© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Dominika Dudek prof. dr hab. n. med. Józef Haczyński
prof. dr hab. n. med. Wojciech Gruszczyński

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor merytoryczny: Monika Gołaszewska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Kłudkiewicz

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Warszawa 2023

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-22848-4
DOI https://doi.org/10.53271/2022.089

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2
02-460 Warszawa
tel. 22 695 43 21
pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: br.pzwl@pwn.pl

Fragment

Autorzy

Przedmowa

Wstęp

I. Wprowadzenie

1. Podstawy prawne opiniowania sądowo-seksuologicznego - Andrzej Depko

Wstęp

Pojęcie i charakter biegłego w procesie karnym

Piśmiennictwo

Przesłanki powołania biegłego

Piśmiennictwo

Powoływanie biegłego przez organ procesowy

Piśmiennictwo

Kodeksowe unormowanie treści opinii biegłego

Piśmiennictwo

Okoliczności wyłączające biegłych sądowych od sporządzania opinii

Piśmiennictwo

Podstawowe prawa i obowiązki biegłego

Piśmiennictwo

Posługiwanie się tytułem „biegły sądowy”

Piśmiennictwo

Weryfikacja opinii biegłego w postępowaniu karnym

Piśmiennictwo

Odpowiedzialność karna biegłych

Piśmiennictwo

Wynagrodzenie biegłych

Piśmiennictwo

Biegły lekarz seksuolog w postępowaniu karnym

Piśmiennictwo

Biegły psycholog seksuolog w postępowaniu karnym

Piśmiennictwo

Zakończenie

II. Opiniowanie sądowo-seksuologiczne w sprawach karnych

2. Opinia sądowo-seksuologiczna w postępowaniu karnym - Andrzej Depko

Wstęp

Specyfika pracy biegłego seksuologa

Piśmiennictwo

Opinia biegłego seksuologa jako dowód w sprawie

Formy opinii sądowo-seksuologicznych

Piśmiennictwo

Podstawa i przedmiot ekspertyzy sądowo-seksuologicznej

Piśmiennictwo

Oczekiwania organu procesowego wobec opinii sądowo-seksuologicznej

Piśmiennictwo

Rodzaje opinii sądowo-seksuologicznych

Piśmiennictwo

Struktura i treść opinii sądowo-seksuologicznej

Piśmiennictwo

Pojęcia „czynność seksualna”, „obcowanie płciowe” oraz „inne czynności seksualne” w ujęciu Kodeksu karnego i seksuologii sądowej

Piśmiennictwo

Zakończenie

3. Zachowania seksualne penalizowane - Aleksandra Krasowska

Wstęp

Zgwałcenie, seksualne nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia

Seksualne wykorzystanie małoletniego

Przemoc seksualna online

Zakończenie

Piśmiennictwo

4. Opiniowanie sądowo-seksuologiczne w sprawach o wykroczenia - Andrzej Depko

Wstęp

Wolność seksualna i obyczajność

Prawo do nagości i prawo od nagości

Biegli w sprawach o wykroczenia

Zakończenie

Piśmiennictwo

5. Opiniowanie sądowo-seksuologiczne w sprawach o molestowanie seksualne w miejscu pracy - Andrzej Depko

Wstęp

Typy i formy molestowania seksualnego

Czynniki determinujące występowanie molestowania seksualnego

Ochrona prawna

Zakończenie

Piśmiennictwo

6. Typologie osób popełniających przestępstwa przeciwko wolności seksualnej - Aleksandra Krasowska

Wstęp

6A. Osoby, które dokonały zgwałcenia

Zgwałcenie jako objaw zaburzenia?

Wybrane typologie sprawców przestępstwa zgwałcenia

6B. Sprawcy przemocy seksualnej wobec dzieci

Sprawca czynu pedofilnego – podstawowa charakterystyka

Sprawca czynu pedofilnego – preferencyjny lub zastępczy

Typologie sprawców przemocy seksualnej wobec dzieci

6C. Sprawcy przestępstw seksualnych online

Internetowi sprawcy przestępstw seksualnych wobec dzieci – skala zjawiska

Przebieg interakcji sprawca–ofiara

Zachowania podejmowane przez ofiarę

Kobiety sprawczynie internetowej przemocy seksualnej

6D. Sprawca aktu ekshibicjonizmu

Obnażanie się a zaburzenia psychiczne

Kobiety obnażające się publicznie

Obnażenie się a zaburzenia ekshibicjonistyczne

Zakończenie

Piśmiennictwo

7. Problematyka zjawiska zabójstw związanych z seksualnością - Aleksandra Krasowska

7A. Zabójstwa związane z seksualnością

Wstęp

Zabójstwo seksualne a zabójstwa z innych przyczyn

Zabójstwo seksualne, zabójstwo na tle seksualnym a zabójstwo z lubieżności – charakterystyka pojęć występujących w polskiej literaturze

Zakończenie

Piśmiennictwo

7B. Sprawcy zabójstw seksualnych

Wstęp

Ogólna charakterystyka

Sprawcy zabójstw seksualnych a sprawcy innych przestępstw seksualnych

Seryjny a nieseryjny sprawca zabójstwa na tle seksualnym

Zakończenie

Piśmiennictwo

8. Kobiety sprawczynie przemocy seksualnej - Aleksandra Krasowska

Wstęp

Kobiety jako sprawczynie przemocy seksualnej

Modele teoretyczne dla sprawczyń przestępstw seksualnych

Sprawczynie zabójstw motywowanych seksualnie

Sprawczynie przemocy seksualnej z kontaktem z ofiarą (hands-on) oraz zgwałceń

Kobiety dokonujące aktów przemocy seksualnej w czasie wojny i w ramach przestępstw wobec ludności cywilnej

Zakończenie

Piśmiennictwo

III. Diagnostyka w przebiegu opiniowania seksuologicznego

9. Diagnostyka psychologiczna w opiniowaniu seksuologicznym - Beata Pastwa-Wojciechowska, Iwona Grzegorzewska, Inga Markiewicz

Wstęp

Specyfika opiniowania sądowo-psychologicznego

9A. Opiniowanie sądowo-psychologiczne w sprawach dzieci i młodzieży

Opiniowanie psychologiczne małoletnich świadków – ofiar przemocy seksualnej

Rola biegłego psychologa

Udział psychologa w przesłuchaniu małoletniego świadka

Ekspertyza psychologiczna dotycząca zeznań małoletniego świadka

Diagnoza psychologiczna

Podatność małoletniego świadka na sugestię

Kontekst ujawnienia przez dziecko przemocy seksualnej

Psychologiczna ocena zeznań małoletniego świadka – ofiary przemocy seksualnej

Opiniowanie psychologiczne nieletnich sprawców przestępstw seksualnych

Proces diagnozowania nieletnich

Szacowanie ryzyka powrotu nieletnich do przestępstwa seksualnego

9B. Opiniowanie sądowo-psychologiczne w sprawach osób dorosłych

Sprawcy przestępstw seksualnych

Ofiary przestępstw seksualnych

Zakończenie

Piśmiennictwo

10. Diagnostyka medyczna w opiniowaniu sądowo-seksuologicznym - Andrzej Depko

Wstęp

Opiniowanie sądowo-seksuologiczne na podstawie badania ambulatoryjnego

Zastosowanie medycznych metod diagnostycznych w procesie opiniowania seksuologicznego

Zakończenie

Piśmiennictwo

11. Diagnostyka zaburzeń preferencji seksualnych na potrzeby wydania opinii specjalistycznej - Aleksandra Krasowska

Wstęp

Diagnostyka zaburzeń parafilnych z wykorzystaniem narzędzi kwestionariuszowych

Diagnostyka zaburzeń parafilnych z wykorzystaniem badań dodatkowych

Zakończenie

Piśmiennictwo

IV. Opiniowanie w zakresie zdolności rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem w sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej

