powiedział. – Sir Richardzie, bitwa dobiegła już końca, czy nie powinieneś więc wrócić do lady Marii i przywrócić porządku w swoich majątkach? Panie Shardlake, pan i pana asystent wrócicie do Londynu, ale jeśli trzeba będzie, złożycie zeznania dotyczące waszych powiązań z rebelią. Zrozumiano?

– Tak jest, panie hrabio. Czy mógłbym jednak zostać jeszcze przez dzień czy dwa w Norwich? Mam tutaj przyjaciół i nie wiem, co się z nimi stało.

Warwick wzruszył ramionami, najwyraźniej znużony już tą historią.

– Dobrze. Ale uważaj na siebie w mieście.

– Teraz w Norwich jest już stosunkowo spokojnie – wtrącił Drury. – Dobrze, że zostawiliśmy tam na kwaterach naszych żołnierzy z poboru. Dopilnują porządku, a ja zacząłem już szukać przywódców mieszkańców, którzy pomagali buntownikom, jak kazałeś, panie hrabio. Gdyby buntownicy wygrali tę bitwę, udaliby się prosto na północ miasta przez wyłomy w murach. Powiedzieli nam o tym zdrajcy, których już zdążyliśmy pojmać.

Mimowolnie wciągnąłem głośno powietrze, myśląc o Josephine i Edwardzie Brownach.

– Tak. – Warwick się uśmiechnął. – Żołnierze z poboru, których zostawiliśmy w mieście, nie pochodzą z Norfolk, więc powinni bez zbędnych sentymentów zaprowadzić tam porządek, choć wielu z nich to zwykli chłopi. Gdybyśmy wyprowadzili ich na pole bitwy, niektórzy mogliby nieoczekiwanie zmienić strony. Kto wie, co może się stać w tych niespokojnych czasach? – Znów uśmiechnął się zagadkowo. – Które, jak przypuszczam, nie dobiegły jeszcze końca. – Skrzywił się. – Boże, ależ tu cuchnie. A będzie jeszcze gorzej.

Rozdział osiemdziesiąty

Pod wieczór Nicholas i ja, wyczerpani i oszołomieni, ruszyliśmy do Norwich. Mój asystent niósł miecz Geralda Boleyna. Zeszliśmy w dół zbocza, ku bramom miasta, omijając pole bitwy. Ból przejmował każdą kość i każdy mięsień mojego ciała, przenikał moje biedne plecy z taką siłą, że Nicholas musiał mi pomagać podczas schodzenia ze wzgórza. Wciąż nie mogłem zapomnieć widoku bladej martwej twarzy Petera Bone’a.

Nie byłem w stanie wspiąć się na stertę gruzu i przejść przez wyłom wybity w murach przez buntowników, teraz strzeżony przez żołnierzy Warwicka. Choć przywoływali nas gestami, pomachaliśmy im tylko i ruszyliśmy w kierunku bramy Magdalen, by tamtędy wejść do miasta. Szybko pożałowałem tej decyzji. Przed murami wzniesiono bowiem wielką szubienicę, na której mogło zawisnąć pięciu skazańców jednocześnie. Co gorsza, przywożono tam wozami nagie ciała buntowników z Norwich i zrzucano je na wielką stertę. Kiedy tam dotarliśmy, pod murami leżało już ponad sto trupów. Gdy się obejrzałem, zobaczyłem kolejne wozy jadące od strony Dussindale. Nad drewnianymi burtami zwieszały się okrwawione ręce i nogi zabitych buntowników. W pobliżu kilkudziesięciu mężczyzn sprowadzonych z miasta i nadzorowanych przez żołnierzy zaczynało właśnie kopać ogromny dół – bez wątpienia miał to być zbiorowy grób.

Spojrzałem na ciała zabitych, na ich bladą skórę i wielkie czerwone rany.

– Chodźmy stąd – rzucił Nicholas.

– Chciałem… chciałem sprawdzić, czy nie ma między nimi Baraka. Dobry Boże, pamiętasz, jak trzy lata temu musiałem powiedzieć Tamasin, że jej mąż został kaleką? Czy teraz będę musiał przekazać jej wiadomość, że Barak nie żyje? Być może nawet się tego nie dowiemy… – głos mi się załamał – bo jak mamy go znaleźć wśród tych wszystkich trupów?

– Chodźmy. Nie możemy tu zostać. Musimy załatwić parę spraw w Norwich.

Moja zrozpaczona mina przyciągnęła uwagę jednego z żołnierzy strzegących ciał.

– O co chodzi, garbusie? – spytał. Mówił z obcym akcentem, być może z hrabstwa Lincoln. – To sami buntownicy. – Przyjrzał mi się podejrzliwie, opuszczając halabardę i kierując ku mnie jej ostrze. – Chyba nie jesteście buntownikami, którzy uciekli podczas bitwy, co?

Jego wątpliwości wydawały się uzasadnione, trudno było bowiem wyobrazić sobie kogoś bardziej cuchnącego, obszarpanego i brudniejszego niż Nicholas i ja.

– Jesteśmy prawnikami – odparłem z arystokratycznym akcentem. – Byliśmy więźniami, których buntownicy zakuli w łańcuchy i postawili przed swoimi wojskami. Spójrz tylko! – dodałem, pokazując mu otarte, zakrwawione nadgarstki.

– Bardzo przepraszam, panie – powiedział żołnierz, natychmiast przyjmując pełen szacunku ton.

– Wracamy teraz do miasta – wyjaśniłem, biorąc głęboki oddech. – Widzę, że budują tu szubienice.

Mężczyzna uśmiechnął się szeroko.

– Tak jest. Hrabia Warwick będzie jutro przewodniczył procesom wojskowym w zamku i przywódcy rebelii zostaną powieszeni. Niektórzy będą włóczeni końmi i ćwiartowani tutaj, w mieście, i pod tym przeklętym Dębem Reformacji.

– Rozumiem. Dziękuję.

Żołnierz wskazał głową na miecz, który trzymał Nicholas.

– Ale to muszę zabrać. Tylko żołnierze mogą nosić w Norwich broń.

Gdy w końcu wpuszczono nas do miasta, ruszyliśmy Magdalen Street w stronę centrum.

– Dokąd właściwie idziemy? – spytał Nicholas.

– Myślałem, że zaczniemy od zajazdu Pod Panieńską Głową.

– Nie wiem, czy to dobry pomysł – rzucił z powątpiewaniem. – Ostatnio trochę tam narozrabialiśmy.

– Możemy im pokazać, że skuto nas łańcuchami – odparłem. – Ten żołnierz dał się przekonać, więc może i tym razem się uda. Pamiętaj, że mamy tam czyste ubrania. Być może pozwolą nam się umyć, a nawet wynająć pokój do czasu, gdy sprawdzimy, co stało się z Barakiem, Josephine i Edwardem. – Uśmiechnąłem się gorzko. – Aby teraz przeżyć, musimy na powrót stać się panami.

– A jeśli spotkamy kogoś, kto został skazany pod Dębem?

– Powiemy to samo, co mówiłem hrabiemu. Robiłem to pod przymusem i starałem się w miarę możliwości łagodzić wyroki. Warwick mi wybaczył i pozwolił odejść. Nicholasie, zrozum, że od tej pory będziemy musieli naginać trochę prawdę. No, chodź… – pogoniłem go, zniecierpliwiony. – Okropnie bolą mnie plecy. Oddałbym teraz wszystko za wygodne łóżko.

Szliśmy dalej Magdalen Street, kierując się na Tombland. Wszędzie widzieliśmy ślady zaciekłych walk, które toczyły się w mieście: niektóre domy spłonęły, inne zostały rozbite armatnimi kulami. Zapach dymu mieszał się ze smrodem ciał ładowanych na wozy przez żołnierzy Warwicka i najbiedniejszych mieszkańców miasta, bez wątpienia zagonionych siłą do tej pracy. Zwłoki buntowników były nagie, odarte ze wszystkiego, co miało choćby najmniejszą wartość. Rzeźnicy ciągnęli do swoich zakładów zabite konie, choć jeden z martwych wierzchowców padł już ofiarą stada psów, które rozszarpały go na strzępy. Spojrzałem na Mousehold Heath: tu i tam nad spalonym obozem wciąż wznosiły się kłęby dymu. Tylko nieliczni mieszkańcy miasta odważyli się wyjść na ulice, których pilnowały grupy żołnierzy, w większości pijanych. Przeszliśmy przez most Fye, kierując się do zajazdu Pod Panieńską Głową. Kiedy dotarliśmy na Tombland, zobaczyliśmy kolejne pozostałości trzydniowych walk toczonych w mieście – przewrócone wozy naszpikowane strzałami, zniszczony sprzęt, strzępy ubrań i jeszcze więcej ciał poległych. Kolejne oddziały żołnierzy pilnowały zamkniętej bramy katedry i domu Augustine’a Stewarda, na którym zatknięto chorągiew z wizerunkiem niedźwiedzia przywiązanego do pnia drzewa. Przy drzwiach budynku panował nieustanny ruch; co chwila ktoś do niego wchodził lub z niego wychodził, domyśliłem się więc, że jest to teraz główna kwatera Warwicka w mieście. Kilka domów dalej drzwi prowadzące na dziedziniec posiadłości Gawena Reynoldsa były zamknięte na klucz.

Weszliśmy na teren zajazdu Pod Panieńską Głową. Drzwi były otwarte, a w środku panował ruch; w korytarzu stali pogrążeni w rozmowie oficerowie armii Warwicka, służący biegali w tę i we w tę z rozkazami. Pan Theobald, który starał się nad tym wszystkim zapanować, zobaczył w drzwiach dwie brudne, obszarpane postacie i ruszył pospiesznie w naszą stronę, przybierając srogą minę. Gdy jednak podszedł bliżej, otworzył szeroko oczy ze zdumienia.

– Pan Shardlake?

– Tak.

– Myślałem, że jest pan w obozie.

Pokazałem swoje zakrwawione nadgarstki.

– Byliśmy wśród tych, których dziś rano skuto łańcuchami i postawiono naprzeciwko armii hrabiego.

– Dobry Boże, słyszałem o tym, ale myślałem, że to tylko plotki. Tylko najgorszy motłoch mógł potraktować w ten sposób ludzi szlachetnie urodzonych. Bogu dzięki, że wreszcie położono temu kres. Jutro wielu z tych bydlaków trafi na szubienice. I bardzo dobrze!

– Zostawiłem tu swoje rzeczy, więc chciałbym je teraz odebrać – powiedziałem. – Zastanawiałem się też, czy nie moglibyśmy się trochę obmyć i może nawet przespać, jeśli są jakieś wolne łóżka. Musimy zatrzymać się w Norwich na dzień lub dwa, nim wrócimy do Londynu.

– Przechowałem pana rzeczy, panie Shardlake. Może pan też skorzystać ze swojego starego pokoju, ale nie znajdę nic dla pana towarzysza, więc musielibyście zmieścić się tam we dwóch. Większość kwater została zajęta przez oficerów hrabiego, choć teraz wszyscy są gdzieś w terenie, zajęci porządkowaniem spraw w mieście i w Dussindale. Widział pan pewnie, w jakim okropnym stanie jest miasto, a przy rynku wygląda to jeszcze gorzej. Wszędzie tylko śmieci, brud i trupy. – Właściciel zajazdu pochylił się do mnie i dodał szeptem: – Jutro będziecie musieli się wyprowadzić, bo hrabia chce urządzić Pod Panieńską Głową swoją tymczasową kwaterę. Uważajcie w mieście po zmroku, żołnierze mają za zadanie odszukać w Norwich przywódców ludzi, którzy wspierali buntowników, a wiem, że nie przebierają w środkach.

Znów pomyślałem o Edwardzie i Josephine – żołnierze poszukujący buntowników z pewnością dysponowali konkretnymi nazwiskami i rysopisami, które być może przekazał Warwickowi Michael Vowell.

Kiedy spytałem Theobalda, czy przyszły do mnie jakieś listy, odpowiedział, że od dwóch tygodni nie dostają żadnej poczty. Przeszliśmy do mojego dawnego pokoju – dziwnie było znów go zobaczyć – i po chwili przyniesiono nam miski z gorącą wodą, żebyśmy mogli obmyć się z najgorszego brudu i włożyć czyste ubrania. Dostarczono nam również jedzenie; pożarliśmy je łapczywie. Później położyłem się na łóżku, westchnąłem z ulgą i dałem odpocząć moim biednym plecom.

– Co sądzisz o hrabim Warwicku? – spytałem Nicholasa.

– Silny człowiek. Urodzony dowódca, bardzo inteligentny. Jako polityk prawdopodobnie zdolniejszy od protektora, choć to akurat nie jest trudne.

– Klasyczny twardy człowiek z czasów starego króla. Zastanawiam się, co miał na myśli, mówiąc, że być może ten czas chaosu jeszcze nie dobiegł końca. Biorąc pod uwagę wszystkie bunty, klęski w Szkocji i wojnę wypowiedzianą przez Francję, nie można wykluczyć, że Rada Regencyjna będzie wkrótce szukać nowego lorda protektora. – Westchnąłem ciężko. – Daj mi jeszcze pół godziny, a potem pójdziemy do miasta i spróbujemy odszukać Baraka i pozostałych. A przed wyjazdem z Norwich… – dodałem ponuro – musimy jeszcze raz odwiedzić Gawena Reynoldsa.

Nicholas spojrzał przez okno na kościelny dziedziniec na rogu Elm Street. Robiło się już ciemno.

– Wydaje mi się, że nie powinieneś teraz nigdzie wychodzić, potrzebujesz odpoczynku – powiedział. – Poproszę o latarnię i pójdę sam, może uda mi się czegoś dowiedzieć.

Bardzo chciałem, by poszedł, bo pragnąłem się dowiedzieć, jaki los spotkał Josephine, Edwarda, Isabellę i przede wszystkim Baraka, ostrzegłem go jednak:

– Właściciel zajazdu mówił, że po zmroku może być niebezpiecznie.

– Nie chodziło mu chyba o ludzi szlachetnie urodzonych. Teraz będę już miał eleganckie ubrania, a jeśli spotkam żołnierzy, pokażę im swoje nadgarstki… Wygląda na to, że teraz to już swego rodzaju order za odwagę.

Było już całkiem ciemno, gdy Nicholas mnie obudził. Obok łóżka stała zapalona świeca. Usiadłem powoli, krzywiąc się z bólu.

– Która godzina? – spytałem. Słyszałem jakieś pijackie nawoływania, gdzieś niedaleko przeraźliwie krzyczała kobieta.

– Po północy. Pan Theobald miał rację, w mieście jest naprawdę niebezpiecznie. Żołnierze wracający z Dussindale uważają, że wszyscy biedacy z Norwich wspierali buntowników. Widziałem też wielu jeńców, których prowadzono do więzienia w ratuszu i zamku. Nie było wśród nich Baraka.

– Nic ci się nie stało?

– Dzięki ubraniu i akcentowi nie miałem żadnych problemów, dotarłem aż do rynku. – Uśmiechnął się i przywołał kogoś gestem.

Ku mojemu zdumieniu w krąg światła rzucanego przez świecę weszła Isabella Boleyn. Była brudna i zmęczona, ale wyglądała na całą i zdrową. Wyciągnęła rękę i ujęła moją dłoń.

– Nic ci się nie stało, pani – powiedziałem.

– Tak, kiedy zabrali mojego męża na Mousehold Heath, wypuścili mnie z więzienia. Bogu dzięki właściciel gospody, w której wcześniej mieszkałam, pozwolił mi tam wrócić. Pan Nicholas mówi, że Johnowi nic nie grozi i że mają go z powrotem zamknąć w więzieniu.

– Tak, to rozkaz Warwicka, który z pewnością zostanie wykonany. W ostatnich dniach dowiedzieliśmy się wielu ważnych rzeczy.

Powiedziałem Isabelli o wszystkim, co ujawnili nam Peter Bone i Michael Vowell; pominąłem tylko historię fałszywego alibi jej męża. Pomyślałem, że Boleyn powinien to załatwić osobiście.

– Wiec Chawry jest niewinny. A zaczęłam już podejrzewać, że to on odpowiada za wszystko. – Uśmiechnęła się smutno.

– Ja też. – Nie wspomniałem, że ona również była wśród moich podejrzanych. – Twój mąż widział go przez moment w Dussindale. Nie wiem, czy Chawry przeżył bitwę. Byli tam też bliźniacy. Próbowali nas zabić, ale ostatecznie zginął twój pasierb Gerald, zabity strzałą z murów miasta. Barnabas stracił wtedy głowę i wrócił na pole bitwy. Nie wiem, co się z nim stało.

Pochyliła głowę.

– Nie czuję żadnego smutku z powodu Geralda, tylko ulgę – wyznała po chwili. – Czy to grzech?

Nicholas ujął jej twarz. Miał zapadnięte oczy i wyglądał na bardzo zmęczonego.

– Nie, nie po tym wszystkim, na co cię naraził, pani.

Spojrzała na jego nadgarstki i dotknęła ich.

– Biedny chłopcze… Co oni ci zrobili? A pan ma takie same rany, panie Shardlake. Tak wiele wam obu zawdzięczam… – Usiadła na krześle i zaczęła płakać.

Podniosłem się powoli z łóżka.

– Już po wszystkim, pani – powiedziałem. – Albo prawie po wszystkim.

Westchnęła i wstała.

– Pan Nicholas załatwił mi na tę noc pokój obok waszego. Pójdę tam i spróbuję doprowadzić się do porządku, a jutro wrócę na zamek do męża.

Dygnęła i wyszła z pokoju.

– Jakieś wieści o Baraku i Brownach? – zwróciłem się do Nicholasa.

– Na razie żadnych. Zanim zacząłem szukać Isabelli, poszedłem do dzielnicy Conisford. Dom Brownów, jak wiele z tamtej okolicy, wczoraj spłonął. Nie znalazłem żadnego śladu Edwarda, Josephine czy dziecka.

– Pewnie będą szukać Edwarda jako buntownika.

– Być może opuścili miasto. Na pewno wielu ludzi uciekło stąd po bitwie.

– Mam nadzieję. O Jacku też niczego się nie dowiedziałeś?

– Pytałem kilku ludzi z biedniejszych dzielnic, czy nie wiedzą czegoś o jednorękim mężczyźnie, który brał udział w walkach w Norwich. Nawet oferowałem pieniądze za jakieś wiadomości, ale nikt go nie widział. Dowiedziałem się, że ranni z obu stron leżą w katedrze. Możemy tam pójść jutro rano i sprawdzić, czy nie ma wśród nich Baraka, Edwarda lub Josephine. W mieście jest naprawdę strasznie – dodał ściszonym głosem. – Żołnierze świętują na ulicach, opowiadają o tym, czego dokonali dziś po południu, dostają piwo albo wino od bogatszych obywateli. Najgorzej wygląda rynek… Leżą tam zabite konie, sterty gnoju, a na szubienicach wciąż wiszą ciała pięćdziesięciu buntowników, których Warwick kazał stracić, gdy zajął tę część miasta. – Westchnął ciężko. – Podobno jutro mają się odbyć kolejne egzekucje, lecz także uroczysta msza dziękczynna w kościele Świętego Piotra Mancrofta. Poza tym miasto planuje wystawić przedstawienie na cześć Warwicka.

– Dziś pewnie pozwala się wyszaleć swoim ludziom. Zawsze tak się dzieje po bitwie, to już tradycja. Jak grzebanie ciał przegranych.

Nicholas usiadł na łóżku. Zauważyłem, że trzęsą mu się ręce.

– Jedną rzecz udało mi się jednak ustalić. Natty nie żyje. Widziałem, jak wywożono jego nagie ciało na wozie.

Ukryłem twarz w dłoniach.

– O nie… Boże, świeć nad jego duszą.

– Zamierzają sprzedać na rynku wszystko, co znaleźli przy ciałach buntowników. – Nicholas również zakrył twarz dłońmi i nagle wybuchnął płaczem. – To był straszny dzień, a miasto… miasto wygląda tak, jakby stało się częścią piekła.

– Od dawna obawiałem się, że tak to się może skończyć – odezwałem się cicho.

– Ale buntownicy walczyli dzielnie, prawda?

– Jak na ludzi z gminu? – spytałem półżartem.

– Nie – odparł, podnosząc wzrok. – Jak na ludzi.

Następnego ranka po raz pierwszy od dwóch miesięcy zjedliśmy śniadanie w zajeździe pod Panieńską Głową. Isabella wyszła wcześniej, zostawiła jednak list, w którym raz jeszcze dziękowała nam za wszystko i informowała, że udaje się do zamku. Jej odwaga i lojalność były naprawdę niezwykłe. Wciąż bolały mnie plecy, więc nim zeszliśmy na parter, wykonałem ćwiczenia, które przez tak długi czas zaniedbywałem. Podczas posiłku myślałem o śniadaniu, które jedliśmy z Barakiem w czerwcu. Wtedy towarzyszył nam Toby Lockswood, który – co potwierdził Nicholas – zginął, walcząc na Tomblandzie. Owszem, okrutnie prześladował mojego asystenta, ale był wierny swej sprawie do samego końca. Pomyślałem też o Nattym, jednym z wielu zabitych chłopców z Mousehold Heath, dzielnych, lojalnych i dobrych.

Z rozmów między oficerami, którzy siedzieli przy sąsiednich stołach, wynikało, że hrabia Warwick jest już w zamku i sądzi w przyspieszonym trybie przywódców buntu. Wyglądało na to, że wielu z tych oficerów miało później uczestniczyć w egzekucjach na rynku, przy bramie Magdalen i pod Dębem Reformacji. Nadal kopano zbiorowe groby dla poległych w Dussindale. Jeden z żołnierzy powiedział, że buntownicy z Norwich walczyli mężnie, a strzały powstańców omal nie zabiły Ambrose’a Dudleya, starszego syna Warwicka. Podobno na pewnym etapie bitwy, gdy buntownicy wciąż kontrolowali znaczną część Norwich, starszyzna miasta, żeby uniknąć dalszych zniszczeń, poprosiła hrabiego, by oddał je powstańcom, lecz ten odmówił. Gdyby się zgodził, wynik wczorajszych starć mógłby być całkiem inny.

Do sali jadalnej wszedł jakiś kapitan, pomachał hełmem i zawołał:

– Schwytano Roberta Ketta i jego brata! Robert uciekł do Swannington i nasi ludzie dopadli go na farmie!

Odpowiedziały mu radosne okrzyki. Jeden z oficerów spytał, gdzie przywódcy zostaną straceni. Kapitan odparł, że zostaną przewiezieni na proces do Londynu.

– Szkoda. – Mężczyzna siedzący przy sąsiednim stole westchnął. – Chciałbym zobaczyć, jak umiera.

Nicholas i ja, w prawniczych togach, przeszliśmy do katedry. Wyjaśniliśmy strażnikom przy bramie, że szukamy przyjaciół, którzy mogli zostać ranni. Początkowo nie chcieli nas wpuścić, ale wyjaśniliśmy, że byliśmy w grupie ludzi skutych łańcuchami w Dussindale, i na dowód pokazaliśmy nadgarstki. Ślady łańcuchów rzeczywiście nabrały jakiejś niezwykłej wagi, bo strażnicy natychmiast ustąpili.

– Jeśli znajdziemy ich wśród rannych powstańców, to jak wytłumaczymy, że są naszymi przyjaciółmi? – spytał Nicholas, gdy szliśmy do drzwi katedry.

– Coś wymyślimy. W końcu jesteśmy prawnikami, prawda?

Podobnie jak miesiąc wcześniej, po bitwie z armią markiza Northamptona, wnętrze świątyni zamieniło się w szpital, tyle że teraz na podłodze lub na twardych siennikach, ułożonych za wielkimi słupami podpierającymi główną nawę, leżało znacznie więcej rannych. W ogromnej przestrzeni katedry niosły się echem jęki i kasłanie. Po lewej stronie rannych pilnowali żołnierze, którzy przechadzali się tam i z powrotem – tu prawdopodobnie leżeli buntownicy. Rannych po prawej nikt nie strzegł, wydawało się też, że krzątało się przy nich więcej lekarzy i balwierzy. Dojrzałem wśród nich doktora Belysa i przeszedłem z Nicholasem w przeciwną stronę.

Przy biurku w pobliżu ołtarza siedział kapitan. Idąc do niego, podwijałem rękawy, by odsłonić nadgarstki. Dałem Nicholasowi znak, by zrobił to samo.

Kapitan podniósł na nas wzrok, po czym wstał.

– W czym mogę wam pomóc, panowie? – spytał z akcentem z Midlands. – Byliście wczoraj wśród skutych więźniów rebeliantów? Widzieliśmy, jak uciekacie, i dziękowaliśmy Bogu, że wam się udało.

– Byliśmy. Szukamy trojga przyjaciół, dwóch mężczyzn i kobiety, którzy byli w Norwich. Do tej pory nigdzie ich nie znaleźliśmy i zastanawialiśmy się właśnie, czy nie trafili może tutaj i czy ktoś nie położył ich przez pomyłkę wśród buntowników. Podczas bitwy panowało tu spore zamieszanie.

– Owszem.

– Jest pan z Midlands? – spytałem. – Ja też. Pochodzę z Lichfield. – To cudowne, ile może zdziałać świadomość wspólnych korzeni, pomyślałem.

Żołnierz natychmiast się rozpromienił.

– Mieszkam w Aldridge, to całkiem niedaleko – oznajmił. – Jestem yeomanem i dowódcą miejscowego oddziału pospolitego ruszenia. Hrabia Warwick powołał nas na tę bitwę. – Ściszywszy nieco głos, dodał: – W naszej okolicy też nie brakowało kłopotów, zwłaszcza w zeszłym miesiącu, ale hrabia rozprawił się z tamtejszymi buntownikami, zanim zaczął zbierać tę armię.

– Spotkałem wczoraj hrabiego Warwicka. To silny przywódca.

Kapitan spojrzał na mnie z szacunkiem.

– Tak, twardy jak kamień, ale sprawiedliwy.

– Przyjechałem tu w czerwcu na sesję Sądu Objazdowego, ale zostałem ranny i musiałem zostać dłużej. Potem mnie i mojego asystenta zastało tu powstanie.

– Cóż, może pan szukać przyjaciół, jeśli pan chce. Tam jest oddzielna część dla kobiet – dodał, wskazując na fragment katedry oddzielony zasłonami. – Jeśli ich pan znajdzie, proszę ich tutaj przyprowadzić, muszę ustalić ich tożsamość i oficjalnie uwolnić. Właściwie szukamy tylko przywódców rebelii, mam tu ich listę – dodał, znów ściszając głos.

– Dziękuję. – Pomyślałem, że Baraka i Josephine nie ma na tej liście, ale na pewno znalazł się na niej Edward Brown.

Ruszyliśmy z Nicholasem wzdłuż szeregu posłań. Uszliśmy zaledwie kilka kroków, gdy znajoma postać, siedząca na sienniku po powstańczej stronie nawy, pomachała do nas ręką z metalu, zakończoną hakiem i nożem w pochwie.

– Wy dwaj! No wreszcie, do stu diabłów! Myślałem już, że nie żyjecie!

– Jack! – Podbiegłem do Baraka i uściskałem go serdecznie, tak jak on uścisnął mnie, gdy odnaleźliśmy się po zatonięciu Mary Rose.

Chwycił Nicholasa za rękę i powiedział:

– Wyglądasz okropnie, chłopcze. Jezu… wasze nadgarstki. Byliście z więźniami skutymi łańcuchem? Wszyscy tu o tym opowiadają. Jak do tego doszło?

– Zostaliśmy zdradzeni przez Michaela Vowella. Słuchaj, mamy ci dużo do opowiedzenia, ale najpierw musimy cię stąd wydostać. Jesteś ranny? – spytałem, spoglądając na niego z niepokojem. Był bardzo blady.

– Kiedy wróciliśmy do Norwich, jeden z żołnierzy Warwicka ranił mnie mieczem w nogę. To nic poważnego, powierzchowna rana, ale krwawiłem jak świnia. Aż trudno w to uwierzyć, ale zemdlałem i upadłem w wejściu do jakiegoś warsztatu. Znaleźli mnie potem nieprzytomnego. Straciłem dużo krwi, ale mnie pozszywali.

– Więc właściwie nie ma żadnego dowodu, że walczyłeś po stronie buntowników – stwierdziłem cicho.

– Nie miałem munduru, ale obok mnie leżał miecz. To wystarczyło, żeby żołnierze położyli mnie po tej stronie nawy. – Odsunął okrywający go koc i pokazał mi owiniętą bandażem prawą łydkę. – Przez jakiś czas będę musiał chodzić o lasce.

– Może powiesz, że jesteś mieszkańcem miasta, który podniósł miecz, żeby się bronić – zaproponowałem po krótkim namyśle.

– Z moim londyńskim akcentem?

– Więc jesteś moim asystentem, który przypadkiem został w mieście. – Uśmiechnąłem się lekko. – Chyba uda mi się przekonać tego kapitana, że położono cię tutaj przez pomyłkę. – Spojrzałem bacznie na Baraka. – Ale jeśli cię spytają, musisz powiedzieć, że nie popierasz buntowników, jasne?

Zacisnął mocno usta, lecz skinął głową.

– Znów zatrzymaliśmy się Pod Panieńską Głową, przynajmniej jeszcze na parę godzin. Możesz tam coś zjeść. – Wziąłem głęboki oddech. – Wiesz coś może o Edwardzie i Josephine? Czy któreś z nich może tutaj być?

– Nie, nie wydaje mi się, żeby przywieźli tu Edwarda. Ani Natty’ego. Ale możecie sprawdzić. Nie mam pojęcia, kto jest w części dla kobiet.

Skinąłem głową i spojrzałem wymownie na Nicholasa, dając mu do zrozumienia, by na razie nie mówił Barakowi o śmierci Natty’ego. Ruszyłem ponownie wzdłuż szeregu rannych – niektórzy odnieśli naprawdę straszliwe obrażenia – ale nie było wśród nich Edwarda Browna. Kiedy dotarłem do części dla kobiet, ładna, pulchna młoda kobieta poinformowała mnie uprzejmie, że nie ma tam nikogo, kto nazywa się Josephine Brown, ani też nikogo, kto odpowiadałby jej rysopisowi, czy to z dzieckiem, czy bez. Powiedziała, że jest położną i że zatrudniono ją tutaj, by opiekowała się kobietami. Niektóre, jak mówiła, zostały ranne podczas walk w mieście, a inne – tu obdarzyła mnie wymownym spojrzeniem – zostały skrzywdzone przez żołnierzy Warwicka.

Podziękowałem jej i wróciłem do Baraka. Pomogliśmy mu wstać i zaprowadziliśmy do kapitana. Ten zaakceptował moje wyjaśnienie. Było mi trochę wstyd, że go okłamuję, ale nie mieliśmy innego wyjścia.

Ruszyliśmy Pod Panieńską Głowę. Kiedy zbliżaliśmy się do wejścia, zauważyłem, że drzwi kościoła naprzeciwko są uchylone.

– Coś piszczy – powiedział Nicholas. – Słyszycie to? Za głośno jak na szczury.

– To brzmi jak płacz dziecka – rzucił Barak.

Przypomniałem sobie krzyk kobiety, który słyszałem w nocy.

– Zaprowadź Jacka do środka – zwróciłem się do Nicholasa. – Ja pójdę do kościoła. Zrób to! – warknąłem gniewnie, kiedy próbował protestować.

Wszedłem powoli do wnętrza świątyni. Dźwięk, który słyszeliśmy wcześniej, rozbrzmiewał teraz głośniej i wyraźniej. Rzeczywiście był to płacz dziecka, które leżało w kącie pomieszczenia, na ciemnym, zakrwawionym ciele.

Edward Brown leżał na plecach, z szeroko rozrzuconymi rękami. Jego twarz została roztrzaskana na miazgę i dobito go ciosem noża w pierś. Na nim leżała częściowo Josephine, jakby zginęła, próbując go bronić. Ona również została pobita i pocięta nożem, ale chyba jeszcze bardziej przerażające było to, że rozerwano jej suknię i ściągnięto z niej bieliznę. Krew oblepiająca jej krocze świadczyła o tym, że najpierw kilkakrotnie ją zgwałcono, a dopiero potem zabito przez poderżnięcie gardła. Martwą ręką Josephine tuliła do siebie kwilącą z przerażania Myszkę, pokrytą krwią i własnymi ekskrementami.

– O Jezu… – dobiegł zza moich pleców głos Nicholasa.

Pochyliłem się, łagodnie odsunąłem zimną rękę Josephine i podniosłem dziewczynkę.

– To zdarzyło się wczoraj w nocy – powiedziałem cicho. – Josephine zabrała pewnie małą, uciekając przed ogniem, i znalazła Edwarda. A żołnierze Warwicka, szukający przywódców powstania, zagonili ich tutaj. – Odwróciłem się do Nicholasa i spytałem ostro: – Gdzie jest Jack?

– Leży w naszym pokoju. Wróciłem tu, żeby zobaczyć, co się dzieje. O Boże drogi, biedna Josephine, biedny Edward.

W jego oczach pojawiły się łzy, ja również nie próbowałem kryć rozpaczy.

Myszka wciąż płakała. Nicholas pogładził ją po jasnych włosach, tak bardzo podobnych do włosów jej matki. Odwróciłem wzrok od martwych ciał.

– Musimy ją umyć i jakoś nakarmić, biedactwo – rzucił mój asystent.

– Tak. I jak najszybciej znaleźć jej mamkę. Nawet ja to wiem. Powiedz Barakowi, co się stało, a potem wróć do szpitala w katedrze i spytaj kobietę, która zarządza żeńską częścią, czy nie zna jakiejś mamki. Powiedz jej, że to pilna sprawa. Później znajdziemy jakąś, która zechce pojechać z nami do Londynu. Dobrze jej zapłacę.

– Weźmiesz Myszkę do Londynu?

– A gdzie, do diabła, ma się podziać?! – krzyknąłem, po czym pokręciłem głową, zawstydzony. – Przepraszam, nie mogę się pozbierać.

– Ja też – wyznał Nicholas. Jeszcze przez sekundę stał w bezruchu, patrząc na przerażający widok w kącie kościoła, po czym powiedział z mocą: – Tak, musimy ratować Myszkę.

Odwrócił się i wyszedł na zewnątrz.

Przytuliłem dziecko, które czepiało się mnie rozpaczliwie. Bogu dzięki, że było jeszcze za małe, by zrozumieć grozę tego, co się tu wydarzyło. Spojrzałem po raz ostatni na zamordowanych przyjaciół, omijałem jednak wzrokiem to, co zrobiono Josephine. Przypomniałem sobie biedną Edith Boleyn, wrzuconą do błota i obnażoną. Przed wyjazdem z Norwich zamierzałem jeszcze rozprawić się z człowiekiem, który to zrobił Edith, jej ojcem.

Rozdział osiemdziesiąty pierwszy

Przeszedłem przez drogę i wkroczyłem do zajazdu. Ludzie podnosili wzrok i patrzyli ze zdumieniem na siwowłosego prawnika, który niósł na rękach brudne, zakrwawione i zawodzące wniebogłosy niemowlę. Myszka próbowała odepchnąć się ode mnie, krzyczała i wierciła się, jakby chciała uciec. Zawołałem służącego i kazałem mu przynieść do naszego pokoju ciepłą wodę, po czym zacząłem się wspinać na schody. Niewiele wiedziałem o opiece nad dziećmi, byłem jednak pewien, że Barak będzie wiedział, co robić.

Siedział na środku pokoju i na widok dziewczynki, zszokowany, otworzył szeroko oczy.

– Dobry Boże – jęknął. – Więc to prawda… Oni nie żyją.

Dziecko, śliskie od własnych odchodów i krwi rodziców, omal nie wypadło mi z rąk.

– Pomóż mi. Jak mam ją uspokoić? – zwróciłem się w panice do Baraka.

W drzwiach pojawił się służący z dzbanem wypełnionym ciepłą wodą.

– Daj mi małą – rzucił Barak. – Ja ją umyję I postaw na stole miednicę.

Obserwowałem go w milczeniu, gdy dokuśtykał do stołu i dokładnie mył Myszkę. Ta przez cały czas krzyczała i płakała; niczym nie przypominała łagodnego, wesołego maleństwa sprzed kilku dni. Na koniec Barak zdjął koszulę, owinął nią Myszkę, wziął ją na ręce i zaczął przechadzać się powoli po pokoju; wydawał przy tym łagodne, kojące dźwięki.

– Teraz potrzebuje przede wszystkim mleka – powiedział. – I to szybko.

Usiadłem i patrzyłem na niego i dziewczynkę, wciąż przytłoczony straszliwym szokiem.

– Nick mówi, że chcesz ją zabrać do Londynu. – Barak spojrzał na mnie z niedowierzaniem.

– Nie ma nikogo innego. Adoptuję ją.

Do tej pory nawet o tym nie pomyślałem, ale gdy tylko te słowa wypłynęły z moich ust, zrozumiałem, że to właśnie chcę zrobić.

Minęła kolejna godzina, nim wrócił Nicholas. Przyprowadził ze sobą kobietę około trzydziestki, w taniej wełnianej sukni i fartuchu. Była niska i piersiasta, miała krągłą miłą twarz i inteligentne niebieskie oczy, które natychmiast złagodniały na widok Myszki.

– Ta kobieta z katedry skierowała mnie do swojej kuzynki – oznajmił Nicholas. – Nazywa się Liz Partlett, jest mamką i właśnie odeszła od swojego pracodawcy.

– Możesz nam pomóc? – zwróciłem się do kobiety. – Dobrze zapłacę.

– Tak – odparła z wyraźnym akcentem z Norfolk. – Moje dziecko umarło wiosną… biedactwo… ale ciągle mam mleko. – Popatrzyła na Baraka. – Nie trzyma pan tego maleństwa, jak należy, za chwilę panu wypadnie. – Delikatnie odebrała od niego małą.

– Mamy klucz do sąsiedniego pokoju, możesz tam przejść – powiedziałem.

– Dobrze, proszę pana – odparła posłusznie, uśmiechając się do Myszki. Ta natychmiast się uspokoiła i sięgała już instynktownie do jej piersi. – Ile miesięcy ma ta biedna dziewczynka?

– Skończyła pół roku.

– Pana posłaniec powiedział mi, że jej rodzice właśnie zginęli. – Przyjrzała mi się uważnie, zerknęła też na otarcia na moich nadgarstkach, lecz nie skomentowała tego w żaden sposób.

– Tak. Jedna z wielu norfolskich tragedii – dodałem z goryczą. – Ma na imię Mary, ale rodzice nazywali ją Myszką.

– No to chodź, Myszko – powiedziała i wyszła z dzieckiem z pokoju.

– Chyba znalazłeś prawdziwy klejnot, Nick – zauważył Barak.

– Tak – zgodziłem się z nim. – Miałeś dużo szczęścia.

Tuż po wyjściu Liz Partlett w pokoju zjawił się pan Theobald. Spojrzał na nas i wziął głęboki oddech.

– Mój służący mówi, że przynieśliście tutaj małe dziecko i sprowadziliście mamkę.

– Nie mieliśmy innego wyjścia. Znaleźliśmy to maleństwo w kościele po drugiej stronie drogi. Jego rodzice zostali zabici. Znaliśmy matkę.

Właściciel zajazdu otworzył szerzej oczy.

– Cóż – westchnął. – Niestety, w ciągu godziny musicie opuścić ten pokój. Hrabia Warwick urządza Pod Panieńską Głową swoją kwaterę główną i jego ludzie zajmują wszystkie pokoje. Przykro mi. Może znajdziecie coś w innych gospodach, na przykład przy rynku. Większość żołnierzy zakwaterowano u mieszkańców.

– Będziemy potrzebowali świeżych koni, żeby wrócić do Londynu. Nie mamy już jednak pieniędzy. Mógłby pan nam pomóc? – Na widok powątpiewającej miny Theobalda dodałem: – Jeśli powie mi pan, ile to będzie kosztowało, dam panu weksel i zapłacę, gdy tylko wrócę do Londynu. Jestem prawnikiem w korporacji Lincoln’s Inn, można mi zaufać.

Przez chwilę przyglądał mi się badawczo, po czym skinął głową.

– Dobrze. Ufam panu, komisarzu Shardlake, choć czasami prowokuje pan dziwne wydarzenia. No, ale cierpiał pan z innymi szlachetnie urodzonymi ludźmi z Norfolk, których skuto łańcuchami. Załatwię konie. Ale proszę przysłać pieniądze i odesłać konie, gdy tylko dotrze pan do Londynu. Chyba sam pan rozumie, że ostatnio nie miałem wielu okazji do zarobku. – Uśmiechnął się. – A teraz jeszcze to dziecko… – Pokręcił głową, ukłonił się i wyszedł.

W pokoju zapadła cisza. W końcu przerwał ją Nicholas.

– Musimy zgłosić do odpowiednich władz to, że zamordowano Josephine i Edwarda.

– Nie ma sensu – rzuciłem ze znużeniem. – Jestem pewien, że Edward zginął, bo żołnierze poszukiwali go jako jednego z przywódców buntu, a Josephine zabili… dla zabawy. Jeśli to zgłosimy, nikt i tak się tym nie zajmie, a nas mogą wypytywać, skąd właściwie ich znaliśmy. Nie, jeżeli ktokolwiek będzie pytał, powiemy, że usłyszeliśmy płacz dziecka w kościele i odkryliśmy, że to córeczka mojej byłej służącej. To wszystko.

– Przynajmniej moglibyśmy im zorganizować przyzwoity chrześcijański pogrzeb – zaproponował Nicholas łamiącym się głosem.

– Wyobrażasz sobie, ile pogrzebów będzie w Norwich w tym tygodniu? – odpowiedział mu zniecierpliwiony Barak. – Nie, powinniśmy jak najszybciej stąd wyjechać.

– Została nam jeszcze jedna sprawa do załatwienia – dodałem ponuro. Wciąż zamierzałem rozprawić się z Gawenem Reynoldsem.

Cała nasza piątka – ja, Barak, Nicholas i Liz Partlett z Myszką na rękach – ruszyła w stronę rynku. Nakarmione i utulone dziecko na szczęście zasnęło. Spoglądałem na nie, zdumiony własną spontaniczną decyzją, i zastanawiałem się, czy pokocham je na tyle, by je adoptować. Poczułem drgnienie serca i zdałem sobie sprawę, że jestem do tego zdolny.

Po drodze widzieliśmy kolejne makabryczne widoki: wóz z zakrwawionymi ciałami i uciętymi głowami, prawdopodobnie skazańców ściętych pod Dębem Reformacji. Hrabia Warwick działał szybko. Cieszył się ogromną popularnością wśród bogatszych mieszkańców miasta, o czym świadczył herb z niedźwiedziem przywiązanym do ociosanego pnia drzewa, przybity do wielu drzwi. Zastanawiałem się przez moment z goryczą, czy hrabia przywiózł ze sobą większy zapas herbów.

Na rynku wciąż panował okropny bałagan, jak opisywał mi poprzedniego dnia Nicholas po powrocie z miasta. Biedota została zagoniona do sprzątania śmieci pozostawionych przez żołnierzy Warwicka. Na szubienicy przy ratuszu wisiało sześć ciał. Zgromadził się tam niewielki tłum, co oznaczało, że prawdopodobnie do wisielców dołączą kolejni nieszczęśnicy. Przypomniałem sobie dzień, w którym uratowałem Boleyna, i kobietę z lalką, wijącą się w agonii. Odwróciłem wzrok, bo zrobiło mi się słabo. Nicholas uścisnął lekko moje ramię.

Weszliśmy do gospody, w której kiedyś zatrzymała się Isabella, i ku naszej uldze zaoferowano nam dwa pokoje. Wyjaśniłem od razu, że choć pani Boleyn miała pieniądze, my zostaliśmy bez pensa, lecz moja prawnicza toga i ślady na nadgarstkach, które przezornie odsłoniłem, wystarczyły, by przekonać właściciela.

– Mam tu wielu oficerów – powiedział gorzkim tonem. – I tylko obietnicę skarbnika hrabiego, że dostanę zapłatę. Jestem pewien, że pana słowo znaczy nie mniej niż jego. W tym tygodniu w środę nie działał targ, więc nie zatrzymał się u mnie żaden bogaty kupiec. Przeklęci buntownicy. Mam jednak nadzieję, że w sobotę wszystko wróci do normy. Podobno żołnierze będą sprzedawać rzeczy, które zabrali z ciał pod Dussindale. – Podając tę ostatnią informację, skrzywił się lekko.

Chciałem natychmiast pójść do domu Gawena Reynoldsa, ale Barak i Nicholas powiedzieli, że są zbyt zmęczeni i że możemy z tym poczekać do jutra.

– Na miłość boską – rzuciłem zniecierpliwiony. – On jest ostatnim świadkiem tego, co stało się z Edith: Peter Bone nie żyje, a Michael Vowell jest poza naszym zasięgiem, w miejscu, do którego wysłał go protektor. Potrzebujemy żywego świadka. – Wypowiadając te słowa, poczułem jednak, jak kręci mi się w głowie, powiedziałem więc ze znużeniem: – No dobrze, jutro rano.

– Pozostaje jeszcze Southwell – dodał Nicholas. – Był w to wszystko bezpośrednio zamieszany.

– Widziałeś go pod Dussindale, jest teraz prawą ręką Warwicka. Nie poradzimy sobie z Southwellem sami, ale możemy poinformować sir Parry’ego i lady Elżbietę o jego udziale w zbrodni i o pieniądzach, które dał Robertowi Kettowi. Być może przekażą tę wiadomość Williamowi Cecilowi. Ale Reynolds to całkiem inna sprawa – dodałem ostrzejszym tonem. – Uważam, że powinniśmy się nim zająć od razu.

– Chyba nigdzie się nie wybiera – odezwał się Barak. – Nawet na dwór. Wystarczy, jak pójdziemy do niego jutro.

Skinąłem głową i opadłem na łóżko. Nie uszło mojej uwadze, że choć ode mnie młodsi, Barak i Nicholas wydawali się równie zmęczeni jak ja. Dostaliśmy pokoje na tyłach gospody, z widokiem na stajnie, co bardzo mi odpowiadało, byłem bowiem pewien, że na rynku odbędą się kolejne egzekucje.

Przespałem większość dnia; obudziłem się tylko na kolację. Potem poszedłem do sąsiedniego pokoju. Zapukałem na wypadek, gdyby Liz Partlett akurat karmiła Myszkę. Dziewczynka spała jednak smacznie na łóżku, wypuszczając kącikami ust małe bąbelki mleka, podczas gdy Liz zajmowała się szyciem.

– Jak ona się czuje? – spytałem.

Liz wstała i ukłoniła się.

– Dobrze, panie. Umyłam ją porządnie i nakarmiłam, a trzeba powiedzieć, że miała wilczy apetyt – oznajmiła. – Chyba zaczyna ząbkować – dodała z uśmiechem.

Spojrzałem na nią z wdzięcznością. Nie pytała mnie dotąd o szczegóły śmierci rodziców dziewczynki, ale w zeszłym tygodniu w Norfolk zginęło tylu ludzi, że być może nawet nie chciała tego wiedzieć. Odwróciłem się do śpiącego dziecka i przez chwilę patrzyłem na jego maleńkie, pulchne paluszki. Zawahałem się, po czym podjąłem decyzję.

– Jutro, najpóźniej pojutrze zamierzamy opuścić Norwich i pojechać do Londynu przez Hatfield. Zechciałabyś z nami pojechać?

Liz nie wyglądała na zachwyconą, więc dodałem szybko:

– Kiedy już będziemy w Londynie, zatrudnię tam mamkę i opłacę ci bezpieczną podróż powrotną.

Podniosła na mnie błękitne oczy, w których ku mojemu zaskoczeniu dojrzałem gniewny błysk, odpowiedziała jednak spokojnym, cichym głosem.

– Nie wrócę tu, panie. Mój mąż nie żyje, nie żyje moje dziecko, a Norwich stało się miastem śmierci. – Wzięła głęboki oddech. – Skoro planuje pan zabrać mnie do Londynu, to powinnam panu powiedzieć, że mój mąż był człowiekiem Ketta. Nasze dziecko zmarło podczas wiosennej zarazy, z choroby i głodu, bo David nie miał pracy. Kiedy zaczęło się powstanie, zamieszkał na Mousehold Heath z moim błogosławieństwem. Zginął miesiąc temu, walcząc z armią hrabiego Northamptona. Pracowałam jako mamka u pewnej kupieckiej rodziny, ale tam wiedzieli, kim był mój mąż, i po zwycięstwie hrabiego Warwicka wyrzucili mnie. – Odetchnęła głęboko i ciągnęła: – Widziałam ślady na pana nadgarstkach i na rękach pana Overtona, domyślam się więc, że byliście wśród panów ustawionych przed siłami hrabiego. Powinien pan więc znać moją przeszłość, zanim dowie się pan o niej z plotek. – Uniosła małą kształtną brodę.

– Dziękuję ci za szczerość – odparłem, uśmiechając się smutno. – Rzeczy jednak nie zawsze są takie, jakie się wydają. Tak, byliśmy ze skutymi łańcuchami panami, jak ich nazywasz, ale uwięziono nas tylko z powodu kłamstw rozpowiadanych przez człowieka, który chciał naszej śmierci. Mógłbym ci opowiedzieć znacznie więcej i pewnie zrobię to któregoś dnia, ale nie teraz. Uwierzysz mi na słowo, że niekoniecznie stoimy po przeciwnych stronach barykady?

Jeszcze przez chwilę wpatrywała się we mnie przenikliwym wzrokiem. Przed powstaniem służąca nie ośmieliłaby się patrzeć na chlebodawcę w ten sposób, ale wielu ludzi niższego stanu zmieniło podejście do świata.

– Tak, uwierzę panu na słowo – odparła w końcu.

– Dziękuję ci. Więc pojedziesz z nami do Londynu? Być może… – dodałem niepewnie – jeśli nie chcesz wracać do Norwich, a wszystko ułoży się po naszej myśli, zostaniesz tam i będziesz się opiekować Myszką. Ale sama musisz podjąć tę decyzję.

Skinęła głową i uśmiechnęła się.

– Dziękuję, panie. Pojadę, a potem zobaczymy.

Po powrocie do swojego pokoju najchętniej położyłbym się spać, musiałem jednak przygotować pewien dokument: długie zeznanie dla sądu relacjonujące opowieść Petera Bone’a oraz prawdę o Michaelu Vowellu, którą ten sam mi wyjawił. Bone nie żył, ale sąd mógł uznać tak zwany dowód ze słyszenia. A co do Michaela Vowella, to byłem pewien, że przeciwko niemu nie zostanie wszczęte postępowanie.

Poprosiłem Baraka i Nicholasa, by pomogli mi przygotować ten dokument, należało go bowiem sformułować bardzo ostrożnie, z jednej strony naciągając prawdę i twierdząc, że trzymano nas w obozie siłą, a z drugiej unikając jakiejkolwiek wzmianki o tym, że Michael Vowell pracował jako szpieg. Gdy w końcu udało nam się to zrobić, poszedłem spać, poleciwszy biednemu Nicholasowi, by sporządził kopię zeznania, którą rano podpiszę i zabiorę do Londynu. Zostało nam jedynie rozprawić się z drugim mordercą, Gawenem Reynoldsem. Wydawało mi się, że wiem, jak wyciągnąć od niego prawdę, wykorzystując najważniejszą cechę jego charakteru: brak samokontroli.

Rozdział osiemdziesiąty drugi

Wczesnym rankiem ku mojemu zdumieniu obudził nas dźwięk kościelnych dzwonów. Nicholas, Barak i ja leżeliśmy stłoczeni na jednym łóżku, więc gdy tylko otworzyłem zaspane oczy, spojrzałem na nich ze zdumieniem.

– Dlaczego dzwonią dzwony? Przecież dziś jest dopiero piątek, prawda?

Barak usiadł prosto i pomasował obolały kikut.

– To pewnie na wielką dziękczynną mszę, którą mają odprawić w kościele Świętego Piotra przy rynku. Nabożeństwo zaczyna się o dziesiątej, a teraz jest ósma. Powinniśmy pójść do Reynoldsa, bo niewykluczone, że wybiera się na mszę.

Zjedliśmy szybko śniadanie. W gospodzie było pełno oficerów armii Warwicka. Przed wyjściem poszedłem sprawdzić, co u Myszki. Liz właśnie zmieniała jej pieluchę. Byłem zaskoczony, że nie czuję smrodu. Liz uśmiechnęła się do mnie.

– Kupy po mleku z piersi nie śmierdzą, panie.

Odpowiedziałem jej uśmiechem.

– Nie miałem o tym pojęcia, ale też niewiele wiem o dzieciach. Musimy teraz wyjść, idziemy na Tombland.

– Wyjedziemy dzisiaj? – spytała.

– Mam nadzieję, ale wszystko zależy od tego, jak ułożą się sprawy, które idziemy właśnie załatwiać.

Wróciłem po Baraka i Nicholasa. Wszyscy zabraliśmy ze sobą noże. Wolałbym, żeby Nicholas miał miecz, który skonfiskowano mu poprzedniego dnia, zwłaszcza że Barak wciąż utykał i potrzebował mojej laski. Nie spodziewaliśmy się jednak zastać w domu Reynoldsa kogokolwiek poza nim, jego żoną i służącymi tam kobietami.

To był pogodny, słoneczny dzień. Idąc, odwracaliśmy wzrok od nowych trupów wiszących na szubienicach i głów zatkniętych na kołkach przed ratuszem. Na Tomblandzie, w odróżnieniu od rynku, właściwie ukończono już sprzątanie i dzielnica wyglądała prawie normalnie. Magdalen Street, prowadząca Pod Panieńską Głowę, została zamknięta i strzegł jej szereg żołnierzy. Dostrzegłem wielką tarczę z herbem Warwicka przybitą nad drzwiami zajazdu. Nie byłem w stanie spojrzeć na kościół, w którym zabito Josephine i Edwarda.

– Ten herb z niedźwiedziem przywiązanym do ociosanego pnia drzewa jest w całym mieście – powiedział Barak, być może tylko po to, by odwrócić moją uwagę. – Warwick pokazuje swoją siłę.

– Pamiętam, jak kiedyś plotkowano, że protektor osobiście poprowadzi siły Korony – odezwał się Nicholas. – Potem mówiono, że zmienił zdanie i zlecił to Warwickowi.

– Może Somerset wiedział, że jeśli sam poprowadzi armię, nie będzie już mógł nigdy udawać przyjaciela biedaków – mruknąłem. – Ale powinien był też przewidzieć, że to zwycięstwo wzmocni Warwicka.

Dotarliśmy do drzwi prowadzących na dziedziniec Reynoldsa; były zamknięte na klucz. Wziąłem głęboki oddech.

– Niestety, będziemy musieli zmusić służące, żeby nas wpuściły – powiedziałem.

Wyjąłem nóż, podobnie jak Nicholas, podczas gdy Barak zdjął pochwę z noża na sztucznej ręce. Zapukałem głośno do drzwi.

Nikt nie odpowiedział. Załomotaliśmy ponownie, wszyscy trzej naraz, znacznie głośniej. Po chwili usłyszeliśmy kroki i drżący kobiecy głos.

– Kto tam?

– Proszę nas natychmiast wpuścić, jesteśmy przedstawicielami prawa! – oświadczyłem, przyjmując władczy ton.

– Chcecie, żebyśmy wyważyli te drzwi?! – zawołał Barak, bo nie doczekaliśmy się żadnej reakcji.

W końcu usłyszeliśmy zgrzyt klucza obracającego się w zamku. Drzwi uchyliły się odrobinę i zobaczyliśmy kobietę w średnim wieku, która patrzyła z przerażeniem na Nicholasa i mnie, okrytych ciemnymi togami, oraz na Baraka z jego dziwacznym nożem przymocowanym do protezy.

– Jak się nazywasz? – spytałem obcesowo.

– Laura Jordan, panie – odpowiedziała, dygając. – Jestem tu gospodynią. Nie mamy teraz na służbie żadnych mężczyzn.

– Chcemy się natychmiast widzieć z panem Gawenem Reynoldsem.

Zrezygnowana kobieta opuściła ramiona.

– Jest na górze, z panią. Patrzy, jak żołnierze przewożą przez miasto rozczłonkowane ciała buntowników.

Cały Reynolds.

– Zabierz nas do niego – rzuciłem.

Kobieta ruszyła przez dziedziniec, weszła do domu, a potem zaprowadziła nas schodami na najwyższe piętro. Wszystkie drzwi, które mijaliśmy po drodze, były szczelnie zamknięte. Na samej górze znajdowało się dwoje drzwi, małe i nieco większe. Te małe były zamknięte, lecz większe stały otworem. Prowadziły do pomieszczenia, które wyglądało na gabinet, przestronny pokój z biurkiem, półkami na dokumenty i wygodnymi krzesłami. Gawen Reynolds patrzył przez wielkie wielodzielne okno na ulicę w dole, opierając dłonie na lasce. Jego żona jak zawsze stała w cieniu na tyłach pokoju, ubrana w czerń, od której odcinała się biel bandażów na jej dłoniach. Reynolds relacjonował jej na bieżąco wszystko, co działo się za oknem.

– Jadą żołnierze na koniach, z halabardami. Nie pozwolą, żeby tłum narobił zamieszania.

Usłyszałem stukot kopyt i skrzypienie kół.

– O, teraz jedzie wóz, pokroili ich na ćwiartki, a z głów ułożyli stos – dodał Reynolds, odrobinę głośniej. – Większość ma otwarte usta, jakby jeszcze krzyczeli! – Wydał z siebie ohydny rechot. – Chodź tutaj, kobieto, spójrz na ludzi odpowiedzialnych za śmierć twojego wnuka!

Odwrócił się i zobaczył nas w drzwiach. Jego twarz spurpurowiała.

– Boże jedyny – rzucił zaskakująco cicho. – Miałem nadzieję, że wszyscy już nie żyjecie. – Potem podniósł nagle głos do krzyku: – Lauro, dlaczego, do diabła, wpuściłaś tu tych ludzi?!

Gospodyni cofnęła się o krok.

– Mówili, że przychodzą tu w imieniu prawa. Grozili, że wyważą drzwi na dziedziniec.

– Ja ci, kurwa, zaraz wyważę drzwi, głupia babo. Wynocha!

Przerażona kobieta wycofała się pospiesznie. Jane Reynolds milczała, wciąż ukryta w mrocznym kącie pokoju.

– Czego chcecie? – warknął jej mąż. – Słyszałem, że mój zięć ma wrócić na zamek.

Spojrzałem mu prosto w oczy.

– Panie Reynolds, przyszliśmy tutaj, by aresztować pana za zamordowanie pańskiej córki, Edith.

– Czy wyście oszaleli?! – wrzasnął, dosłyszałem jednak w jego głosie drżenie.

Jane podniosła nagle głowę i spojrzała na męża szeroko otwartymi oczami.

– Wiemy o wszystkim – powiedziałem. – O tym, jak pana córka opuściła męża, przejęła tożsamość zmarłej siostry swojej służącej, Grace Bone, i przez dziewięć lat żyła w spokoju z nią i jej bratem. To właśnie brat Grace Bone, Peter, złożył przy mnie zeznanie i opowiedział, co działo się z Edith do momentu, gdy popadli w nędzę i zwróciła się o pomoc do lady Elżbiety, a gdy to nie przyniosło skutku, do ciebie.

– Och! – wykrzyknęła nagle Jane Reynolds, ściągając na siebie uwagę wszystkich obecnych w pokoju. Przez chwilę wpatrywała się w męża z przerażeniem i odrazą, po czym odezwała się cicho: – Ten list, który przyszedł wiosną… Vowell go zabrał, ale byłam pewna, że rozpoznałam pismo Edith, choć ty wszystkiemu zaprzeczyłeś.

Reynolds zrobił krok w jej stronę, opierając się ciężko na lasce, po czym – zgodnie z moimi przewidywaniami – stracił nad sobą panowanie.

– Więc twoja kochana córunia przez dziewięć lat żyła z kobietą! – wrzasnął. – Można się tylko domyślać, co robiły na osobności, i pewnie jeszcze pozwalały patrzeć na to bratu służącej! Zasłużyła na to, co ją spotkało, nie była normalną kobietą, nie mogła znieść zwykłego męskiego zainteresowania!

Jane cofając się pod ścianę, strąciła przypadkiem mały portret przodka rodziny Reynoldsów. Obraz spadł na podłogę i rama rozbiła się na kawałki.

– Patrz, co narobiłaś! – warknął Reynolds.

Chyba wtedy uświadomiłem sobie w końcu, że jest obłąkany.

Odezwałem się spokojnym, beznamiętnym tonem:

– Zeznania dotyczące listu Edith, jej prośby o pomoc i tego, co stało się potem, czyli decyzji o zamordowaniu twojej córki, obciążenia tą zbrodnią Johna Boleyna i współudziału sir Richarda Southwella, złożył twój zarządca i wspólnik, Michael Vowell.

Reynolds bez wątpienia był obłąkany, ale jak zawsze zachowywał bystrość umysłu.

– Vowell nigdy nie złożyłby takiego zeznania. Wie, że to zaprowadziłoby go na szubienicę.

– Być może, ale ponieważ pracuje dla Rady, nie musi się niczego obawiać – odparłem.

Oczywiście nie wiedział, że Vowell był szpiegiem i że w związku z tym nie mógłby składać zeznań. Twarz starca zmieniła kolor: zrobiła się blada jak ściana.

– Vowell powiedział mi, że zamierzałeś pochować córkę w płytkim grobie na ziemi sąsiada Johna Boleyna – ciągnąłem – gdzie szybko znaleziono by jej ciało, ale uparłeś się, żeby zostawić ją w strumieniu, obnażoną i zhańbioną. Zwichnąłeś kostkę, kiedy się tym zajmowałeś. – Pokręciłem głową, zniesmaczony. – Twój plan mógł się powieść, gdyby nie ta obłąkańcza decyzja, która wzbudziła wątpliwości co do winy Johna Boleyna.

Myślałem, że Reynolds znów zacznie wrzeszczeć i miotać obelgami, zmrużył jednak oczy, po czym przechylił głowę ku ścianie oddzielającej gabinet od sąsiedniego pokoju i zawołał:

– Na pewno słyszałeś to wszystko, Barney! Jeśli Shardlake dopnie swego, ja trafię na szafot, a król przejmie majątek naszej rodziny. Wszystko zależy teraz od ciebie, chłopcze! Przyszedłeś tutaj po śmierci brata, więc pomścij teraz jego pamięć!

Usłyszeliśmy skrzypienie otwieranych drzwi i powolne kroki. Do gabinetu wszedł Barnabas Boleyn. Jego krótkie, jasne włosy były rozwichrzone i brudne, twarz miał wynędzniałą i zarośniętą, przeciętą na czole wciąż zaczerwienioną świeżą blizną. Był tylko w koszuli i rajtuzach, miał jednak tę samą broń, której używał podczas bitwy pod Dussindale: ostry jak brzytwa miecz, który trzymał teraz wysoko w krótkiej, lecz muskularnej ręce. Jego błękitne oczy płonęły wściekłością. Zauważyłem, że wchodząc do komnaty, przechylał się lekko na lewo, potem jednak stanął prosto. Przypomniałem sobie, że bliźniacy zawsze opierali się o siebie ramionami: Barnabas odruchowo szukał wsparcia nieżyjącego brata.

Reynolds uśmiechnął się triumfalnie.

– Zabij ich, Barney – nakazał wnukowi, podnosząc laskę. – Ja zajmę się garbusem, ty załatw dwóch pozostałych. Patrz, ten jednoręki jest ranny, opiera się na lasce.

Barnabas przez chwilę wodził spojrzeniem między naszą trójką, jak zawsze ignorując babkę, a potem odwrócił się do swego dziadka.

– Tylko Gerald mógł nazywać mnie Barney – powiedział cicho.

– Co? – obruszył się Reynolds.

– Tylko Gerald – powtórzył jego wnuk. – Ty… ty zabiłeś naszą matkę. Naszą matkę, która chciała nas kochać!

W tym momencie nieoczekiwanie odezwała się Jane, wciąż ukryta w kącie pokoju.

– Zrobił coś jeszcze gorszego. Molestował waszą matkę, kiedy była dzieckiem.

Barnabas otworzył szeroko oczy.

– Od tego są kobiety, jełopie, myślałem, że to rozumiecie! – wrzasnął z wściekłością jego dziadek. – Ty i twój brat chędożyliście kobiety, odkąd skończyliście czternaście lat. – Wskazał na nas laską i dodał drżącym głosem: – Załatw ich. Chcesz, żebym trafił na szafot, a majątek rodziny przepadł?

– Mam to gdzieś! – krzyknął Barnabas, po czym trzymając przed sobą miecz, rzucił się na starca.

Ten podniósł laskę w rozpaczliwej próbie obrony, lecz Barnabas pchnął go prosto w serce, wkładając w ten cios całą siłę muskularnego ciała. Reynolds poleciał do tyłu, na okno, i przebił się przez nie, czemu towarzyszył ogłuszający brzęk rozbijanego szkła. Chłopak mógł wyciągnąć miecz z jego ciała, ale nie zrobił tego; przypuszczałem, że nie chciał dłużej żyć bez brata. Obaj wypadli na zewnątrz i runęli na położoną trzy piętra niżej ulicę. Nicholas, Barak i ja podbiegliśmy do okna. Dziadek i wnuk leżeli martwi na bruku Tomblandu, a pod ich ciałami rozlewała się kałuża krwi. Zewsząd zbiegali się gapie, którzy wodzili wzrokiem od trupów do okna, przez które wyglądaliśmy.

Odwróciłem się do Jane. Wciąż nie ruszyła się z kąta, a jej blada twarz wydawała się równie obojętna i nieobecna jak wtedy, gdy zobaczyłem ją po raz pierwszy w czerwcu.

– Boże drogi… – jęknął Nicholas.

– No i tak straciliśmy ostatniego żywego świadka – mruknął Barak.

– Nie – odezwała się nagle Jane Reynolds.

Odwróciliśmy się w jej stronę, zaskoczeni. Postąpiła o kilka kroków do przodu i dodała cicho:

– Słyszałam, jak przyznał się do wszystkiego. I wiem, co robił mojej córce, Boże, świeć nad jej duszą. Moje małżeństwo było piekłem na ziemi i nie zamierzam teraz niczego ukrywać. Przygotuję zeznanie, które przywróci mojemu zięciowi wolność. – Podniosła obandażowane ręce i uśmiechnęła się ponuro. – Ktoś będzie musiał je za mnie napisać, ale zdołam złożyć pod tym podpis. Z trudem.

Rozdział osiemdziesiąty trzeci

Śmierć Gawena Reynoldsa i Barnabasa Boleyna oznaczała, że przez kilka kolejnych dni musieliśmy czekać na orzeczenie koronera. W związku z tym mogliśmy wyjechać z Norwich dopiero trzeciego września, prawie trzy miesiące po tym, jak przybyliśmy do Norfolk. Gońcy pocztowi wrócili do pracy, więc Barak napisał do Tamasin list, w którym zapewniał ją, że jest cały i zdrowy i że więziono go w obozie buntowników razem ze mną i Nicholasem. Ja napisałem starannie opracowany długi list do sir Thomasa Parry’ego. Opowiedziałem w nim o wydarzeniach ostatnich tygodni, pominąłem jednak rolę Richarda Southwella w sprawie Boleyna – o tym mogłem powiedzieć tylko w rozmowie w cztery oczy. Miałem nadzieję, że list dotrze na miejsce przed nami; wiedziałem, że siódmego września lady Elżbieta skończy szesnaście lat i całe Hatfield będzie żyło związanymi z tym uroczystościami.

Spędzałem dużo czasu z Myszką. Dziewczynka rozkwitała pod opieką Liz Partlett, która łączyła pracowitość z wrodzoną dobrocią. Wiedziałem, że to dość dziwne, by człowiek w moim wieku bawił się z niemowlęciem, przeciągał palcami po podłodze, prowokując dziecko do raczkowania. Co jakiś czas zerkałem wtedy z zakłopotaniem na Liz, ale ta tylko uśmiechała się zachęcająco. Czasami Myszka robiła się marudna, a raz zaczęła żałośnie płakać, jakby tęskniła za mamą. Myślałem, że pęknie mi serce.

Wybierałem się do miasta najrzadziej, jak było to możliwe, ale otrzymywałem na bieżąco wiadomości od Baraka i Nicholasa i słyszałem plotki, którymi dzielono się w gospodzie. Hrabia Warwick zatrzymał się w Norwich na następny tydzień, by przewodniczyć kolejnym procesom i przywrócić w Norfolk porządek. Słyszałem, że doszło do sporu między nim a częścią szlachciców i bogaczy z Norfolk, którzy domagali się więcej egzekucji buntowników, jak miało to miejsce w zachodniej części kraju po stłumieniu powstania. Warwick opowiadał się jednak za tym, by zabijać tylko przywódców, a darować życie szeregowym uczestnikom rebelii. Podobno pytał sarkastycznie oponentów, czy kiedy już powieszą i zetną tysiące chłopów, będą sami chodzić za pługiem. To położyło kres dyskusji, choć i tak codziennie miały miejsce nowe egzekucje.

Mówiono, że podczas bitwy pod Dussindale i późniejszej rzezi zginęły trzy tysiące buntowników, prawie połowa z tych, którzy brali udział w walce, a po stronie Warwicka tylko dwustu żołnierzy. Pamiętałem jednak, jak wyglądały zażarte walki tamtego dnia, byłem więc pewien, że ta liczba jest znacznie większa. W sobotę, ostatniego dnia sierpnia, właściwie nie wychodziłem z gospody, by nie trafić na rynek, gdzie sprzedawano przedmioty odebrane zabitym buntownikom: ubrania, buty, a nawet, jak twierdził Barak, obrączki ściągnięte z palców poległych. Uświadomiłem sobie, że wśród przedmiotów przeznaczonych na sprzedaż może też być obrączka Edith.

Odebrałem od Jane Reynolds pełne zeznanie, złożone w obecności notariusza. Opisała pokrótce życie u boku męża, jego postępowanie wobec służących, które molestował, a czasami gwałcił, podobnie jak własną córkę. Opowiadała o tym w swoim domu na Tomblandzie, beznamiętnym, rzeczowym tonem, nawet wtedy, gdy relacjonowała, jak wnuk rzucił się wraz z jej mężem przez okno. Jej szczupła twarz była blada niczym świeca łojowa. Później notariusz, przy którym z trudem podpisała gotowy dokument, powiedział mi, że jej smutne życie od lat było przedmiotem plotek w Norwich i że wszyscy szczerze jej współczuli. Oczywiście, dodał, nie można było w żaden sposób wtrącać się w pożycie męża i żony.

Zanim pożegnałem się z Jane, powiedziałem jej, że jeszcze się zobaczymy, ponieważ wiedziałem, że będę musiał wrócić do Norwich w związku z dochodzeniem w sprawie śmierci Reynoldsa i Barnabasa. W mieście było jednak jeszcze tyle spraw do załatwienia, że mogło się to odwlec o kilka ładnych miesięcy. Spytałem, czy zamierza pozostać w domu na Tomblandzie.

– A dokąd miałabym pójść? – spytała ponuro. Jej oczy wypełniły się łzami, odwróciła więc szybko głowę i odprawiła mnie machnięciem ręki.

Dzień przed wyjazdem, w łagodny jesienny poranek, poszedłem do sądu w zamku, by oddać zeznania – moje, Baraka, Nicholasa i Jane Reynolds. Musiałem przygotować się wewnętrznie do tych odwiedzin, wiedziałem bowiem, że przy wejściu do zamku zatknięto na palach głowy kilku przywódców powstania, podobnie jak przy ratuszu i bramach miejskich. Lecz i tak omal się nie załamałem, ujrzawszy, że jedna z tych głów należała do Johna Milesa. Wrony wydziobały mu oczy, reszta twarzy pozostała jednak rozpoznawalna. Żuchwa kapitana zwisała bezwładnie, a z uciętej szyi sączyła się jakaś ciecz. Zamknąłem oczy i zacząłem się zastanawiać, jaki los spotkał jego żonę i dzieci w Londynie. Nie mogłem zapanować nad drżeniem rąk, gdy wszedłem do sądu i składałem dokumenty u urzędnika, który nie tak dawno kazał zwolnić Baraka. Zachowywał się tak, jakby widział mnie po raz pierwszy w życiu. Przypuszczałem, że przyczynił się do zaginięcia dokumentu, który odwoływał egzekucję Boleyna, lecz wiedziałem, że nigdy nie uda mi się tego udowodnić, zwłaszcza że prawdopodobnie maczał w tym palce również Southwell.

Gdy oddałem dokumenty, poszedłem się pożegnać z Johnem i Isabellą Boleynami. Oboje byli w jego celi, Boleyn wydawał się silniejszy niż ostatnio, a ślady na jego nadgarstkach niemal całkiem zniknęły; pozostały tylko ledwie widoczne siniaki, podobnie jak na moich rękach. Raz jeszcze podziękował mi wylewnie za wszystko, co dla nich zrobiłem. Isabella, praktyczna jak zawsze, spytała, kiedy moim zdaniem nadejdzie ułaskawienie.

– Prawdopodobnie wkrótce – odparłem. – Gdy tylko kopie zeznań dotrą do lorda protektora. – Uśmiechnąłem się, choć nie przyszło mi to łatwo po tym, co widziałem przy bramie. – Co zrobicie, gdy John wyjdzie już na wolność?

– Sprzedamy Brikewell oraz inne posiadłości i przeniesiemy się do Londynu – powiedział Boleyn. – Mój dom w stolicy jest za duży. Sprzedam go i kupię mniejszy.

– Sprzedasz Brikewell Southwellowi?

Wzruszył bezradnie ramionami.

– To zabezpieczenie pożyczki, którą u niego zaciągnąłem… Jeśli chce połączyć swoje grunty i przeznaczyć je na hodowlę owiec, nie zdołam spłacić go inaczej, jak tylko sprzedając mu ziemię.

– Wyrzuci stamtąd dzierżawców.

– Tak to już bywa – odparł, odwracając wzrok.

Na chwilę w komnacie zapadła niezręczna cisza. Przerwała ją Isabella.

– Nadal planujesz adoptować tę małą dziewczynkę, panie Shardlake?

– Tak. Mamka jedzie z nami do Londynu.

Isabella poklepała się po brzuchu.

– Może, gdy urodzi się nasze dziecko, wpadniecie do nas z wizytą w Londynie? W spokojniejszych czasach.

– Z przyjemnością.

Wymieniłem porozumiewawcze spojrzenia z Boleynem. Obaj wiedzieliśmy, że nigdy nie dojdzie do tej wizyty, bo wszyscy chcieliśmy jak najszybciej zapomnieć o tym, co wydarzyło się w Norfolk. Poza tym nic nas nie łączyło. Rozmawialiśmy jeszcze przez chwilę. Boleyn nie wspomniał ani słowem o bliźniakach, a ja domyślałem się, że już nigdy tego nie zrobi. W końcu pożegnałem się i opuściłem celę.

Wychodziłem właśnie z zamku, przygotowując się w duchu na okropny widok odciętych głów, gdy ktoś mnie zawołał. Odwróciłem się i zobaczyłem Johna Flowerdewa, odzianego podobnie jak ja w czarną togę i trzymającego pod pachą gruby plik dokumentów. Na jego twarzy malował się złowrogi, triumfujący uśmiech. Podszedł do mnie.