12. Ocena zdolności rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem w sprawach przeciwko wolności seksualnej - Aleksandra Krasowska

Wstęp

Pojęcie niepoczytalności

Zaburzenia seksualne a zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem

Zakończenie

Piśmiennictwo

V. Ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej

13. Ocena ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej - Elżbieta Rowińska-Garbień

Wstęp

Czynniki ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej

Metody oceny ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej na świecie

Zastosowanie narzędzi do oceny ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej w Polsce

Powrót do środowiska a ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa seksualnego

Zakończenie

Piśmiennictwo

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy

dr n. med. Andrzej Depko
Poradnia Seksuologiczna i Patologii Współżycia
Samodzielny Wojewódzki Zespół Publicznych Zakładów Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w Warszawie

dr n. med. Aleksandra Krasowska
Katedra i Klinika Psychiatryczna
Warszawski Uniwersytet Medyczny

* * *

dr hab. Iwona Grzegorzewska, prof. uczelni
Instytut Psychologii
Zakład Psychologii Klinicznej i Psychopatologii Rozwoju
Uniwersytet Zielonogórski

mgr prawa, mgr psychologii Inga Markiewicz
Klinika Psychiatrii Sądowej
Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

prof. dr hab. Beata Pastwa-Wojciechowska
Zakład Psychologii Osobowości i Psychologii Sądowej Instytut Psychologii
Gdański Uniwersytet Medyczny

mgr Elżbieta Rowińska-Garbień
Poradnia Seksuologiczna i Patologii Współżycia
Samodzielny Wojewódzki Zespół Publicznych Zakładów
Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej w Warszawie

Przedmowa

Seksuologia sądowa wyodrębniła się z seksuologii klinicznej i zajmuje się tematyką zaspokajania popędu seksualnego w sposób odbiegający od oczekiwań społecznych lub wręcz naruszający obowiązujący porządek prawny. Zachowania i czyny godzące w wolność seksualną drugiego człowieka stanowią zagadnienia znajdujące się w obszarze zainteresowania seksuologii sądowej i wymiaru sprawiedliwości. Aby udzielić odpowiedzi na pytanie, dlaczego w każdym społeczeństwie ‒ bez względu na szerokość geograficzną, tradycje kulturowe i regulacje prawne ‒ funkcjonują osoby zaspokajające swoje potrzeby seksualne w sposób naruszający wolność seksualną innych osób, prowadzone są badania nad etiologią tych zachowań. Poznanie zróżnicowanych uwarunkowań pozwala na opracowanie metod efektywnej terapii. Seksuologia sądowa rozwija się wraz z postępem dokonującym się w medycynie i psychologii.

Jednym z istotnych zadań seksuologii sądowej jest merytoryczne przygotowanie specjalistów, którzy będą współpracować z wymiarem sprawiedliwości w charakterze biegłych. Opiniowanie sądowo-seksuologiczne jest niezbędne w wielu postępowaniach wymagających szczególnej wiedzy i doświadczenia, czyli posiadania wiedzy eksperckiej.

Nauka i wiedza zdobywane podczas studiów medycznych lub psychologicznych, czasami pogłębiona studiami podyplomowymi z zakresu seksuologii klinicznej, obejmuje podstawowe informacje dotyczące anatomii, fizjologii, psychologii oraz ich wzajemnych uwarunkowań w kształtowaniu zachowań seksualnych człowieka. Posiadanie ogólnej wiedzy o seksualności człowieka i jej uwarunkowaniach jest, niestety, niewystarczające do rzetelnego wykonania zadań stawianych przez organy ścigania i wymiar sprawiedliwości przed biegłym seksuologiem. Ewolucja, która dokonała się w ostatnim dwudziestoleciu w rozwoju seksuologii, integrująca nauki medyczne z pozamedycznymi, spowodowała, że musi on mieć szeroką wiedzę odnoszącą się do aktualnych osiągnięć naukowych z różnych dziedzin opisujących seksualność człowieka. Powinien umieć je integrować oraz być kompetentnym w sferze coraz bardziej komplikującej się diagnozy, nie tylko w zakresie medycznym. Znaczna część seksuologii wiąże się z problematyką psychologiczną, społeczną czy pedagogiczną w takim stopniu, że bez należytej znajomości i właściwego uwzględnienia tych aspektów trudno o prawidłowe rozpoznanie, opinię bądź terapię. Interdyscyplinarność seksuologii znajduje swoje oczywiste odbicie w specyfice opiniowania sądowo-seksuologicznego i przesądza o wymaganiach merytorycznych wobec osoby opiniującej. Wraz z rozwojem poszczególnych dziedzin nauki wiedza i umiejętności biegłego seksuologa, zdobyte nierzadko lata wcześniej, wymagają stałej aktualizacji. W przeciwnym wypadku opinia nie będzie spełniała kryterium zgodności z wymogami współczesnej wiedzy.

Jako redaktorzy naukowi czterotomowej „Seksuologii sądowej” podjęliśmy się wyzwania, którym jest opracowanie publikacji stanowiącej przegląd aktualnego stanu badań i wiedzy w zakresie seksuologii sądowej. Tetralogia ze względu na swoje walory poznawcze jest adresowana nie tylko do seksuologów, psychiatrów i psychologów wspomagających swoją wiedzą fachową wymiar sprawiedliwości, lecz mamy nadzieję, że okaże się przydatna prawnikom, którzy w ramach wykonywanych obowiązków jako sędzia, prokurator lub obrońca muszą umieć korzystać z dostarczonych im opinii sądowo-seksuologicznych.

Omówienie wszystkich aspektów medycznych, psychologicznych, socjologicznych, kryminologicznych, prawnych i opiniodawczych seksuologii sądowej przy równoczesnym zapewnieniu wysokiego poziomu merytorycznego przekracza możliwości dwojga autorów. Dlatego zaprosiliśmy do współpracy wybitnych specjalistów w swoich dziedzinach, którzy, opierając się na współczesnym piśmiennictwie oraz wynikach badań prowadzonych w wiodących ośrodkach zajmujących się zagadnieniami patologii seksualnej, zgodzili się przygotować z nami tę publikację.

Tetralogia „Seksuologia sądowa”, która zostanie wydana nakładem PZWL Wydawnictwa Lekarskiego, składać się będzie z tomów, których tematami będą:

• tom 1 ‒ teorie, modele, badania;

• tom 2 ‒ opiniowanie seksuologiczne w sprawach karnych, cywilnych i nieletnich;

• tom 3 ‒ praktyczne aspekty opiniowania seksuologicznego;

• tom 4 ‒ wiktymologia.

Mamy nadzieję, iż publikacja ta, oprócz dostarczenia rzetelnych informacji, przyczyni się do podniesienia jakości wydawanych opinii sądowo-seksuologicznych.

Andrzej Depko, Aleksandra Krasowska

Wstęp

Oddajemy w Państwa ręce drugi tom „Seksuologii sądowej” zatytułowany: „Opiniowanie seksuologiczne w sprawach karnych”.

Zasadniczym celem zespołu autorów było dostarczenie zainteresowanym osobom aktualnej wiedzy z takich dziedzin, jak: seksuologia, psychologia oraz prawo. Wiadomości z zakresu seksuologii klinicznej, społecznej i sądowej są konieczne do wydania rzetelnej opinii odnoszącej się do seksualności osoby opiniowanej. Z kolei znajomość przepisów prawa, którymi rządzi się proces karny, jest niezbędna biegłemu do nawiązania efektywnej współpracy z organami procesowymi. Niektórzy biegli seksuolodzy wprawdzie posiadają wiedzę specjalistyczną, ale brakuje im umiejętności sporządzania opinii zgodnie z wymogami procedury karnej na rzecz organu zlecającego. Błędy wynikające z braku wiedzy, doświadczenia, a także unikanie doszkalania się uderzają w sprawność postępowań i prawo do sprawiedliwego wyroku.

Z roku na rok rośnie zapotrzebowanie wymiaru sprawiedliwości na wsparcie specjalistyczne ze strony biegłych seksuologów. Obecnie czas oczekiwania na opinie sądowo-seksuologiczne jest bardzo długi, i to nie tylko ze względu na ich specyfikę, lecz także z powodu braku odpowiedniej liczby specjalistów. Tymczasem bez tej opinii sąd często nie może samodzielnie ustalić i ocenić spornych okoliczności faktycznych i zakończyć sprawy.

Zwiększenie liczby biegłych nie gwarantuje jednak rozwiązania problemu. Muszą się oni cechować wysokim poziomem kompetencji wynikających z wiedzy i doświadczenia. Obowiązkiem każdego biegłego seksuologa jest ponadto aktualizowanie na bieżąco posiadanych kwalifikacji z uwagi na nieustający postęp nauki.

Niniejsza książka powinna przyczynić się do dalszego doskonalenia zawodowego nie tylko lekarzy i psychologów, lecz także prawników oraz studentów studiów podyplomowych zainteresowanych problematyką opiniowania seksuologicznego.

Tom drugi składa się z pięciu części. Pierwsza zawiera informacje dotyczące obowiązujących przepisów prawa regulujących funkcjonowanie biegłych w polskim systemie prawym. Omówiono przesłanki dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, podstawowe pojęcia pozostające w związku z funkcjonowaniem instytucji biegłego oraz unormowania prawa karnego procesowego w zakresie współpracy pomiędzy organem procesowym a biegłym.

W drugiej części autorzy omówili specyfikę pracy biegłego seksuologa, jego obowiązki i uprawnienia, a także oczekiwania organu procesowego wobec opinii sądowo-seksuologicznej. Przedstawiono zachowania seksualne naruszające Kodeksy: karny, wykroczeń i pracy, oraz zaprezentowano typologię osób popełniających przestępstwa i wykroczenia przeciwko wolności seksualnej.

W kolejnej części zostały przedstawione zagadnienia diagnostyki psychologicznej i medycznej oraz diagnostyki zaburzeń preferencji seksualnych na potrzeby wydania opinii sądowo-seksuologicznej.

Aleksandra Krasowska w części czwartej omówiła kwestie dotyczące rozpoznania znaczenia czynu i zdolności pokierowania postępowaniem w sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej.

W ostatniej części podręcznika Elżbieta Rowińska-Garbień przedstawiła metody oceny ryzyka ponownego popełnienia przestępstwa przeciwko wolności seksualnej. Czynniki ryzyka przemocy seksualnej to wzajemne oddziaływanie cech związanych z ryzykiem przemocy seksualnej oraz pozwalających na kontrolę tego zagrożenia. Ustalenie wzajemnej korelacji pomiędzy tymi czynnikami jest jednym z najtrudniejszych praktycznych problemów związanych z zarządzaniem ryzykiem recydywy, a zwłaszcza indywidualną oceną prawdopodobieństwa powrotu do przestępstwa. Rozpoznanie ryzyka stwarzanego przez sprawców przestępstw oraz czynników związanych z powrotem do zachowań przestępczych ma decydujące znaczenie dla identyfikacji odpowiednich, skutecznych form interwencji mających na celu zmniejszenie ryzyka recydywy.

Redaktorzy naukowy „Seksuologii sądowej” zwracają się do Koleżanek i Kolegów, praktykujących biegłych seksuologów oraz prawników, z prośbą o nadsyłanie swoich spostrzeżeń, uwag krytycznych i oczekiwań, które będziemy mogli wykorzystać praktycznie, jeżeli w przyszłości (z powodu stałego postępu wiedzy) zajdzie konieczność ponownego wydania tetralogii.

Andrzej Depko, Aleksandra Krasowska

I

Wprowadzenie

„Źródłem naszych błędów jest nie tylko brak samej wiedzy, lecz również to, że często wydajemy sądy i opinie, nie mając rozeznania, jakie elementy są do tego niezbędne”.

Immanuel Kant

1

Podstawy prawne opiniowania sądowo-seksuologicznego

Andrzej Depko

Wstęp

W postępowaniu karnym obowiązkiem organów procesowych jest ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy. Podstawą tych ustaleń są dowody. W postępowaniu dowodowym, w sprawach złożonych po względem faktycznym, niektóre okoliczności dotyczące przebiegu zdarzeń, jego przyczyn i skutków wymagają szczegółowego, specjalistycznego wyjaśnienia. W takich przypadkach powoływani są biegli celem wydania odpowiedniej opinii stanowiącej jeden z istotnych elementów dowodowych w rozpatrywanej sprawie.

Pojęcie i charakter biegłego w procesie karnym

Biegły jest to osoba powołana przez organ procesowy w celu zbadania i wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych, których poznanie oraz ocena wymagają specjalnych wiadomości z zakresu nauki, sztuki, techniki lub rzemiosła, niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy [1]. Nie jest on ani stroną postępowania, ani organem procesowym. Rolą biegłego nie jest rozstrzygnięcie sprawy, a jedynie dostarczenie fachowych, specjalistycznych wiadomości, wyrażonych w postaci sporządzonej opinii specjalistycznej.

Podstawę prawną powołania biegłego sądowego stanowi art. 157 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych [2] oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych [3]. Zgodnie z § 12 tego rozporządzenia biegłym sądowym może zostać ustanowiona osoba, która:

• ukończyła 25 lat;

• korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich;

• posiada teoretyczne i praktyczne wiadomości specjalne w danej gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innej umiejętności, dla której ma być ustanowiona;

• daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków biegłego;

• wyrazi zgodę na ustanowienie jej biegłym.

Pojęcie „rękojmia należytego wykonywania obowiązków biegłego” obejmuje całość cech, zdarzeń i okoliczności dotyczących osoby biegłego sądowego, tworzących jego wizerunek jako osoby zaufania publicznego. Na wizerunek ten składają się łącznie takie cechy charakteru, jak: szlachetność, prawość, sumienność i bezstronność. Osoba biegłego sądowego nie może więc budzić jakichkolwiek podejrzeń dotyczących stronniczości, nierzetelności czy braku obiektywizmu [4].

Zgodnie z § 3 rozporządzenia w przypadku rozpatrywania przez prezesa sądu okręgowego kandydatury osoby zatrudnionej wymagane jest zasięgnięcie opinii z zakładu pracy tej osoby, natomiast w przypadku osób wykonującej wolny zawód – zasięgnięcie opinii organizacji zawodowej, do której ona należy.

§ 3 [Zasady ustanowienia biegłego zatrudnionego lub wykonującego wolny zawód]

1. Ustanowienie biegłym osoby zatrudnionej wymaga zasięgnięcia opinii zakładu pracy zatrudniającego tę osobę.

2. Ustanowienie biegłym osoby wykonującej wolny zawód wymaga zasięgnięcia opinii organizacji zawodowej, do której osoba ta należy.

Po zaakceptowaniu przez prezesa sądu okręgowego kandydatury osoby spełniającej zawarte w rozporządzeniu wymogi składa ona przyrzeczenie według następującej roty: Świadomy wagi mych słów i odpowiedzialności przed prawem przyrzekam uroczyście, że powierzone mi obowiązki biegłego wykonam z całą sumiennością i bezstronnością. Po złożeniu ślubowania zostaje ona wpisana na listę biegłych sądowych na pięcioletnią kadencję.