– Cóż, komisarzu Flowerdew – zacząłem – widzę, że gdy tylko w Norwich znów zrobiło się bezpiecznie, wrócił pan tu. Mam nadzieję, że pana żona i synowie, od których pan uciekł, mają się dobrze.

Zacisnął usta w gniewnym grymasie.

– Na pewno nie dzięki panu. Wróciłem zaledwie dwa dni temu, ale sporo się już dowiedziałem. Podobno poddał się pan buntownikom i służył Robertowi Kettowi. Powinien się pan cieszyć, że nie badamy zbyt dokładnie zachowania niektórych osób.

– Powinien się pan cieszyć, że uciekł z Wymondham – odparłem.

– Pamiętam ten dzień, gdy powiedziałeś Kettowi, że przyszedłeś odebrać ode mnie pieniądze Boleyna.

– I dobrze, że to zrobiłem. Dzięki temu John Boleyn i jego żona mieli co jeść i przeżyli uwięzienie w zamku, a niedługo on zostanie uwolniony.

Flowerdew ponownie się uśmiechnął i postukał palcem w plik dokumentów.

– Mam teraz na głowie inne sprawy. Idę właśnie do sądu. Dziedzice z Norfolk domagają się odszkodowania za bydło i inne dobra skradzione przez tych przeklętych buntowników: zasypują hrabiego Warwicka podaniami. Otrzymają odszkodowania, w taki czy inny sposób. A ja nieźle na tym zarobię.

– Jesteś potworem – powiedziałem drżącym głosem.

Roześmiał się głośno.

– Ty nazywasz mnie potworem, garbaty wrogu porządku społecznego ustanowionego przez Boga? A właśnie! Robert Kett i jego brat zostaną jutro przeniesieni z zamku do więzienia w ratuszu, a potem do Londynu na proces. Po procesie rozpocznie się dochodzenie w sprawie buntu, będę przy tym, by poświadczyć wartość majątku Roberta Ketta. Oczywiście wszystkie jego dobra przypadną Koronie i kto wie, może przynajmniej częściowo wynagrodzą dziedzicom z Norfolk straty? Nie mogę się już doczekać tego dnia.

Odwróciłem się, zniesmaczony, i odszedłem. Gdy mijałem rząd uciętych głów, ścigał mnie jeszcze chrapliwy śmiech Flowerdewa.

Następnego dnia w łagodny poranek przygotowywaliśmy się w końcu do wyjazdu z Norwich, lecz wcześniej musieliśmy znieść jeszcze jeden ponury widok. Ze stajni przyprowadzono konie, które wypożyczył nam pan Theobald, a gdy mieliśmy już ich dosiadać, zauważyłem, że na rynku jest wyjątkowo dużo żołnierzy. Po chwili dostrzegłem zaprzężony w konie wóz, otoczony przez kolejny oddział żołnierzy z halabardami i zmierzający ku ratuszowi. Na wozie stał Robert Kett, z rękami związanymi za plecami. Był w siermiężnej koszuli, a jego twarz pokrywały siniaki i smugi brudu, patrzył jednak wyzywająco przed siebie, z dumnie uniesioną głową. Zawieziono go do ratusza, przed którym stały szubienice i pale z zatkniętymi głowami, opuszczono tylną klapę wozu, ściągnięto Ketta brutalnie na ziemię i wprowadzono do środka. Słyszałem, jak Liz mówi cicho:

– Niech Bóg ma cię w swojej opiece, kapitanie Kett.

I tak wyjechaliśmy w końcu z Norwich. Liz przywiązała Myszkę do siebie, owijając ją ciasno powijakami. Ojciec Liz był pomocnikiem kowala, umiała więc jeździć konno. Nikt z nas nie odzywał się, dopóki nie opuściliśmy miasta przez bramę Świętego Szczepana. Od zewnątrz przybito na niej kolejny herb z niedźwiedziem przywiązanym do ociosanego pnia, a także rękę i górną część tułowia zabitego buntownika, do których zlatywały się wrony. Opuściliśmy głowy. Kiedy znaleźliśmy się na gościńcu, spojrzałem po raz ostatni na Mousehold Heath, puste i wypalone. Przez moment wydawało mi się, że znów słyszę biednego Simona Scamblera i pieśń, którą śpiewał przy ognisku, gdy iskry strzelały w nocne niebo.

Moje życie się odmienia,

odkąd ujrzały me grzeszne oczy

tę wspaniałą krainę cudów,

bym żył godnie i uczciwie.

Przepadło, pomyślałem. Wszystko przepadło.

Rozdział osiemdziesiąty czwarty

Przyjechaliśmy do Hatfield po południu szóstego września. Panowały tam spokój i cisza; z drzew w ogrodzie zaczynały powoli opadać żółte liście, w oddali krzyczały pawie, ceglane mury rezydencji czerwieniły się pięknie w łagodnym jesiennym słońcu. Kiedy po drodze powiedziałem Liz Partlett, że zamierzam odwiedzić zarządcę lady Elżbiety, który jest moim klientem, zrobiła wielkie oczy ze zdumienia. Podobnie zareagowała na widok pałacu Hatfield. Przy bramie podałem swoje nazwisko i strażnicy posłali po wielkiego Walijczyka, Fowberry’ego. To właśnie on towarzyszył nam podczas podróży z Londynu tamtego deszczowego czerwcowego dnia, który teraz wydawał się odległy o całe wieki. Wpuszczono mnie do środka, lecz Nicholas, Barak i Liz z Myszką musieli zostać przy wartowni. Fowberry przyglądał się ze zdumieniem Liz, dziecku i sztucznej ręce Baraka, a ten odpowiedział mu chłodnym spojrzeniem. Przyniesiono drewnianą podstawkę, dzięki której mogłem wygodnie zsiąść z konia, zesztywniały po długiej podróży. Idąc z Fowberrym do pałacu, otrzepywałem po drodze ubranie z kurzu.

Thomas Parry był w swoim gabinecie. Poprosił, bym usiadł, i poczęstował mnie piwem, a potem wpatrywał się we mnie zza biurka niemal przez minutę, jakbym był jakimś dziwnym zwierzęciem przywiezionym prosto z Indii.

– Dostałem twój list, panie Shardlake – odezwał się w końcu. – Niezwykła historia.

– Nigdy nie przypuszczałem, że sprawy mogą się ułożyć w ten sposób.

– Tak, to zrozumiałe – odparł, unosząc brwi.

– Czy lady Elżbieta też czytała mój list?

– O tak.

– Mam nadzieję, że dobrze się czuje.

– Owszem. Choć jest nieco zirytowana, że nie otrzymała jeszcze prezentu urodzinowego od swojego brata, Jego Wysokości. Powiedziałem jej, że prezent dotrze dziś po południu. Złości ją to tym bardziej, że otrzymała już podarunek od lady Marii. – Uniósł krzaczaste brwi. – Wiesz, co jej przysłała? Książeczkę z modlitwami po łacinie! – Pokręcił głową i roześmiał się, natychmiast jednak spoważniał i spojrzał na mnie badawczo. – Napisałeś, że wezwano cię do Kenninghall do lady Marii tuż przed tym, jak w Norwich rozpoczęło się powstanie.

– Tak. Próbowała dowiedzieć się ode mnie, czy buntownicy opowiadają się za powrotem starej religii. Wtedy nie miałem o tym pojęcia i tak jej odpowiedziałem. – Westchnąłem ciężko. – Był tam sir Richard Southwell… Powinienem ci przekazać, sir Thomasie, kilka ważnych informacji na jego temat, których wolałem nie utrwalać na papierze.

Skłonił wyczekująco głowę, opowiedziałem mu więc o udziale Southwella w zabójstwie Edith Boleyn, ślusarza i jego terminatora. Dodałem, że moim zdaniem z pewnością przekazał pieniądze Robertowi Kettowi, prawdopodobnie w zamian za obietnicę, że ten zostawi w spokoju posiadłości jego i lady Marii.

Parry milczał przez chwilę, pocierając dłonią pulchny podbródek; prawdopodobnie przyswajał sobie te informacje. W końcu westchnął, spojrzał mi ponownie prosto w oczy i oznajmił:

– Muszę to przedyskutować z lady Elżbietą. Natychmiast. Uzgodnimy razem, czy powinniśmy ujawniać choćby część tej historii.

– Ale skoro Southwell był jednym z tych, którzy spiskowali przeciwko jej rodzinie…

– Matthew, w Radzie panuje teraz wielkie zamieszanie – przerwał mi. – Prawie wyrzucono nas ze Szkocji, a po tych okropnych buntach i w związku z wojną z Francją podnoszą się głosy, że książę Somerset nie może być dłużej protektorem. Chyba się domyślasz, kto zajmie jego miejsce.

– Hrabia Warwick?

– Tak, ale Somerset wciąż ma wielu zwolenników. Nie wiem, jak to wszystko się skończy, wyczuwam jednak poważne kłopoty. A lady Elżbieta jak zawsze stara się trzymać z dala od wielkiej polityki. – Odchylił się na oparcie swego krzesła. – Pamiętaj, że Southwell został mianowany przez byłego króla na rezerwowego członka Rady Regencyjnej, więc gdyby któryś z zasiadających w niej obecnie arystokratów zmarł albo musiał ustąpić, on zajmie jego miejsce. I nie zapominaj, że po dwóch miesiącach spędzonych w obozie buntowników, kiedy to doradzałeś Robertowi Kettowi, możesz się czuć bezpiecznie tylko dlatego, że Rada postanowiła przebaczyć tym, których zmuszono siłą do współpracy z powstańcami, nie tylko w Norfolk, ale też w całym kraju. Inaczej nie byłoby komu rządzić na prowincji. – Spojrzał na mnie spod przymrużonych powiek. – Bez względu na to, jak bardzo starałeś się łagodzić wyroki podczas procesów organizowanych przez rebeliantów, mam pewne podejrzenia, że podjąłeś współpracę z Kettem nie całkiem pod przymusem. Nie, nie odpowiadaj, nie chcę wiedzieć o tym nic więcej. Ale jeśli ja żywię takie podejrzenia, to mogą też je powziąć inni. Na przykład Richard Rich, który zajmuje się teraz wieszaniem i ścinaniem buntowników w Essex. – Zmarszczył lekko brwi. – A swoją drogą, słyszałem, że przywiozłeś tu z Norwich jednorękiego mężczyznę i jakąś kobietę, plebejuszy, jak twierdzi Fowberry, a do tego jeszcze niemowlę. Kim są ci ludzie?

– Jednoręki mężczyzna to mój zaufany pracownik, Barak, który, jak wspominałem już w czerwcu, pracował dla Sądu Objazdowego w Norwich. Dziecko to córka mojej dawnej służącej, która przeniosła się z mężem do Norwich. Oboje zginęli podczas powstania. A kobieta jest mamką, którą zatrudniłem do opieki nad dzieckiem. Zamierzam je adoptować.

– Zginęli? Pewnie wspierali buntowników.

– Zostali zamordowani – odpowiedziałem, śmiało spoglądając Parry’emu w oczy.

– Jeśli rzeczywiście chcesz adoptować to dziecko, musisz wymyślić jakąś mniej podejrzaną historię wyjaśniającą jego pochodzenie – powiedział, po czym wstał od biurka. – Przekażę lady Elżbiecie wiadomości dotyczące Southwella. Zostań tutaj.

Wrócił dopiero po godzinie. W tym czasie rozmyślałem o wszystkich, których poznałem minionego lata i którzy zginęli, walcząc w powstaniu, przede wszystkim o biednym Simonie Scamblerze. Zabrałbym go ze sobą do Londynu i znalazł mu jakąś pracę, podobnie jak młodemu Natty’emu. Jak Parry czy ktokolwiek ze znanych mi londyńczyków mogliby zrozumieć rzeczy, które widziałem w Norfolk? Miał jednak rację: musiałem wymyślić jakąś inną historię dotyczącą śmierci Josephine i Edwarda.

Po powrocie Parry wydawał się nieco spokojniejszy.

– Urodzinowy prezent od Jego Wysokości w końcu dotarł. Lady Elżbieta jest w znacznie lepszym nastroju. – Złożył dłonie na obfitym brzuchu i przyjrzał mi się uważnie. – Jeśli chodzi o Southwella, to lady Elżbieta przekaże wszystkie informacje Williamowi Cecilowi i pozostawi je jego osądowi. Choć sama również się nad tym zastanowi.

Westchnąłem w duchu. Wiedziałem, że jeśli sprawa trafi do Cecila, to oprze się o politykę.

– Mam też przesłać do protektora zeznania, które ze sobą przywiozłeś – dodał Parry. – A to oznacza, że ułaskawienie będzie tylko formalnością. – Przyjrzał mi się uważnie. – Lady Elżbieta chce z tobą porozmawiać. Za moment przyjdzie tu po ciebie pani apHarry. Zważaj na słowa, Matthew. I nie wspominaj o planowanej adopcji.

Chwilę później rozległo się pukanie i do komnaty weszła Blanche apHarry. Dygnęła uprzejmie, zachowując jednak obojętną minę.

– Proszę za mną, komisarzu Shardlake – powiedziała.

Elżbieta była w swoim gabinecie; siedziała za biurkiem i coś pisała. Prawdopodobnie w związku z nadchodzącymi urodzinami zamieniła czarne ubrania na jasnoczerwoną suknię z rozcięciami na rękawach, odsłaniającymi żółtą podszewkę. Wyglądała zdrowiej niż w czerwcu i przybrała nieco na wadze. Blanche apHarry zapowiedziała moje przybycie i stanęła obok swej pani, ta jednak, nie podnosząc nawet wzroku, powiedziała:

– Możesz odejść, Blanche. Chciałabym porozmawiać z komisarzem Shardlakiem na osobności.

Blanche zacisnęła lekko usta, lecz po chwili odpowiedziała cicho:

– Jak sobie życzysz, lady Elżbieto.

Kiedy wyszła z komnaty i zamknęła za sobą drzwi, Elżbieta odłożyła pióro i posypała piaskiem dokument. Podniosła na mnie wzrok i uśmiechnęła się lekko. Złożyłem jej głęboki ukłon.

– Przekład Wergiliusza, z łaciny na francuski – rzuciła. – Zawsze to lubiłam. – Wskazała na krzesło. – Proszę usiąść. – Przyjrzała mi się uważniej. – Schudł pan.

– Wiele ostatnio przeżyłem, lady Elżbieto.

– Czytałam pana list i słyszałam tę historię. Więc John Boleyn prawdopodobnie wyjdzie na wolność. W końcu – dodała nieco zjadliwie.

– Tak mi się wydaje.

– Co o nim sądzisz?

– To zwykły dziedzic z prowincji, który uwikłał się w spisek, by zachować swoje ziemie – odparłem po krótkim zastanowieniu.

Przechyliła lekko głowę.

– Czy nie dosłyszałam przypadkiem pogardy w twoim głosie, gdy nazwałeś go zwykłym dziedzicem? Ale przecież przez ostatnie dwa miesiące przestawałeś z buntownikami, prawda? – dodała ostrzejszym tonem.

– Lady Elżbieto, zostałem przez nich pojmany. Tak, pomagałem kapitanowi Ketowi, ale robiłem wszystko, co w mojej mocy, by jego wyroki były sprawiedliwe i zgodne z prawem.

– Jego wyroki – prychnęła. – A kimże on jest, żeby osądzać lepszych od siebie?

Zirytowana, odgarnęła z twarzy kosmyk kasztanowych włosów.

– To już zamknięty rozdział – ośmieliłem się wtrącić.

– Zamknięty!? Tak uważasz? – Podniosła głos do krzyku. – Nie, komisarzu Shardlake, sprawa wcale nie jest zamknięta! Przywiozłeś mi oskarżenia przeciwko sir Richardowi Southwellowi. Być może uznam, że należy je przekazać w ręce Williama Cecila. – Pochyliła się do przodu, wbijając we mnie spojrzenie brązowych oczu. – Mogę być pewna, że on podejmie decyzję, która w żaden sposób mi nie zagrozi. Całkiem możliwe, że postanowi zachować całą sprawę w tajemnicy.

– Zamordowano troje ludzi, lady Elżbieto – odważyłem się znów wtrącić. – To z pewnością kwestia sprawiedliwości. Rozmawialiśmy już na ten temat i doszliśmy wspólnie do wniosku, że sprawiedliwość to coś, do czego wszyscy mają prawo.

Elżbieta walnęła pięścią w stół tak, że podskoczyłem.

– Na miłość boską! – wrzasnęła. – Widzę, że towarzystwo tych zbuntowanych psów poprzewracało ci w głowie, panie Shardlake, zrobiłeś się bezczelny! Właśnie ty, bardziej niż ktokolwiek inny, powinieneś wiedzieć, że sprawiedliwość często jest sługą polityki. Twoim obowiązkiem jest… i zawsze było… chronić moją osobę! A ty, zamiast się tym zajmować, spędzasz połowę lata w obozie wichrzycieli, najgorszego elementu naszego społeczeństwa! Czy pomagając Robertowi Kettowi realizować jego wypaczoną ideę sprawiedliwości, pomyślałeś choć przez moment, jak to się może odbić na moim wizerunku?

W tym momencie i mnie w końcu puściły nerwy.

– A jak sądzisz, lady Elżbieto, dlaczego ci ludzie się zbuntowali? Bo nie mieli innego wyjścia, gdy dotknęła ich niesprawiedliwość ze strony chciwych właścicieli ziemskich i skorumpowanych urzędników! – Zdałem sobie sprawę, że posunąłem się za daleko, dodałem więc ciszej: – I zawsze pamiętałem o tym, by nie robić ani nie mówić nic, co mogłoby ci zaszkodzić, pani.

Jej oczy płonęły gniewem, blada zazwyczaj twarz zrobiła się czerwona, a dłonie zacisnęły się w pięści.

– Na krew Pana, śmiesz otwarcie bronić tych zbrodniarzy w mojej obecności? Myślałam, że pośród tych wszystkich wilków, które mnie tutaj otaczają, ty jesteś jednym z nielicznych, którym mogę ufać, i Bóg mi świadkiem, że dobrze ci płaciłam przez ostatnie dwa lata! – Wstała z krzesła i wrzasnęła: – Ale na tym koniec, ty niewdzięczniku, sługusie zdrajców! Wynocha, zwalniam cię z mojej służby! Precz! – Chwyciła kałamarz stojący na jej biurku i rzuciła nim we mnie. Trafiło w moją pierś, oblewając atramentem moją twarz i togę. – Wynocha!

Ruszyłem pospiesznie do drzwi, omal się nie przewracając, gdy toga zaplątała mi się między nogi. Ukłoniłem się w biegu i wypadłem na zewnątrz.

Zamknąłem za sobą drzwi, stałem przez chwilę w przedsionku i dyszałem ciężko. Potem próbowałem otrzeć twarz, ale tylko pobrudziłem sobie przy tym ręce. Kilka kroków dalej stali Blanche i Parry, którego zapewne zawołała, słysząc krzyki lady Elżbiety. Zza drzwi dobiegł nagle dźwięk, który wzbudził moje niekłamane zdumienie: płacz Elżbiety, głośny, rozpaczliwy szloch. Blanche obrzuciła mnie lodowatym spojrzeniem i weszła do gabinetu, by zająć się swoją panią.

Ku mojemu zdumieniu Parry uśmiechnął się z rozbawieniem.

– Kałamarz, tak?

– Tak. Powiedziałem o kilka słów za dużo. Zwolniła mnie.

Uśmiechnął się ponownie.

– Masz szczęście, że to nie był przycisk do papieru. Jeśli wybrała kałamarz, później pożałuje swoich słów. Poczekaj kilka miesięcy, a wrócisz do jej łask. Znam ją.

– Może już nie chcę służyć lady Elżbiecie – mruknąłem. – Nawet mi nie podziękowała za ocalenie jej krewnego.

Parry uśmiechnął się smutno.

– Nie podobało jej się to, że musi prosić o łaskę. To miało swoje konsekwencje, jeśli rozumiesz, o czym mówię.

– Wątpię, czy zechcę tu wrócić.

Pokręcił głową.

– Nie bądź małostkowy, komisarzu Shardlake. Twoje kontakty z rebeliantami mogą budzić poważne wątpliwości, więc będziesz potrzebował potężnego protektora. I nawet jeśli lady Elżbieta twierdzi, że już ci nie ufa, jest inaczej, a bardzo niewielu ludzi cieszy się jej zaufaniem. Pomyśl o tym. A teraz chodź, spróbujemy jakoś oczyścić cię z atramentu. Ja też dostałem już kilka razy kałamarzem.

Rozdział osiemdziesiąty piąty

I tak w końcu wróciliśmy do Londynu. Dojechaliśmy na miejsce wczesnym popołudniem ósmego września. Przez ostatni etap podróży byłem w fatalnym nastroju. Wciąż wściekły na lady Elżbietę, zbywałem obcesowo pytania Nicholasa i Baraka, którzy chcieli się dowiedzieć, co zaszło w Hatfield. Mimo pomocy Parry’ego na moich palcach i ubraniach pozostały ślady atramentu. Liz Partlett zamknęła się w sobie i unikała rozmów, być może zdenerwowana przyjazdem do Londynu, gdzie przywitały nas makabryczne widoki: głowy i części ciała zatknięte na palach przy bramie. Z pewnością byli to przywódcy buntowników z mniejszych obozów, może z Essex, Sussex czy Kent, Bóg jeden wie.

Wszyscy byliśmy zmęczeni, ja chyba najbardziej, do tego okropnie bolały mnie plecy. Gdy jechaliśmy w dół Cornhill w stronę Cheapside, Nicholas zwrócił się do Liz:

– Wkrótce będziemy w domu. Pan Shardlake ma piękną posiadłość przy Chancery Lane. Poznasz tam jego służące, na pewno się polubicie.

Spojrzałem czule na Myszkę, która spała smacznie w koszu, trzymając palec w buzi.

– Zabieramy ją do domu, w którym mieszkała jej matka – powiedziałem. – Ale najpierw muszę odwiedzić kogoś po drodze. Chcę zajrzeć do mojego przyjaciela, Guya. Nie wiem nawet, czy biedak jeszcze żyje.

I tak skręciliśmy z Cheapside w wąskie alejki prowadzące do dzielnicy aptekarzy. Co jakiś czas naszym oczom ukazywała się Tamiza. Liz nie mogła oderwać wzroku od rzeki, zdumiona jej rozmiarami. W domu Guya panowała cisza. Korzystając z pomocy Nicholasa, zsiadłem z konia i zapukałem do drzwi. Chwilę później usłyszeliśmy powolne kroki i zza drzwi wyjrzał Francis Sybrant; otworzył szeroko oczy na nasz widok.

– Pan Shardlake! Pan Overton! Jack Barak! Och, Bogu dzięki, nie wiedzieliśmy, co się z wami stało. Myśleliśmy, że może zginęliście z rąk buntowników, dopóki dwa dni temu nie przyszedł list Jacka do Tamasin.

Spojrzał na Liz i Myszkę, unosząc brwi w niemym pytaniu.

Liz poczerwieniała, a ja wyjaśniłem pospiesznie:

– To dziecko Josephine, mojej byłej służącej. Niestety, zarówno ona, jak i jej mąż zginęli. To jest pani Partlett, mamka dziewczynki. Powiedz mi, Francisie, jak się czuje doktor Malton?

– Odrobinę lepiej, choć wciąż jest słaby. – Westchnął ciężko. – Nie przyjmuje już pacjentów i wątpię, żeby jeszcze kiedyś to robił.

– A więc żyje, Bogu dzięki.

– Bogu dzięki. – Francis zerknął do wnętrza domu, po czym wyszedł na dwór i dodał cicho: – Jest tu Tamasin. Spędziła z nami dużo czasu tego lata. Och, strasznie się martwiła…

– Gdzie ona jest? – spytał Barak, zeskakując szybko z konia.

– W kuchni…

Barak przeszedł obok nas, wciąż lekko utykając. Widziałem, jak otwierają się drzwi do kuchni, i po chwili dojrzałem Tamasin, która odwróciła się do wyjścia. Na jej twarzy pojawił się najpierw wyraz zdumienia, a potem ogromnej radości. Barak wziął ją w ramiona i zatrzasnął za sobą drzwi.

Nicholas pomógł Liz zejść z konia.

– Przez cały ten czas byliście w Norfolk? – spytał Francis.

– Tak, Francisie – odparłem, uśmiechając się ze zmęczeniem. – To długa historia.

– Chodźcie, proszę, do doktora Maltona, jest w sypialni. Dużo czasu spędza teraz w fotelu, czytając książki, ale może chodzić o lasce. Czasami nawet spaceruje ulicą, choć bardzo go to męczy.

Przeszliśmy z Nicholasem w głąb korytarza. Liz stała niepewnie przy drzwiach, więc Francis zaproponował, by poczekała z dzieckiem w salonie.

Mój stary przyjaciel rzeczywiście siedział na fotelu i czytał. Wciąż był blady, ale wyglądał nieco lepiej niż przed trzema miesiącami. Przez moment wpatrywał się we mnie z niedowierzaniem, po czym wydał z siebie okrzyk radości, wstał i uściskał mnie.

– Matthew, dzięki niebiosom! Gdzieś ty się podziewał? Wiem, że byłeś ranny, korespondowałem z doktorem Belysem, ale potem wybuchło powstanie i przez kilka tygodni nie mieliśmy żadnych wieści, dopóki Tamasin nie dostała listu od Jacka – dokończył drżącym lekko głosem.

Kazałem mu usiąść i opowiedziałem w wielkim skrócie, co się z nami działo. Słuchał z uwagą, po czym odchylił się na oparcie fotela i westchnął.

– Wiedzieliśmy, że wszędzie wybuchają bunty, wydawało się, że cały kraj jest zagrożony. Mówiono, że buntownicy chcą obalić króla i wprowadzić powszechną równość, jak ci zbuntowani niemieccy chłopi dwadzieścia lat temu.

– Nie, Guy. Większość chciała tylko uchronić swoje wioski przed chciwością posiadaczy ziemskich i urzędników. Uwierzyli w obietnice Somerseta, który zapowiadał gruntowne reformy. Czekali na członków komisji do spraw grodzeń gruntów. Ale zamiast nich Somerest przysłał dwie armie.

– Mówiono, że buntownicy chcieli skończyć z angielską mszą i wrócić do rzymskiego obrządku.

– Nie w Norfolk. Nie wiem, co działo się gdzie indziej. Wśród buntowników trafiali się katolicy, ale większość była protestantami, którzy podkreślali swoje poparcie dla zmian religijnych proponowanych przez Somerseta. Niewiele im to pomogło.

Guy westchnął ciężko.

– Wiem, że stracono wielu powstańców w Tyburn. Podobno przy wszystkich bramach wjazdowych do Londynu zatknięto głowy buntowników. Dobrze, że nie mogę wybierać się tak daleko, bo nigdy nie lubiłem takich widoków.

– Więc dobrze, że nie było cię w Norwich, zanim stamtąd wyjechaliśmy. Wszędzie głowy buntowników. I tysiące zabitych podczas bitwy pod Dussindale.

– Biedacy… – Po chwili spytał cicho: – Sprzyjałeś im, prawda?

– Tak. I dostało mi się za to od lady Elżbiety.

Guy milczał.

– Jak się czujesz? – spytałem po chwili.

– Trochę lepiej. Mój czas chyba jeszcze nie nadszedł – dodał z uśmiechem. – Choć wątpię, czy wrócę w pełni do zdrowia. Irytuje mnie, że nie potrafię do końca określić, co mi właściwie dolega. Nie będę już więcej zajmował się medycyną.

– Szkoda – rzuciłem. – Przywiozłem ze sobą dziecko Josephine. – Wyjaśniłem, co stało się z rodzicami Myszki, i przyznałem, że zamierzam ją adoptować. – Może mógłbyś ją obejrzeć – dodałem nieśmiało. – Sprawdzić, czy nic jej nie dolega. Jeśli oczywiście czujesz się na siłach.

Uśmiechnął się.

– Dobrze, skoro to dziecko Josephine… Poproś opiekunkę, żeby je przyniosła.

Wysłałem do Guya Liz z dziewczynką, a sam zająłem jej miejsce w salonie.

– Jak się miewa Guy? – spytał Nicholas.

– Trochę lepiej, ale chyba za dużo czasu spędza, siedząc samotnie w swoim pokoju.

– Pewnie czujesz się tu trochę nieswojo… wiesz… z Tamasin… – dodał Nicholas z wahaniem.

– Tak, ale między nią i Jackiem chyba wszystko dobrze się ułoży. – Drzwi kuchni nadal były zamknięte. Spojrzałem na mojego młodego asystenta. – A ty jak się czujesz?

Podrapał się po głowie.

– Wciąż nie mogę w to wszystko uwierzyć.

– Ja też. Ale wrócę do pracy. Przyłączysz się do mnie?

– Tak – odparł z uśmiechem.

– A co z panną Kenzy?

– Postaram się to jakoś łagodnie załatwić. – Uśmiechnął się smutno. – Chyba nie będzie zbyt rozczarowana. Nie jest kobietą dla mnie. Teraz już to wiem.

Skinąłem głową, po czym podszedłem do drzwi i wyjrzałem na zewnątrz. Kuchnia wciąż była zamknięta, słyszałem jednak głosy dobiegające ze środka. Byłem ciekawy, co Barak powiedział Tamasin o swoim udziale w powstaniu – zapewne nie całą prawdę, co wydawało mi się rozsądne. Miałem jednak nadzieję, że oboje zrozumieją teraz, jak bardzo są sobie potrzebni. Zamknąłem z powrotem drzwi salonu.

Chwilę później Francis zawołał mnie z powrotem do Guya. Tym razem towarzyszył mi Nicholas. Guy trzymał czule Myszkę w słabowitych rękach. Wzruszyłem się, gdy dziewczynka wyciągnęła do mnie ręce i uśmiechnęła się.

– To zdrowe, wesołe dziecko, a jej mamce należą się wyrazy uznania. Może powinna zostać na stałe opiekunką małej.

– Owszem – przyznałem. – Też mi się tak wydaje.

Uśmiechnąłem się do Liz, a ta odpowiedziała cicho:

– Dziękuję, panie.

W korytarzu rozległy się kroki. Odwróciłem się. W drzwiach stali Barak i Tamasin, tuląc się do siebie. Na jej urodziwej twarzy pojawiły się nowe zmarszczki, ale wyglądała na szczęśliwą. Na widok Liz i Myszki złagodniała jeszcze bardziej. Włosy dziewczynki miały dokładnie taki sam kolor jak włosy Tamasin.

– Więc to jest córeczka biednej Josephine. – Żona Baraka westchnęła. – Śliczna.

Podeszła bliżej i pogłaskała niemowlę po głowie.

– I w świetnej formie – dodał Guy. – Dzięki pomocy pana Shardlake’a i opiece pani Partlett.

Tamasin odwróciła się w moją stronę i po raz pierwszy od trzech lat odezwała się do mnie uprzejmym tonem:

– Jack mówi, że zamierzasz ją, panie, adoptować, tak?

– Tak.

Wzięła głęboki oddech.

– Mamy trochę ubranek po George’u i Matty. Prześlę je do twojego domu. Jack opowiadał mi, jak wszyscy wpadliście w ręce buntowników i musieliście dla nich pracować. Mówi, że wiele ci zawdzięcza.

Barak ukradkiem puścił do mnie oko. Było mi trochę wstyd, bo gdyby nie towarzyszył mi tamtego dnia w drodze do Wymondham, nie zostałby pojmany przez rebeliantów. Chociaż był wtedy w takim nastroju, że pewnie i tak dołączyłby do powstania.

– Tamasin – zacząłem łagodnie – zawsze rozumiałem, dlaczego nie chcesz ze mną rozmawiać po tym, jak Jack stracił przeze mnie rękę. Ale gdybyś zechciała mi przebaczyć i gdybyśmy znów mogli zostać przyjaciółmi, byłbym najszczęśliwszym człowiekiem w Londynie.

Wbiła we mnie spojrzenie chabrowych oczu i skinęła głową.

– Przebaczam. – Przełknęła głośno ślinę. – Dopiero gdy się boisz, że możesz stracić kogoś bliskiego, uświadamiasz sobie, jak wiele znaczy dla ciebie ten człowiek. – Podeszła bliżej i uściskała mnie.

Guy rozpromienił się na ten widok.

Liz, która oczywiście nie miała pojęcia, o co w tym wszystkim chodzi, powiedziała cicho:

– Jeśli pozwolicie, przejdę do innego pokoju. To pora karmienia Myszki.

Rozdział osiemdziesiąty szósty

Srebrna zastawa lśniła w blasku świec z pszczelego wosku ustawionych na stole. Znów brałem udział w wystawnej kolacji w domu mojego przyjaciela Philipa Coleswyna. Pośrodku blatu stał półmisek z kuropatwami, otoczony świeżymi owocami i warzywami, jakie można było zdobyć po wyjątkowo kiepskich zbiorach. Tym razem, całkiem inaczej niż podczas mojej ostatniej – czerwcowej – wizyty u Coleswynów, okna były szczelnie zamknięte, a w kominku płonął ogień. Październik zbliżał się do końca; od powrotu z Norwich mijało już półtora miesiąca.

Przy stole zasiadali jednak ci sami ludzie co wtedy: ja, Philip Coleswyn, jego żona Ethelreda i zrzędliwa stara matka, nasz kolega po fachu, adwokat Edward Kenzy, jego snobistyczna żona Laura, ich córka Beatrice i Nicholas.

Kolację przygotowano właśnie po to, by zbliżyć do siebie tych dwoje młodych ludzi. Tydzień wcześniej Philip odwiedził mnie w kancelarii, gdzie próbowałem nadrobić zaległości w sprawach, którymi nie zajmowałem się przez letnie miesiące, a jednocześnie zastanawiałem się, gdzie znaleźć pracę, bo po ostatnim spotkaniu z lady Elżbietą strumień pieniędzy, które od niej otrzymywałem, nagle wysechł. Postanowiłem poprosić Baraka, by spróbował znaleźć dla mnie jakieś zlecenia wśród swoich klientów. Teraz, gdy Tamasin mi przebaczyła, mógł to zrobić otwarcie.

Philip wydawał się zmartwiony, gdy przyszedł do mnie z wizytą, podobnie jak wielu ludzi w tamtym okresie. Walka o władzę pomiędzy protektorem Somersetem i hrabią Warwickiem mogła się w każdej chwili zamienić w kolejny konflikt militarny. Na szczęście w końcu Somerset sam zrezygnował z urzędu. Philip nie przyszedł jednak do mnie, by rozmawiać o polityce, lecz o Nicholasie i Beatrice.

Rozsiadł się w moim biurze, pogładził się po długiej jedwabistej brodzie i zaczął z pewnym zakłopotaniem:

– Przepraszam, że cię niepokoję, Matthew, ale Edward Kenzy poprosił, bym z tobą porozmawiał. Powiedział, że od waszego powrotu jego żona nie daje mu spokoju, ujada mu nad uchem jak wściekły terier. Widziałeś się z nim?

– Nie, od powrotu z Norwich większość czasu spędzam tutaj, próbuję nadrobić zaległości. – I zapomnieć, dodałem w myślach.

– Cóż… – Philip westchnął – żona i córka Kenzy’ego są bardzo zaniepokojone tym, że Nicholas wciąż się z nimi nie skontaktował. Beatrice wysłała do niego latem list, w którym pytała o wieści, ale nie odpisał. – Mój gość odchrząknął z zakłopotaniem. – Kenzy uważa, a ja muszę się z nim zgodzić, że biorąc pod uwagę, co do niedawna ich łączyło, Nicholas zachowuje się niegrzecznie. Proponuje, żebym zaprosił was na kolację, tak żeby młodzi mogli się spotkać i wszystko sobie wyjaśnić.

– Masz rację – przyznałem. – Ale Nicholas… Staram się, żeby przez cały czas miał jakieś zajęcie, bo bardzo go poruszyło to, co wydarzyło się w Norfolk. Poza tym, nim jeszcze tam wyjechaliśmy, odniosłem wrażenie, że to on jest bardziej zainteresowany Beatrice niż ona nim.

Philip uśmiechnął się pod nosem.

– Być może nieobecność wybranka sprawia, że uczucie krzepnie. A matka Beatrice wciąż wiąże z nim duże nadzieje. To ona czuwa nad tym, by wszystko odbywało się zgodnie z konwenansami.

– Powinienem cię ostrzec, że Nicholas bardzo się zmienił. Stał się… hm… melancholijny.

– Podobnie jak ty. – Philip spojrzał na mnie z powagą. – Ludzie mówią, że schudłeś i że wydajesz się dziwnie ponury.

– Widzieliśmy straszne rzeczy. Głęboko mnie poruszyły, ale Nicholasa jeszcze bardziej. Szczerze mówiąc, chyba niemal zapomniał o Beatrice. Ale masz rację. Dziewczyna zasługuje na to, by poznać sytuację. Kiedy chciałbyś wydać tę kolację?

– Może dwudziestego pierwszego?

– Porozmawiam z Nicholasem.

– Dziękuję.

– Nie, to ja dziękuję tobie, Philipie. Jeśli dobrze pamiętam, na ostatnim spotkaniu pojawiło się między nami zbyt dużo różnic dotyczących religii, by można było je uznać za udane. Cieszę się, że chcesz je powtórzyć.

– Myślę, że tym razem rozmowa będzie raczej dotyczyła walki politycznej między lordem protektorem i hrabią Warwickiem. I chyba wszyscy się zgodzą, że Somerset musiał odejść, dla dobra Korony.

– No właśnie, masz jakieś nowe wieści w tej kwestii?

– Somerset trafi dziś do Tower. Warwick wygrał. – Philip pokręcił głową. – To surowy człowiek. Biedocie nie będzie łatwo pod jego rządami. Ale lepsze to niż wojna domowa, którą wielu przepowiadało.