W polskim systemie prawnym istnieją dwa pojęcia „biegły sądowy” i „biegły”. Pierwszy jest opisany w art. 157 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych:

• § 1. Prezes sądu okręgowego ustanawia biegłych sądowych i prowadzi ich listę.

• § 2. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, tryb ustanawiania biegłych sądowych, pełnienia przez nich czynności oraz zwalniania ich z funkcji. W tym samym trybie Minister Sprawiedliwości może również określić szczegółowe zasady powoływania i działania zespołów biegłych sądowych.

Z kolei definicja biegłego znajduje się w art. 193 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.): § 1. Jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo biegłych.

Przyjmuje się, iż pojęcie biegłego sądowego odnosi się do biegłych wpisanych na listę biegłych prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego, natomiast termin „biegły” – do specjalistów powoływanych w trybie ad hoc lub zatrudnionych w instytucji powołanej do sporządzenia opinii.

Ustanowienie biegłym sądowym uprawnia do wydania opinii na zlecenie sądu oraz organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych, cywilnych lub rodzinnych. Biegły, wydając opinię, używa tytułu biegłego sądowego z oznaczeniem specjalności oraz sądu, przy którym został ustanowiony. Przykładowy wzór pieczątki:

Biegły Sądu Okręgowego w Warszawie z zakresu seksuologii

dr n. med. Andrzej Nowak

Prezes sądu okręgowego prowadzi listy biegłych sądowych – według poszczególnych gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innych umiejętności. Na listach tych zamieszcza się zgodnie z § 8 ust. 1–3 rozporządzenia o biegłych sądowych: (1) adres biegłego, (2) termin, do którego został ustanowiony, (3) inne dane dotyczące jego specjalizacji. Udostępnia się je stronom, uczestnikom postępowania oraz organom prowadzącym postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych i sądom wojskowym.

§ 8 [Lista biegłych sądowych]

1. Prezes prowadzi listy biegłych sądowych – według poszczególnych gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innych umiejętności. Prezes prowadzi również wykazy biegłych sądowych na kartach założonych dla każdego biegłego; w listach i wykazach podaje się adres biegłego i termin, do którego został ustanowiony, a także inne dane dotyczące specjalizacji.

2. Prezes skreśla z listy biegłego oraz usuwa jego kartę z wykazu:

1) z chwilą zwolnienia z funkcji;

2) w razie śmierci;

3) z upływem okresu ustanowienia biegłego, chyba że nastąpiło ponowne ustanowienie.

3. Listy biegłych sądowych są dostępne dla zainteresowanych w sekretariatach sądowych. W szczególności listy te udostępnia się stronom, uczestnikom postępowania oraz organom prowadzącym postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych i sądom wojskowym.

Na początku każdego roku prezes podaje do wiadomości sądom rejonowym z obszaru działania sądu okręgowego oraz Ministerstwu Sprawiedliwości listy biegłych sądowych, a także zawiadamia niezwłocznie o każdej zmianie listy oraz o wszczęciu wobec tych osób postępowania karnego albo o ubezwłasnowolnienie (§ 9 rozporządzenia o biegłych sądowych).

§ 9 [Podanie listy biegłych do wiadomości sądom rejonowym]

W styczniu każdego roku prezes podaje do wiadomości sądom rejonowym w okręgu sądu okręgowego oraz Ministerstwu Sprawiedliwości listy biegłych sądowych, a także zawiadamia niezwłocznie o każdej zmianie listy oraz o wszczęciu wobec tych osób postępowania karnego albo o ubezwłasnowolnienie.

Biegły z chwilą wpisania na listę staje się podmiotem zaufania publicznego. Osoba biegłego nie może nasuwać jakichkolwiek podejrzeń o stronniczość lub brak obiektywizmu w wykonywanych czynnościach. W przeciwnym wypadku jest to przesłanka do uznania, iż biegły nie spełnia podstawowego warunku rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego [5].

Do sporządzenia opinii w konkretnej sprawie sąd lub prokuratura mogą powołać (wydając postanowienie) biegłych z instytucji albo imiennie każdą osobę, która posiada wiadomości specjalne z danej dziedziny oraz odpowiednie kwalifikacje zawodowe i etyczne (biegły ad hoc). Biegły powoływany ad hoc to osoba, która nie jest wpisana na listę biegłych sądowych, lecz posiada wiadomości specjalne z danej dziedziny i została wezwana przez organ procesowy do sporządzenia opinii w konkretnej sprawie. Nie ma żadnej różnicy w traktowaniu i ocenie opinii biegłego złożonej przez biegłego z listy lub przez innego biegłego powołanego w określonej sprawie przez organ procesowy. Zdaniem Sądu Najwyższego, ponieważ art. 195 k.p.k. dopuszcza powołanie w charakterze biegłych osób posiadających odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie, lecz nieumieszczonych na liście biegłych prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego, nie ma żadnej różnicy w traktowaniu i ocenie opinii biegłego złożonej przez biegłego sądowego lub przez innego biegłego powołanego w określonej sprawie przez organ procesowy [6].

Zgodnie z art. 193 § 2 k.p.k. opinię może wydawać także instytucja naukowa lub specjalistyczna. Są to podmioty wymienione w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, np. uczelnie wyższe, Polska Akademia Nauk, instytuty naukowe PAN [7], lub instytuty badawcze, działające na podstawie ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych [8].

Zgodnie z § 6 ust. 1 rozporządzenia o biegłych sądowych prezes sądu okręgowego zwalnia z funkcji biegłego: (1) na jego prośbę; (2) jeżeli biegły utracił warunki do pełnienia tej funkcji albo gdy zostanie stwierdzone, że w chwili ustanowienia warunkom tym nie odpowiadał i nadal im nie odpowiada; (3) z ważnych powodów, zwłaszcza jeżeli nienależycie wykonuje on swoje czynności.

§ 6 [Przesłanki zwolnienia z funkcji biegłego]

1. Prezes zwalnia z funkcji biegłego:

1) na jego prośbę;

2) jeżeli biegły utracił warunki do pełnienia tej funkcji albo gdy zostanie stwierdzone, że w chwili ustanowienia warunkom tym nie odpowiadał i nadal im nie odpowiada.

2. Prezes może zwolnić z funkcji biegłego z ważnych powodów, w szczególności jeżeli nienależycie wykonuje on swoje czynności.

Piśmiennictwo

1. Kalinowski S.: Biegły i jego opinia. Wydawnictwo Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego KGP, Warszawa 1994: 78.

2. Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Dz.U. z 2020 r. poz. 2072 ze zm.

3. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych. Dz.U. z 2005 r. Nr 15 poz. 133.

4. Eichstaedt K.: Tryb ustanawiania biegłych sądowych. w: Metodyka pracy biegłego psychiatry, psychologa i seksuologa w sprawach karnych, nieletnich oraz wykroczeń (red. K. Eichstaedt, P. Gałecki, A. Depko). Wolters Kluwer, Warszawa 2017: 95–96.

5. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 maja 1999 r., II S.A., 809/99. LEX Nr 46721.

6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., sygn. akt WA 15/06. OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 910.

7. Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Dz.U. z 2022 r. poz. 574 ze zm.

8. Ustawa z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych. Dz.U. z 2022 r. poz. 498.

Przesłanki powołania biegłego

Polskie ustawodawstwo karne obliguje organy procesowe do zasięgnięcia opinii biegłego, zawsze gdy zdarzy się koniunktywne zaistnienie dwóch warunków, mianowicie gdy dana okoliczność zostanie uznana za mającą potencjalnie istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy oraz gdy dla jej stwierdzenia jest konieczne posiadanie wiadomości specjalnych [1,2].

Art. 193 k.p.k. [Zasięganie opinii biegłego lub instytucji]

§ 1. Jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo biegłych.

Potrzeba powołania biegłego zależy od okoliczności i konkretnego materiału dowodowego zgromadzonego w danej sprawie. Organ procesowy dokonuje samodzielnego ustalenia, czy posiadany materiał dowodowy jest wystarczający do kontynuacji toczącego się postępowania karnego, czy też niezbędne jest jego uzupełnienie o fachową opinię wymagającą posiadania wiadomości specjalnych [3].

W określonych przypadkach ustawa narzuca biegłych, jakiej specjalności należy powołać do sprawy. Dotyczy to:

• biegłego uczestniczącego w przesłuchaniu świadka, którym może być biegły lekarz lub biegły psycholog (art. 192 § 2 k.p.k.: Jeżeli istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego postrzeżeń, sąd lub prokurator może zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa, a świadek nie może się temu sprzeciwić);

• biegłego poligrafera do wydania opinii wariograficznej (poligraficznej) dotyczącej oskarżonego lub świadka (art. 199a k.p.k.: Stosowanie w czasie badania przez biegłego środków technicznych mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji organizmu badanej osoby możliwe jest wyłącznie za jej zgodą. Przepisu art. 199 zakaz dowodu z oświadczeń oskarżonego nie stosuje się);

• opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego, do wydania której sąd powołuje biegłych lekarzy psychiatrów, a na ich wniosek może być powołany inny biegły lub biegli; do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego, w zakresie zaburzeń preferencji seksualnych, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje biegłego lekarza seksuologa (art. 202 § 1–3 k.p.k.);

Art. 202 k.p.k. [Opinia o stanie zdrowia psychicznego]

§ 1. W celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów.

§ 2. Na wniosek psychiatrów do udziału w wydaniu opinii powołuje się ponadto biegłego lub biegłych innych specjalności.

§ 3. Do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego, w zakresie zaburzeń preferencji seksualnych, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje biegłego lekarza seksuologa.

• biegłych, którymi mogą być psychologowie lub lekarze, przeprowadzających badanie oskarżonego na podstawie art. 215 k.p.k.: W razie potrzeby sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może zarządzić badanie oskarżonego przez biegłych psychologów lub lekarzy z zachowaniem zasad określonych w art. 74 [prawa i obowiązki oskarżonego].

Organ procesowy nie może samodzielnie dokonać ustaleń wymagających wiadomości specjalnych, nawet jeżeli sam takie posiada. Nie może on bowiem występować w podwójnej roli – zarówno organu procesowego, jak i źródła dowodowego [4].

Wiedza organu procesowego nie stanowi dowodu w sprawie, a zatem nie można nią zastąpić opinii biegłego. Wiedza ta jedynie umożliwia i ułatwia ocenę dowodu z opinii [5].

Sąd nie może odrzucić wszystkich specjalistycznych opinii i poczynić w rozpatrywanej sprawie własnych, odmiennych ustaleń [6].

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

2. Tomaszewski T.: Dowód z opinii biegłego w procesie karnym. Instytut Ekspertyz Sądowych, Kraków 2000: 9–13.

3. Kopczyński G.: Konfrontacja biegłych w polskim procesie karnym. Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa 2008: 41–46.

4. Grzeszczyk W.: Kodeks postępowania karnego – komentarz. LexisNexis, Warszawa 2011: 210–211.

5. Grzegorczyk T.: Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz. Wydawnictwo LEX Wolters Kluwer business, Warszawa 2008: 448.

6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 1981 r., IV KR 271/80. OSNPG 1981, Nr 8–9, poz. 101.

Powoływanie biegłego przez organ procesowy

O dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego decyduje organ procesowy (sąd, prokurator, Policja, a także inne organy ścigania prowadzące postępowanie przygotowawcze). Decyzję organ procesowy podejmuje w formie postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego wydanego w formie pisemnej. Podstawą prawną do jego wydania jest art. 194 k.p.k. [1].

Art. 194 k.p.k. [Postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego]

O dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego wydaje się postanowienie, w którym należy wskazać:

1) imię, nazwisko i specjalność biegłego lub biegłych, a w wypadku opinii instytucji, w razie potrzeby, specjalność i kwalifikacje osób, które powinny wziąć udział w przeprowadzeniu ekspertyzy;

2) przedmiot i zakres ekspertyzy ze sformułowaniem, w miarę potrzeby, pytań szczegółowych;

3) termin dostarczenia opinii.

Nie jest dopuszczalne zlecenie biegłemu przez organ procesowy sporządzenia opinii w innej formie, np. zarządzenia lub wezwania, nawet wówczas, gdy wszystkie strony są zgodne co do konieczności skorzystania z opinii biegłego. Powołanie do czynności biegłego w wyjątkowych okolicznościach może być wydane w innej formie niż pisemna, np. podczas rozmowy telefonicznej, w czasie której przekazana zostaje informacja o powołaniu do pełnienia funkcji biegłego i poleca się natychmiastowe stawienie w miejsce wezwania. W dalszym toku postępowania forma ustnego postanowienia musi zostać niezwłocznie potwierdzona we właściwej formie (pisemnie) [2].

Wydając postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego, organ procesowy decyduje, jaka konkretnie osoba lub instytucja naukowa bądź specjalistyczna ma przeprowadzić badania i sporządzić opinię. Podejmując taką decyzję, organ procesowy musi brać pod uwagę szereg okoliczności, a przede wszystkim kwalifikacje i doświadczenie zawodowe przyszłego biegłego oraz obciążenie pracą. W przypadku kandydatur kilku biegłych o tej samej specjalności, różniących się stopniem kwalifikacji, organ procesowy powinien kierować się zasadą wyboru osoby o najwyższych kwalifikacjach [3].

Zasadniczą częścią postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego są zadania postawione biegłemu do wykonania. W praktyce następuje to przez zadanie biegłemu określonego pytania lub pytań, na które bezpośredniej odpowiedzi oczekuje organ go powołujący. Pytania skierowane do biegłego muszą wypływać z konkretnego materiału dowodowego i pozostawać w logicznym związku z zadaniem biegłego. Pytania powinny być tak sformułowane, aby ich treść nie pozostawiała żadnych wątpliwości co do intencji pytającego. Muszą być to pytania, na które istnieje realna możliwość udzielenia odpowiedzi przez powołanego biegłego. W literaturze wskazuje się na zasady obowiązujące podczas formułowania pytań do biegłego:

• zakaz stawiania pytań spoza zakresu wiedzy, którą reprezentuje biegły;

• zakaz stawiania pytań niedotyczących konkretnych okoliczności zdarzenia będącego przedmiotem postępowania;

• zadane pytania powinny zostać postanowione w sposób wyczerpujący całość zagadnienia oraz w logicznej kolejności;

• pytania powinny być sformułowane w sposób obiektywny;

• pytania powinny zostać zredagowane w sposób zwięzły, jasny i konkretny bez stosowania niezrozumiałej terminologii [4,5].

Termin złożenia opinii jest terminem procesowym wyznaczanym przez organ procesowy. Może on zostać określony dwojako:

• przez wskazanie okresu, w ciągu którego opinia powinna zostać sporządzona (np. w terminie 3 miesięcy) albo

• przez wskazanie ściśle określonej daty wykonania ekspertyzy.