– Biedota nie ma też za co dziękować Somersetowi. Podobno podczas tłumienia buntów w całym kraju zginęło jedenaście tysięcy ludzi.

Philip westchnął ciężko.

– Czy ktoś pamięta taki rok jak ten?

– Ja nie.

Gdy wyszedł, siedziałem nieruchomo, patrząc za okno, gdzie bruk dziedzińca Lincoln’s Inn pokryty był warstwą jesiennych liści. Przypomniałem sobie, jak tuż po bitwie pod Dussindale hrabia Warwick dał mi do zrozumienia, że te trudne, pełne zamieszania dni być może nie dobiegły jeszcze końca. I rzeczywiście, przez cały wrzesień pojawiały się plotki, że większość Rady chce zmiany lorda protektora. Na początku października Somerset wydał oświadczenie, w którym prosił poddanych, by udali się do Hampton Court, gdzie zabrał młodego króla, gotów do bitwy. Z pomocą pospieszyło mu około sześć tysięcy osób, głównie biednych londyńczyków; to niewiarygodne, że nawet po Dussindale niektórzy wciąż uważali go za przyjaciela ubogich. Większość z nich nie miała jednak ani przyzwoitej broni, ani doświadczenia, podczas gdy lordowie Russell i Herbert, dowódcy armii skierowanych przeciwko buntownikom na zachodzie kraju, wracając ze swoimi oddziałami do Londynu, zapowiedzieli, że poprą Warwicka. Somerset przeniósł Edwarda do Windsoru, a kiedy dotarło do niego, że z pewnością nie wygra, dziewiątego października się poddał. Zniesiono protektorat i władza wróciła do Rady Regencyjnej, choć nikt nie wątpił, że to Warwick będzie jej przywódcą. Kilka dni później widziałem, jak król Edward przejeżdża przez Londyn, witany radośnie przez tłumy poddanych. Młody władca do niedawna był pionkiem w rękach wuja. Zauważyłem, że choć wyraźnie urósł, a jego twarz zaczęła nabierać pełniejszych kształtów, w oczach młodzieńca malował się strach, którego z pewnością doświadczał przez ostatni miesiąc.

Po rozmowie z Philipem poszedłem zobaczyć się z Nicholasem. Miał swoje biuro i właśnie czytał jakieś zeznania. Nie wyglądał dobrze; jego rude włosy były nieuczesane, twarz miał wychudzoną, co uwydatniało jego długi nos, a pod oczami malowały się ciemne kręgi. Powiedziałem mu o wizycie Philipa.

Odłożył zeznanie i spojrzał na mnie.

– Ma rację, byłem niegrzeczny. Choć, jak już mówiłem, Beatrice nie jest dla mnie. – Westchnął głęboko. – Ale kto jest?

– Znajdziesz odpowiednią kobietę.

Pokręcił głową.

– Ostatnio dużo myślałem o swojej rodzinie, o tym, jak mnie wydziedziczyli, gdy nie chciałem ożenić się z dziewczyną, której nie kochałem i która nie kochała mnie.

– To było okrutne, Nicholasie, ale skończyło się trzy lata temu.

Wstał od biurka.

– Jedyne, co mi wtedy zostało, to status szlachcica, który nie ma pensa przy duszy, ale odebrał przynajmniej staranne wychowanie i wykształcenie – powiedział. – Ale teraz już wiem, że nie jestem prawdziwym szlachcicem – dodał smutno. – Choć nie jestem również człowiekiem z gminu. Kim więc jestem?

Przeszedłem przez pokój i położyłem dłonie na jego ramionach.

– Prawnikiem, Nicholasie, i to całkiem niezłym. Na razie niech ci to wystarczy. Wspomnienia z Norfolk są jeszcze świeże, wiem, i nigdy nie znikną z naszej pamięci, ale z czasem wyblakną i stracą na sile, jeśli na to pozwolisz. I przetnij ten węzeł, który łączy cię z Beatrice, najłagodniej, jak tylko potrafisz.

– Dziękuję – odparł, ściskając moją dłoń.

– I na miłość boską, ogarnij się trochę – dodałem z uśmiechem. – Ostrzyż się i ogol.

Gości usadzono tak, by Beatrice i Nicholas znaleźli się naprzeciwko siebie. Philip siedział u szczytu stołu, jego żona Ethelreda po przeciwnej stronie, podczas gdy ja zająłem miejsce między Beatrice i jej matką Laurą. To oznaczało, że naprzeciwko znów miałem starą Margaret Coleswyn i Edwarda Kenzy’ego.

Kolacja zaczęła się spokojnie; komentarze ograniczały się jedynie do komplementów dotyczących jedzenia. Beatrice i Nicholas mówili niewiele; dziewczyna wcale nie pytała go o pobyt w Norwich.

– Żałuję, że nie mogłem pisać listów, gdy przebywałem poza Londynem – powiedział w końcu Nicholas. – Okoliczności były bardzo trudne.

– Wróciłeś ponad miesiąc temu.

– Przepraszam, że się nie odezwałem.

Stara Margaret Coleswyn, jak zwykle w czarnej sukni i staromodnym kanciastym czepcu, chyba nie zdawała sobie sprawy, co jest właściwie celem tej kolacji, zwróciła się bowiem do Beatrice:

– Nie powinnaś zadręczać panicza Nicholasa, moja droga. Ileż on musiał wycierpieć, siedząc w niewoli u tych bezbożnych buntowników przez tyle tygodni. Spójrz na niego. Widzisz chyba, że jest cieniem samego siebie?

Beatrice pochyliła się nad talerzem.

Spojrzałem na matkę kolegi. Pomimo różnicy pochodzenia przypominała mi ciotkę Simona Scamblera. Po Dussindale nawet nie próbowałem jej odszukać i poinformować, jaki los spotkał jej siostrzeńca. Byłem pewien, że byłaby oburzona jego zachowaniem wobec herolda. Gdy już pomyślałem o Scamblerze, nie mogłem dłużej utrzymać języka za zębami.

– Buntownicy z Norfolk nie byli bezbożni. W obozie stale odprawiano modły.

Spojrzała na mnie z oburzeniem.

– Więc ich kapłani nie byli prawdziwymi sługami bożymi, bo czyż nasz Zbawiciel nie powiedział Oddajcie cesarzowi, co należy do cesarza, a Bogu to, co należy do Boga*? Ujmuje się pan za buntownikami, panie Shardlake?

Edward Kenzy rzucił mi ostrzegawcze spojrzenie i pochylił się ku staruszce.

– Wie pani, ile słów jest w Biblii, pani Coleswyn?

Spojrzała na niego ze zdumieniem.

– A co to ma do rzeczy?

– Ponad siedemset osiemdziesiąt tysięcy. A wiele sformułowań przeczy sobie nawzajem albo wymaga uczonej interpretacji. Niestety, w dzisiejszych czasach ludzie wybierają sobie te cytaty, które im pasują.

– Pan Kalwin jest uczonym człowiekiem – rzuciła Margaret. – I powiedział, że jeśli chodzi o biedotę, to należy trzymać ją krótko.

Kenzy westchnął ciężko.

– Ach tak, pan Kalwin. Ostatnio słyszymy o nim coraz częściej.

– To lepszy i mądrzejszy uczony niż pańscy papistyczni kapłani – warknęła.

– Mamo, wystarczy – wtrącił Philip. – Postarajmy się jeść w zgodzie i spokoju.

Stara kobieta wydęła usta, zajęła się jedzeniem i tylko mamrotała pod nosem, że należałoby przywrócić palenie na stosach.

– Słyszałam, że młodszy syn hrabiego Warwicka, Robert Dudley, ma poślubić pannę z Norfolk, Amy Robsart – oznajmiła Laura Kenzy pogodnym tonem. – Podobno poznali się w majątku Robsartów po tym, jak Robert walczył w wielkiej bitwie przeciwko buntownikom.

– Ożeń się młodo, a potem pożałujesz – mruknął jej mąż.

– My pobraliśmy się młodo.

– Oczywiście zdarzają się wyjątki – powiedział Edward z powagą, po czym zwrócił się do mnie: – Słyszał pan, panie Shardlake, że sir Richard Southwell ma kłopoty?

Spojrzałem na niego z zainteresowaniem.

– Nie, nie słyszałem. Wiem tylko, że po odejściu Somerseta został pełnoprawnym członkiem Rady Regencyjnej.

– Podobno oskarżono go, że przekazał buntownikom ogromną sumę, pięćset funtów, z pieniędzy Korony. Słyszał pan coś o tym, kiedy więziono pana w obozie buntowników?

– Nie – skłamałem, choć serce podskoczyło mi w piersiach. Więc lady Elżbieta poinformowała jednak o wszystkim Cecila, a ten postanowił działać.

– A co z tym człowiekiem oskarżonym o morderstwo, którego mieliście bronić z Nicholasem? – spytał Philip.

– Został ułaskawiony pod koniec września.

Beatrice spojrzała na Nicholasa.

– Więc przynajmniej z tego wyjazdu była jakaś korzyść – rzuciła.

– Tak, na to wygląda – odparł, po czym znów umilkł.

– Jak się miewa ta mała dziewczynka, którą przywiozłeś z Norwich, Matthew? – spytał mnie Philip.

– Och, rozkwita pod okiem swojej opiekunki – odparłem z uśmiechem. – Moje podanie o adopcję czeka w sądzie na rozstrzygnięcie.

– Czy nie jest to córka pana byłej służącej? – spytała Laura Kenzy z dezaprobatą.

Spojrzałem na nią wymownie.

– To dziecko, pani, pozostawione na tym świecie bez rodziny i przyjaciół.

– Przynajmniej otrzyma dobre wychowanie. Kto wie, może kiedyś wyjdzie za szlachcica?

Zerknęła na Beatrice i Nicholasa, którzy jedli w milczeniu.

I tak wyglądała cała reszta kolacji, równie krępującej jak poprzednia. Rozmowa zeszła na inflację, która po kiepskich zbiorach jeszcze przybrała na sile; zastanawiano się też, czy Warwick zostanie przywódcą Rady. Edward Kenzy na to liczył. Miał nadzieję, że hrabia będzie rządził krajem twardą ręką i zakończy wojny z Francją i Szkocją. Z tym przynajmniej mogłem się zgodzić.

I tym razem kolacja zakończyła się wcześnie. Służący przynieśli nasze ubrania. Kiedy wstaliśmy od stołu, Nicholas zwrócił się do Beatrice:

– Możemy zamienić kilka słów na osobności, panno Beatrice?

Skinęła głową i oboje wyszli z komnaty. Czekaliśmy na nich w korytarzu, zakłopotani. Edward Kenzy podszedł do mnie i powiedział cicho:

– Myślę, że to będzie koniec ich związku.

– Też tak sądzę. Przykro mi.

– Moja żona jest wściekła. Uważa, że młody Overton źle potraktował naszą córkę i niepotrzebnie robił jej nadzieję. – Zamilkł na moment i obdarzył mnie przenikliwym spojrzeniem. – Chłopak wygląda jak śmierć, a pan niewiele lepiej, kolego. Co się właściwie stało tam, w Norfolk?

Spojrzałem mu prosto w oczy.

– Dussindale. Rzeź, jakiej nigdy dotąd nie widziałem, a potem niezliczone egzekucje.

– A czegóż innego mogli się spodziewać? – Kenzy westchnął.

– Protektor wiele obiecał tym ludziom, mówił o radykalnych zmianach i komisjach do spraw grodzeń gruntów. Buntownicy chcieli pomóc… no dobrze, wesprzeć siłą… członków komisji w egzekwowaniu tego, co w sumie było zgodne z prawem.

Pokręcił głową.

– Stawiając pod sądem ludzi szlachetnie urodzonych i wtrącając ich do więzienia? Naprawdę wierzyli, że lord protektor i Rada pozwolą im współrządzić krajem? To tak, jakby pozwolono stopie rządzić głową.

– Myślę, że wierzyli. Przynajmniej na początku.

– Więc zapomnieli, że na coś takiego nie można i nie wolno pozwolić. – Westchnął ponownie. – Ale być może, jeśli rzeczywiście byli lojalni wobec Korony i protektora, całą tę historię można uznać za straszliwe nieporozumienie wywołane przez ludzi zbyt zacofanych, by zrozumieć, że nie da się zmienić porządku społecznego.

– Nie – rzuciłem. – Protektor oferował im naprawdę wiele, podczas gdy arcybiskup Cranmer i biskupi reformatorzy mówili o Anglii jako o chorym organizmie, który potrzebuje leczenia. Owszem, gdy wybuchły już powstania, protektor kazał rozwiązać obozy, ale obiecywał jednocześnie reformy i zmiany w lokalnych władzach. – Spojrzałem na niego gniewnie. – A w końcu przysłał na Mousehold Heath herolda, który kazał buntownikom wracać do domu, groził im i obrażał ich, niczego nie oferując. To nie było żadne nieporozumienie, tylko zdrada. Jak mówili później ludzie w obozie, początkowo obiecano im wiele, a potem przysłano im tylko sznury i stryczki.

– Uważaj, komu mówisz takie rzeczy, kolego.

– Będę uważał.

Pożegnałem się uprzejmie i wyszedłem. Dym z licznych świec sprawił, że we wnętrzu domu zrobiło się duszno. Przystanąłem na zewnątrz i wciągnąłem w płuca haust świeżego powietrza. Nagle usłyszałem w pobliżu kobiecy płacz. Obok domu znajdowała się furtka prowadząca do ogrodu. Otworzyłem ją cicho. W ogrodzie na ławce siedziała Beatrice Kenzy.

– Panno Beatrice – zwróciłem się do niej się łagodnie.

Gniewnym gestem otarła twarz.

– Czego pan chce?

– Tylko pomóc, jeśli zdołam.

Spojrzała na mnie wyzywająco.

– Nigdy mnie pan nie lubił, prawda?

Usiadłem obok niej.

– Miałem wrażenie, że manipulujesz Nicholasem niczym marionetką, bez wątpienia za namową matki, której wydawało się pewnie, że mam Bóg wie jakie znajomości w wyższych sferach.

Myślałem, że to ją rozgniewa, lecz roześmiała się nerwowo.

– Masz rację, panie. Od dziecka uczyła mnie różnych kobiecych sztuczek, żebym mogła usidlić jakiegoś bogatego młodzieńca i wyjść za niego za mąż. Nie kochałam Nicholasa, ale bardzo go lubiłam i myślałam, że może się okazać dobrym mężem. Kiedy powiedział mi dzisiaj, że jego uczucia wobec mnie się zmieniły, bardzo mnie to poruszyło, choć już wcześniej domyślałam się prawdy. Czułam się tak, jakbym została pokonana. Czy to nie głupie?

– Nie wiem.

Spojrzała na mnie i odezwała się z siłą i swobodą, o jakie nigdy bym jej nie podejrzewał:

– Nie, mężczyźni nigdy nie rozumieją, co znaczy być dobrze urodzoną panną, wychowaną tak, by nie myślała o niczym innym prócz ubrań i fryzur, by umiała jedynie kokietować i kusić, prowokować i udawać niewiniątko jednocześnie. Jestem w tym dobra, bo odebrałam doskonałe wykształcenie w tym zakresie. Moja matka uważa, że nic innego nie ma na tym świecie znaczenia.

– Ale ty wiesz, że to nieprawda.

– Tak, to wszystko jest takie… sztuczne.

– Przepraszam, że źle cię oceniłem. – Westchnąłem.

Pokręciła głową.

– Mama wkrótce znajdzie mi jakiegoś nowego kandydata. A ja podporządkuję się jej planom, bo sam chyba widziałeś, panie, że to ona trzęsie tą rodziną. Ojca niewiele to obchodzi, chce mieć tylko święty spokój.

– Mogłabyś się jej sprzeciwić.

– Zaczęłaby się wściekać i wrzeszczeć na mnie.

– Więc ty też mogłabyś się wściekać i złościć, powiedzieć wprost, że sama chcesz dokonywać życiowych wyborów. Wtedy ojciec nie mógłby się rozkoszować ukochanym świętym spokojem i być może nawet stanąłby po twojej stronie.

Uśmiechnęła się przez łzy.

– To nie byłoby takie łatwe. Ale dziękuję.

Usłyszeliśmy trzask otwieranego okna, a potem melodyjny głos Laury Kenzy.

– Beatrice, jesteś tam?! Czas wracać!

Dziewczyna wstała, westchnęła i z nisko opuszczoną głową ruszyła ciężkim krokiem do tylnych drzwi domu. Przy wejściu odwróciła się jeszcze i powiedziała:

– Wiem, panie, że adoptujesz małą dziewczynkę. Błagam cię, nie wychowaj jej tak, jak wychowano mnie.

– Mogę ci to obiecać.

* Mt 22,21.

Epilog

7 grudnia 1549

Stałem przy oknie mojego gabinetu i patrzyłem na wirujące płatki śniegu. Zaczęło padać wczesnym popołudniem; chmury nadciągnęły wraz z silnym wiatrem. Teraz gruba warstwa białego puchu przykrywała ścieżkę przed moim domem i Chancery Lane. Patrzyłem za okno i myślałem o Robercie Ketcie. Tego ranka w Norwich odbyła się jego egzekucja. Obwiązano go łańcuchami, wyciągnięto na szczyt zamku w Norwich i tam powieszono. Ciało pozostawiono na górze i miało tam wisieć do czasu, aż zgnije. Jego brata Williama stracono w podobny sposób, wieszając go na wieży kościoła w Wymondham.

Po obiedzie Barak i Tamasin przyprowadzili swoje dzieci – czteroletniego syna i dwuletnią córeczkę – z wizytą do Myszki, radosnego, pełnego życia malucha, który w wieku dziewięciu miesięcy raczkował po całym domu, brał do ręki wszystko, czego udało mu się dosięgnąć, i próbował wkładać do buzi różne niebezpieczne przedmioty, choć czujna Liz Partlett nigdy do tego nie dopuszczała.

W pewnym momencie Barak wziął mnie na bok i powiedział:

– Pomyślałem, że dobrze będzie się dziś spotkać. Wiem, co to za dzień.

– Dziękuję – odpowiedziałem cicho.

Na pozór wydawał się znacznie mniej poruszony wydarzeniami w Norfolk niż Nicholas czy ja, ale czasami dostrzegałem w jego oczach nieugaszony gniew.

Postanowiłem zmienić temat.

– Udało ci się znaleźć jakieś nowe sprawy dla mnie i Nicka? Wprawdzie mamy dość pracy, żeby zarobić na utrzymanie: ten oprotestowany testament, który dostaliśmy od ciebie, obejmuje roszczenia aż kilkunastu członków rodziny, a Edward Kenzy przekazał nam w zeszłym tygodniu dużą sprawę związaną z prawem własności. Przyznam, że mnie zaskoczył, ale to naprawdę miło z jego strony. Skoro jednak nie dostaję już zleceń od lady Elżbiety, moglibyśmy zająć się czymś jeszcze.

Barak uśmiechnął się szelmowsko.

– Masz może na myśli jakieś porządne krwawe morderstwo?

– Akurat bez tego mogę się spokojnie obejść.

– Jak sobie radzi nasz rudzielec?

– Ciągle rozmyśla i rozpamiętuje. Dlatego chciałbym dać mu jeszcze więcej pracy. Tak czy inaczej, jest z nim trochę lepiej po tym, jak rozmówił się z Beatrice Kenzy.

– Zobaczę, co da się zrobić. Odkąd Warwick na dobre przejął rządy, ludzie mówią o nowych przedsięwzięciach handlowych i niektórzy na pewno będą potrzebować prawników.

– Doskonale.

Gdy śnieg zaczął padać mocniej, wrócili do domu, a ja przeszedłem do gabinetu, by oddać się rozmyślaniom.

Nie śledziłem wielkiego pokazowego procesu Roberta i Williama Kettów, który odbył się pod koniec listopada: byłoby to nieroztropne. Słyszałem jednak, że obaj przyznali się do całej listy zarzutów, które odczytano im w sądzie. Najpierw skazano ich na powieszenie, włóczenie końmi i ćwiartowanie w Tyburn, wkrótce jednak uznano, że powinni umrzeć w Norfolk, co bez wątpienia miało być przestrogą dla wszystkich, którym marzył się kolejny bunt. Myślałem o tym, jak Robert Kett, mężczyzna dobiegający sześćdziesiątki, zostaje wciągnięty na oszałamiającą wysokość dachu zamku, gdzie targa nim porywisty lodowaty wiatr. Z niesmakiem przypomniałem sobie Johna Flowerdewa, który nie mógł się doczekać, kiedy złoży zeznania w sprawie o przejęcie majątku Kettów.

Z rozmyślań wyrwało mnie ciche pukanie. Do gabinetu weszła Liz, niosąc na rękach Myszkę, która po porannych szaleństwach zapadła w głęboki sen. Opiekunka uśmiechnęła się do mnie łagodnie.

– Pomyślałam, że może zechce pan ją chwilę potrzymać.

Spojrzałem w jasne niebieskie oczy Liz i zrozumiałem, że ona również wie, co to za dzień. Nie rozmawialiśmy dotąd o udziale jej męża w powstaniu ani o tym, jaką ja odegrałem w tym rolę, domyślała się jednak, co czuję.

– Dziękuję ci, Liz – powiedziałem cicho. – Bardzo chętnie ją wezmę. To miłe z twojej strony.

– Wiedziałam, że to będzie dla pana trudny dzień – odezwała się z wahaniem.

Gdy podawała mi śpiące dziecko, nasze dłonie zetknęły się na moment i nagle zapragnąłem uścisnąć mocno jej miękkie, ciepłe ciało.

Zaczerwieniła się i opuściła głowę. Przez chwilę stała w bezruchu i w końcu, nie doczekawszy się żadnego gestu z mojej strony, dygnęła i wyszła z pokoju.

Przytuliłem Myszkę; czułem, jak jej pierś delikatnie unosi się i opada. Robiła się coraz cięższa. Ogień płonący w kominku ogrzewał większość gabinetu, wróciłem jednak do okna, od którego ciągnął lodowaty ziąb, i ponownie spojrzałem na śnieg, opadający ku ziemi grubymi białymi płatkami, podnoszonymi co jakiś czas przez wiejący ze wschodu wiatr. Taki sam śnieg padał teraz zapewne na Mousehold Heath, okrywał wypalone pozostałości wielkiego obozu, nagie gałęzie Dębu Reformacji i masowe groby skrywające szczątki tysięcy dzielnych ludzi – starego Hectora Johnsona, Natty’ego, Petera Bone’a, Toby’ego, Simona Scamblera. Przytuliłem mocniej Myszkę, lecz ciepło jej maleńkiego ciała niewiele mogło zdziałać w obliczu dojmującego bezlitosnego zimna.

Podziękowania

Przede wszystkim ogromne podziękowania należą się mojemu znakomitemu agentowi, Antony’emu Toppingowi, za nieocenioną pomoc, dzięki której Serce Anglii zostało opublikowane. Dziękuję redaktorce, Marii Rejt z Mantle, Marian Reid, Liz Cowen, Josie Humber, Kate Tolley i Philippie McEwan z Pan Macmillan oraz amerykańskiemu redaktorowi Joshui Kendallowi i agentce Jennifer Weltz.

Roz Brody, Mike Holmes, Jan King i William Shaw znów opatrzyli mój tekst cennymi komentarzami. Dziękuję pięknie Roz, która towarzyszyła mi podczas podróży do Norwich, gdy nie byłem w najlepszym zdrowiu.

Jestem bardzo wdzięczny moim przyjaciołom z Norwich – Colinowi Howeyowi, Leo R. Jary’emu, Adrianowi i Anne Hoare’om oraz doktorowi Mattowi Woodcockowi – za pouczające dyskusje o roku 1549. Dziękuję doktorowi Clive’owi Wilkinsowi-Jonesowi za rady w kwestii źródeł. Colin Howey oraz szef cechu kamieniarzy z Norwich, Stephen Critchley, rozmawiali ze mną o średniowiecznym cechu, który przywrócili do życia i który stale, i zasłużenie, rośnie w siłę – dziękuję, że przyjęliście mnie jako terminatora!

Jestem również wdzięczny tym, którzy pokazali mi miejsca opisywane w książce: Andrian i Anne Hoare oprowadzili mnie po Wymondham; Will Stewart, zarządca Mousehold Heath, pokazał mi to, co zostało po obozie. Towarzystwo Kett’s Heights z ogromnym zaangażowaniem odrestaurowuje Heights, gdzie zachowała się część kaplicy Świętego Michała.

Nick William oprowadził mnie po ratuszu, a Rod Spokes pokazał ocalałe części murów miejskich. Paul Dickson zabrał mnie do Maid’s Head (w powieści zajazd Pod Panieńską Głową), a Cathy Terry rozmawiała ze mną o tekstyliach we wspaniałym Strangers’ Hall.

Raz jeszcze stokrotne dzięki dla Grahama Browna z Fullerton za jego pomoc, w tym kopiowanie i powiększanie fragmentów szesnastowiecznych map Norwich.

Esej historyczny

NOWE SPOJRZENIE NA POWSTANIE KETTA

WSTĘP

W kwietniu 1548, rok przed powstaniem Ketta, osierocona czternastolatka z drobnej szlachty, Agnes Randolf, jechała przez Mousehold Heath ze swoją zamężną starszą siostrą i młodym służącym. Zaczepił je tam niejaki John Atkinson, służący sir Richarda Southwella, jednego z najbardziej znaczących ludzi w Norfolk. Atkinson próbował uprowadzić Agnes, a gdy ta rzuciła się do ucieczki, pochwycił ją, przywiązał do konia swojego towarzysza i nakazał: „Siedź, dziwko, siedź”. Zawieziono ją do domu sir Richarda Southwella, kilka dni później zmuszono do poślubienia Atkinsona i ten zabrał ją do Londynu[1].

Szwagier Agnes, Thomas Hunne, musiał być człowiekiem o niezwykłej odwadze i determinacji, udał się bowiem do Londynu i osobiście przedłożył swą sprawę Edwardowi Seymourowi – księciu Somerset, który pełnił funkcję lorda protektora Korony, czyli sprawował rządy w zastępstwie małoletniego króla Edwarda VI i reprezentował go na spotkaniach Rady Regencyjnej w Westminsterze. Za rządów ojca Edwarda, Henryka VIII, nikt nie ośmieliłby się nagabywać w ten sposób władcy, lecz Somerset chciał pokazać, że jego styl rządzenia wygląda całkiem inaczej i że gotów jest wysłuchać tych, którzy szukają sprawiedliwości. Dwa dni później Southwell został przesłuchany przed Radą, a Atkinson wtrącony do więzienia.

Potem zaczęły się problemy. Hunne złożył do Rady oficjalną prośbę o uwolnienie Agnes, lecz William Cecil, sekretarz Somerseta, powiedział mu, że powinien najpierw zatrudnić prawnika, który będzie reprezentował jego interesy. Hunne’owi odmówiło jednak aż siedemnastu prawników ze wschodniej Anglii, nim w końcu Cecil rozkazał któremuś przyjąć to zlecenie – podobno aż taki strach budził Southwell wśród swoich krajanów. Cecil próbował również przekonać Agnes, by zaakceptowała małżeństwo, do którego ją zmuszono, lecz ta, równie zdeterminowana jak jej szwagier, odmówiła. Wtedy Cecil oznajmił, że musi zwrócić obrączkę, i młoda kobieta natychmiast to zrobiła.

Oskarżony o uprowadzenie nieletniej Atkinson został jednak uwolniony. Przez następne cztery lata próbował zmusić Agnes do powrotu, odwołując się do sądów i twierdząc, że zawarli pełnoprawne małżeństwo – mimo że Agnes wyszła już w tym czasie za kogoś innego. Szlachcice z Norfolk potrafili być naprawdę niezwykle uparci.

Ta historia, w której pojawiają się trzy postacie występujące w Sercu Anglii – Southwell, Atkinson i Cecil – pokazuje, jak wielką władzą dysponował ten pierwszy, zarówno w Norfolk, jak i w Londynie, oraz do jakich aktów okrucieństwa gotów był posunąć się on i jego świta (w latach dwudziestych XVI wieku podczas kłótni zamordował w Londynie szlachcica, król Henryk VIII ułaskawił go jednak). Na jej przykładzie można zobaczyć, w jakich warunkach sprawował władzę lord protektor i jakie były ograniczenia tej władzy. Gdyby nie ogromna odwaga Agnes i jej rodziny, zawarte siłą małżeństwo miałoby pełną moc prawną. Warto pamiętać, że Agnes i jej krewni byli szlachcicami; strój, maniery i akcent z pewnością pomogły im dostać się na dwór lorda protektora. Można tylko przypuszczać, jak potraktowano by w podobnej sytuacji kogoś z ludu.

A to właśnie przedstawiciele ludu są w większości bohaterami Serca Anglii: przedstawiciele klas niższych, inicjatorzy i uczestnicy wielkich powstań chłopskich, które wybuchały w wielu regionach Anglii w 1549 roku. Mniej więcej na południe od linii łączącej Severn i Wash – choć zdarzały się również bunty na północ od tej hipotetycznej granicy – ludzie z gminu zakładali obozy w pobliżu miast i słali petycje do lorda protektora. Było to największe ludowe powstanie od czasów powstania Wata Tylera w 1381 roku po wojny domowe, które miały miejsce sto lat później. Doszło w tym czasie do kilku dużych bitew między buntownikami a siłami Korony w West Country, hrabstwie Oksford i Norfolk. Wenecki ambasador szacował, że podczas rebelii zginęło jedenaście tysięcy ludzi, co dziś przekładałoby się na niemal sto pięćdziesiąty tysięcy ofiar[2]. Można śmiało założyć, że wartości te są niedoszacowane, celowo bowiem pomniejszano straty po stronie sił Korony.

Mimo to większość popularnych opracowań historycznych dotyczących Anglii epoki Tudorów traktuje kwestię powstań po macoszemu. Dzieje się tak z kilku powodów, choćby takich jak nietypowa forma tych buntów: tworzenie obozów zamiast podejmowania jednego dużego marszu na Londyn oraz popularne do niedawna błędne przekonanie, że do naprawdę poważnych wystąpień dochodziło jedynie w West Country, gdzie były związane przede wszystkim ze zmianami religijnymi, oraz w Norfolk, gdzie skupiały się na kwestiach społecznych. Niedawne badania prowadzone przez Diarmaida MacCullocha, Andy’ego Wooda, Ethana Shagana oraz Amandę Jones dowiodły jednak, jak wiele było powstań w południowej Anglii i jak mocno były ze sobą powiązane.

Być może w czasach powszechnej „monarchizacji” historii Tudorów (sam nie odżegnuję się tutaj od winy) – skupiania się na ekspansywnych osobowościach Henryka VIII i Elżbiety I – powstanie, które miało miejsce w krótkim okresie rządów syna Henryka, Edwarda VI, nie wzbudzi wielkiego zainteresowania. Lecz rebelie z roku 1549 pobudziły moją wyobraźnię już dawno temu, jako wydarzenie o ogromnej skali, które do tej pory konsekwentnie bagatelizowano.

W Sercu Anglii, jak we wszystkich moich powieściach, starałem się bazować na materiałach historycznych, choć są one rozproszone, fragmentaryczne, a czasami również mało wiarygodne. Na przykład nie mamy pojęcia, jak właściwie wyglądał Robert Kett czy też którykolwiek z rebeliantów. Jeśli chodzi o wielki obóz Roberta Ketta na Mousehold Heath, to musiałem sobie wyobrazić, jak mogło wyglądać tam codzienne życie przez wiele tygodni, co dało początek paru interesującym, choć spekulatywnym pomysłom.

TŁO: WARSTWY SPOŁECZNE I STATUS

Aby zrozumieć, co stało się w 1549 roku, musimy najpierw przyjrzeć się ówczesnej strukturze społecznej. Najważniejsza linia podziału przebiegała między panami czy też szlachcicami, którzy nie musieli zarabiać na życie pracą własnych rąk – w sumie było to około dwóch tysięcy osób – oraz całą resztą, która pracowała fizycznie. Owszem, klasa panów była podzielona na różne warstwy – drobnych szlachciców, rycerzy i arystokratów – narzucane przez „prawa kodyfikujące”, które określały nawet, jakie ubrania mogą nosić przedstawiciele poszczególnych warstw[3]. Prawdą jest również, że o statusie szlachcica decydowało nie tylko bogactwo, ale też odpowiednie zasady zachowania – jak ujął to Thomas Elyot, szlachcic charakteryzował się większą cierpliwością, łagodnością i życzliwością niż (…) osoba ze wsi lub niskiego urodzenia[4]. Tak przynajmniej było w teorii.

Według ówczesnych przekonań taki podział został ustanowiony przez Boga. Jak głosiło kazanie z 1547 roku, Wszechmogący Bóg stworzył i ustalił wszystkie rzeczy (…) w doskonałym porządku (…). Niektórzy należą do wysokiego stanu, inni do niskiego; niektórzy to królowie i książęta, inni to poddani, (…) panowie i słudzy, (…) biedni i bogaci[5].

Często porównywano klasy społeczne z ludzkim ciałem, gdzie król był głową, szlachta rękami i dłońmi, a biedota stopami[6]. Sir Thomas Smith mówił o czterech rodzajach ludzi – szlachcie, obywatelach miast lub mieszczanach, drobnych właścicielach ziemskich i rzemieślnikach lub robotnikach. Tylko członkowie dwóch pierwszych grup mogli pełnić urzędy, choć drobni właściciele ziemscy (zamożniejsi rolnicy) mogli również sprawować władzę w swoich wioskach i miasteczkach, należało więc wykluczyć ich z grona prymitywnego pospólstwa. Przyznawał jednak, że na wsi chłopi często pełnili funkcję administratorów kościelnych lub konstabli, choć było to nowe zjawisko[7].

W omawianym okresie zachodziły poważne zmiany ekonomiczne. Proces grodzenia ziem uprawnych dla zysku, szczególnie z myślą o hodowli owiec, z których pozyskiwano wełnę, rozpoczął się już w XV wieku, dając początek nowej warstwie ziemiaństwa, a w połowie XVI wieku doszedł do głosu nowy – agresywny – kapitalizm tej warstwy społecznej, obecny również w Norfolk[8]. Proces grodzenia ziem zachodził w różnych okresach w różnych częściach kraju i był źródłem kontrowersji i konfliktów politycznych aż do XVIII wieku. Za panowania króla Henryka VIII Korona sprzedawała ziemie należące niegdyś do klasztorów, co wiązało się z powstaniem całego nowego rynku gruntów.

Według Marksa kapitalizm był wynikiem przemian w strukturze własności ziemi oraz relacji w obszarze produkcji, które zachodziły między rokiem 1450 a 1600. Zniesienie pańszczyzny, jak dowodził, doprowadziło do powstania klasy chłopów posiadających niewielkie gospodarstwa, którzy później, szczególnie w XVI wieku, zostali wywłaszczeni przez kapitalistycznych właścicieli ziemskich. Późniejsze badania dowiodły, że jest w tym twierdzeniu sporo racji, choć Marks właściwie zignorował rozwój klasy drobnych właścicieli ziemskich, tak zwanych yeomanów[9]. Jak zauważyła Jane Whittle, zostaje nam całkiem długi okres, którego nie można nazwać ani czasami feudalnymi, ani kapitalistycznymi[10]. W XVI wieku w niektórych miejscach, w tym w Norfolk, istniało jeszcze nawet zjawisko pańszczyzny i poddaństwa, czyli przywiązania chłopa do ziemi pana[11].

„Robotnicy” Thomasa Smitha nigdy jednak nie byli całkiem bezsilni. Gdy w 1525 roku Henryk VIII wprowadził nowe, wysokie podatki, ludność ze wschodniej Anglii gwałtownie się temu sprzeciwiła, co zmusiło króla do wycofania się z tego pomysłu[12]. Lecz był to jeden z nielicznych sukcesów tego rodzaju i – podobnie jak powstanie na północy w 1536 roku – angażował zarówno lud, jak i elity, które współpracowały w kwestiach dotykających obie te warstwy (choć w 1536 roku ci drudzy raczej niechętnie włączali się do działania)[13]. Siły Korony były w stanie zdławić wszystkie duże bunty chłopskie, choćby takie jak powstanie Wata Tylera w 1381 roku czy rebelia Cade’a w roku 1450.

Choć, jak twierdzą niektórzy historycy[14], ludzie niskiego stanu mieli własną wolę i sięgali po wszelkie korzyści, jakie mogli wyciągnąć ze zmieniających się okoliczności, to ze względu na niski status nigdy nie mogli się domagać udziału w zarządzaniu królestwem. Ten właśnie fakt leżał u podstaw tragedii z 1549 roku.

RZĄDY PROTEKTORA SOMERSETA: INFLACJA I WOJNA, REFORMA RELIGIJNA I SPOŁECZNA

Zgodnie z wolą Henryka VIII po jego śmierci w 1547 roku władzę w kraju sprawowała Rada Regencyjna złożona z szesnastu osób (w tym sir Richarda Southwella). Jej skład mógł się zmienić, jeśli któryś z członków umarł lub zrezygnował, a jej rządy miały trwać do momentu, gdy król Edward VI, w chwili śmierci ojca dziewięcioletni, ukończy osiemnaście lat. Edward wcale nie był chorowity, jak przedstawia się go często w kulturze popularnej. Był wysportowany i bardzo inteligentny. Nie było żadnych powodów, by przypuszczać, że nie doczeka wieku męskiego.

Już po kilku tygodniach Rada Regencyjna przekazała władzę księciu Somerset, najstarszemu bratu matki Edwarda, Jane Seymour, nadając mu tytuł lorda protektora. W grę wchodziły oczywiście pokaźne łapówki[15].