W pierwszym przypadku bieg wyznaczonego okresu rozpoczyna się w dniu, w którym postanowienie zostanie biegłemu doręczone, chyba że organ procesowy zaznaczył, iż okres ten biegnie od dnia wydania postanowienia. Jeśli w postanowieniu wskazano biegłemu konkretną datę złożenia opinii, data doręczenia postanowienia nie ma znaczenia.

W przypadku nieusprawiedliwionego niedotrzymania terminu złożenia opinii przez biegłego, organ procesowy może nałożyć na niego karę pieniężną lub obniżyć mu wynagrodzenie za sporządzenie opinii.

§ 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie kosztów przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych w postępowaniu sądowym

Jeżeli praca została wykonana wadliwie, niezgodnie z zaleceniem sądu lub ze znacznym nieusprawiedliwionym opóźnieniem, wynagrodzenie ulega odpowiednio obniżeniu.

Art. 285 k.p.k. [Kara pieniężna, zatrzymanie, przymusowe doprowadzenie]

§ 1. Na świadka, biegłego, tłumacza lub specjalistę, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie organu prowadzącego postępowanie albo bez zezwolenia tego organu wydalił się z miejsca czynności przed jej zakończeniem, można nałożyć karę pieniężną w wysokości do 3000 złotych.

Art. 287 k.p.k. [Sankcje wobec osób uchylających się od wykonania obowiązków w postępowaniu karnym]

§ 1. Przepis art. 285 kara pieniężna, zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie § 1 stosuje się odpowiednio do osoby, która bezpodstawnie uchyla się od złożenia zeznania, wykonania czynności biegłego, tłumacza lub specjalisty, złożenia przyrzeczenia, wydania przedmiotu, dopełnienia obowiązków poręczyciela albo spełnienia innego ciążącego na niej obowiązku w toku postępowania, jak również do przedstawiciela lub kierownika instytucji, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej obowiązanej udzielić pomocy organowi prowadzącemu postępowanie karne, która bezpodstawnie nie udziela pomocy w wyznaczonym terminie.

§ 2. W razie uporczywego uchylania się od złożenia zeznania, wykonania czynności biegłego, tłumacza lub specjalisty oraz wydania przedmiotu można zastosować, niezależnie od kary pieniężnej, aresztowanie na czas nieprzekraczający 30 dni. Przepis ten stosuje się odpowiednio w razie uporczywego niestawiennictwa na wezwanie organu prowadzącego postępowanie, jeżeli zarządzenie zatrzymania i przymusowego doprowadzenia, o którym mowa w art. 285 [kara pieniężna, zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie] § 2, nie jest wystarczające dla zapewnienia stawiennictwa osoby wezwanej.

Zgodnie z art. 193 § 2 k.p.k. opinię może wydawać także instytucja naukowa lub specjalistyczna. Jeżeli uprawniony organ procesowy zwraca się o opinię do instytucji naukowej, wówczas obowiązek wyznaczenia osób o odpowiednich kwalifikacjach spoczywa na kierowniku jednostki.

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27.04.2009 r., V KK 379/08. KZS 2009, Nr 9, poz. 37.

3. Cieślak M.: Biegły psychiatra i jego stanowisko w polskim procesie karnym. w: Psychiatria w procesie karnym (red. M. Cieślak, K. Spett, W. Wolter). Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1968: 361.

4. Gutenkunst W.: Kryminalistyka. Zarys systematycznego wykładu. Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1965: 285.

5. Kopczyński G.: Konfrontacja biegłych w polskim procesie karnym. Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa 2008: 97.

Kodeksowe unormowanie treści opinii biegłego

Formalne wymogi treści opinii biegłego zostały wymienione w art. 200 k.p.k. [1]. Zgodnie z brzmieniem § 1 tego artykułu w gestii organu procesowego leży decyzja, czy biegły złoży opinię ustnie, czy pisemnie.

Art. 200 k.p.k. [Opinia biegłego – forma]

§ 1. W zależności od polecenia organu procesowego biegły składa opinię ustnie lub na piśmie.

Zgodnie z wymogami określonymi w § 2 art. 200 k.p.k. poprawnie sporządzona opinia powinna zawierać:

• imię, nazwisko, stopień i tytuł naukowy, specjalność i stanowisko zawodowe biegłego;

• imiona i nazwiska oraz pozostałe dane innych osób, które uczestniczyły w przeprowadzeniu ekspertyzy, ze wskazaniem czynności dokonanych przez każdą z nich;

• w wypadku opinii instytucji – także pełną nazwę i siedzibę instytucji;

• czas przeprowadzonych badań oraz datę wydania opinii;

• sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski;

• podpisy wszystkich biegłych, którzy uczestniczyli w wydaniu opinii.

Art. 200 k.p.k. [Opinia biegłego – treść]

§ 2. Opinia powinna zawierać:

1) imię, nazwisko, stopień i tytuł naukowy, specjalność i stanowisko zawodowe biegłego;

2) imiona i nazwiska oraz pozostałe dane innych osób, które uczestniczyły w przeprowadzeniu ekspertyzy, ze wskazaniem czynności dokonanych przez każdą z nich;

3) w wypadku opinii instytucji – także pełną nazwę i siedzibę instytucji;

4) czas przeprowadzonych badań oraz datę wydania opinii;

5) sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski;

6) podpisy wszystkich biegłych, którzy uczestniczyli w wydaniu opinii.

Analiza treści § 2 art. 200 k.p.k. wskazuje, iż opinia biegłego powinna składać się z minimum trzech części: (1) wstępu, (2) sprawozdania z przebiegu czynności badawczych, użytych metod i narzędzi oraz (3) wniosków końcowych.

We wstępie powinny zostać zamieszczone następujące dane:

• imię, nazwisko, stopień i tytuł naukowy, specjalność i stanowisko zawodowe biegłego; imiona i nazwiska oraz pozostałe dane innych osób, które uczestniczyły w przeprowadzeniu ekspertyzy, ze wskazaniem czynności dokonanych przez każdą z nich; w przypadku opinii wydawanej przez instytucję – pełna nazwa i siedziba instytucji;

• dokładne określenie organu procesowego, na którego zlecenie została przygotowana opinia, data wydania postanowienia oraz sygnatura akt sprawy;

• imię i nazwisko podejrzanego lub oskarżonego, treść zarzutu bądź oskarżenia wraz z kwalifikacją prawną.

Część sprawozdawcza opinii powinna zawierać:

• określenie zadań postawionych biegłemu przez organ procesowy;

• wyciąg istotnych faktów z akt sprawy, które zdaniem biegłego mają znaczenie dla przygotowanej opinii;

• opis przeprowadzonych badań;

• wskazanie faktów dowodowych ustalonych przez biegłego oraz ich wzajemnego wpływu;

• wywód biegłego stanowiący fachową ocenę otrzymanych wyników badania z punktu widzenia ich wzajemnych powiazań przyczynowo-skutkowych, będący podstawą do konkluzji zamieszczonych we wnioskach końcowych opinii.

Wnioski końcowe zawierają odpowiedzi na wszystkie pytania postawione przez organ procesowy.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wskazał, że: opinia biegłego powinna zawierać sprawozdanie z przeprowadzonych czynności i spostrzeżeń oraz oparte na nich wnioski. Opinia biegłego nie może ograniczać się wyłącznie do odpowiedzi na pytanie zadane przez organ procesowy. Takiej opinii nie można uznać za rzetelną i fachową, gdyż bez sprawozdania z przeprowadzonych badań i bez zapoznania z materiałami źródłowymi nie jest możliwe dokonanie przez sąd takiej oceny [2].

Opinię kończy własnoręczny podpis i pieczątka biegłego lub biegłych oraz wskazanie miejsca i daty sporządzenia opinii.