Somerset przedstawiany jest dwojako. Według jednego poglądu był dobrym księciem, który troszczył się o interesy biedoty, zniósł drakońskie prawo dotyczące zdrady wprowadzone przez Henryka VIII i wprowadził w kraju, przynajmniej na jakiś czas, „łagodniejszy klimat”. Według drugiej opinii, pod którą i ja się podpisuję, Somerset miał obsesję na punkcie wojny, którą wszczął ze Szkocją; konflikt ten skończył się militarną porażką i przyniósł katastrofalne skutki gospodarcze. Wszelkie inne kwestie miały dla niego drugorzędne znaczenie. Tymczasem „łagodniejszy klimat” wkrótce zamienił się w nowy autorytaryzm religijny, czyli radykalny protestantyzm[16]. Prywatnie Somerset był zwykle uważany za człowieka dumnego, pozbawionego taktu i upartego[17]. Swoją niekompetencją dowiódł, że powierzone mu stanowisko przerastało jego umiejętności: jego działania w związku z powstaniami w 1549 roku były wyjątkowo nieudolne. Choć często zachowywał się jak autokrata, jego pozycja zależała ostatecznie od zgody Rady Regencyjnej, z czego zdał sobie sprawę zbyt późno.

Henryk VIII zostawił Anglię w opłakanym stanie. Od czasu zerwania z Rzymem, które miało miejsce w latach 1532–1533, jego polityka religijna oscylowała między łagodniejszą odmianą protestantyzmu a konserwatywnym „katolicyzmem bez papieża”, co tworzyło w kraju atmosferę podziałów religijnych i niepewności. Wojny Henryka VIII z Francją i Szkocją okazały się kosztownymi katastrofami. W 1546 roku król zawarł pokój z Francją, który obejmował również jej szkockiego sprzymierzeńca, choć należało jeszcze wynegocjować szczegóły porozumienia ze Szkocją[18]. Mimo to już w 1547 roku Somerset rozpoczął regularną wojnę z północnym sąsiadem Anglii, co wpłynęło na stosunki z Francją i zakończyło krótkotrwały pokój osiągnięty przez Henryka.

WIELKA INFLACJA

Wojny Henryka VIII generowały ogromne koszty. Opróżniono szkatuły Korony, nałożono wysokie podatki, sprzedano znaczącą część ziemi należącej niegdyś do klasztorów. Aby zdobyć jak najwięcej złota i srebra, celowo obniżono jakość srebrnych monet, zanieczyszczając je miedzią. Zarówno na krajowych, jak i zagranicznych rynkach kupcy nie chcieli uznawać nominalnej wartości tych monet. Skutkiem tych poczynań była wysoka inflacja, zjawisko wcześniej w Anglii nieznane[19]. W 1549 ceny wielu towarów były o ponad pięćdziesiąt procent wyższe niż w roku 1540 i w tym kluczowym roku poszybowały aż o jedenaście procent w górę[20]. Najbardziej odczuli to ludzie z najuboższych warstw społecznych, jako że płace ograniczone statutami cechów i lokalnymi zwyczajami wcale nie wzrosły. Zarobki średnio wykwalifikowanego robotnika utrzymywały się na poziomie około czterech pensów dziennie, choć siła nabywcza tej kwoty w ciągu niecałej dekady zmniejszyła się o jedną trzecią, co doprowadziło do drastycznego zubożenia społeczeństwa[21]. Z finansowego punktu widzenia ostatnią rzeczą, jakiej potrzebował kraj po śmierci Henryka VIII, była kolejna wojna.

W ówczesnej Anglii tłumaczono sobie to zjawisko na dwa sposoby. Pierwsza – błędna – teoria skupiała się na czynnikach rolnych: wysokich opłatach za dzierżawę, problemach ze sprzedażą, grodzeniem ziemi i zamianą produkcji żywności na hodowlę owiec. Sytuacja w rolnictwie rzeczywiście była przyczyną dużych problemów społecznych i ogromnej niesprawiedliwości, jednak prawdziwe przyczyny inflacji tłumaczyła tylko druga teoria, odnosząca się do obniżenia wartości monet, co z kolei było wynikiem wojny. Somerset, opętany ideą wojny ze Szkocją, oczywiście był zwolennikiem tej pierwszej teorii[22].

WOJNA ZE SZKOCJĄ

Dlaczego Somerset tak obsesyjnie dążył do wojny ze Szkocją? W 1547 roku Szkocja nie stanowiła dla Anglii żadnego zagrożenia. Wiemy, że Henryk VIII chciał ożenić Edwarda VI z dziedziczką tronu Marią, królową Szkocji, co ostatecznie zakończyłoby stare przymierze. Somerset chciał jednak w pełni zjednoczyć oba kraje. Protestantyzm cieszył się w Szkocji coraz większą popularnością, więc Somerset zakładał, że wielu Szkotów wesprze jego inwazję. Zakładał również – błędnie – że znalazł odpowiednie środki do podbicia północnego sąsiada Anglii. Tą cudowną bronią miały być forty zbudowane na nizinach według nowego włoskiego modelu. Forty te miały służyć za wojskowe bazy wspierające ataki na wrogie wojska oraz miejsce schronienia dla szkockich protestantów.

We wrześniu 1547 roku Somerset odniósł zwycięstwo w bitwie pod Pinkie, gdzie pokonał dużą szkocką armię[23]. Później okazało się jednak, że tylko bardzo nieliczni Szkoci chcą wspierać jego plany, a kolejne fortece padały łupem szkockiego gubernatora, Arrana. W 1548 roku Maria, królowa Szkotów, została przewieziona do Francji, wspierającej już otwarcie Szkocję, a tym samym plany małżeństwa z Edwardem legły ostatecznie w gruzach. Na początku 1549 roku ostatnie angielskie garnizony, liczące łącznie siedemnaście tysięcy żołnierzy, były oblegane przez Szkotów. Angielscy wojacy od dawna nie otrzymywali żołdu, byli niedożywieni i schorowani. Warunki panujące w Szkocji były tak fatalne, że cudzoziemscy najemnicy nie chcieli tam służyć za żadne pieniądze[24].

Wojna ze Szkocją w dużej mierze przyczyniła się do wybuchu powstań ludowych w 1549 roku, nie tylko dlatego, że przyspieszyła tempo inflacji, ale też za sprawą rozczarowanych i rozgniewanych dezerterów z angielskiej armii, którzy zagrzewali plebejuszy do czynu. Oficjalnie z armii Tudorów uciekało od piętnastu do dwudziestu procent żołnierzy, ale biorąc pod uwagę warunki panujące w Szkocji i zaległości w żołdzie, mogło być ich znacznie więcej[25]. Co ciekawe, angielski żołnierz walczący w tamtym czasie, Elis Gryffydd, zanotował podczas francuskiej kampanii w 1544 roku, że drobni, lecz stosunkowo zamożni właściciele ziemscy zachęcali biednych żołnierzy do dezercji[26].

Pomimo całkowitej klęski, jaką zakończyła się ta wojna, Somerset planował rozpocząć w 1549 kolejną kampanię. Musiał z niej jednak zrezygnować ze względu na powstania ludowe[27].

ZMIANY RELIGIJNE

W latach 1547–1549 Anglia musiała się zmagać nie tylko z wojnami i inflacją, ale też z radykalnymi zmianami religijnymi. Niektórzy historycy uważają, że zmiany wprowadzone przez Somerseta były stosunkowo łagodne, mijają się jednak z prawdą[28].

Po pierwsze, ludzie w całym kraju musieli się pogodzić z likwidacją kaplic rodowych, gdzie odprawiano msze za zmarłych, oraz z przejęciem ich ziem i własności przez Koronę. Fundusze przeznaczone na te nabożeństwa pochodziły częściowo z cechów, które zatrudniały kapłanów odprawiających msze za zmarłych krewnych i przyjaciół. Robert Kett opłacił kilka z takich nabożeństw w Wymondham. Większość ofiarodawców wywodziła się spośród właścicieli niewielkich majątków; tylko nieliczni mogli zaliczyć się do zamożniejszych feudałów. Somerset tak czy inaczej wystawił wszystkie te posiadłości na sprzedaż.

Jednocześnie przystąpiono do zmiany statusu majątkowego kościołów, z których usuwano witraże, zdobienia i obrazy. Oczywiście zmieniło to wygląd wszystkich kościołów w Anglii, o czym przekonuje się Shardlake w Whetstone.

Najważniejszą zmianą było jednak wprowadzenie pierwszego modlitewnika w języku angielskim, w czerwcu 1549 roku, co położyło kres mszom odprawianym po łacinie[29]. Podobnie jak zmiany religijne wprowadzane od 1533 roku, i te narzucono z góry. Somerset, jak mi się wydaje, szczerze wierzył w słuszność radykalnych zmian religijnych; korespondował z najważniejszymi postaciami europejskiego protestantyzmu, takimi jak Jan Kalwin, który w znaczący sposób ukształtował jego poglądy[30].

Oczywiście pojawiła się również opozycja wobec zmian religijnych, a zniesienie surowych praw dotyczących zdrady, wprowadzonych przez Henryka VIII, zostało niejako zanegowane przez coraz większe obostrzenia dotyczące kazań – w roku 1548 tylko licencjonowani kapłani mogli je wygłaszać. Modlitewnik Kościoła anglikańskiego, wprowadzony dziewiątego czerwca 1549 roku, został zaakceptowany w znaczącej większości kraju, wzbudził jednak gwałtowny sprzeciw w Devon i Kornwalii, co doprowadziło do wybuchu powstania.

LUDZIE WSPÓLNOTY

Najważniejszą przyczyną powstania była jednak pogarszająca się sytuacja biedoty. Somerset chętnie przedstawiał się jako przyjaciel tej warstwy społecznej, dobrze znał jej położenie, ale cóż mógł z tym zrobić?

Odpowiedź wiązała się jednoznacznie z pojęciem Wspólnoty. Ta idea, rozumiana jako „praca u podstaw”, pojawiła się w szesnastowiecznej Anglii i miała na celu skłanianie rządu do wprowadzania opieki społecznej[31], związanej ze średniowieczną „tradycją skarg”, która pomimo jednoznacznych odniesień do społecznych bolączek biedoty i jej fatalnego położenia w żadnym stopniu nie skłaniała angielskich monarchów do wprowadzenia konkretnych rozwiązań[32].

Ludzie Wspólnoty nigdy nie stanowili zwartej grupy, choć większość z nich była radykalnymi protestantami. W latach czterdziestych XVI wieku zaczęli występować otwarcie przeciwko chciwym bogaczom. Biskup Latimer mówił w swoim kazaniu o tym, jak chciwi właściciele ziemscy, podnosząc dzierżawę, przyczyniają się do tego potwornego i brzemiennego w skutki ubóstwa[33]. Fragmenty takich kazań często ukazywały się w druku, choć zwykle pomijano ważniejsze i dłuższe elementy homilii potępiające lichwę[34]. Prośba o zaprzestanie ucisku najbiedniejszych ludzi plebsu wygłoszona przez Simona Crowleya wzywała bogaczy do pokuty i przestrzegała ich przed gniewem Pana, podobnie jak czynili to Latimer i Bacon[35]. Liczne anonimowe pamflety[36] potępiały bogaczy i winiły ich pożądliwość. Najczęściej atakowano przy tym właścicieli ziemskich, którzy pozbawiali ziemi i pastwisk biedotę wiejską.

W tamtym czasie istniał również inny nurt myśli społecznej, w szczególności w kręgach rządowych. U jego podstawy leżały poglądy związane z zachowaniem należytego porządku i posłuszeństwa. Ogromnie obawiano się anarchii wśród najniższych warstw[37]. Tym samym pojęcie Wspólnoty zyskało więc podwójne znaczenie. Według niektórych – na przykład Shardlake’a – oznaczała ona zachowanie naturalnej równowagi i harmonii między wszystkimi warstwami społeczeństwa, według innych powinna dotyczyć jedynie dobrobytu plebejuszy[38]. Po upadku powstań pisarze wspierający Wspólnotę potępili je jako pierwsi, często używając przy tym bardzo radykalnych sformułowań.

KOMISJE DO SPRAW GRODZEŃ GRUNTÓW

Aby oddać Somersetowi sprawiedliwość, trzeba powiedzieć, że próbował wprowadzić różne praktyczne rozwiązania, choć robił to raczej połowicznie. Nie można było oczekiwać żadnej pomocy ze strony Parlamentu, złożonego z członków arystokratycznej i mieszczańskiej elity. Izba Gmin odrzuciła radykalne ustawy zmierzające do zmiany ziem uprawnych na pastwiska[39]. Parlament uchwalił jednak jedną ważną ustawę: wprowadzenie podatku od hodowli owiec i produkcji tkanin, który dotykał właścicieli owiec w zależności od liczby posiadanych przez nich zwierząt i działał na niekorzyść najbogatszych farmerów. Niechętnych tej zmianie parlamentarzystów miała przekonać potrzeba pozyskania środków na wojnę ze Szkocją.

Somerset poradził sobie z kwestią grodzenia, pomijając Parlament – wprowadzanie zmian przy pomocy obwieszczeń było charakterystyczne dla jego rządów. W czerwcu 1548 wydał jedno nakazujące przegląd i sprawdzenie nielegalnych przypadków grodzenia. Na początek miała się tym zająć komisja działająca w Midlands. W obwieszczeniu cytowano prawa przeciwne grodzeniu, które ignorowano od czasów Henryka VII. W każdym z kontrolowanych miejsc miała działać komisja złożona z dwunastu osób, która mogła wprowadzać zmiany o szerokim zakresie, obejmujące nawet przywrócenie terenów uprawnych zajętych na pastwiska. Głównym komisarzem był John Hales, stanowczy i nieugięty członek Parlamentu, jedyny prawdziwie oddany Wspólnocie reformator, który mógł rzeczywiście zmusić rząd do zmian. Hales napominał jednak chłopów, by nie próbowali sami likwidować grodzeń. Skupiając się na nielegalnych działaniach tego rodzaju, usuwał w cień inne kwestie dotyczące rolnictwa.

Skuteczność tych poczynań musi budzić wątpliwości – likwidacja nielegalnych ogrodzeń, które wprowadzano już przed sześćdziesięciu laty, a więc w czasach, których nie pamiętali najstarsi potencjalni świadkowie, przeprowadzana wbrew wielkim właścicielom ziemskim i miejscowym urzędnikom, była przedsięwzięciem skazanym z góry na niepowodzenie. Nie przygotowano się w żaden sposób do wprowadzenia tych zmian w życie, a odwołania składane przez właścicieli ziemskich mogły przeciągać sprawy na całe dziesięciolecia. Poza tym, przeprowadziwszy zaledwie wstępne badania w Midlands, komisje zaniechały działań na cały rok, prawdopodobnie dlatego, że Hales, jako poseł, musiał wrócić do Parlamentu na nową sesję. Wszystko to dowodzi, jak niewielkie znaczenie miała dla Somerseta kwestia nielegalnych grodzeń.

W maju 1548 roku w hrabstwie Hertford wybuchło znaczące powstanie, miesiąc przed obwieszczeniem wydanym przez Somerseta[40]. Bezpośrednią przyczyną buntu były zapowiedziane wcześniej obrady komisji (niemającej nic wspólnego z komisjami Halesa) zwołanej na życzenie sir Williama Cavendisha, która miała uprawomocnić ogrodzenie części Northaw Great Waste, ogromnego obszaru wspólnych pól. Chłopi, którzy korzystali dotąd z tych terenów, wspierani przez ludzi z zewnątrz, podjęli działania będące zapowiedzią tego, co miało się wydarzyć w przyszłym roku, założyli bowiem Wspólnotę Northaw, obóz dowodzony przez pomniejszych właścicieli ziemskich i miejscowych urzędników. Stworzyli całą infrastrukturę, która zapewniała obozowi sprawne działanie, i wystosowali petycję do lorda protektora. Kiedy jednak miejscowy wielki właściciel ziemski, Roger Chomley, obiecał wprowadzenie zmian i reform, buntownicy wrócili do domów. Niektórych spotkały potem prześladowania.

Warto zastanowić się w tym miejscu, czym właściwie było grodzenie. Na angielskiej wsi stosowano system trójpolowy, czyli każdego roku uprawiano rośliny na dwóch polach, a trzecie stało odłogiem. Pola dzielono na pasy i każdy z mieszkańców wsi posiadał kilka z nich. Poza tym każda wieś posiadała wspólny teren. Było to szczególnie istotne zwłaszcza dla najbiedniejszych mieszkańców, którzy wypasali na nim zwierzęta, poza tym organizowano tam zabawy, zbierano drewno i trzcinę oraz łowiono ryby. Krowie mleko i mięso świń było kluczowym źródłem pożywienia.

Trzeba też pamiętać, że mieszkańcy wsi różnili się między sobą statusem, jeśli chodzi o prawo własności uprawianej ziemi. Najczęściej spotykana była dzierżawa dziedziczna, która zastąpiła poddaństwo, czyli pańszczyznę; inną formę stanowiła dzierżawa nadana przez właściciela ziemskiego, często na terenach zajmowanych od dawna przez osadników pozbawionych prawa do ziemi; niektórzy chłopi posiadali ziemię na własność, co oznaczało w praktyce, że podlegali bezpośrednio królowi.

Różne były również rozmiary posiadłości. Wielu mieszkańców wsi miało do dyspozycji tylko kilka akrów, które nie mogły ich wyżywić, dlatego też trudnili się również handlem lub najmowali się do pracy jako robotnicy rolni. W dużej mierze byli uzależnieni od wspólnych terenów, zwłaszcza w latach czterdziestych XVI wieku, gdy inflacja pochłaniała znaczną część ich zarobków.

CZY GRODZENIE BYŁO ISTOTNYM PROBLEMEM?

Istniały dwa rodzaje grodzenia. Pierwszy dotyczył sytuacji, gdy dzierżawcy, drogą zamiany lub kupna, scalali swoje posiadłości, by prowadzić wydajniejszą gospodarkę rolną. Często dzięki temu wzbogacali się i mogli powiększyć swój majątek. Tak właśnie powstała klasa drobnych właścicieli ziemskich, yeomanów – niektórzy z nich mogli nawet zyskać status „szlachciców”, choć był to proces trudny i zdarzało się to stosunkowo rzadko[42]. Większość yeomanów zachowywała jedynie swoją część ziemi, zdarzali się jednak i tacy, którzy sami nielegalnie grodzili ziemie należące do innych chłopów.

Drugi rodzaj grodzenia wyglądał całkiem inaczej i to właśnie on był celem komisji Halesa. Tutaj właściciele ziemscy, często niemieszkający w okolicy, starali się powiększyć swoje stada owiec oraz pastwiska, wypierając mniejsze gospodarstwa, zazwyczaj poprzez zajmowanie wspólnych obszarów. Czasami wprowadzali na pastwiska dodatkowe owce lub bydło, a czasami po prostu nielegalnie grodzili ziemię. Bez obszarów wspólnych wioski nie mogły przetrwać i choć teoretycznie można było w sądzie wymóc prawo do użytkowania takich obszarów, w praktyce było to bardzo trudne[43].

Wielu wielkich właścicieli ziemskich wkraczało na rynek ziemi, kupując w latach trzydziestych i czterdziestych XVI wieku obszary należące wcześniej do klasztorów na zasadzie służby rycerskiej wobec Korony, co oznaczało płacenie lenna królowi. Czasami też – przy pomocy pozbawionych skrupułów urzędników królewskich – próbowali przenieść te opłaty na dzierżawców[44]. W ten sposób wypierali ich z ziemi lub wykupowali ją po bardzo zaniżonych cenach[45].

W latach czterdziestych XVI wieku inflacja zmniejszała wartość opłat dzierżawnych, a popyt na wełnę był trudny do zaspokojenia – w 1548 roku cena wełny wzrosła dwukrotnie[46]. Do hodowli owiec potrzebni byli tylko pasterz, chłopiec i pies, a chłopi pozbawieni ziemi w czasach rosnącej populacji musieli często dołączać do szeregów zubożałych bezdomnych szukających szczęścia w miastach. Inni próbowali pozostać na swoich gospodarstwach i przeżyć w coraz trudniejszych warunkach. Lata czterdzieste XVI wieku stanowiły tylko jedną fazę grodzenia, ograniczoną do niektórych części kraju, ale dotknięci nim ludzie często znajdowali się w koszmarnej sytuacji.

1549. CZAS BURZ

Rok 1549 rozpoczął się źle dla lorda protektora Somerseta. Jego młodszy brat Seymour, który zawsze był nieprzewidywalny, ożenił się w 1547 roku z wdową po Henryku VIII, Katarzyną Parr. Gdy w 1548 Katarzyna zmarła podczas porodu, Thomas podjął dochodowe, ale i nielegalne działania – brał łapówki od piratów z kanału La Manche, z których jako lord admiralicji miał oczyszczać morze wokół Wielkiej Brytanii. Szantażem zmuszał zarządcę mennicy w Bristolu, by przekazywał mu pieniądze, a w swoim pałacu Sudeley przechowywał broń, prawdopodobnie żeby siłą odebrać władzę bratu. Zabiegał również o względy lady Elżbiety. Jego zabiegi szybko wyszły na jaw i w styczniu 1549 roku Seymour został aresztowany i oskarżony o zdradę. Lady Elżbietę poddano szczegółowemu przesłuchaniu, ale uwolniono ją od podejrzeń. Dowody zdrady Seymoura były jednak oczywiste, lord protektor nie miał więc innego wyjścia, jak stracić brata w marcu 1549, co mogło go tylko osłabić[47].

Innym czynnikiem, który odegrał ważną rolę w 1549 roku, była pogoda. W latach 1546–1548 żniwa i zbiory należały do udanych, ale zima z roku 1548 na 1549 była surowa[48], zatem już wiosną 1549 roku wiedziano, że następne zbiory będą kiepskie[49]. Okazały się katastrofalne.

MAJOWE ROZRUCHY

W kwietniu 1549 roku Somerset ponownie wydał obwieszczenie, w którym ogłaszał, że król chce w całym kraju wdrożyć w życie prawo dotyczące grodzenia, powstałe jeszcze za Henryka VII, i dopilnować, by stosowano je wobec wszystkich winnych, bez prawa łaski czy odroczenia. Członkom komisji do spraw grodzeń nakazano działać szybko i z zaangażowaniem, by ukarać winnych w całym kraju[50]. Gdyby rzeczywiście wdrożono to prawo, zahamowałoby rozwój hodowli owiec na dużą skalę. Ogłoszono to w całym kraju, co obudziło żywe nadzieje chłopów, wkrótce musieli jednak zauważyć, że nikt nie próbował egzekwować wspomnianych praw.

W maju całą południową Anglię ogarnęła seria buntów i protestów. Do zamieszek doszło w Landbeach w hrabstwie Cambridge, gdzie dziedzic wypasał zbyt dużo owiec na wspólnym pastwisku[51], bunty przeciwko właścicielom ziemskim i grodzeniu wybuchały również w hrabstwach Hertford, Northampton, Suffolk, Kent i Hamp. W większości były to protesty na małą skalę, z którymi miejscowe elity poradziły sobie bez trudu, jednocząc siły[52]. W najgłośniejszym przypadku, kiedy zniszczono park sir Williama Herberta w hrabstwie Wilt, przypuścił on atak oddziału liczącego dwustu mężczyzn, którzy szlachtowali buntowników jak owce. Warto odnotować, że grodzenie lasów i ziemi na potrzeby polowań było bardzo modne wśród szlachty i arystokracji.

Inne obwieszczenie wydane pod koniec maja potępiało tych, którzy próbowali wyręczyć króla we wprowadzaniu prawa: poddanych zapewniano, że król zamierza zreformować kwestię grodzenia, ale domaga się, by natychmiast zaprzestano bezprawnych działań, i ostrzega tych, którzy tego nie zrobią, że będą ścigani mieczem, z całą surowością prawa[53]. Przypominano również, że komisje nie rozpoczną pracy, dopóki nie ustaną zamieszki. Ta mieszanka prób łagodzenia niepokojów chłopskich, a zarazem stosowania gróźb pod adresem plebsu dominowała w polityce Somerseta wobec niepokojów na wsi aż do połowy lipca.

REBELIA NA ZACHODZIE

Na początku czerwca zapanował pozorny spokój, lecz gdy dziewiątego czerwca, w Zielone Świątki, wprowadzono nowy modlitewnik, natychmiast doprowadziło to do wybuchu rebelii w Devon, która rozszerzyła się szybko na Kornwalię. W sumie brało w niej udział aż dziesięć tysięcy ludzi. Tezę głoszącą, że „rebelia o modlitewniki” była związana wyłącznie z reformami religijnymi, podważyli późniejsi historycy, w szczególności Joyce Youings[54]. W żadnym z tych miejsc nie pojawiły się problemy dotyczące grodzenia, ale ludzie z niższych warstw społecznych sprzeciwiali się władzy szlachty i urzędników. Pośród przywódców „rebelii o modlitewniki” było niewielu szlachciców; niektórzy zginęli z rąk rebeliantów. Pozostali przywódcy pochodzili z różnych środowisk, od kapłanów, przez yeomanów, po robotników rolnych. Drugiego lipca przystąpili do oblężenia Exeter, lecz protestancka elita utrzymała miasto. Ze względu na położenie Exeter na wzgórzu oraz silne umocnienia rebelianci utknęli w tym miejscu, miasto było bowiem zbyt duże, by dało się je ominąć. Co istotne, mieszkańcy sąsiedniego Somerset nie chcieli się do nich przyłączyć, choć od maja do lipca dochodziło tam do różnych buntów[55]. Ten fakt miał kluczowe znaczenie dla stłumienia „rebelii o modlitewniki”; religijny konserwatyzm buntowników, ich gwałtowny sprzeciw wobec rządu i pozbawiona szans na powodzenie strategia oblężenia z pewnością zniechęciły mieszkańców Somerset do współudziału w rebelii. Jej przywódcy prawdopodobnie o tym wiedzieli, bo w innych miejscach na południu starano się stosować całkiem inną taktykę.

Rebelia w Devon i Kornwalii przypominała późniejsze obozy tylko pod tym względem, że i stąd uczestnicy buntu słali do Somerseta petycje ze skargami. Dwanaście z nich zachowało się do dziś i zbadała je dokładnie Aubrey Greenwood[56]. Dowodzą one, że buntownicy rzeczywiście byli zaniepokojeni zmianami religijnymi, ale też nie brakuje w tych pismach narzekań na podatek od owiec, inflację i niewiarygodność królewskich urzędników i sędziów, związaną z ich nowo zdobytym bogactwem oraz brakiem odpowiedzialności przed wyższymi instancjami. W jednej z petycji domagano się, by liczba służących jednego szlachcica (czyli w istocie jego żołnierzy) została ograniczona do sześciu, co mogło znacznie ukrócić władzę przedstawicieli wyższych warstw. Co ciekawe, w innym piśmie krytykowano wydawanie środków na długie nieudane wojny za granicą.

Początkowo Rada Regencyjna nie zdawała sobie sprawy ze skali rozruchów na zachodzie. Próbowano polityki ugody i gromadzono jednocześnie wojska, by zapobiec rozprzestrzenianiu się buntów. W czerwcu poza granicami Devon i Kornwalii panowała, jak ujął to hrabia Arundel, cisza przed burzą. Pierwszego lipca lord protektor wezwał znaczącą część szlachty z doliny Tamizy i południowego wschodu na naradę do Windsoru, prawdopodobnie dotyczącą utworzenia nowej armii, która pomaszerowałaby na zachód[57].

REBELIE WSPÓLNOTY

W pierwszym tygodniu lipca powstania zaczęły wybuchać w całej południowej Anglii i na południu Midlands. Prócz jednego, nieco późniejszego i odizolowanego buntu, w hrabstwie York, w północnej Anglii panował spokój. Prawdopodobnie wiązało się to ze ścisłym nadzorem ustanowionym przez Radę Północy po powstaniu z 1536 roku, z brakiem poważnych problemów z grodzeniem, a także z obawą przed szkocką inwazją.

Strategia stosowana przez południowych buntowników polegała na zakładaniu obozów, często kilku w każdym hrabstwie i zazwyczaj w pobliżu miast, oraz na wysyłaniu do lorda protektora petycji z listą skarg. Według Amandy Jones znamy dziś dokładne położenie szesnastu obozów, prawdopodobne trzech innych i być może kilku kolejnych, mniejszych. Dziesięć z nich znajdowało się we wschodniej Anglii i hrabstwie Cambridge[58]. Skargi słane przez buntowników obejmowały zarówno zmiany religijne, jak i kwestie społeczne, ale bunty we wschodniej Anglii koncentrowały się niemal wyłącznie na kwestiach społecznych i podkreślały lojalność, a nie sprzeciw wobec Rady Regencyjnej i jej polityki religijnej, a tamtejsi powstańcy twierdzili, że wcale nie są buntownikami, lecz chcą jedynie pomagać we wdrażaniu polityki rolnej protektora. Trudno dziś określić liczebność poszczególnych obozów, ale z pewnością zarówno w tych w hrabstwie Oksford, jak i na Mousehold Heath znajdowało się po kilka tysięcy osób. Miejscowe rozruchy trwały aż do końca tego roku[59].

Buntownicy w hrabstwach Oksford i Buckingham słali skargi dotyczące innowacji religijnych, grodzenia, wysokich kosztów dzierżawy i cen[60]. Wśród przywódców powstania znajdowali się księża, wszyscy jednak nazywali siebie biedotą i atakowali bogaczy. Byli dobrze zorganizowani. Prawdopodobnie przenieśli kwaterę główną z Enslow Hill w hrabstwie Oksford do Chipping Norton, gdy skierowano do nich tysiąc pięciuset żołnierzy z armii wysłanej na zachód. Co ciekawe, liczebność tego oddziału była taka sama jak liczebność pierwszej armii wysłanej do buntowników z Norfolk dwa tygodnie później, można się więc domyślać, że obóz w Chipping Norton również liczył kilka tysięcy mieszkańców. Buntownicy zostali pokonani w bitwie, którą stoczono osiemnastego lipca. Piętnastu z nich później powieszono, w tym pięciu księży, którzy zawiśli na wieżach swoich kościołów. Władze bez wątpienia uważały, że buntownicy z Midlands są wrogami Korony i ustalonej hierarchii społecznej.

Badania przeprowadzone przez Diarmaida MacCullocha w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku dowiodły, że choć obóz Ketta pod Norwich był najliczniejszym z tego rodzaju zbiorowisk, w rzeczywistości stanowił tylko jedno ze współpracujących ze sobą obozowisk we wschodniej Anglii[61]. Zarówno prace MacCullocha, jak i późniejsze badania Amandy Jones dotyczące pomniejszych przypadków okresu zwanego przez współczesnych czasem zamieszania w istotny sposób zmieniły dotychczasowe tradycyjne pojmowanie wydarzeń z 1549 roku, jako działań obejmujących jedynie postanie Ketta i „rebelię o modlitewniki”[62]. Jones sugeruje, że w miejscach, w których władze nie były w stanie poradzić sobie z takimi ruchami, lub tam, gdzie – podobnie jak w Norwich – choć niechętnie, współpracowały jednak z buntownikami, celowo nie dokumentowano pomniejszych buntów[63].

KOORDYNACJA DZIAŁAŃ BUNTOWNIKÓW

Fakt, że powstania w całym kraju wybuchły dokładnie w tym samym tygodniu, pod nieobecność miejscowych przywódców, którzy mogliby szybko zorganizować i przeciwstawić buntownikom miejscowe siły zbrojne, nie może być dziełem przypadku. Powstańcy obrali strategię obozową i unikali stosowania przemocy. Wydaje się oczywiste, że w czerwcu koordynowali swoje działania i przygotowywali powstanie nowego typu.

Kim byli? Znaczenie dezerterów wracających z wojny ze Szkocją jest, jak już wspomniałem, znacznie większe, niż dotąd uważano. Umiejętności organizacyjne żołnierzy, zwłaszcza oficerów, przydały się zapewne najbardziej w wielkim obozie Ketta. Jedno z wielu obwieszczeń słanych przez lorda protektora w lipcu mówiło o przestępcach, dezerterach i włóczęgach rozpuszczających plotki, które wprowadzały ludzi w błąd i skłaniały ich do tworzenia nielegalnych zgromadzeń[64]. W liście do Philipa Hoby’ego, dotyczącym buntowników, Somerset pisał, że obecni wśród nich bandyci i żołnierze, którzy są głównymi prowodyrami, szukają przede wszystkim łatwego łupu[65].

Tymczasem Thomas Smith, główny sekretarz hrabstwa Somerset, obawiał się poważnie, że obozowicze, jak ich wtedy nazywano, zagarną kolejne obszary[66]. Planowano powstanie na dużą skalę w hrabstwach Hamp i Sussex, zorganizowane przez konserwatystów religijnych i kierowane przez Garnhama, cieślę z Winchesteru, oraz niejakiego Flinta z Sussex. Flint nie pojawił się jednak na kluczowym spotkaniu i został prawdopodobnie schwytany[67]. To przyczynek do kolejnej interesującej dyskusji dotyczącej agentów rządowych wśród buntowników. W Kent niejaki Latimer (nie biskup) podróżował po całym hrabstwie, twierdząc, że Somerset zlecił mu przyjmowanie petycji i skarg. Otrzymywał jednak również pieniądze od Rady Regencyjnej i być może miał na zlecenie Somerseta nakłaniać buntowników do rezygnacji z ich planów w zamian za konkretne pieniądze[68]. Innymi słowy, był podwójnym agentem. Gdzie indziej władze wysłały Edwarda Lofta do obozu Thetford w południowym Norfolk, gdzie miał działać jako zwiadowca i obserwator, co wiązało się z obawami, że chłopi z hrabstwa Cambridge dołączą do buntowników z Norfolk[69]. Dlatego też obecność szpiega w obozie na Mousehold Heath, przedstawiona przeze mnie w Sercu Anglii, była całkiem prawdopodobna.

MacCulloch podkreśla jednak, jak ważną rolę w przygotowaniu buntów odegrali znaczący yeomani i mieszczanie, którzy organizowali spotkania pod przykrywką zawodów sportowych, ogromnie popularnych w tamtym okresie, odnosi się również do paranoicznych reakcji szlachty na tego rodzaju wydarzenia[70]. Do zawodów sportowych można też dorzucić przedstawienia i festyny religijne, takie jak te w Wymondham, gdzie zaczęło się powstanie Ketta. Moim zdaniem yeomani i dezerterzy przyczynili się do wywołania powstań w takim samym stopniu.

Jakie były cele buntowników? Zarówno ci z Midlands, którzy sprzeciwiali się zmianom religijnym, jak i ci ze wschodu, którzy te zmiany popierali, odnosili się z jednakową nienawiścią do dziedziców i urzędników Korony, w takim samym stopniu pragnęli również reformy rolnictwa. Choć do naszych czasów przetrwała tylko część materiałów z tamtego okresu, wiemy, że z obozów słano do lorda protektora bardzo liczne petycje. Wydaje mi się, że taką strategię motywowała po części – szczególnie na wschodzie, gdzie kwestie religijne miały mniejsze znaczenie – obietnica przybycia członków komisji do spraw grodzeń gruntów. I rzeczywiście, ósmego lipca Somerset ogłosił w końcu utworzenie komisji, co miało być zapewne gestem pojednania[71]. Moim zdaniem przywódcy buntów z roku 1549, świadomi, że komisje nie mają żadnych środków umożliwiających wyegzekwowanie ich postanowień, założyli obozy właśnie po to, by zapewnić im te środki, a także by wpływać na ich wyroki. W Sercu Anglii pokazałem, jak buntownicy z Norfolk początkowo realizują ten plan. Prawdą jest również, że petycje z obozów wysyłano głównie do lorda protektora, a nie do komisji, co wynikało stąd, że nie podano nawet nazwisk ich członków. Petycje nie ograniczały się do skarg związanych z grodzeniem. Nicholas Sotherton, którego prace stanowią najważniejsze ówczesne źródło informacji o powstaniu Ketta, uważał, że gmin ze wschodniej Anglii i Kent postanowił wziąć sprawy w swoje ręce, bo lord protektor nie określił nawet, kiedy komisje miałyby rozpocząć pracę. Moim zdaniem zakładanie obozów miało raczej zmusić członków komisji do wyjazdu w teren; stanowiło raczej zachętę do działania niż protest przeciwko brakowi działań, na co wskazują również zapewnienia o lojalności wobec króla, które wyrażali buntownicy ze wschodniej Anglii[72].

Lecz choć mijały kolejne dni lipca, członkowie komisji wciąż się nie pojawiali – z wyjątkiem Kent, gdzie przyjechali siedemnastego lipca do dużego obozu pod Canterbury, po niezbyt miłym powitaniu, jakie zgotowano tam królewskiemu heroldowi. Wśród buntowników rozprowadzano pojednawcze listy, pieniądze i piwo, które miały ich skłonić do powrotu do domów i zapomnienia o wystosowanych wcześniej postulatach. Zabiegi te okazały się nieskuteczne i obóz utrzymał się na swoim miejscu aż do połowy sierpnia[73]. Gdzie indziej obozy znikały znacznie wcześniej, ponieważ od połowy lipca lord protektor, za namową Rady Regencyjnej, postawił na rozwiązania siłowe.

WSCHODNIA ANGLIA. TŁO POWSTANIA

Norfolk i Suffolk od dawna uchodziły za siedliska buntowników. Suffolk zasłynęło jako główny ośrodek sprzeciwu przeciwko podatkowi Amicable Grant, wprowadzonemu przez Henryka VIII w 1525 roku[74]. Dziesięć lat później, podczas Pielgrzymki Łaski, w Norfolk znalazły się kopie petycji buntowników z hrabstwa York, próbowano też wtedy wzniecić rebelię w Walsingham. Richard Southwell, który odegrał ważną rolę w likwidacji spisków, trzy lata później został jednym z najważniejszych celów działań Johna Waltera, powieszonego za próbę wzniecenia kolejnego buntu. Prości ludzie z Norfolk uchodzili za wyjątkowo swarliwych; często wybierali się większymi grupami do sądów i przedstawiali swoich dziedziców jako sitwę wspierających się nawzajem bogaczy[75].

Dlaczego ludność z terenów wschodniej Anglii była tak radykalna? Ujmując rzecz geograficznie, można powiedzieć, że znaczą część Norfolk i Suffolk stanowiły kiepskie ziemie, na których odchody owiec zapewniały żyzność gleb niezbędną do uprawy zbóż w systemie, w którym właściciele ziemscy wypuszczali na pola owce także zimą[76]. W latach trzydziestych i czterdziestych XVI wieku właściciele ziemscy coraz energiczniej próbowali pozbyć się dzierżawców ze swoich ziem. Jak wspomniałem wyżej, stosowali przede wszystkim taktykę zajmowania wspólnych obszarów i wpuszczali zimą wielkie stada owiec zarówno na ziemię dzierżawców, jak i na wspólne pola.

Upadek księcia Norfolk, w 1546 roku, oznaczał usunięcie najważniejszej postaci lokalnych władz, konserwatysty religijnego, człowieka surowego i nielubianego (na niektórych posiadłościach księcia wciąż pracowali chłopi pańszczyźniani). Inny ważny arystokrata, biskup Norwich, William Rugge, równie konserwatywny i nielubiany, w 1549 roku znalazł się w wyjątkowo trudnej sytuacji; jego diecezja borykała się z kłopotami finansowymi (po śmierci jego poprzednika znaczną część własności katedralnej sprzeniewierzył prawdopodobnie sir Richard Southwell, urzędnik Korony). Pod rządami Rugge’a urzędnicy kościelni nadal trzymali się konserwatywnych poglądów i działań[77], podobnie jak sami kapłani.

Aby zrozumieć powstanie Ketta, należy też przyjrzeć się sytuacji w Norwich, drugim co do wielkości mieście Anglii, w którym znajdowało się jedno z największych targowisk w kraju, choć liczba mieszkańców nie przekraczała prawdopodobnie ośmiu tysięcy. W połowie XVI wieku Norwich borykało się z poważnymi problemami, wywołanymi w dużej mierze kryzysem w handlu tekstyliami, co z kolei wpływało negatywnie na inne branże działające w mieście[78].

Struktura władzy przypominała tę z innych miast Anglii, gdzie rządy sprawowali radni „z ludu” i postawieni nad nimi członkowie rady miejskiej, wybierani zwykle spośród kilku najbogatszych rodzin kupieckich, kontrolowani przez burmistrza. Najbogatszych i najbiedniejszych mieszkańców miasta dzieliła ogromna przepaść, przy czym bogacze zamieszkiwali centrum miasta, które w XVI wieku wyraźnie się rozrastało. Z badania przeprowadzonego w 1525 roku na potrzeby podatku Amicable Grant wynikało, że dwadzieścia dziewięć osób posiadało więcej niż czterdzieści procent majątku podlegającego opodatkowaniu, a mniej więcej jedna czwarta mieszkańców miasta była zbyt biedna, by w ogóle nakładać na nich podatki. Inflacja z lat czterdziestych tego wieku musiała sprawić, że jeszcze więcej obywateli Norwich żyło w skrajnym ubóstwie.

Na początku 1549 roku pojawiły się kolejne oznaki nadchodzących kłopotów. W maju Norwich jako pierwsze angielskie miasto wprowadziło obowiązkowe składki na pomoc dla najbiedniejszych[79]. Podczas czerwcowych posiedzeń sądu, które odgrywają również znaczącą rolę w Sercu Anglii, sędziów nie powitano zwyczajową ucztą, ale jedynie poczęstowano piwem[80]. Oba te bezprecedensowe zjawiska dowodzą, że władze miasta obawiały się rozruchów wśród miejskiej biedoty. I właśnie ta biedota odegrała znaczącą rolę w powstaniu Ketta.

WYMONDHAM

Jak zauważył Diarmaid MacCulloch, znaczna część materiałów dotyczących powstania Ketta opiera się na jednym źródle: krótkiej relacji przygotowanej tuż po stłumieniu rebelii przez Nicholasa Sothertona, członka bogatej kupieckiej rodziny z Norfolk. Opis autorstwa Sothertona jest pobieżny i jednoznacznie wrogi wobec powstańców, niemniej jednak zawiera dużo istotnych informacji. W 1575 roku ukazała się inna, komplementarna relacja autorstwa Alexandra Neville’a, zatytułowana Norfolk Furies[81]. Neville był sekretarzem arcybiskupa Matthew Parkera i jako urzędnik niższy rangą odwiedził osobiście obóz rebeliantów. Sprawozdanie z tej wizyty, spisane po łacinie, jest nie tyle wrogie, co wręcz nienawistne. Choć nie był jedynym autorem stosującym taki zabieg, Neville uparcie nazywa buntowników gówniarzami, klaunami czy psami – sprowadzając ich do poziomu zwierząt. W 1582 roku Tajna Rada królowej Elżbiety nakazała używać tego tekstu we wszystkich szkołach królestwa jak przykładu prozy po łacinie. W 1615 roku przetłumaczono go na angielski[82]. Warto wspomnieć, że zawiera on przydatne informacje. Inne współczesne teksty dotyczące powstania Ketta są bardzo fragmentaryczne, choć w ostatnich latach wykonano wiele istotnych badań zmierzających do zdobycia wiarygodnych danych z tamtego okresu.

Powstanie rozpoczęło się podczas corocznego festynu i jarmarku w Wymondham, trzecim co do wielkości mieście Norfolk. W dniach od szóstego do ósmego lipca 1549 roku odbywały się tam różnego rodzaju zabawy, przedstawienia i gry[83].

Bunt rozprzestrzenił się w błyskawicznym tempie, można więc bezpiecznie założyć, że było wcześniej zaplanowane. Jednocześnie zakładano obozy w pobliżu King’s Lynn i Downham Market, oraz dwa inne w Suffolk[84]. Powstał również obóz w Thetford w Norfolk.

Ósmego lipca grupa z Wymondham zniszczyła płot okalający pastwisko dla owiec należących do Johna Hobarta z Morley, który ogrodził część wspólnego pola. Następnie buntownicy udali się do Hethersett, gdzie część wspólnych pastwisk została ogrodzona przez Johna Flowerdewa[85].

Flowerdew był ucieleśnieniem wszystkiego, czego nienawidzili ludzie z gminu. Z zawodu prawnik, podobnie jak Matthew Shardlake, był gotowy zrobić wszystko, co mogło mu przynieść zysk. W czasie, gdy rozwiązywano wielkie opactwo w Wymondham, służył Cromwellowi. Podobnie jak w wielu innych kompleksach klasztornych kościół parafialny stanowił integralną część opactwa, więc – występując przeciwko Flowerdewowi – najważniejsi mieszczanie wystąpili do Henryka VIII z prośbą o przyznanie miastu kościoła wraz z przyległymi ziemiami niezbędnymi do jego utrzymania. Król przystał na tę prośbę, lecz Flowerdew zdążył już zburzyć południową nawę kościoła i sprzedać uzyskany w ten sposób kamień i ołów, za które parafianie zapłacili wcześniej z własnej kieszeni[86]. Wydaje się, że zyski z tego rodzaju przywłaszczenia nie miały większej wartości dla tak majętnego człowieka, co pozwala nam przypuszczać, że Flowerdew był chciwy i małostkowy.

Według niektórych źródeł był zarządcą królewskich włości w Norfolk w latach 1548–1549, ale w ciągu całego panowania Edwarda VI funkcję tę pełniła lady Maria, którą w 1549 roku zastąpił Henry Mynne. Niewykluczone jednak, że w tak dużym hrabstwie oboje cedowali swoje obowiązki na miejscowych prawników: Flowerdew składał zeznania dotyczące majątku Ketta, o czym napisałem w Sercu Anglii, a Southwell działał w imieniu lady Marii, zarządzając jej włościami.

Kiedy grupa buntowników przybyła do rezydencji Flowerdewa, ten zdołał ich przekupić i namówić, by zajęli się raczej jego odwiecznym wrogiem, Robertem Kettem, który niedawno również ogrodził część wspólnego pastwiska. Robert Kett i jego brat William należeli do grupy mieszczan, którzy sprzeciwiali się Flowerdewowi w kwestii majątku zlikwidowanego klasztoru. Ich rodzina od wieków należała do pomniejszych właścicieli ziemskich w tym regionie. W 1549 roku William miał sześćdziesiąt cztery lata, a Robert pięćdziesiąt siedem, obaj byli więc jak na tamte czasy w podeszłym wieku, choć – jak okazało się w ciągu kolejnych dwóch miesięcy – Robert wciąż mógł się pochwalić niezwykłymi talentami politycznymi, energią i charyzmą. William był majętnym rzeźnikiem i kupcem bławatnym, podczas gdy Robert posiadał spore gospodarstwo rolne i garbarnię. Po likwidacji klasztorów, podobnie jak wielu innych, zakupił przejęte ziemie, które pojawiły się na rynku nieruchomości. W czasie, gdy został skazany na śmierć, jego majątek wyceniano na 750 funtów[87], co stawiało go w gronie uboższych szlachciców (znacznie poniżej poziomu Flowerdewa). Wydaje się jednak, że identyfikował się przede wszystkim z mieszkańcami Wymondham – był nie tylko znaczącą postacią w miejscowych cechach, ale też aktywnym członkiem społeczności, która organizowała coroczny festyn. Można więc powiedzieć, że był doświadczonym lokalnym politykiem i organizatorem. Wychowany przez mnichów, przyjaźnił się z Loye’em, ostatnim opatem Wymondham[88].

Można powiedzieć, że Robert Kett nie nadawał się na przywódcę ludowej rebelii, tym bardziej rebelii przesiąkniętej ideami Wspólnoty i protestantyzmu. Niewykluczone, że w późnym okresie życia przeżył głębokie i szczere nawrócenie na protestantyzm. Henry King, pastor Wymondham w latach 1539–1553 był znanym reformatorem ewangelickim i mógł wpłynąć na Ketta[89]. To tylko hipoteza, ale całkiem prawdopodobna, i dlatego też przedstawiłem ją w Sercu Anglii.

Kiedy grupa buntowników przybyła do posiadłości Ketta, ten nie tylko zgodził się zniszczyć ogrodzenie, które postawił, ale też sam pomagał je usunąć[90]. Potem towarzyszył powstańcom w drodze do Wymondham. Następnego dnia, dziewiątego lipca, powstańcy rozpoczęli marsz na Norwich. Po drodze likwidowali nielegalne ogrodzenia, w tym także to postawione przez Flowerdewa, który najprawdopodobniej uciekł, jak opisałem to w Sercu Anglii; ponownie pojawił się publicznie dopiero po upadku powstania. Wydaje się, że już wtedy Ketta uznano za przywódcę buntu. Pod Hethersett wygłosił przemówienie, w którym zdaniem Neville’a obiecał, że będzie nie tylko ich towarzyszem, ale też kapitanem, nie tylko przyjacielem, ale też przywódcą, autorem i zwierzchnikiem…[91]. Tym samym Kett złożył przysięgę wobec buntowników, a nie odwrotnie, jak to zwykle bywało. Bez wątpienia był przywódcą obozu na Mousehold Heath, ale z pewnością nie był dyktatorem. Niestety, nie mamy żadnych konkretnych opisów jego zachowania i charakteru; musiałem je wymyślić, podobnie jak jego powierzchowność.

NORWICH I MOUSEHOLD HEATH

Kiedy buntownicy dotarli pod Norwich, dołączyli do nich zwolennicy powstania z miasta, którzy na znak poparcia nieśli małe gałązki[92], po czym wszyscy razem poszli zniszczyć ogrodzenie utworzonego niedawno Town Close. Niewykluczone, że już wtedy powstańcy wybrali miejsce na obóz: Mousehold Heath, po drugiej stronie Norwich, pusty trawiasty obszar, który ciągnął się na wschód na przestrzeni sześciu mil[93]. Postąpili więc podobnie jak buntownicy z południowej Anglii, którzy zakładali obozy w pobliżu miast. Wrzosowisko Mousehold wznosi się stromo na rzeką Wensum, dzięki czemu doskonale nadawało się do obrony. Na południe od Mousehold Heath znajdował się duży las, Thorpe, będący dogodnym źródłem drewna. Obóz nie miał jednak dostępu do bieżącej wody, ponieważ deszcze wsiąkały szybko w piaszczystą glebę.

Burmistrz Codd i rada miejska odmówili buntownikom, którzy chcieli przemaszerować przez Norwich na Mousehold Heath. Zamiast przypuścić atak na mury miejskie, powstańcy obeszli miasto przez las Drayton i tędy, dostępniejszą drogą, wyszli na wrzosowisko. Przybyli tam dwunastego lipca. Gdy obchodzili miasto, sir Roger Wodehouse próbował ich namówić, by się rozeszli i wrócili do domów, oferując im jednocześnie gościnę (był to tradycyjny sposób likwidowania zamieszek). Skończyło się to dla niego niezbyt fortunnie, został bowiem odarty z ubrań (w ten sposób często upokarzano szlachciców, traktując ich bogate ubrania jako oznakę statusu) i wrzucony do rowu, gdzie prawdopodobnie by zginął, gdyby nie interwencja jego służącego[94]. To jedyny opis brutalnej przemocy wobec szlachciców, których raczej tylko upokarzano i więziono.

KIM BYLI BUNTOWNICY?

Zdaniem Neville’a w zakładaniu obozu brało udział dwa tysiące sześciuset buntowników[95]. Ściągali tu ludzie z całej centralnej i północnej części Norfolk. Znacznie trudniej ustalić, ilu mieszkańców liczył już w pełni urządzony obóz, gdyż ówczesne relacje znacząco różnią się od siebie; podawane są liczby od sześciu do dwudziestu tysięcy osób. Oczywiście zmieniały się one na przestrzeni siedmiu tygodni funkcjonowania obozu – prawdopodobnie populacja na Mousehold Heath rosła w lipcu i malała w sierpniu, gdy obóz został osamotniony (inne upadły) i coraz częściej mówiono o wielkiej armii wysłanej przeciwko powstańcom. Musimy zdawać sobie sprawę, że obóz był tworem dynamicznym. W sierpniu, gdy co bardziej wystraszeni buntownicy odeszli, a ich miejsce zajęli zagorzali zwolennicy reform z innych – zlikwidowanych – ten na Mousehold stał się wprawdzie mniejszy, ale bardziej zradykalizowany.

Historyczny atlas Norfolk podaje, że w latach dwudziestych XVI wieku Norfolk liczyło sto dwanaście tysięcy mieszkańców, był to więc jeden z najgęściej zaludnionych obszarów Anglii[96]. Biorąc pod uwagę, że w tym okresie populacja całego kraju rosła, można założyć, że w 1549 roku w Norfolk mieszkało około stu trzydziestu sześciu tysięcy ludzi[97]. Pochodzili z dwudziestu pięciu spośród trzydziestu trzech regionalnych secin z Norfolk oraz jednej z Suffolk. Liczba dorosłych mężczyzn sięgała około trzydziestu sześciu tysięcy, lecz obejmowała ona również chorych i starych oraz tych, którzy musieli zostać w swoich wsiach, by doglądać gospodarstw i interesów. Przypuszczam więc, że populacja obozu oscylowała średnio między ośmioma a dziewięcioma tysiącami.

Do tego należy oczywiście dodać zwolenników rebelii wywodzących się spośród biedoty Norwich, czyli około czterech tysięcy ludzi, którzy prawdopodobnie krążyli pomiędzy obozem i miastem, gdy zajęli je buntownicy, i którzy z pewnością brali udział w trzech bitwach.

Czy w obozie były kobiety? Powstanie na dużą skalę z pewnością nie było miejscem dla kobiet, choć w czasach Tudorów często brały udział w zamieszkach. Istnieją jednak dwa świadectwa sugerujące, że w obozie mieszkały również kobiety. U Neville’a można znaleźć wzmiankę o żmii, która tuż przed bitwą pod Dussindale spadła ze spróchniałego drzewa na pierś żony Ketta[98]. Bardziej znaczące jest pomijane dotąd odniesienie w dziewiętnastowiecznej historii powstania autorstwa F.W. Russella, a mianowicie cytat z dokumentu wskazującego na to, że po nieudanym sierpniowym ataku powstańców na Great Yarmouth strażnicy miejscy mieli za zadanie poznać nazwiska tych, którzy dołączyli wcześniej do obozu, a także dowiedzieć się, ile żon buntowników jest w obozie, a ile w domu[99]. Przypuszczam, że niewiele żon udało się z mężami do obozu, o czym pisałem w Sercu Anglii. Wydaje mi się, że znacząca większość została w domach, by zajmować się dziećmi, gospodarstwami i interesami.

Jeśli chodzi o strukturę klasową i zawodową buntowników, to warto się odnieść do dwóch ważnych prac autorstwa Aubreya Greenwooda i Jane Whittle, choć oboje przyznają, że nasza wiedza na ten temat jest wciąż ograniczona, ponieważ nazwiska i zawody osób, które pojawiały się w dokumentach dotyczą w większości najbardziej znaczących uczestników powstania[100]. Pośród stu dwudziestu jeden buntowników trzech było yeomenami, dwudziestu dzierżawcami, trzydziestu trzech biednymi chłopami, a aż czterdziestu dwóch rzemieślnikami – od rzeźników, zwykle bogatych, przez szewców, po szczurołapów, prawdopodobnie biednych i zależnych częściowo od wspólnych pól[101]. Whittle badała dokumenty ziemskie, ukazujące powstańców jako przekrojową grupę dzierżawców, przypomina jednak, że w tego rodzaju dokumentach nie uwzględniano najbiedniejszych mieszkańców wsi[102].

Whittle sprawdziła również, w jakim wieku byli powstańcy z Mousehold Heath. W badanej grupie jedenaście procent buntowników miało ponad pięćdziesiąt lat, pięćdziesiąt cztery procent od czterdziestu do pięćdziesięciu lat, a trzydzieści pięć procent od dwudziestu pięciu do czterdziestu lat[103]. Autorka dochodzi do wniosku, że choć powstanie rozpoczęli najbiedniejsi, potem przywództwo przejęli bogatsi farmerzy – mimo że podobnie jak Robert Kett potencjalnie pozostawali w konflikcie z biednymi buntownikami, zwłaszcza w kwestii podziału wspólnych pastwisk. Przynajmniej przez jakiś czas łączyły ich jednak skargi dotyczące przejmowania wspólnych terenów przez szlachtę oraz korupcji urzędników Korony[104].

Większość buntowników, których nie opisano w dokumentach, była prawdopodobnie biedniejsza i młodsza. Dwadzieścia do dwudziestu pięciu procent populacji wiejskiej Norfolk stanowili robotnicy rolni nieposiadający ziemi[105]. Przypuszczam, że jako pierwsi do obozu trafili ci, którzy mieli niewiele do stracenia: drobni wiejscy rzemieślnicy, robotnicy rolni, chłopi pańszczyźniani i bezrobotni, ludzie bez domów, jak Simon i Natty w Sercu Anglii.

ZARZĄDZANIE OBOZEM

Na szczycie skarpy zwróconej ku Norwich, za którą rozciąga się Mousehold Heath, stała ogromna rezydencja w stylu włoskim, należąca niegdyś do straconego hrabiego Surrey, pałac Surrey, obecnie całkiem pusta. Można uznać za symboliczne to, że choć ten wielki budynek wykorzystano jako magazyn i więzienie dla szlachciców i bogaczy z Norfolk, Kett nie urządził swojej kwatery głównej właśnie tutaj, lecz w pobliskiej, znacznie mniejszej kaplicy Świętego Michała, pozostałości po starym klasztorze Świętego Leonarda, który zburzono, by zrobić miejsce dla pałacu Surrey.

Przedstawiciele szlachty nie odgrywali żadnej roli w zarządzaniu obozem. Gdy buntownicy wysyłali w teren oddziały zajmujące się zdobywaniem różnego rodzaju zapasów, ci sprowadzali na Mousehold Heath pojmanych szlachciców i bogaczy. Odzierano ich z ubrań, bito, upokarzano, poddawano procesom – ale nie zabijano. Buntownicy zapewne od samego początku byli świadomi, jak wyglądałaby zemsta w razie klęski powstania. Prawdopodobnie traktowali powstanie jako przedsięwzięcie, w którym mogą wszystko wygrać albo wszystko przegrać.

Robert Kett był niekwestionowanym przywódcą obozu, bardzo skutecznym organizatorem, który dobrze wiedział, jak rozdzielać obowiązki wśród podwładnych. Z każdej spośród trzydziestu trzech norfolskich secin wybrano dwóch przywódców, choć nie wiadomo, na jakiej dokładnie zasadzie. Podobnie jak wszystkie inne elementy obozu, podział na seciny był odbiciem oficjalnych struktur – co roku do każdej seciny wybierano dwóch konstabli, którzy przedstawiali w sądzie lokalne naruszenia prawa. Znamy nazwiska przywódców secin i wiemy, że kilku z nich, podobnie jak Kett, było wcześniej uwikłanych w różnorakie spory[106].

Wprowadzenie systemu secin pozwalało skutecznie zarządzać wielkim obozem, co przedstawiłem w książce. Wiele grup dołączało do obozu pod chorągwiami swoich wiosek i je również umieściłem w krajobrazie obozu jako drogowskazy pozwalające buntownikom odnaleźć drogę w wielkim, złożonym głównie z obcych ludzi zbiorowisku.

Przez cały okres funkcjonowania obozu na Mousehold Heath panował tam porządek i nie dochodziło do aktów przemocy, co przyznają nawet Sotherton i Neville. Najwyraźniej zarządzanie było sprawne i skuteczne. Publiczne debaty, nabożeństwa, procesy szlachty, bogaczy i ludzi naruszających porządek odbywały się w centralnym punkcie obozu, pod olbrzymim starym dębem, nazwanym Dębem Reformacji (niewykluczone, że chodziło tu o podwójne znaczenie tego słowa – reformacji religijnej oraz społecznej). Buntownicy wznieśli pod dębem zadaszone drewniane podwyższenie, którego podłoga musiała znajdować się na wysokości co najmniej sześciu stóp (inaczej, gdy arcybiskup Matthew Parker wygłaszał tam gniewne kazanie, ludzie nie mogliby stać poniżej i kłuć go w stopy ostrzami włóczni)[107]. Możliwe, że zapasy przywożone do obozu składano w magazynie koło tego drzewa i tam je rozdzielano[108]. Pod Dębem Reformacji wygłaszano przemówienia i według Neville’a przywódcy obozu krytykowali stąd bardziej radykalnych buntowników[109]. Wiemy też, że przynajmniej na początku udzielano tu również głosu przeciwnikom powstania.

W procesach sądzono uwięzionych szlachciców bogaczy posądzanych o krzywdzenie biedoty. W Sercu Anglii przedstawiłem te rozprawy jako zgodne z ogólnie stosowanymi procedurami, przynajmniej w kwestii dowodów przestępstwa, co wydaje mi się prawdopodobne, bo, jak wspomniałem wcześniej, buntownicy odwzorowywali działania instytucji Korony. Nie było tam jednak dwunastoosobowej ławy przysięgłych, a o winie lub niewinności decydowano przez aklamację[110]. Mimo że tłum domagał się śmierci niektórych oskarżonych, nie wiadomo nic o tym, by ktoś został stracony, choć z pewnością niektórych potraktowano dość brutalnie, zwłaszcza pewnego bardzo niepopularnego prawnika, Roberta Whartona[111]. Procesy prawdopodobnie miały dać ujście gniewnym emocjom buntowników, ale były też okazją do gromadzenia szczegółowych dowodów przeciwko łamiącym prawo właścicielom ziemskim i prawnikom.

Kwestią najważniejszą dla tysięcy powstańców zgromadzonych na pozbawionym wody wrzosowisku było jedzenie i picie. Społeczności, z których przybywali powstańcy, dostarczały odpowiednie zapasy, przynajmniej na początku; warto pamiętać, że był to najtrudniejszy pod tym względem okres roku, tuż przed zbiorami. W często przytaczanym dokumencie z tego okresu napisano, że parafianie z North Elmham wysłali do swoich pobratymców na Mousehold Heath ryby, masło, chleb i inne artykuły spożywcze, a także opłacali dwóch ludzi warzących dla nich piwo oraz kucharza i jego pomocnika[112]. Można z tego wywnioskować, że niemal od samego początku powstania w obozach funkcjonowały samodzielne browary i inne elementy infrastruktury powiązanej z zaopatrzeniem w żywność.

Zapasy uzupełniano, rekwirując produkty w majątkach szlachciców. Wygląda na to, że początkowo buntownicy mocno sobie w tej kwestii folgowali; zdaniem Sothertona zabrali trzy tysiące sztuk bydła, dwadzieścia tysięcy owiec oraz zwierzynę łowną z parków ogrodzonych przez szlachtę, a także łabędzie, gęsi i drób innego rodzaju. Neville twierdzi, że jedzono wtedy tylko najlepsze części tych zwierząt: łby i wnętrzności wyrzucano[113]. Prawdopodobnie buntownicy zabierali również króliki i gołębie.

Napadając na domy i majątki szlachciców, buntownicy zdobywali również pieniądze i broń, nie wspominając o koniach, powozach i paszy. Wkrótce wystosowano też do nich nakazy zobowiązujące ich do dostarczania żywności dla powstańców, podpisane przez Ketta oraz przywódców secin w imieniu króla[114]. Warto zauważyć, że od samego początku starano się gromadzić broń, w tym armaty. Przy rekwirowaniu tego wydawano potwierdzenia, przynajmniej w niektórych przypadkach, co stanowiło kolejny dowód na to, że obóz na Mousehold Heath pozostawał wierny królowi i stosował się do procedur prawnych.

Innym przykładem doskonałej organizacji – i pracy włożonej w utrzymanie obozu – było wzniesienie sceny otaczającej Dąb Reformacji oraz, co istotniejsze, ogromnej liczby szałasów, przeznaczonych dla powstańców[115]. (W Sercu Anglii próbowałem opisać, jak mogło to wyglądać). Drewno pochodziło z lasu Thorpe. Do wzniesienia tak ogromnej liczby schronień z pewnością przyczynili się liczni cieśle i robotnicy.

Stworzenie tej wielkiej infrastruktury było niezwykłym osiągnięciem. Należy pamiętać, że choć bracia Kettowie i większość przywódców secin prawdopodobnie byli piśmienni i przyzwoicie wykształceni, to aby trzymać się odpowiednich form prawnych, musieli korzystać z dokumentów przygotowywanych przez sekretarzy i ludzi dysponujących wiedzą w tym zakresie. W obozie z pewnością znajdowali się prawnicy, ale biorąc pod uwagę wrogie nastawienie do przedstawicieli tej profesji, było ich zapewne niewielu i ich umiejętności liczyły się na wagę złota. Jeden z prawników, Thomas Godsalve, został pojmany na samym początku powstania i zmuszony do współpracy, lecz wkrótce zbiegł. W Sercu Anglii przydzieliłem role fikcyjnego (i początkowo raczej nieprzychylnego powstańcom) doradcy prawnego Matthew Shardlake’owi. Nie istnieją żadne świadectwa, które mogłyby potwierdzać, że istniał jego odpowiednik.

To, czego lud dokonał w tak krótkim czasie na Mousehold Heath, było naprawdę niezwykłe. Uważam jednak, że w pracach omawiających organizację obozu brakuje jednego istotnego elementu: znaczenia umiejętności militarnych. „Kapitan” to termin wojskowy i warto pamiętać, że Kett stosował go od samego początku. Ten sam tytuł przypisywali sobie przywódcy oddziałów rekwizycyjnych wysyłanych w teren[116]. A jedynie ludzie, którzy mieli za sobą doświadczenia prawdziwej wojny, choćby z konfliktów ze Szkocją i Francją z czasów Henryka VIII, mogli skutecznie organizować i prowadzić zaopatrzenie tak dużego obozu.

Kroniki z tamtego okresu wymieniają tylko jednego żołnierza: głównego artylerzystę[117] Ketta, Milesa, który prawdopodobnie należał do dziewięciu najważniejszych przywódców powstania straconych pod Dębem Reformacji następnego dnia po klęsce rebelii[118]. Udział dezerterów z wojny ze Szkocją w organizacji ogólnokrajowej strategii obozowej został już omówiony powyżej. Jeśli Miles pełnił funkcję głównego artylerzysty, musiał być wysokim rangą oficerem, który potrafił nadzorować załogi armat należących do buntowników – a obowiązki tych załóg obejmowały ładowanie, przygotowanie, celowanie i odpalanie dział. Wszystkie te czynności należało przeprowadzić bardzo dokładnie, inaczej bowiem armata mogła eksplodować i zabić obsługujących ją ludzi. Jako że do obozu trafiły prawdopodobnie działa różnego kalibru, wymagające obsługi innego typu, wydaje się mało realne, by Miles zdołał samodzielnie wyszkolić wszystkie obsługujące je zespoły. Moim zdaniem pomagali mu inni wyszkoleni w tym zakresie dezerterzy.

W ciągu siedmiotygodniowego okresu funkcjonowania obozu na Mousehold Heath buntownicy stoczyli aż trzy bitwy z coraz liczniejszymi siłami. W latach czterdziestych XVI wieku, czyli podczas angielskiej dekady wojen, mieszkańcy wiosek musieli brać udział w obowiązkowych szkoleniach łuczniczych. Co jakiś czas dokonywano wśród nich przeglądu i werbowano do wojska mężczyzn w odpowiednim wieku i kondycji fizycznej. Niemniej jednak, aby osiągnąć odpowiednio wysoki poziom umiejętności, niezbędny do skutecznej walki na polu bitwy, łucznicy musieli się stale szkolić, szczególnie jeśli wcześniej mieli do czynienia jedynie z bronią używaną do walk wręcz, taką jak halabardy, piki czy narzędzia rolnicze[119]. Konieczne było również szkolenie dostosowane do walki w dużych formacjach, co mogli zapewnić tylko ludzie z odpowiednim doświadczeniem wojskowym, którego Robert Kett nie miał. Siedem tygodni to bardzo krótki czas na przygotowanie niewyszkolonych bojowników i stworzenie z nich oddziałów, które pod Dussindale zaprezentowały się jako bardzo skuteczna armia. Moim zdaniem w obozie musieli przebywać doświadczeni żołnierze, którzy zajmowali się takim szkoleniem. O zaangażowaniu wojska świadczy jeszcze jedno. Biorąc pod uwagę bardzo ograniczoną wiedzę o higienie, jaką prezentowali ludzie w tamtych czasach, istniało duże prawdopodobieństwo, że w każdym większym obozie będą rozprzestrzeniać się choroby, zwłaszcza dezynteria, groźny zabójca za czasów Tudorów, który rozchodził się z zastraszającą prędkością i często zabijał całe tysiące. Na Mousehold Heath wiele czynników sprzyjało powstawaniu i rozprzestrzenianiu się chorób: był środek lata, brakowało źródła wody, a w początkowym okresie na terenie obozu prawdopodobnie leżało mnóstwo gnijących odpadków. Nie istnieją jednak żadne dowody świadczące o tym, że wybuchła jakakolwiek epidemia, a można być pewnym, że wrodzy powstańcom kronikarze na pewno nie pominęliby tak istotnej wiadomości. Wojskowi wiedzieli, jak najskuteczniej zapobiegać rozprzestrzenianiu się chorób, choćby poprzez budowanie latryn i zakopywanie resztek jedzenia.

Moim zdaniem w organizacji obozu, utrzymaniu higieny i przede wszystkim w szkoleniu bojowym miała udział znacząca liczba doświadczonych wojskowych. To szkolenie prowadziła prawdopodobnie jakaś równoległa organizacja, kontrolowana przez cywilną administrację. Bo jak inaczej tłumaczyć tak wielki sukces militarny?

RELACJE Z NORWICH

Gdy obok Norwich powstał obóz dorównujący liczbą mieszkańców samemu miastu, a prawdopodobnie nawet ją przewyższający i wciąż rosnący w siłę, władze miejskie nie miały innego wyjścia, jak uznać ten obóz i nawiązać z nim relację. Burmistrz, Thomas Codd oraz najważniejszy z radnych, Thomas Aldrich, a także kaznodzieja Robert Watson odwiedzali obóz i wkrótce wzięli nawet na siebie pewne funkcje administracyjne. Codd i Aldrich zostali sygnatariuszami 29 żądań, zachowanej do dziś petycji z Mousehold Heath. Ci dwaj przemawiali, a Watson wygłaszał kazania pod Dębem Reformacji, przy czym Codd i Aldrich starali się, na ile było to możliwe, złagodzić zachowanie buntowników[120]. Nie powstrzymało ich to jednak od wysłania brata Nicholasa Sothertona, Leonarda, do Londynu, by tam zrelacjonował szczegółowo sytuację panującą w Norwich[121]. Zarówno władze miejskie, jak i ludzie z Mousehold Heath musieli zdawać sobie sprawę, że jest to tylko tymczasowe przymierze, podyktowane praktycznymi względami: buntownicy prawdopodobnie mogli zdobyć Norwich już na tym wczesnym etapie, ale mury miasta, choć nie w najlepszym stanie, miejscami miały ponad dwadzieścia stóp wysokości i zapewniały osłonę łucznikom broniącymi miasta[122].

Wydaje się jednak, że buntownicy mieli wolny wstęp do Norwich, skoro przeniesiono tam część uwięzionych szlachciców[123]. Jest rzeczą oczywistą, że powstańcy poruszali się swobodnie po mieście w połowie lipca, gdy przybył tam arcybiskup Matthew Parker[124].

Tymczasem do wygłaszania kazań w obozie – dwa razy dziennie – wyznaczono radykalnego kaznodzieję z Norwich, Roberta Conyersa. Nikt nie sprzeciwiał się jego ewangelickiemu protestantyzmowi, co zdaniem Greenwooda oznacza, że mieszkańcy Norfolk generalnie akceptowali reformację, choć niekoniecznie jej chcieli[125]. Wszystko to stanowiło część strategii przywódców obozu na Mousehold Heath, głoszących, że wcale nie są buntownikami, a jedynie starają się spełnić życzenia króla odnośnie do reformy rolnej, i że nie mają nic przeciwko zmianom religijnym. Kett i inni przywódcy być może byli ewangelikami, ale z pewnością nie można powiedzieć tego samego o całym obozie, nawet jeśli niektórzy z powstańców byli nastawieni wrogo do tradycjonalizmu jako powiązanego z księciem Norfolk.

FINANSOWANIE OBOZU

Początkowo obóz zdobywał zapasy, kupując je w okolicznych wioskach i rekwirując majątki miejscowych dziedziców. Później, po zajęciu Norwich, buntownicy zabierali broń i pieniądze szlachcicom i bogaczom z miasta. Jest jednak mało prawdopodobne, by mogło to zapewnić utrzymanie ośmiu lub dziewięciu tysięcy ludzi przez siedem tygodni. Powstańcy nie mogli od razu zjeść dwudziestu tysięcy owiec, o których pisał Southwell; po początkowym obżarstwie i świętowaniu zwycięstwa prawdopodobnie zamknięto pozostałe zwierzęta w zagrodach, jako zapasy na późniejszy okres. Na Mousehold Heath nie brakowało miejsca na hodowlę zwierząt, o czym pisałem w Sercu Anglii.

Diarmaid MacCulloch wymienia dwa inne potencjalne źródła finansowania: arcybiskupa Rugge’a i sir Richarda Southwella. Obaj byli wrogami reform politycznych i religijnych i byli zaangażowani aktywnie w spory z Kettem[126]. Treść rozmów Ketta z Ruggiem nie jest znana, niewykluczone jednak, że arcybiskup oferował mu pieniądze w zamian za pozostawienie ziem i majątku diecezji – oraz jego osobiście – w spokoju. Wiadomo z pewnością, że po stłumieniu powstania Rugge został zdymisjonowany i popadł w niełaskę.

Jeszcze ciekawsze wydaje się postępowanie Southwella, który, jak już wspomniałem, był zapasowym członkiem Rady Regencyjnej, najaktywniejszym i bardzo nielubianym zwolennikiem grodzenia w Norfolk oraz bezwzględnym człowiekiem. To właśnie on w 1546 roku przedstawiał najważniejsze dowody przeciwko księciu Norfolk, byłemu protektorowi, oraz hrabiemu Surrey. Jak pisałem strzegł również posiadłości lady Marii – i zajmował się tym nadal, gdy ta została królową.

W przypadku wszystkich buntów, poza zachodnią częścią kraju, najważniejsze postacie w hrabstwach miały za zadanie tłumić powstanie lub negocjować z jego uczestnikami. Jako że w trakcie powstania Ketta nie było księcia Norfolk, to właśnie Southwell był najważniejszym człowiekiem w hrabstwie. Po upadku powstania oskarżono go o przekazanie buntownikom pięciuset funtów (co dziś stanowiłoby równowartość około dwustu pięćdziesięciu tysięcy funtów). Była to kwota znacznie większa od tych, jakie otrzymywały inne obozy od ludzi próbujących ich przekupić. Obóz na Mousehold Heath wcale się nie rozwiązał, choć przyjął pieniądze. Po powstaniu Southwell trafił do Tower i został obciążony grzywną w wysokości pięciuset funtów za osobiste podburzanie do buntu[127]. Zwykle tego rodzaju postępowanie uznawano za zdradę i karano śmiercią, lecz Southwell, jak zwykle, jakoś wykaraskał się z tej opresji.

W Sercu Anglii sugeruję, że mógł zawrzeć potajemną umowę z Kettem i oferować mu pieniądze w zamian za pozostawienie w spokoju majątków jego oraz lady Marii. W pierwszych dniach powstania zniszczono wprawdzie część ogrodzenia wokół jej majątku Kenninghall, na tym jednak poprzestano. Co zastanawiające, lady Maria przez całe lato przebywała tam, pośrodku terytorium buntowników. Warto byłoby zbadać, co działo się z posiadłościami Southwella w czasie rebelii.