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

2. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 30 maja 2014 r., sygn. akt II AKa 95/14. LEX Nr 1480394.

Okoliczności wyłączające biegłych sądowych od sporządzania opinii

Biegły jest osobą zaufania publicznego, a od jego wiedzy i rzetelności bardzo często zależy trafność rozstrzygnięcia w sprawie karnej. Organ procesowy wydający postanowienie i decydujący, kto zostanie powołany do pełnienia funkcji biegłego, oprócz uwzględnienia kwalifikacji zawodowych, musi rozważyć, czy w przypadku konkretnego kandydata na biegłego nie zachodzą wyłączenia wynikające z art. 196 k.p.k. [1].

Art. 196 k.p.k. [Wyłączenie biegłego]

§ 1. Nie mogą być biegłymi osoby wymienione w art. 178 [bezwzględne zakazy dowodowe], art. 182 [prawo odmowy zeznań] i art. 185 [zwolnienie od złożenia zeznania lub udzielenia odpowiedzi] oraz osoby, do których odnoszą się odpowiednie przyczyny wyłączenia wymienione w art. 40 [wyłączenie sędziego z mocy prawa (judex inhabilis)] § 1 pkt 1–3 i 5, osoby powołane w sprawie w charakterze świadków, a także osoby, które były świadkiem czynu.

§ 2. Jeżeli ujawnią się przyczyny wyłączenia biegłego wymienione w § 1, wydana przez niego opinia nie stanowi dowodu, a na miejsce biegłego wyłączonego powołuje się innego biegłego.

§ 3. Jeżeli ujawnią się powody osłabiające zaufanie do wiedzy lub bezstronności biegłego, albo inne ważne powody, powołuje się innego biegłego.

Zgodnie z wyżej wymieniony przepisem do pełnienia czynności biegłego nie mogą zostać powołani:

• obrońca lub adwokat udzielający pomocy zatrzymanemu w zakresie faktów, o których dowiedzieli się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę (art. 178 pkt 1 k.p.k.);

• duchowny, co do faktów, o których dowiedział się podczas spowiedzi (art. 178 pkt 2 k.p.k.);

• osoby najbliższe dla oskarżonego, a zatem osoby określone w art. 115 § 11 Kodeksu karnego (k.k.), art. 182 § 1 k.p.k.;

• osoby, które w innej toczącej się sprawie są oskarżone o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem (art. 182 § 1 i 3 k.p.k.);

• osoby, które pozostają z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym (art. 185 k.p.k.).

Powyższy zakaz dowodowy obejmuje także osoby, do których odnoszą się odpowiednie przyczyny wyłączenia sędziego z mocy samego prawa, wymienione w art. 40 § 1 pkt 1–3 i 5 k.p.k., mianowicie:

• osoby, których sprawa dotyczy bezpośrednio (art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.);

• osoby będące małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostające we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób (art. 40 § 1 pkt 2 k.p.k.);

• osoby będące krewnymi lub powinowatymi w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo będące związanymi z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli (art. 40 § 1 pkt 3 k.p.k.);

• osoby, które brały udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadziły postępowanie przygotowawcze (art. 40 § 1 pkt 5 k.p.k.);

• osoby powołane do sprawy w charakterze świadków bądź będące świadkami czynu.

Inną podstawą wyłączenia biegłego są okoliczności wskazane w przepisie art. 196 § 3 k.p.k. Zgodnie z jego treścią, jeżeli ujawnią się powody osłabiające zaufanie do wiedzy lub bezstronności biegłego, albo inne ważne powody, powołuje się innego biegłego.

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

Podstawowe prawa i obowiązki biegłego

Od dnia wydania postanowienia o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego i wskazania konkretnej osoby do jej sporządzenia wykonywanie funkcji biegłego wiąże się z przyjęciem określonych obowiązków wynikających z regulacji prawnych. Zaliczyć do nich należy:

• obowiązek przyjęcia i pełnienia funkcji biegłego;

• obowiązek poinformowania organu procesowego o istnieniu przyczyn wyłączenia od udziału w sprawie, wymienionych w art. 196 k.p.k.;

• obowiązek stawiennictwa na wezwanie organu procesowego (art. 197 § 3 k.p.k. w zw. z art. 177 § 1 k.p.k.);

• obowiązek pozostawania do dyspozycji organu procesowego;

• obowiązek złożenia przyrzeczenia (dotyczy biegłych ad hoc, którzy nie są wpisani na listę);

• obowiązek zachowania tajemnicy;

• obowiązek sporządzenia bezstronnej opinii i wydania jej organowi procesowemu, który powołał biegłego;

• obowiązek osobistego przeprowadzenia niezbędnych badań i sporządzenia opinii [1–3].

Oprócz nałożonych na biegłego obowiązków, przysługują mu również konkretne prawa. Zaliczają się do nich:

• prawo do odmowy pełnienia funkcji biegłego;

• prawo do wydania opinii lub zmiany już wydanej opinii;

• prawo do przeglądania akt sprawy;

• prawo do udziału w czynnościach postępowania;

• prawo do otrzymania materiału dowodowego;

• prawo do składania zażaleń;

• prawo do wynagrodzenia za sporządzenie opinii;

• prawo do wzmożonej ochrony prawnej [1–3].

Piśmiennictwo

1. Kopczyński G.: Konfrontacja biegłych w polskim procesie karnym. Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa 2008: 58–67.

2. Kalinowski S.: Biegły i jego opinia. Wydawnictwo Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego KGP, Warszawa 1994: 96–133.

3. Czajkowski K.: Prawa i obowiązki biegłego. Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1967: 33–62.

Posługiwanie się tytułem „biegły sądowy”

Przywilejem wynikającym z wpisana na listę biegłych sądowych jest prawo do posługiwania się tytułem „biegły sądowy”. Zgodnie z § 15 rozporządzenia o biegłych [1] ustanowienie biegłym sądowym uprawnia do wydawania opinii na zlecenie sądu oraz organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych, a osoba wydająca opinię jest uprawniona do używania tytułu biegłego sądowego z oznaczeniem specjalności oraz sądu, przy którym została ustanowiona.

§ 15 [Opinia biegłego]

Ustanowienie biegłym uprawnia po złożeniu przyrzeczenia do wydawania opinii na zlecenie sądu lub organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych w zakresie tej gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła, a także innych umiejętności, dla której ustanowienie nastąpiło. Biegły wydając opinię, używa tytułu biegłego sądowego z oznaczeniem specjalności oraz sądu okręgowego, przy którym został ustanowiony.

Treść tego przepisu w jednoznaczny sposób określa krąg podmiotów, wobec których biegły wpisany na listę biegłych sądowych może używać określenia biegłego sądowego podczas sporządzania opinii. Wyklucza on używanie tego tytułu przy wydawaniu opinii innych niż zleconych przez sąd lub organ prowadzący postępowanie przygotowawcze w sprawach karnych.

Posługiwanie się tytułem „biegły sądowy” w przypadku sporządzania opinii dla osób fizycznych (tzw. opinii pozasądowych) jest bezprawne. Osoba wpisana na listę biegłych sądowych ma prawo używania tego tytułu przy sporządzaniu opinii wyłącznie w sprawach zleconych przez organ procesowy i tylko dla jego potrzeb.