Jeśli, jak starałem się dowieść, buntownicy mieli pieniądze, gdzie mogli je wydać? To prowadzi nas do kolejnego ważnego pytania: czy targ w Norwich, najważniejszy element gospodarki miasta, funkcjonował podczas powstania? Moim zdaniem musiał, bo pozbawieni miejsca, w którym mogliby sprzedać swoje produkty, kupcy i obywatele Norwich znaleźliby się w naprawdę trudnej sytuacji. Buntownicy nie mieli powodu zamykać targowiska, wręcz przeciwnie – dzięki temu, że działało, mogli wykorzystać zdobyte pieniądze i zakupić niezbędne artykuły, takie jak świece, buty, cieplejsze ubrania oraz, przede wszystkim, jedzenie i składniki potrzebne do warzenia piwa. Zajęcie miasta przez armię Korony, a tym samym odcięcie powstańców od targowiska, być może było prawdziwym powodem, który zmusił ich do stoczenia bitwy pod koniec sierpnia, o czym więcej poniżej.

ŻYCIE CODZIENNE W OBOZIE

Próba zrekonstruowania i opisania codziennego życia obozu to prawdziwe wyzwanie dla wyobraźni współczesnego historyka. Starałem się jednak przez cały czas opierać mój obraz obozowej codzienności na nielicznych wskazówkach z materiałów źródłowych oraz znanych opisów życia i rozrywek gminu w czasach Tudorów.

Jeśli chodzi o jedną z kwestii, które miały szczególnie istotne znaczenie dla powstańców z Mousehold Heath – czyli pogodę – to są pewne sugestie w opisach Sothertona i Neville’a. Czerwiec był prawdopodobnie gorący i słoneczny, co sprzyjało budowie i organizowaniu obozu. Kiedy przyjechał tam arcybiskup Matthew Parker, wielu ludzi było wyczerpanych i podpitych ze względu na okropny upał[128]. Gdy trzydziestego pierwszego lipca armia hrabiego Northamptona przybyła do Norwich, zmęczeni gorącem żołnierze musieli odpocząć[129]. Piękną pogodę zakłóciły co najmniej dwie gwałtowne burze. Jedna miała miejsce w okresie pierwszych dwóch tygodni funkcjonowania obozu, bo wciąż przywożono wtedy uwięzionych dziedziców i jednego z nich wprowadzono do obozu w środku burzy[130]. Druga nadciągnęła nad Mousehold Heath pierwszego sierpnia i była na tyle gwałtowna, że ugasiła pożary szalejące w Norwich po klęsce armii markiza Northamptona[131]. Wygląda na to, ze właśnie ta burza zwiastowała istotną zmianę pogody. Sotherton pisze, że później nocami buntownicy chronili się przed deszczem w kościołach na terenie miasta[132]. Dlatego też można założyć, że lipiec tamtego roku był gorący i suchy, choć zdarzały się w tym czasie również gwałtowne burze, a po nim nadszedł chłodniejszy i wilgotniejszy sierpień. Właśnie taki obraz przedstawiłem w Sercu Anglii. Piaszczysta gleba Mousehold Heath szybko wchłaniała wodę, mimo to burze zakłócały funkcjonowanie obozu. Brak wody stanowił jednak zagrożenie dla zdrowia mieszkańców i utrudniał im życie.

Obóz przedstawiony w mojej książce miał swoje browary i piekarnie, a także lekarzy i rzemieślników. Musiały w nim funkcjonować również zagrody dla bydła oraz – niezbędnych w nadchodzących bitwach – koni, które również należało poddać szkoleniu w nowym otoczeniu.

Prawdopodobnie w obozie organizowano zabawy, zwłaszcza w pierwszych dniach jego funkcjonowania. Stosunkowo łatwo przywołać rozrywki popularne w wioskach z tamtych czasów – opowieści, walki kogutów, zapasy i gry cieszące się powodzeniem we wschodniej Anglii epoki Tudorów – a podczas ważniejszych okazji do obozu mogli przybywać artyści z Norwich: akrobaci, lalkarze, treserzy niedźwiedzi i aktorzy. Bez wątpienia obóz przyciągał wędrownych handlarzy wszelkiej maści, którzy sprzedawali tam świecidełka i inne drobne towary, tym bardziej że wiadomości o buncie roznosiły się po całym kraju.

Istotnym problemem było bez wątpienia pijaństwo, nie na tyle jednak, by zakłócało funkcjonowanie tej społeczności. Inaczej z pewnością również wspomnieliby o tym Neville i Sotherton. Warto pamiętać o istotnej różnicy między zwykłym piwem z czasów Tudorów – zawierającym niewielką ilość alkoholu i spożywanym przez wszystkich, ponieważ woda często wywoływała różnego rodzaju choroby – a mocnym, które rzeczywiście prowadziło do upojenia. Piwo warzone na Mousehold Heath prawdopodobnie należało do tej pierwszej kategorii, a władze obozu i tak ograniczały jego spożycie.

Dokumenty z tamtego okresu opisują tylko jeden incydent związany z nadużywaniem alkoholu, kiedy to wspomniany powyżej arcybiskup Matthew Parker zamierzał wygłosić kazanie, lecz zrezygnował z tego, bo słuchacze byli pijani[133]. Wrócił następnego ranka i w gniewnych słowach potępił zachowanie buntowników. Choć nadano tej historii duże znaczenie, w rzeczywistości nie miała żadnych poważnych konsekwencji; wiadomo jedynie, że ludzie pod Dębem Reformacji kłuli go w stopy włóczniami, nie mogli mu jednak wyrządzić większej krzywdy, skoro odszedł stamtąd o własnych siłach. Prawdopodobnie chodziło o to, by zatańczył na prowizorycznej scenie. Choć Neville opisywał tę historię z wielkim oburzeniem, był to jedynie nieistotny incydent o komicznym zabarwieniu, próba zabawy, a nie akt przemocy.

PROROCY

W obozie działali również inni – nieoficjalni – wszelkiej maści kaznodzieje, nazywani przez Sothertona prorokami. Prawie nic o nich nie wiemy.

Niektóre z głoszonych przepowiedni można było uznać za „fantastyczne”: te inspirowane naukami Merlina lub innych pisarzy sprzed wieków, rzeczywistych lub wyimaginowanych, często głoszących upadek państwa. Tego rodzaju prorocy pojawiali się szczególnie licznie podczas Pielgrzymki Łaski w 1536 roku i głosili nową wersję starej przepowiedni, która pojawiała się również podczas powstania Wata Tylera i powstania Jacka Cade’a i została przerobiona w 1536 roku tak, by głosiła upadek Henryka VIII[134]. Sotherton pisał o przepowiedniach fantastycznie zmyślonych, które (…) często głosili otwarcie na rynku [w Norwich] i innych miejscach[135]. Kto wie, jakie stare przepowiednie przerabiano na nowo w 1549 roku.

Drugim rodzajem proroctw popularnych wśród radykalnych protestantów w latach czterdziestych XVI wieku były przepowiednie „biblijne”: ludzie wybierali z Biblii różne fragmenty i twierdzili, że Bóg objawił im ich prawdziwe znaczenie. Tego typu działania nie ograniczały się tylko do ludzi niewykształconych. Na przykład John Knox uważał, że został wybrany przez Boga na proroka[136]. Biorąc pod uwagę, jaka atmosfera panowała w obozie, można przypuszczać, że wielu czytelników Biblii uważało się za wybrańców i proroków.

Trzeci rodzaj przepowiedni głosili ludzie będący postrachem władz z tamtych czasów: anabaptyści, radykalna odmiana protestantyzmu wywodząca się z Niemiec, według której wszystkie dobra materialne powinny być wspólne[137]. Choć później anabaptyści odrzucili przemoc, a w latach czterdziestych w Anglii było ich już niewielu, to ze względu na głoszone przez nich hasła równościowe bardzo się ich obawiano. Jak jednak zauważa wiodący historyk anabaptystów w Anglii, nic nie wskazuje na to, by byli obecni w Mousehold Heath[138]. Za panowania Edwarda VI spalono na stosie dwóch anabaptystów, była to jednak konsekwencja ich poglądów teologicznych, a nie społecznych.

Przepowiednie ostatniego rodzaju wygłaszali radykalni głosiciele Wspólnoty. Jak wspomniałem powyżej, uważali, że to król powinien reagować na problemy ludu, a nie sam lud. Ich sprzeciw wobec chciwych bogaczy z pewnością wpływał na obozy, które początkowo liczyły na interwencję lorda protektora.

Te cztery nurty prawdopodobnie mieszały i łączyły się ze sobą w obozie. Sotherton opisał tylko pierwszy z nich, ponieważ być może chciał przedstawić buntowników jako głupców, choć „fantastyczni” prorocy z pewnością odegrali ważną rolę w powstaniu. Już od 1536 roku niektórzy z nich przepowiadali upadek królestwa. Dwaj z nich znaleźli się wśród przywódców rebelii straconych pod Dębem Reformacji po ostatniej bitwie[139].

12–21 LIPCA. DNI NADZIEI

Kiedy Leonard Sotherton był w Londynie, na dworze lorda protektora przebywali również posłańcy Ketta. Siedemnastego lipca protektor Somerset powiedział, że przybyła delegacja z Norfolk, wyraził również nadzieję, że drobne nieporozumienia dotyczące Norwich zostaną wkrótce wyjaśnione[140].

W tym samym czasie buntownicy na Mousehold Heath przygotowywali skierowaną do króla petycję znaną jako 29 żądań; nieco wbrew nazwie każde z tych żądań rozpoczyna się od słów Błagamy…[141]. Petycje słano również z obozów w Thetford i Suffolk (Somerset odpowiedział na niektóre z nich), choć oryginały tych pism zaginęły[142]. Wydaje się, że lista żądań z Mousehold Heath została przygotowana w pośpiechu, poszczególne punkty nie są bowiem ułożone według jakiegoś przemyślanego porządku.

Dokument ten interpretuje się na dwa sposoby. Według pierwszego prezentował on konserwatywny bunt, zmierzający do przywrócenia wyidealizowanej przeszłości, wzajemnych zobowiązań między panem i wasalem, bez korzystania z grodzeń gruntów[143]. Według drugiego poglądu było to żądanie stałego prawa do używania wspólnych terenów i zarządzania nimi przez lokalne społeczności[144]. Można powiedzieć, że omawiany tu dokument jest właściwie jednym i drugim, choć zawiera innowacyjne i radykalne żądanie udziału ludu w lokalnych władzach[145].

Lista nie zawiera żadnych skarg związanych z życiem w mieście, choć buntownicy utrzymywali bliskie stosunki z biedotą z Norwich i wraz z nią usuwali ogrodzenia wokół Town Close. Nie jest to wcale tak zaskakujące, jak mogłoby się wydawać. Po pierwsze, sojusz z władzami Norwich wykluczał skargi dotyczące biedoty miejskiej, a po drugie – i ważniejsze – petycja była skierowana do lorda protektora, wobec którego buntownicy wciąż starali się być lojalni, a złożone przez niego wcześniej obietnice dotyczyły jedynie wsi. Być może planowano stworzenie drugiej petycji, choć nie wiadomo, czy pierwsza w ogóle dotarła do Somerseta.

Skargi buntowników najlepiej omawiać w odniesieniu do konkretnych tematów. Kwestię grodzeń gruntów poruszał artykuł 29., w którym domagano się zakazania dziedzicom hodowli bydła dla zysku. Był to bardzo radykalny postulat.

W artykułach 3. i 11. domagano się, by właściciele ziemscy nie nadużywali swoich praw do terenów wspólnych. W artykule 3. stwierdzono krótko, że żaden pan nie będzie zagarniał terenów wspólnych, a prawa dzierżawców i pomniejszych właścicieli ziemskich będą chronione. To było coś więcej niż powrót do przeszłości. Inne artykuły ograniczały hodowlę królików i gołębi.

Petycja sprzeciwiała się prawom nakładającym opłaty feudalne na dzierżawców, co wiązało się z potępieniem urzędników Korony, którzy nadużywają swoich prerogatyw. Proponowane rozwiązanie było radykalne i innowacyjne, sugerowano bowiem, by członkowie komisji – wybrani przez gmin i zaakceptowani przez króla – przeformułowali i zreformowali prawa i statuty ukrywane przed ludem przez królewskich urzędników (oraz, bez wątpienia, prawników pracujących dla właścicieli ziemskich). Powstańcy postulowali więc utworzenie komisji, prawdopodobnie stałych, do których z pewnością mieli należeć również przedstawicieli gminu. Otrzymywaliby oni cztery pensy dziennie (dniówkę robotnika rolnego) za zasiadanie w komisji.

Artykuły 6. i 14. dotyczyły nadużywania praw i opłat lennych. W artykule 16. znalazł się słynny ustęp głoszący, że wszyscy ludzie przywiązani do ziemi powinni odzyskać wolność, gdyż Bóg swą drogocenną krwią uwolnił każdego. Możliwe, że ta prośba była bezpośrednim odniesieniem do Somerseta, który na swoich ziemiach uwolnił chłopów pańszczyźnianych.

Ostro skrytykowano kapłanów pracujących na wsi za ich ignorancję, wieczną nieobecność, kupowanie ziemi i niechęć do głoszenia kazań. Takich księży należało zdaniem buntowników wydalić z ich beneficjów, a następnego kapłana powinni wybierać parafianie, ich dziedzic albo władze miasta. Była to kolejna prośba dotycząca udziału gminu w zarządzaniu instytucjami wiejskimi.

Autorzy petycji chcieli zatem zachować system lenny w dotychczasowej postaci i położyć kres nielegalnym grodzeniom wspólnych terenów. Domagając się jednak zrobienia porządku z nadużyciami urzędników królewskich oraz członków kleru, uczynili znaczący krok naprzód w kwestii reprezentacji i udziału gminu w instytucjach wiejskich.

Kwestią relacji Somerseta z buntownikami zajęto się w trzech interesujących opracowaniach, w których analizowano listy lorda protektora do buntowników, które zachowały się do naszych czasów[146]. Ethan Shagan dowodzi, że listy to dowód dialogu, w którym Somerset dokonuje pewnych znaczących ustępstw. M.W. Bush i G.W. Bernard twierdzą jednak – wspierając swoje wywody bardziej przekonującymi argumentami – że lord protektor był nieszczery i choć zapewne zgadzał się z niektórymi postulatami buntowników (jak już widzieliśmy, zaakceptował „rolnicze” wyjaśnienie inflacji i wierzył w słuszność reformy), to przyjmował asertywność gminu z takim samym oburzeniem, z jakim przyjąłby ją Henryk VIII. W listach stwierdzał jednoznacznie, że przedstawiciele gminu nie mają prawa zakładać obozów i wysuwać żądań – było to bowiem naruszeniem naturalnego porządku społecznego – lecz jeśli się rozejdą, zostaną ułaskawieni, a ich postulatami zajmą się członkowie komisji lub Parlament. W pewnym sensie przypominało to początkową ugodową reakcję Henryka VIII na Pielgrzymkę Łaski, lecz podobnie jak w tamtym przypadku, za obietnicami kryła się groźba użycia siły. Mniej więcej w połowie lipca polityka pojednania ustąpiła zapowiedziom zniszczenia obozów przez wojsko, jeśli buntownicy nie zechcą wrócić do domów.

Nie wydaje mi się, by Somerset zamierzał kiedykolwiek dopuścić przedstawicieli gminu do lokalnych władz. Choć czasami szedł na ustępstwa wobec buntowników – wprowadzając niektóre reformy na własnych ziemiach w Thetford – były to jedynie nieistotne gesty. Do dziś toczą się spory o to, czy kolejny list skierowany do buntowników z Thetford wyraża zgodę na to, by przedstawiciele gminu mieli udział w wyznaczaniu członków komisji, gdyż treść tego listu jest tak zagmatwana, iż trudno wyciągnąć z niego jednoznaczne wnioski[147]. W tamtym czasie Somerset z pewnością zmagał się już z ogromnym stresem wywołanym licznymi problemami. Hipoteza Shagana – że Somerset i buntownicy toczyli dialog, wymieniając się nawzajem informacjami – przeczy faktom. Wydarzenia z tamtego okresu dowodzą czegoś przeciwnego: lord protektor oszukiwał buntowników, by zyskać na czasie, a około siedemnastego lipca (co ciekawe, właśnie wtedy do Kent przybyli członkowie komisji i nie udało im się namówić buntowników z Canterbury do likwidacji obozu) całkowicie zmienił ton, przechodząc od języka pojednania do języka konfrontacji. Powstańców mamiono złudną nadzieją. W takich okolicznościach Robert Kett miał prawo oczekiwać życzliwej reakcji, więc gdy dwudziestego pierwszego lipca na Mousehold Heath pojawił się królewski herold, konfrontacyjna treść jego oświadczenia mogła wywołać tylko szok i gniew, co przedstawiłem w Sercu Anglii.

W przeddzień przyjazdu herolda Kett otrzymał pewien list. Jeśli, jak można przypuszczać, był to list nr 2 przedstawiony w załączniku do opracowania Shagana z 1999 roku[148], to jego treść była w istocie wyjątkowo ostrą diatrybą, stwierdzającą, że postulaty buntowników trafią do zbierającego się wkrótce Parlamentu, jeśli obóz się rozwiąże. Poza tym lord protektor nie oferował niczego nowego.

Wizyta herolda w obozie była szczególnie dramatycznym wydarzeniem. Przyjechał na Mousehold Heath z Norwich, w towarzystwie Codda, Aldricha i Pettibone’a. Pozwolił, by zaprowadzono go pod Dąb Reformacji, i wygłosił do zebranych oświadczenie, w którym nazywano ich zdrajcami, a Ketta oszustem. Zawierało obietnicę łaski dla tych, którzy opuszczą obóz, i nic poza tym. Kett odpowiedział gniewnie, że nie obraził króla ani nie wymaga jego łaski, więc pragnie, by jak najwięcej ludzi (…) stanęło po jego stronie i pozostało w obozie[149]. Neville pisze, że Kett prosił towarzyszy, by go nie opuszczali, ani nie podupadali na duchu, ale pamiętali, w jakich okolicznościach powiązali się ze sobą nawzajem, on zaś ze swej strony gotów jest oddać życie (jeśli będzie to konieczne) za ich bezpieczeństwo[150]. Herold oskarżył Ketta o zdradę stanu i kazał Pettibone’owi aresztować go, lecz groźne zachowanie zebranych zmusiło herolda i jego ludzi do ucieczki. Część buntowników (nie znamy ich liczby) skorzystała z obietnicy ułaskawienia i odeszła z obozu, jednak ogromna większość pozostała[151].

Po powrocie do Norwich herold kazał Coddowi i Aldrichowi zamknąć bramy miasta przed buntownikami i odciąć ich od prowiantu[152], co podkreśla wspomniane wcześniej znaczenie targowiska w Norwich jako źródła zaopatrzenia powstańców.

21 LIPCA – 1 SIERPNIA. STARCIA ZBROJNE

Wezwanie herolda do zamknięcia bram Norwich, bez wątpienia podjęte na rozkaz Somerseta, było wyjątkowo głupim rozwiązaniem, ponieważ w tej sytuacji mieszkańcy obozu nie mieli innego wyjścia, jak tylko zaatakować miasto. Herold pozostał w Norwich i ponownie wygłosił tam oświadczenie, być może licząc na wsparcie mieszczan, lecz i tym razem niczego nie wskórał. Sotherton pisze, że wkrótce potem zrozumieli, iż za sprawą zdrady wielu z ich obywateli buntownicy weszli [do miasta][153].

Rankiem następnego dnia, dwudziestego drugiego lipca, powstańcy przypuścili szturm na miasto, gdy mieli już pewność, że nie uda im się tam wejść drogą pokojowych negocjacji[154]. Z zamku przywieziono sześć armat, które miały powstrzymać buntowników, lecz ani miejscy artylerzyści, ani powstańczy kanonierzy (w tamtym czasie) nie umieli precyzyjnie wycelować z dział. Trzeba jednak wspomnieć, że miejscy łucznicy rozstawieni na murach (prawdopodobnie służący najbogatszych obywateli, strażnicy miejscy oraz żołnierze z zamku) zabili wielu powstańców. Przypuszczono dwa duże szturmy skierowane na most Bishopsgate, kluczowy punkt strategiczny; pierwszy z tych ataków skończył się niepowodzeniem, drugi przyniósł sukces dzięki ogromnej przewadze liczebnej. Jak donosił Sotherton, bezdomni chłopcy (…) przyjmowali na siebie chmurę strzał i zbierali je, gdy wbijały się w ich nogi[155].

Chłopcami nazywano w czasach Tudorów młodych nieżonatych mężczyzn; historia o wyciąganiu strzał z nóg mogła być zgodna z prawdą, jeśli do ostrzału napastników używano – co całkiem prawdopodobne – strzał ćwiczebnych, wyposażonych w groty bez dodatkowych zębów. Oba szturmy były przykładem ogromnej odwagi, jaką wykazywali się buntownicy. Wspierali ich najbiedniejsi mieszkańcy miasta, którzy rozgłaszali, że wrogie wojska przedarły się przez mury w innych miejscach, i tym samym odciągali obrońców od mostu Bishopsgate[156].

Po zwycięskim szturmie całe Norwich stało się częścią obozu buntowników; sześć miejskich armat przeciągnięto na Mousehold Heath. Codd, Aldrich i inni przywódcy obrony trafili do więzienia, z wyjątkiem jednego ważnego radnego, Augustine’a Stewarda, którego Kett wyznaczył na swojego przedstawiciela w mieście, by w ten sposób utrzymać tam porządek (choć bez wątpienia zdawał sobie sprawę, że lojalność Stewarda jest mocno ograniczona). Po kilku pierwszych dniach okupacji, kiedy buntownicy plądrowali domy bogatych obywateli, w mieście zaprowadzono taki sam, godny podziwu, porządek jak na Mousehold Heath. Murów Norwich strzegli obozowi łucznicy. Herold uciekł do Londynu. Nadal organizowano procesy pod Dębem Reformacji, obejmujące teraz również najważniejszych obywateli Norwich. Jak pisze Neville, podczas tych procesów, jeśli [buntownicy] nie znajdywali żadnej winy w danym człowieku, wołali: „To dobry człowiek, on jest dobrym człowiekiem!”; dlatego też zwracano mu wolność. Ale (…) jeśli (…) skrzywdził któregoś z nich (…), cały tłum krzyczał, jakby na wezwanie furii: „Powiesić go!”[157]. Biorąc pod uwagę, że jak wynika z dokumentów, nikogo z sądzonych nie powieszono, to albo Neville zmyślał, albo – co bardziej prawdopodobne – przywódcy obozu nigdy do tego nie dopuścili.

Nieznana jest liczba buntowników, który zginęli podczas szturmu na Norwich, wydaje się jednak, że nie mogło ich być mniej niż stu. Tym samym w codzienność obozu wkroczyła nowa rzeczywistość: nagła śmierć, żałoba po poległych towarzyszach, przyjaciołach lub krewnych. Mimo to buntownicy nie zamierzali się poddawać.

Nie wiadomo, jaki obszar kontrolował Kett z Mousehold Heath; Land sugeruje, że nie większy niż w promieniu dwudziestu mil od obozu[158]. W lipcu podjęto próby rozszerzenia buntu na północne i centralne części Norfolk. Pod koniec miesiąca utworzono obóz w pobliżu King’s Lynn, prawdopodobnie z zamiarem zajęcia tej miejscowości. Miejscowa szlachta – która po pierwszym szoku zdołała się zorganizować – wyparła jednak powstańców. Buntownicy przemieścili się dwadzieścia pięć mil na południe i ulokowali się przy drodze z Londynu, prawdopodobnie by tam zaatakować i powstrzymać armię Korony. Na początku sierpnia porzucili jednak to miejsce i przenieśli się na Mousehold Heath.

Inny obóz powstał w Hingham, piętnaście mil od Norwich, być może również po to, by chronić drogę z Londynu, lecz tu powstańcy zostali zaatakowani i rozproszeni przez miejscowe siły pod dowództwem sir Edmunda Knyvetta.

Jednocześnie niewielki oddział z Suffolk pomaszerował na Great Yarmouth, lecz tamtejsi mieszczanie nie wpuścili buntowników. Tym samym wszystkie próby rozszerzenia powstania na większy obszar, w tym dwa znaczące porty Norfolk, spełzły na niczym. Wkrótce na Mousehold Heath dotarły wieści o armii, która miała ruszyć na nich z Londynu.

Co mogli zrobić w tej sytuacji buntownicy? Strategia przyjęta początkowo przez Ketta (całkiem rozsądna w świetle obietnic reform składanych przez Somerseta) zawiodła. Obóz stanął przed prostym wyborem: walczyć lub skapitulować. Gdyby zdecydowali się na walkę i wygrali, buntownicy mogliby uzyskać ustępstwa ze strony Somerseta, a nawet rozszerzyć bunt na nowe tereny. W Londynie na pozór panował spokój, wprowadzono jednak stan wojenny i obawiano się rozruchów[159].

Wielu buntowników musiało się obawiać, że jeśli przegrają, to zostaną zmasakrowani. Wielu innych, jak się przekonamy, wierzyło, że zmierzające ku nim wojska nie zostały wysłane przez lorda protektora, lecz przez miejscowych szlachciców i sprzyjających im członków Rady Regencyjnej. To właśnie ci ludzie w dużej mierze nie potrafili do końca zrozumieć, jakim człowiekiem był Somerset.

Dowodzenie armią wysłaną z Londynu powierzono Williamowi Parrowi, markizowi Northampton, który zrobił karierę tylko dzięki temu, że jego siostrą była królowa Katarzyna. William był dworzaninem, a nie żołnierzem, podobnie jak jego zastępca, Edmund, baron Sheffield. Sheffield był też niezłym rozrabiaką – wraz z trójką krewnych zaatakował kiedyś kochankę szwagra i oszpecił ją, by położyć kres ich związkowi[160].

Armia Northamptona składała się prawdopodobnie z zawodowych żołnierzy i pospolitego ruszenia zwerbowanego w innych częściach kraju[161]. Dowództwo armii tworzyli miejscowi szlachcice, którzy uciekli ze swoich posiadłości, a potem wrócili wraz z urzędnikami rządowymi wysokiego szczebla. Co ciekawe, znalazł się wśród nich sir Richard Southwell, który musiał przybyć niedawno do Londynu z Norwich. Armia Northamptona nie miała doświadczonych dowódców, a poza tym była znacznie mniej liczebna od oddziałów buntowników – miała około tysiąca pięciuset żołnierzy, wliczając w to oddział włoskich najemników[162]. Większość sił Korony walczyła w tym czasie w Szkocji oraz tłumiła postania na zachodzie, w hrabstwie Oksford, Somerset przypuszczał więc być może, że skoro tysiąc pięciuset ludzi pokonało powstańców z Oksford, to podobne siły wystarczą na buntowników z Norwich.

Trzydziestego pierwszego lipca, być może po rozbiciu obozu w Thetford, Northampton przybył pod Norwich. Do miasta wysłano kolejnego herolda, by namawiał buntowników do kapitulacji. Augustine Steward sprytnie przekazał tę sprawę burmistrzowi Coddowi, przebywającemu pod strażą w pałacu Surrey, a ten zgodził się wpuścić siły Northamptona za mury. Jako że był wtedy więźniem, z pewnością podjął tę decyzję za zgodą Ketta. Armia Northamptona wkroczyła do miasta, nie napotykając żadnego oporu, i zatrzymała się tam na noc[163]. W rzeczywistości znalazła się w pułapce.

Przed zmierzchem mały oddział włoskich najemników przeprowadzających zwiad za murami miasta natknął się na buntowników. Jeden z Włochów został pojmany i powieszony na murach pałacu Surrey (opisałem ten incydent w Sercu Anglii)[164]. Nastroje panujące na Mousehold Heath wyraźnie się radykalizowały, co wydaje się całkiem zrozumiałe w perspektywie bitwy, która czekała powstańców następnego dnia. Żołnierze Northamptona ułożyli się do snu, w większości na rynku oświetlonym wielkim ogniskiem, choć część z nich patrolowała miasto i próbowała wzmocnić mury. Patrole wędrujące po wąskich, stromych i ciemnych ulicach miały naprawdę trudne zadanie. Wtedy właśnie zadziałała pułapka przygotowana przez powstańców: ostrzelali z armat wschodnie umocnienia miasta, a potem przypuścili zmasowany atak na ulicach. Chociaż jednak walczyli naprawdę dzielnie, nie zdołali wyprzeć wroga i musieli się wycofać.

Nazajutrz Northampton złożył buntownikom kolejną ofertę ułaskawienia. Podobno na północ od bramy Pockthorpe zgromadził się tłum ciekaw przesłania markiza, lecz gdy przybył tam herold, jego propozycję odrzucono, buntownicy twierdzili bowiem, że są lojalnymi poddanymi króla i nie potrzebują ułaskawienia. W rzeczywistości był to manewr, który miał zmylić wojska Korony, gdyż w tym samym momencie powstańcy weszli do miasta po moście Bishopsgate. Aby nie utknąć na Holme Street, ograniczonej z jednej strony wysokimi na piętnaście stóp murami katedry, z drugiej zaś budynkiem Great Hospital, rebelianci zburzyli wcześniej ściany szpitala[165]. Mogli tego dokonać tylko dzięki zmasowanemu ostrzałowi artyleryjskiemu, który tym razem musiał być celny i umiejętny. Dzięki temu powstańcy dotarli na rozległy plac Palace Plain. Siły Northamptona poniosły bolesną klęską, lord Sheffield zginął, a resztki wojsk markiza uciekły wraz z wieloma bogatszymi mieszkańcami miasta – niektórzy z nich włożyli najgorsze ubrania, by ukryć swój status. Sotherton pisał, że znaczna część zabudowań w pobliżu mostu Bishopsgate została podpalona, lecz gwałtowna burza, która nadciągnęła nad miasto pierwszego sierpnia, ugasiła ogień. Northampton wycofał się wraz ze swoimi siłami do Cambridge.

Armia Korony okazała się zbyt mała, jej dowództwo nieumiejętne, a włoscy najemnicy nieskuteczni. Natomiast powstańcy wykazali się godnymi podziwu umiejętnościami i odwagą. Według Sothertona podczas walk z armią markiza zginęło około czterystu buntowników, a więc średnio co dwudziesty mieszkaniec obozu, co z pewnością przygnębiło ich ocalałych towarzyszy.

1–24 SIERPNIA. NARASTAJĄCA IZOLACJA

Pokonanie armii Northamptona było szczytowym osiągnięciem powstańców. Przez cały sierpień, mimo kapryśnej pogody, utrzymywali kontrolę nad Norwich, lecz sąsiednie obozy padały jeden po drugim, a drugi duży szturm wojsk z Mousehold Heath na Yarmouth, siedemnastego sierpnia, skończył się klęską. W dodatku podczas kontrataku obrońcy Yarmouth przejęli trzydzieści armat i wzięli do niewoli trzydziestu rebeliantów. W tym czasie do obozu dotarły jednocześnie wieści, że w Londynie powstaje nowa – znacznie większa i lepiej dowodzona – armia, która ma ruszyć na Norwich. Powstańcy z Mousehold Heath czuli się zapewne coraz bardziej osamotnieni.

Norwich pozostawało pod ich okupacją i choć miastem teoretycznie rządził Augustine Steward, wszystkie ważne urzędy były w rękach buntowników[166]. Zajęto katedrę, przez kilka dni dopuszczano się ponownie grabieży; buntownicy powtarzali hasło „Głowa Dorsza za pensa”, by wystraszyć bogatych obywateli. Włamywali się do domów bogatych mieszczan i okradali je, czasami pod pretekstem poszukiwania żołnierzy Northamptona. Ograbiono nawet dom Augustine’a Stewarda. Wkrótce jednak zabroniono powstańcom podobnych praktyk, co może dowodzić, że Kett ponownie wziął w ryzy swoich ludzi. Tak czy inaczej, bogatsi obywatele Norwich zapewne wciąż żyli w strachu. Stewardowi pozwolono wysyłać na Mousehold Heath kaznodziejów niekoniecznie przychylnych powstaniu.

Zgodnie z edyktem z jedenastego sierpnia pozbawiano wszelkiej własności buntowników z zachodniej części kraju (uczestników „rebelii o modlitewniki”), którzy pięć dni później, szesnastego sierpnia, ponieśli ostateczną klęskę pod Sampford Courtenay. Wojska Korony dopuściły się potem okrutnych gwałtów na miejscowej ludności. Choć następnie obiecywano ułaskawienie i pieniądze buntownikom z trzech obozów w Essex i dwóch w Kent, to stracono sześciu przywódców z Essex[167]. Większość mniejszych obozów szybko się rozwiązywała.

PRZYBYCIE ARMII WARWICKA

Około dwudziestego sierpnia z Londynu wyruszyła armia hrabiego Warwicka. Źródła podają różne liczby, można jednak przyjąć, że wojska hrabiego liczyły około dziesięciu tysięcy ludzi. Jego armia składała się po części z pospolitego ruszenia, ale i z zawodowych żołnierzy, do których należał kapitan Drury, weteran wojen ze Szkocją, oraz około tysiąca pięciuset landsknechtów. Byli to szwajcarscy lub niemieccy najemnicy, budzący trwogę w całej ówczesnej Europie, najsilniejsi i najbardziej doświadczeni żołnierze, używający do walki ciężkich rumaków bojowych, długich pik i arkebuzów, które podczas szesnastowiecznych starć siały ogromne spustoszenie w szeregach wroga[168].

Pierwotnie armią miał dowodzić sam Somerset, później jednak zmienił zdanie i wyznaczył na dowódcę Johna Dudleya, hrabiego Warwick. Dudley był drugim co do ważności członkiem Rady Regencyjnej, doświadczonym i sprawnym żołnierzem, czego dowiódł zarówno na lądzie, jak i na morzu. Być może lord protektor postawił na czele nowej armii hrabiego Warwick, ponieważ uznał, że gdyby sam nią dowodził, ostatecznie zniszczyłoby to jego reputację „przyjaciela najbiedniejszych”. Jeśli tak było, to popełnił kolejny błąd, gdyż zwycięstwo odniesione przed Dudleya bardzo wzmocniło jego reputację.

Armia wyruszyła z Londynu dwudziestego sierpnia, połączyła się z siłami Northamptona, które stacjonowały w Cambridge, skierowała się do Norfolk i dwudziestego trzeciego sierpnia dotarła do Wymondham.

W nastrojach panujących na Mousehold Heath łączyły się zapewne takie emocje jak strach, gniew i – przede wszystkim – determinacja. Biorąc pod uwagę umiejętności, jakie buntownicy przeciwstawili dużej profesjonalnej armii, trzeba założyć, że w sierpniu przeszli naprawdę trudne i intensywne szkolenie. Można też przypuszczać, że dzięki temu wzrosła ich wola walki.

Co jednak działo się z tymi, którzy nie mogli wziąć udziału w nadciągającej bitwie – rannymi podczas wcześniejszych starć, starcami i kobietami? W Sercu Anglii napisałem, że odesłano ich przed przybyciem armii Warwicka, co oczywiście jest tylko moją hipotezą. Może ją jednak potwierdzać fakt, że buntownicy zamierzali spalić obóz, gdyby przyszło im stanąć do ostatecznej bitwy. Na co liczyli ci, którzy pozostali na Mousehold Heath? Pokonanie małej, słabej armii Northamptona wydawało się całkiem prawdopodobne, ale siły Warwicka wyglądały zupełnie inaczej. Gotowość do walki na śmierć i życie z pewnością mieszała się z wątpliwościami, zwłaszcza wśród yeomanów, którzy mieli najwięcej do stracenia. Całkiem możliwe, że w sierpniu doszedł do głosu młodszy – bardziej radykalny – element, który miał najmniej do stracenia. Kett pozostał przez cały ten czas u władzy, choć pojawiły się dowody, że później być może nie do końca mu ufano.

Z pewnością w armii buntowników nie brakowało dezerterów, którzy woleli wrócić do domu, niż stawić czoło śmierci, co mogło zmienić układ sił w obozie. Ucieczka nie przedstawiała większych trudności, gdyż obóz na Mousehold Heath był na tyle rozległy, że jego granic nie dało się skutecznie strzec.

Co zrobiliby buntownicy, gdyby wygrali bitwę z armią hrabiego Warwick? Interesujące może się wydawać w tym świetle to, że kiedy byli już niemal pewni, że będą musieli stanąć do bitwy poza murami Norwich, zniszczyli północne mury miasta[169]. Niszczyli w ten sposób pozycje, z których siły rządowe mogły przypuścić na nich atak, lecz nie tłumaczyło to do końca ich działań. W Sercu Anglii przedstawiłem hipotezę, zgodnie z którą buntownicy mogli po wygranej bitwie wkroczyć do północnej części Norwich, gdzie znaleźliby wsparcie biedniejszych mieszkańców. Być może później odtworzyliby obóz, a nawet pomaszerowaliby na Londyn, by stawić czoło lordowi protektorowi. Wydaje się, że tak właśnie wyglądał plan największych optymistów na Mousehold Heath.

Gdy Warwick podszedł pod Norwich, buntownicy wzmocnili mury miejskie[170]. Nie oznacza to wcale, że nie przewidywali ponownych walk na ulicach miasta – owszem, liczyli na takie starcia, w których doskonale sobie radzili – chcieli jednak stworzyć w ten sposób dodatkowe utrudnienie dla sił hrabiego. Zakładali, że jeśli jego armia zdoła się wedrzeć za mury Norwich i pokona ich na ulicach miasta, później będzie musiała tak czy inaczej stanąć do otwartej bitwy, a wtedy to buntownicy wybiorą jej miejsce i odpowiednio je przygotują.

W ostatnich latach pojawiły się spory dotyczące lokalizacji ostatniej bitwy, wywołane odkryciem miejsca o nazwie Dussing’s Deale, oddalonego o trzy mile od Norwich. Odkrycia dokonała archeolożka Anne Carter. Odnalazła tę informację w dziewiętnastowiecznych archiwach i dowiodła też, że ukształtowanie terenu odpowiada opisom bitwy[171]. Wcześniej większość historyków kierowała się zapisami Sothertona, który twierdził, że bitwa rozegrała się w Dussens Dale, odległym nie więcej niż o milę[172]. Ponieważ jednak siły Warwicka wyszły przez bramę Coslany w północnej części miasta, pole bitwy bez wątpienia znajdowało się na północ od Norwich – gdyby chciał kierować się za buntownikami zmierzającymi na wschód, wyszedłby bramą od południa. Taki marsz byłby wyczerpujący dla jego armii, ale także dla powstańców. Moim zdaniem hipoteza Leo Jary’ego, zgodnie z którą miejsce bitwy znajdowało się na północ od Norwich – o milę od kwatery głównej Ketta w kaplicy Świętego Michała – jest znacznie bardziej prawdopodobna. Pasuje też do informacji z materiałów źródłowych i wydaje się rozsądna z militarnego punktu widzenia. Jary zauważa również, że nazwa Dussin jest w Norfolk dość popularna[173]. Według mnie można bezpiecznie odrzucić hipotezę głoszącą, że buntownicy wybrali miejsce bitwy pod wpływem przepowiedni: wszystkie inne dane świadczą o tym, że ich decyzje opierały się na rozsądnym i starannym planowaniu.

Wiejskie prostaczki,

Hobb, Dick i Hick,

Co noszą pałki i buty podkute,

Wkrótce zasypią

Dolinę Dussin

pańską padliną i trupem[174].

24–27 SIERPNIA. OSTATNIE BITWY

Dwudziestego czwartego sierpnia Warwick, który rozbił obóz w odległości trzech mil od Norwich i tam czekał na najemników, wysłał do miasta herolda. Augustine Steward zasugerował, by złożyć buntownikom kolejną propozycję ułaskawienia. Warwick przystał na to i przekazał taką wiadomość za pośrednictwem herolda[175]. Steward bez wątpienia działał zgodnie z instrukcjami wydanymi przez Ketta.

Przywódca powstania wysłał do Warwicka około czterdziestu konnych, którzy wrócili do obozu z heroldem, trębaczem i dwoma radnymi miejskimi (oraz, na co wskazują późniejsze wydarzenia, z kilkoma żołnierzami). Kiedy herold pojawił się przy moście Bishopsgate, dźwięk trąbki zwabił tam wielu buntowników. Sam Kett początkowo nie był przy tym obecny.

Herold zwrócił się do zebranych. Wielu z nich zdjęło czapki i zawołało: „Boże, chroń króla Edwarda!” (nigdy nie kwestionowano lojalności wobec młodego monarchy). Później do królewskiego wysłannika dołączył Kett z grupą swoich ludzi. Herold oznajmił, że to król przysłał do Norwich hrabiego Warwicka i nakazał mu poskromić buntowników, jednak gdyby ci …pokornie poddali się królewskiemu miłosierdziu, okazałby im łaskę, nie pozbawiając ich życia ani majątku, z wyjątkiem Ketta. Jeżeli jednak nie skorzystają z tej propozycji, Warwick miał pozostać w Norfolk do czasu, aż rozgromi ich ogniem i mieczem.

Sotherton pisze, że choć wielu buntowników zadrżało wówczas ze strachu, inni stwierdzili, że mimo tych uprzejmych słów i tak zostaną później powieszeni, a jeszcze inni uznali, że herold nie był wysłannikiem króla, lecz szlachciców, którzy przystroili go w kolorowe fatałaszki. Tak czy inaczej, obóz bez wątpienia nie zamierzał się poddawać. Kettowi pozwolono jednak zaprowadzić herolda do innej części Mousehold Heath, by tam powtórzył swoje słowa.

Potem wydarzyła się tragedia. Chłopiec obecny w tłumie pokazał heroldowi odsłonięty tyłek: jak wspomniałem o tym w Sercu Anglii, w czasach Tudorów była to typowa obelga, ale jeden z towarzyszy herolda natychmiast zastrzelił chłopaka z arkebuza. Musiał to być żołnierz, który trzymał w pogotowiu rozżarzony węgiel. W Sercu Anglii uczyniłem ofiarą tej tragedii Simona Scamblera, choć nie wiadomo, kto wtedy zginął.

Ten wypadek położył kres wszelkim nadziejom na negocjacje. Buntownicy jechali przez las, wołając: „Zabijają naszych ludzi nad rzeką!”. Herold ruszył pospiesznie w stronę Norwich. Towarzyszył mu Kett, który prawdopodobnie chciał pojechać z nim do Warwicka, został jednak otoczony przez konnych buntowników, którzy wołali: „Dokąd to, kapitanie? Jeśli chcesz stąd odjechać, pojedziemy z tobą i z tobą umrzemy!”. Być może niektórzy z buntowników podejrzewali, że postanowił prowadzić negocjacje wbrew woli obozu. Herold kazał mu zostać z jego ludźmi, a sam odjechał.

Warwick przyprowadził swoją armię pod Norwich i otrzymawszy od Augustine’a Stewarda informację, że może łatwo wejść do miasta przez bramę Brazen, szybko wdarł się za mury, podczas gdy Steward kazał otworzyć sąsiednią bramę – Westwick.

Ta wolta ze strony Stewarda (która nie powinna była nikogo zaskoczyć) pozwoliła Warwickowi w błyskawicznym tempie zająć miasto. Jego wojska dotarły szybko do rynku i wzięły do niewoli, a potem powiesiły około pięćdziesięciu buntowników. Mniej więcej o trzeciej po południu tego brzemiennego w wydarzenia dnia do Norwich wjechały wozy z zaopatrzeniem i armaty.

Buntownicy zebrali się na Tomblandzie i podzielili na oddziały, by rozpocząć walkę na ulicach miasta. Ze względu na nieznajomość topografii Norwich rządowi artylerzyści pogubili się w wąskich uliczkach i padli ofiarą ataku powstańców. Większość armat przejęli i później wykorzystali. Na ulicach toczyły się zaciekłe walki. Podczas potyczki w pobliżu St Andrew’s Hall łucznicy Ketta dali dowód swej sprawności i odwagi, zostali jednak zaskoczeni przez uzbrojony w arkebuzy oddział kapitana Drury’ego i musieli salwować się ucieczką. Buntownicy ostrzelali również wieżę przy moście Bishopsgate, ale i stąd musieli się wycofać po starciu z żołnierzami Drury’ego. Do wieczora zostali wyparci z Norwich i zmuszeni do powrotu na Mousehold Heath. Duża południowa część miasta stanęła w ogniu.

Nazajutrz, dwudziestego piątego sierpnia, siły Ketta ponownie przypuściły atak i w pewnym momencie przejęły zarówno północną, jak i południową część Norwich, choć po zaciekłych walkach musiały się stamtąd wycofać. Warwick planował wysadzić mosty łączące północ miasta z jego pozostałą częścią i radni miejscy, obawiając się kolejnych zniszczeń, błagali go, by się wycofał. Gdyby to zrobił, buntownicy mogliby zapewne świętować zwycięstwo, a z całą pewnością przejęliby ponownie kontrolę nad Norwich. Warwick odmówił jednak, zażądał od władz miasta pełnej lojalności i na dowód swej dobrej woli wysadził w powietrze tylko jeden most. Ustanowił także system kwaterowania żołnierzy w domach mieszkańców.

Dwudziestego szóstego sierpnia do miasta przybyli landsknechci. Tego dnia nie prowadzono żadnych walk. Buntownicy zdawali sobie sprawę, że straciwszy Norwich, a tym samym dostęp do zaopatrzenia na targu, wkrótce zostaną pozbawieni podstawowych artykułów potrzebnych do życia. W liście do Philipa Hoby’ego, ambasadora Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Somerset pisze, że tak właśnie wyglądała jego strategia[176].

Dlatego też buntownicy postanowili przystąpić do bitwy w wybranym przez siebie miejscu, czyli na Magdalen Hill, na zboczach wrzosowiska, niedaleko północnych murów miasta. Tutaj mieli przewagę wysokości nad wojskami Dudleya, które na dodatek musiały walczyć pod słońce[177]. Prawdopodobnie, by dać wszystkim do zrozumienia, że nie zamierzają ustępować ani na krok, w nocy z dwudziestego szóstego na dwudziestego siódmego sierpnia podpalili obóz. Ustawili palisadę z zaostrzonych pali skierowanych ku wojskom Warwicka, zbudowali szańce, które chroniły ich przed atakiem z flanki, oraz przygotowali płaski podest pod dwadzieścia armat[178], które dawały im przewagę nad artylerią wroga.

Za palami, naprzeciwko wojsk hrabiego, ustawiono skutych łańcuchami pojmanych szlachciców i bogaczy, tworzących żywą tarczę[179]. Wczesnym rankiem dwudziestego siódmego sierpnia, po przybyciu landsknechtów, armia Warwicka wymaszerowała z miasta przez bramę Coslany i ustawiła się naprzeciwko buntowników.

Do dziś toczą się spory dotyczące liczby żołnierzy uczestniczących w bitwie. Z pewnością Warwick pozostawił w Norwich angielskich piechurów i wyruszył w pole z angielską jazdą oraz landsknechtami[180]. Przypuszczam więc, że wystawił do walki około pięciu tysięcy ludzi, głównie zawodowych żołnierzy, którzy dosiadali dobrych wierzchowców, byli porządnie uzbrojeni i opancerzeni, a niektórzy również wyposażeni w broń palną. Po drugiej stronie stanęło prawdopodobnie około sześciu tysięcy buntowników, gorzej uzbrojonych i opancerzonych, uboższych również w kadrę oficerską, ale korzystających z przewagi, jaką dawała pozycja na zboczu wzgórza oraz liczniejsza artyleria.

Gdy naprzeciwko siebie stanęły gotowe do walki armie, Warwick po raz ostatni zaproponował ułaskawienie (być może ze względu na skutych łańcuchami mężczyzn), natychmiast jednak to odrzucono. W końcu rozpoczęła się bitwa, której pierwszą ofiarą był chorąży Warwicka trafiony kulą wystrzeloną z armaty kapitana Milesa. Skuci łańcuchami zdołali się jakoś wyzwolić i uciec[181].

Należy podkreślić, że losy bitwy pod Dussindale ważyły się niemal do samego końca. Walki trwały od wczesnego ranka do czwartej po południu[182]. Syn Warwicka, który podziwiał waleczność buntowników, napisał później: Obie strony walczyły tak dzielnie, że trudno było odgadnąć, która z nich w końcu zwycięży. Ostatecznie o losach starcia zdecydowała brutalna walka wręcz – wtedy linie buntowników zostały w końcu przełamane i rzucili się do ucieczki, ścigani i zabijani przez żołnierzy Warwicka. Kett również uciekł z pola bitwy. Wielu powstańców, widząc śmierć swoich towarzyszy, walczyło jednak dalej za przygotowanymi naprędce szańcami, aż Warwick osobiście rozpoczął negocjacje i obiecał im ułaskawienie[183].

POKŁOSIE

Neville szacował, że pod Dussindale zginęło trzy i pół tysiąca ludzi, kronika Edwarda VI mówi o dwóch tysiącach. Zemsta zwycięzców była szybka i okrutna. Nazajutrz przeprowadzono procesy zgodne z prawem wojennym i natychmiast powieszono, rozerwano końmi i poćwiartowano pod Dębem Reformacji dziewięciu przywódców powstania. Wielu innych powieszono. Jak opisałem w Sercu Anglii, wokół Norwich wystawiono głowy zatknięte na palach[184]. Tymczasem hrabia polecił zakopać ciała zabitych. Zgodnie z ówczesną praktyką odarto je z ubrań, a rzeczy należące do buntowników sprzedano potem na rynku w Norwich[185]. Można więc przypuszczać, że gdzieś pod polem bitwy, obecnie położonym na terenie miasta, znajdują się zbiorowe groby poległych pod Dussindale. Prawdopodobnie ciała zakopano na głębokości sześciu stóp, głębiej, niż sięgają fundamenty współczesnych domów. Być może nie zostało z nich nic prócz kości, ale ciekawie byłoby sprawdzić, czy współczesna medycyna sądowa potrafiłaby z nich coś odczytać.

Roberta Ketta pojmano kilka mil dalej; do niewoli trafił również jego brat, William. Początkowo przetrzymywano ich w więzieniu w ratuszu. Władze Norwich uczciły zwycięstwo mszą i prawdopodobnie przedstawieniem, które miały miejsce dwudziestego ósmego sierpnia (coroczną mszę dziękczynną odprawiano tego dnia w kościele Świętego Piotra Mancrofta do 1667 roku). Nad bramami miasta umieszczono herb Dudleya przedstawiający niedźwiedzia z ociosanym pniem drzewa.

Wielu uwolnionych szlachciców i bogaczy domagało się, jak przewidywali wcześniej powstańcy, surowej kary dla pozostałych przy życiu rebeliantów. Warwick upomniał ich surowo: Wiedział, że ich [buntowników] nikczemność zasługuje na ciężką karę i surowy osąd. Ale jak daleko się posuną? Czy zawsze będą niezadowoleni? Czy nigdy nie znajdą miejsca na błagalny głos skazanych, na łaskę i miłosierdzie? Czy sami będą orać swą ziemię i żąć w pocie czoła?[186].

Wydaje się, że te właśnie argumenty przemówiły im do rozsądku. Ostatecznie szeregowi powstańcy wrócili do domów, a większość właścicieli ziemskich wyglądała na zadowolonych z powrotu do dawnego stanu rzeczy, choć bez wątpienia dochodziło też do prywatnych aktów zemsty, o których nie wspomniano w żadnych dokumentach[187]. Somerset został w Norwich do siódmego września; rozpatrywał wnioski o odszkodowania, wysłuchiwał oskarżeń i rozprawiał się ze skazanymi więźniami[188]. Roberta i Williama Ketta przewieziono do Londynu i tam sądzono ich za zdradę; później Roberta powieszono w łańcuchach na zamku w Norwich, a Williama na wieży kościoła w Wymondham.

To był koniec powstania, ale nie jego konsekwencji. Kilka tygodni później Warwick podjął próbę obalenia księcia Somerset. Ten zabrał króla do Windsoru i wezwał na pomoc prosty lud. Co zdumiewające, choć nakazał zdławić powstanie, kilka tysięcy osób odpowiedziało na jego wezwanie. Jednakże po powrocie przywódców armii wysłanej do tłumienia „rebelii o modlitewniki” książę nie miał żadnych szans. W październiku oddał króla pod opiekę Rady Regencyjnej, a sam został osadzony w Tower. Później odzyskał wolność i powrócił do Rady, ostatecznie jednak w wyniku skomplikowanej i mrocznej intrygi został stracony w 1552 roku. Krótkie podsumowanie jego osiągnieć to galopująca inflacja, jedenaście tysięcy buntowników zabitych w Anglii, piętnaście tysięcy szkockich żołnierzy pod Pinkie oraz nieznana liczba angielskich i szkockich żołnierzy oraz szkockich cywilów zabitych później podczas nieudanej wojny. Nic poza tym.

Protektorat został obalony, a władza wróciła do Rady Regencyjnej, choć teraz to Warwick był uznawany za przywódcę Anglii. Jednym z niezamierzonych skutków letnich buntów był upadek Somerseta, drugim zaś błyskawicznie wynegocjowane zakończenie wojen ze Szkocją i Francją. Zaakceptowano pogląd Thomasa Smitha, że inflacji można zapobiec, przywracając właściwą wartość pieniądza, i w latach 1551–1552 Rada Regencyjna rozpoczęła reformę systemu monetarnego.

Po przejęciu władzy Warwick pokazał się jako klasyczny, kompetentny i surowy Tudor[189]. Zimą z 1549 na 1550 rok wybuchły kolejne, mniejsze powstania, obawiano się również następnej rebelii ludowej na dużą skalę. Zaostrzono przepisy dotyczące zamieszek: zgromadzenia czterdziestu lub więcej osób niszczących ogrodzenia uznawano za zdradę, a zgromadzenia dwunastu lub więcej osób niszczących parki lub domagających się obniżenia cen i dzierżaw – za ciężkie przestępstwo. Co ciekawe, w grudniu Parlament przyjął ustawę skierowaną przeciwko naiwnym i fantastycznym przepowiedniom[190]. Wzmocniono kontrolę w miejscowych władzach, zwłaszcza poprzez wprowadzenie namiestników królewskich, którzy mieli się zajmować tłumieniem niepokojów. Reżim Warwicka wprowadził też kilka przepisów zmierzających do polepszenia sytuacji najbiedniejszych, ale były to działania bardzo ograniczone: pozwalały osiedlać się biednym chłopom na nieużytkach i zachęcały miejscowe władze do wprowadzania praw sprzyjających biedocie.

Wielu mieszkańców Norfolk z nostalgią wspominało powstanie, za co spotykały ich prześladowania, na przykład Ralpha Claxtona, autora słów stanowiących motto Serca Anglii. W 1550 roku stracono Johna Oldmana, gdy ten powiedział, że chciałby znów być w obozie na Mousehold Heath i jeść zrabowaną baraninę[191]. John Redhead pisze o dwóch mężczyznach, którzy parzyli na ciało Ketta wiszące na zamku w Norwich; jeden z nich powiedział: Och, Kett, niech Bóg się zmiłuje nad twoją duszą (…), w Bogu pokładaj zaufanie (…). Łaska Boża to sprawi, że zdejmą cię stamtąd i pogrzebią, a nie pozostawią na zimę[192].

Później jednak nie miały już miejsca żadne duże powstania ludowe, a władza Tudorów nad biedotą została wzmocniona. Zdaniem Andy’ego Wooda rok 1549 zdecydował o tym, że yeomani zaczęli aspirować do wyższej warstwy społecznej, cenić wykształcenie, które zdobywały ich dzieci, i lojalnie popierać elżbietański rząd[193]. Tymczasem biedni stali się jeszcze biedniejsi.

A jednak… Niemal sto lat później, w 1644 roku, podczas angielskich wojen domowych powstała budząca postrach Armia Nowego Wzoru, zrodzona ze Związku Wschodniego, który składał się z mieszkańców południowego wschodu kraju. Armia Nowego Wzoru dała później początek radykalnym ruchom politycznym, takim jak lewelerzy. Być może wcale nie jest przesadą stwierdzenie, że niektórzy żołnierze Związku Wschodniego, prawnuki powstańców z 1549 roku, zachowali w pamięci minione próby stworzenia bardziej sprawiedliwego społeczeństwa.

Przypisy końcowe

[1] Holbrooke R., A Mousehold Abduction, 1548, w Rawcliffe C., Virgoe R. i Wilson R. (red.), Counties and Communities: Essays on East Anglian History (1996), s. 115-128.

[2] Jordan W.K., Edward VI: The Young King (1968), s. 493.

[3] Hayward M., Rich Apparel: Clothing and the Law in Henry VIII’s England (2009), rozdz. 2.

[4] Elyot T., The Book Named the Governor (1531), cytowane za Wood A., Riot, Rebellion and Popular Politics in Early Modern England (2002), s. 26.

[5] Hayward, s. 42, cytowane za Elton G.R., Tudor Constitution (1960), s. 15.

[6] Ibid., s. 43, cytowane za Hale J., The Civilization of Europe in the Renaissance (1993), s. 465.

[7] Wood A., The 1549 Rebellions and the Making of Early Modern England (2002), s. 29-30.

[8] De Republica Anglorum, cytowane za Wood (2002), s. 29-30.

[9] Ibid., s. 14–16.

[10] Whittle J., The Development of Agrarian Capitalism: Land and Labour in Norfolk, 1440–1580 (2000), s. 97–98.

[11] Wood (2007), s. 181.

[12] Fletcher A., MacCulloch D., Tudor Rebellions (2004), s. 22-24.

[13] tamże, rozdz. 4, i Wood (2002), s. 49–54.

[14] Shagan E., Popular Politics and the English Reformation (2003).

[15] Skidmore C., Edward VI: The Last King of England (2007), rozdz. 1-3.

[16] Jordan W.K., Edward VI: The Young King (1968); Bush M.L., The Government Policy of Protector Somerset (1975).

[17] Jordan, s. 39; Skidmore, s. 239–240.

[18] Merriman M., The Rough Wooings: Mary Queen of Scots 1542–1551 (2000), s. 218-219.

[19] Chalis C., The Tudor Coinage (1978), s. 68-95.

[20] Wood (2007), s. 30.

[21] Youings J., Sixteenth-Century England (1984), s. 135.

[22] Bush, s. 41-42.

[23] Merriman, rozdz. 10.

[24] Ibid., s. 342.

[25] Hodgkins A., Reconstructing Rebellion: Digital Terrain Analysis of the Battle of Dussindale (1549), w „Internet Archaeology” 38 (2015), s. 20.

[26] Phillips G., To Cry „Home! Home!: Neutrality, Morale and Indiscipline in Tudor Armies, w „Journal of Military History” 65 (kwiecień 2001), s. 320.

[27] Fletcher, MacCulloch, rozdz. 13.

[28] Jordan, rozdz. 4-5.

[29] Fletcher, MacCulloch, s. 240.

[30] Jordan, s. 125–126.

[31] Jones W.R.D., The Tudor Commonwealth (1970), rozdz. 1.

[32] Woodcock M., Thomas Churchyard and the Medieval Complaint Tradition, w King A., Woodcock M. (red.), Medieval Into Renaissance: Essays for Helen Cooper (2016), s. 123-141.

[33] Jones, s. 214.

[34] Elton G.R., Reform and the „Commonwealth-men” of Edward VI’s Reign, w Clark P., Smith A.G.R., Tyacke N. (red.), The English Commonwealth 1547–1640 (1979), s. 27.

[35] Bush, rozdz. 3.

[36] Jones, s. 214.

[37] Ibid., s. 43, 50.

[38] Fletcher, MacCulloch, s. 12-14.

[39] Jordan, s. 427-436.

[40] Jones A.,‘Commotion Time’: The English Risings of 1549, University of Warwick, praca doktorska (2003), rozdz. 2.

41 Cornwall J., Revolt of the Peasantry (1977), rozdz. 1; Hammond R.J., The Social and Economic Circumstances of Kett’s Rebellion (1934), rozdz. 1; Kerridge E., Agrarian Problems in the Sixteenth Century and After (1969); Youings J., Sixteenth-Century England (1984).

[42] Youings, s. 171.

[43] Kerridge, rozdz. 4.

[44] Fletcher, MacCulloch, s. 83.

[45] Hammond, s. 64.

[46] Ibid., s. 75.

[47] Jordan, rozdz. XIII.

[48] Jones, s. 253.

[49] Bush, s. 59.

[50] Heinze R.W., The Proclamations of the Tudor Kings (1976), s. 217.

[51] Ravensdale J.R., Landbeach in 1549: Kett’s Rebellion in Miniature, w Mundy L.M. (red.), East Anglian Studies (1968).

[52] MacCulloch, Thomas Cranmer: A Life (1996), s. 429.

[53] Heinze, s. 217.

[54] Youings J., The South-Western Rebellion of 1549 w Southern History (1979), s. 100-122.

[55] Jones, s. 89-90.

[56] Greenwood A., A Study of the Rebel Petitions of 1549, University of Manchester, praca doktorska (1990), część 1.

[57] MacCulloch, Thomas Cranmer, s. 430-431.

[58] Jones, mapa 1.2.

[59] Ibid., s. 69 i 183–238.

[60] Ibid., s. 194–222

[61] MacCulloch D., Kett’s Rebellion, w „Context Past & Present” 84 (1979).

[62] Cornwall, op. cit.

[63] Jones, s. 5.

[64] Heinze, s. 218.

[65] Bush M.L., Protector Somerset and the 1549 Rebellions: A Post-Revision Questioned, w „English Historical Review” (luty 2000).

[66] MacCulloch, Kett’s Rebellion in Context, s. 47.

[67] Jones, s. 115-120.

[68] Alsop J.D., Latimer, The „Commonwealth of Kent” and the 1549 Rebellions, w „Historical Journal” 28.2 (1985), s. 379-383.

[69] Cooper C.H., Annals of Cambridge 2, s. 43, cytowane za Jones, s. 146.

[70] MacCulloch, Kett’s Rebellion in Context, s. 43.

[71] Fletcher, MacCulloch, s. 77.

[72] Sotherton N., The Commoysion in Norfolk (1549), zacytowane w Beer B., w „Journal of Medieval and Renaissance Studies” 6 (1976), s. 1.

[73] Jones, s. 169-174.

[74] Fletcher, MacCulloch, s. 23.

[75] Wood (2007), s. 58-59.

[76] MacCulloch D., Kett’s Rebellion in Context, s. 53-55.

[77] MacCulloch D., A Reformation in the Balance: Power Struggles in the Diocese of Norwich, 1533–1553, w Counties and Communities, s. 97–114.

[78] Pound J.F., Tudor and Stuart Norwich (1988).

[79] Wood A., Kett’s Rebellion, w Rawcliffe C., Wilson R. (red.), Medieval Norwich (2004), s. 294.

[80] Wood (2007), s. 59.

[81] Neville A., Norfolk Furies (1575), przełożone z łaciny przez Richarda Woodsa 1615, Norfolk and Norwich Millennium Library, Norwich.

[82] MacCulloch, Kett’s Rebellion in Context, s. 43.

[83] Hoare A., An Unlikely Rebel: Robert Kett and the Norfolk Rising, 1549 (1999), s. 22.

[84] MacCulloch, Kett’s Rebellion in Context, s. 41-44.

[85] Land S.K., Kett’s Rebellion: The Norfolk Rising of 1549 (1977), s. 144.

[86] Hoare (1999), s. 16-23.

[87] Land, s. 144.

[88] Hoare (1999), s. 20-22.

[89] Hoare (2017).

[90] Sotherton, s. 80.

[91] Neville, s. 9.

[92] Ibid., s. 13.

[93] Sotherton, s. 81.

[94] MacCulloch, Kett’s Rebellion in Context, s. 61.

[95] Neville, s. 105.

[96] Ashwin T., Davison A. (red.), An Historical Atlas of Norfolk (2005), s. 100.

[97] Coleman D.C., The Economy of England 1450–1750 (1977), s. 12.

[98] Neville, s. 70.

[99] Russell F.W., Kett’s Rebellion in Norfolk (1859), s. 102.

[100] Greenwood Aubrey R., A Study of the Rebel Petitions of 1549, University of Manchester, praca doktorska (1990); Whittle J., Lords and Tenants in Kett’s Rebellion 1549, w „Past & Present”, 207 (maj 2010), s. 3–51.

[101] Greenwood, s. 320-321.

[102] Whittle, s. 23.

[103] Ibid., s. 26.

[104] Ibid., s. 41.

[105] Greenwood, s. 320-321.

[106] Whittle, s. 37-38.

[107] Neville, s. 18.

[108] Land, s. 20

[109] Neville, s. 17.

[110] Sotherton, s. 84.

[111] Ibid.

[112] Greenwood, s. 327.

[113] Neville, s. 25-26; Sotherton, s. 84.

[114] Russell, s. 47.

[115] Blomefield, F., An Essay Towards a Topographical History of the County of Norfolk (1739–75), rozdz. 2.5, 18/29, British History Online.

[116] Greenwood, s. 306.

[117] Neville, s. 65.

[118] Ibid., s. 75.

[119] Sotherton, s. 87; Jary L.R., Rewriting the Rebellion (2018), część 2, Weapons.

[120] Sotherton, s. 83.

[121] Ibid., s. 85.

[122] Jary L.R., Through Ancient Gates: the Medieval Defences of Norwich (2011).

[123] Sotherton, s. 82.

[124] Neville, s. 20-21.

[125] Greenwood, s. 305.

[126] MacCulloch D., Kett’s Rebellion in Context: A Rejoinder, w Slack P. (red.), Rebellion, Popular Protest and the Social Order in Early Modern England (1984), s. 75; Fletcher, MacCulloch, s. 85; MacCulloch, Thomas Cranmer, s. 437, 451-452, 456; Skidmore, s. 130-131.

[127] Skidmore, s. 131.

[128] Neville, s. 19.

[129] Ibid., s. 43.

[130] Ibid., s. 27.

[131] Ibid., s. 51.

[132] Sotherton, s. 92.

[133] Neville, s. 18–23.

[134] Morehouse G., The Pilgrimage of Grace (2002), s. 40-41, 72.

[135] Sotherton, s. 97.

[136] Dawson J., John Knox (2015), rozdz. 3.

[137] Horst I.B., The Radical Brethren (1972), rozdz. 3.

[138] Ibid., s. 103–107.

[139] Holinshed R., Chronicle (1577), The Holinshed Shared Project (http://english.nsms.ox.ac.uk/holinshed/), tom 4 (1613), s. 69.

[140] Greenwood, s. 211.

[141] Land, s. 63-66,

[142] Greenwood, s. 211.

[143] Land, rozdz. 11; Cornwall, s. 145.

[144] Greenwood, s. 143; Wood, s. 64; Beer B., Rebellion and Riot: Popular Disorder in England During the Reign of Edward VI (2005), s. 111.

[145] Greenwood, s. 214-236.

[146] Shagan E.H., Protector Somerset and the 1549 Rebellions: New Sources and New Perspectives, w „English Historical Review” (luty 1999); Bush M.L., Protector Somerset and the 1549 Rebellions: A Post-Revision Questioned, w „EHR” (luty 2000); Bernard G.W., New Perspectives or Old Complexities?, w EHR (luty 2000).

[147] Shagan, op. cit., Letter 3; op. cit., s. 58; Bernard, op. cit., s. 116.

[148] Shagan, op. cit., s. 55-57.

[149] Sotherton, s. 85.

[150] Neville, s. 31.

[151] Ibid.

[152] Sotherton, s. 85.

[153] Ibid.

[154] Russell, s. 78–80.

[155] Sotherton, s. 87.

[156] Russell, s. 81.

[157] Neville, s. 40–41.

[158] Land, rozdz. 16

[159] Jones, s. 264–273.

[160] Hoare A., Mystery, Drama, Scandal and Ruin – Exploring the Lives of Some Families Whose Coats of Arms Were Found at Number Nine, Town Green Wymondham (2018).

[161] Land, rozdz. 14.

[162] Sotherton, s. 89–90.

[163] Ibid.

[164] Ibid.; The account of the battle is based on Sotherton, s. 89–91; Land, rozdz. 15.

[165] Groves R., Rebels’ Oak (1947), s. 57.

[166] Sotherton, s. 91–93.

[167] Jones, s. 163–164.

[168] Miller G.J., Tudor Mercenaries and Auxiliaries 1485–1547 (1980), s. 44.

[169] Jary L.R., Destruction of the North Wall Gates, część 2.

[170] Sotherton, s. 95.

[171] Carter A., The Site of Dussindale w Norfolk Archaeology, tom XXXIX, część 1 (1984), s. 54–62.

[172] Sotherton, s. 98.

[173] Jary L.R., część 4.

[174] Neville, s. 70.

[175] Sotherton, s. 92–97.

[176] Russell, s. 214.

[177] Jary L.R., część 3.

[178] Neville, s. 71.

[179] Sotherton, s. 98.

[180] Russell, s. 144.

[181] Neville, s. 71–72.

[182] Sotherton, s. 99.

[183] Neville, s. 73–74.

[184] Ibid., s. 76.

[185] Holinshed Shared texts, tom IV, s. 1613, 69.

[186] Neville, s. 75–76.

[187] Whittle, część V.

[188] Land, s. 126.

[189] Loach J., Edward VI (1999), s. 105–106.

[190] Skidmore, s. 152.

[191] Wood (2007), s. 77.

[192] Ibid., s. 78.

[193] Ibid., rozdz. 5.

Bibliografia

Do niedawna rzadko pisano o buntach z 1549 roku jako o całości i nie zajmowano się zbyt często „rebelią o modlitewniki”; nieco więcej prac poświęcono powstaniu Ketta, ale i tych było raczej niewiele.

Jak zauważył Diarmaid MacCulloch znaczna część opracowań dotyczących buntu Ketta powstałych do lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku bazowała na jedynym współczesnym tej rebelii dziełe The Commoysion in Norfolk Nicholasa Sothertona. Napisana tuż po stłumieniu buntu praca jest bardzo krótka i bardzo krytyczna wobec powstańców.

Następna relacja, Norfolk Furies, Alexandra Neville’a powstała w roku 1575, a w roku 1615 została przetłumaczona z łaciny przez Richarda Woodsa. Neville, sekretarz arcybiskupa Matthew Parkera, który odwiedził obóz w 1549 roku, zaciekle atakuje rebeliantów, ale jego opis zawiera mnóstwo przydatnych informacji. W Chronicle z 1577 roku Holinshed omawia powstanie, ale niewiele dodaje do relacji Neville’a.

Minęło niemal dwieście lat, nim ukazało się kolejne omówienie rebelii, An Essay Towards a Topographical History of the County of Norfolk (1739–1775) Francisa Blomefielda. Ono również wnosi niewiele nowego.

Dopiero prawie sto lat później powstanie Ketta doczekało się pierwszego „niezależnego” opracowania w postaci książki F.W. Russella Kett’s Rebellion in Norfolk wydanej w 1859 roku. Jest to znakomita praca naukowa, obejmująca wiele nowych źródeł odnalezionych przez Russella, choć dzisiaj raczej trudno się ją czyta. Russell jako pierwszy z pisarzy okazał choć trochę współczucia powstańcom.

W pierwszej połowie XX wieku dwóch pisarzy ukazało powstanie z socjalistycznej perspektywy. Robert Kett and the Norfolk Rising (1912) Josepha Claytona całkowicie burzy dotychczasową narrację w kwestii buntu, przedstawiając buntowników jako tę dobrą stronę, a arystokratów jako złą. To właściwie pierwsza z książek na ten temat, która jest dostępna dla przeciętnego czytelnika. Rebels’ Oak (1947) R. Grovesa to praca krótka, ale doskonale udokumentowana.

Po kolejnej długiej przerwie ukazała się w roku 1977 książka S.K. Landa Kett’s Rebellion: The Norfolk Rising of 1549. To przydatne i bezstronne wprowadzenie do tematu, choć nieco już przestarzałe w porównaniu z późniejszymi badaniami. Wszystkie te książki opisują powstanie Ketta jako niezależne zjawisko; tu i ówdzie pojawiają się co prawda wzmianki o innych obozach, są jednak bardzo skąpe.

W tym samym roku ukazała się praca J. Cornwalla Revolt of the Peasantry, napisana co prawda przez naukowca, ale bardzo przystępna w odbiorze. Paradoksalnie ta pierwsza współczesna książka omawiająca bunty z 1549 roku jako całość przedstawia również „rebelię o modlitewniki” i powstanie Ketta jako oddzielne zjawiska, a inne „rozruchy” traktuje jako mało istotne incydenty.

W ostatnich latach kilku pisarzy i naukowców znacznie rozszerzyło naszą wiedzę na omawiany tu temat. Kett’s Rebellion in Context Diarmaida MacCullocha („Past & Present”, nr 84, 1979) było pierwszym opracowaniem przedstawiającym powstanie Ketta w kontekście innych buntów. Riot, Rebellion and Popular Politics in Early Modern England (2002) oraz The 1549 Rebellions and the Making of Early Modern England (2007) Andy’ego Wooda to dzieła interesujące i skłaniające do refleksji. Praca doktorska Amandy Jones, ’Commotion Time’: The English Risings of 1549 (University of Warwick, 2003) w dużym stopniu pogłębiła nasze rozumienie współzależności między powstaniami. Popular Politics and the English Reformation (2003) Ethana Shagana również zawiera przydatne informacje. Praca doktorska A. Greenwooda A Study of the Rebel Petitions of 1549 (University of Manchester, 1990) to znakomite studium celów Mousehold Heath, które rzuca światło na przywódców i zwykłych mieszkańców obozu, czym zajmuje się także Jane Whittle w artykule Lords and Tenants in Kett’s Rebellion 1549 („Past & Present”, nr 207, maj 2010).

Wszystkie te prace w ogromnym stopniu pogłębiły nasze rozumienie powstań z 1549 roku i ich konsekwencji, są jednak skierowane, co oczywiste, do czytelników z kręgów akademickich. Na szczęście płomień gruntownie udokumentowanych, a zarazem bardzo przystępnych prac dotyczących powstania podtrzymują wytrwale Adrian Hoare i jego żona Anne, szczególnie w takich książkach jak An Unlikely Rebel: Robert Kett and the Norfolk Rising, 1549 (1999) oraz On the Trail of Kett’s Rebellion in Norfolk 1549: Places, People and Events (2016). Rewriting the Rebellion (2018) Leo R. Jary’ego znacząco poszerza naszą wiedzę o militarnych aspektach powstania.

Inne książki, które były mi szczególnie pomocne, to Rebellion and Riot: Popular Disorder in England During the Reign of Edward VI (2005) Barretta Beera, The Government Policy of Protector Somerset (1975) M.L. Busha oraz The Rough Wooings: Mary Queen of Scots 1542–1551 (2000) Marcusa Merrimana, wybitne moim zdaniem dzieło dotyczące wojen Anglii ze Szkocją z tego okresu. Książka, która pomogła mi stworzyć opis procesu fikcyjnej postaci Thomasa Boleyna, to A History of English Assizes 1558–1714 (1972) J.S. Cockburna.

Mam nadzieję, że Serce Anglii, historia fikcyjna, lecz bazująca na źródłach historycznych i źródłach wtórnych, przybliży powstanie Ketta oraz inne powstania z 1549 roku szerszemu gronu czytelników.