W praktyce zdarzają się sytuacje, kiedy osoby wpisane na listę biegłych sądowych posługują się pieczątką biegłego sądowego w innych sprawach niż postępowanie sądowe. Treść pieczątki może wzbudzać większe zaufanie i uwiarygodniać osobę biegłego jako eksperta w dziedzinie, w której wykonuje zawód. W ten sposób w warunkach rywalizacji na rynku opiniodawczym osoba posługująca się tytułem biegłego sądowego może łatwiej uzyskiwać zlecenia na opracowanie różnorodnych opracowań lub intratnych opinii. Takie zjawisko mogłoby doprowadzić do sytuacji, iż o wpisanie na listę biegłych sądowych będą się starały osoby, których kwalifikacje budzą wątpliwości.

W swoim orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził, iż: jest wysoce prawdopodobne, że warunkach konkurencji między ekspertami, potencjalny zleceniodawca wybierze eksperta używającego tytułu biegłego sądowego, nawet gdyby działał w błędnym przekonaniu o prawnej doniosłości takiej opinii w postępowaniu dowodowym przed sądem [2].

Z uwagi na możliwość nadużywania przez biegłych tytułu „biegły sądowy” Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniu z dnia 20 sierpnia 1998 r. stwierdził, że zgodnie z obowiązującym prawem i jednolitą linią orzecznictwa biegły sądowy może używać tego tytułu wyłącznie, gdy sporządza opinie dla określonego w przepisach kręgu podmiotów. Używanie tytułu biegłego sądowego w innych działaniach jest bezprawne i dyskredytuje daną osobę w stopniu pozwalającym uznać, iż nie daje rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego. Biegły sądowy jest tylko organem pomocniczym wymiaru sprawiedliwości w przypadkach wymagających wiadomości specjalnych. Stanowi instytucję sądowego prawa procesowego i może używać tytułu biegłego sądowego, tylko sporządzając opinie dla określonego w przepisach kręgu podmiotów. Używanie tytułu biegłego sądowego w innych działaniach jest bezprawne i dyskredytuje daną osobę w stopniu pozwalającym uznać, iż nie daje ona rękojmi należytego wykonywania obowiązków biegłego [3].

Piśmiennictwo

1. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych. Dz.U. z 2005 r. Nr 15 poz. 133.

2. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22.04.1996 r., I PRN 30/96. OSNAP 1997, Nr 2, poz. 28. LEX Nr 25853.

3. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20.08.1998 r., II SA 992/98. M.Prawn. 1999, Nr 8, poz. 47.

Weryfikacja opinii biegłego w postępowaniu karnym

Biegły sądowy oraz przygotowana przez niego opinia podlegają weryfikacji przez organ procesowy. Wnikliwa i krytyczna kontrola jest zagadnieniem niezwykle ważnym, ponieważ tylko poprawna co do formy i treści opinia pozbawiona niejasności może stanowić wartościowy materiał dowodowy dla organu procesowego. Zdaniem Jana Sehna kontrola opinii biegłego jest nie tylko prawem, lecz także obowiązkiem organu procesowego [1]. Zobowiązany do takiej oceny jest nie tylko sąd wydający wyrok, ale i opierający się na wnioskach biegłego organ procesowy umarzający postępowanie.

Kontrola i ocena opinii biegłego jest również prawem oskarżonego i jego obrońcy, a także osoby pokrzywdzonej, którzy mogą w związku z jej treścią zgłaszać uwagi i wnioski dowodowe [2].

Artykuł 7 k.p.k. wskazuje na konieczność przestrzegania przy ocenie opinii wszystkich wskazanych w nim czynników: przeprowadzonych dowodów, reguł logiki formalnej, aktualnego stanu wiedzy z danej dziedziny i doświadczenia życiowego [3].

Art. 7 k.p.k. [Zasada swobodnej oceny dowodów]

Organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Organy procesowe – korzystając z opinii biegłych – powinny, oceniając ją swobodnie jako dowód, uwzględnić, czy była oparta na najnowszych i wiarygodnych wynikach badań naukowych [4].

Weryfikacja opinii biegłego powinna być dokonywana pod względem formalnym i merytorycznym. W pierwszym przypadku kontrola dotyczy podstawowych wymogów treści opinii (podania nazwy organu procesowego, dla którego sporządzono opinię, autora opinii, jego specjalności, przedmiotu opinii, poczynionych ustaleń, wniosków z uzasadnieniem, daty sporządzenia opinii i jej podpisania). Warunki formalne ekspertyzy dotyczą również kwalifikacji biegłego. Oprócz odpowiednich predyspozycji zawodowych i doświadczenia organ procesowy powinien zbadać, czy biegły przy wydaniu opinii nie przekroczył swych kompetencji. W dalszej kolejności ocena dotyczy występowania ewentualnych przesłanek wyłączenia biegłego. Sąd dokonuje tej oceny na podstawie kryteriów z art. 196 § 1–3 k.p.k. (tj. czy biegły nie podlega wyłączeniu, a także czy nie ujawniły się powody osłabiające zaufanie do wiedzy lub bezstronności biegłego albo inne ważne powody).

W ocenie Sądu Najwyższego: Kryteria oceny biegłego powinny mieć charakter obiektywny, odnoszący się do jego rzetelności, rzeczowości, umiejętności niejednostronnego rozumowania i bezstronnego wyciągania wniosków czy też do należytego zdystansowania się przez niego do opiniowanych zagadnień, do przedmiotu postępowania lub jego uczestników [5].

Wartość merytoryczna opinii oceniana jest pod kątem zawartości treści opinii na tle całokształtu materiału dowodowego:

• czy opinia została przygotowana na podstawie wszystkich istotnych dowodów zebranych w sprawie;

• czy odpowiada na wszystkie pytania zawarte w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego;

• czy udzielone przez biegłego odpowiedzi są pełne i jednoznaczne;

• czy w sposób poprawny dokonano niezbędnych czynności badawczych;

• czy uzasadnienie opinii jest logiczne i przejrzyste, zgodne z poprzedzającymi je wywodami [6].

Zdaniem Sądu Najwyższego: Organ procesowy, dokonując oceny opinii biegłego, ma obowiązek skontrolować logiczny bieg przesłanek opinii i dokonać sprawdzenia jej wyników na podstawie materiału dowodowego sprawy [7].

Piśmiennictwo

1. Sehn J.: Dowód z opinii biegłego w postępowaniu sądowym. Nowe Prawo 1956, 3: 33.

2. Tomaszewski T.: Dowód z opinii biegłego w procesie karnym. Instytut Ekspertyz Sądowych, Kraków 2000: 76.

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

4. Świda-Łagiewska Z.: Zasada swobodnej oceny dowodów w polskim procesie karnym. w: Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia (red. J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski). Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 2000: 559–569.

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2015 r., sygn. IV KK 114/15. LEX Nr 1794321.

6. Dzierżanowska J., Studzińska J.: Kryteria oceny dowodu z opinii biegłego w orzecznictwie sądów powszechnych i sądu najwyższego. Roczniki Nauk Prawnych 2015, 2: 35–40.

7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2006 r., sygn. IV KK 236/06. LEX Nr 295215.

Odpowiedzialność karna biegłych

Odpowiedzialność karną biegłego określają przepisy karne normujące ochronę dóbr, które biegły mógłby naruszyć podczas wykonywaniu czynności zleconych przez organ procesowy. Biegły ponosi odpowiedzialność karną w następujących przypadkach:

• jeżeli złożył fałszywą opinię ustną lub pisemną;

• za naruszenie tajemnicy rozprawy odbywającej się z wyłączeniem jawności;

• za naruszenie tajemnicy zawartej w treści sporządzonej opinii [1].

Podstawowym przepisem karnym, na podstawie którego można pociągnąć biegłego do odpowiedzialności karnej, jest art. 233 § 4 i 4a k.k. [2].

Art. 233 k.k. [Fałszywe zeznania]

§ 4. Kto jako biegły, rzeczoznawca lub tłumacz przedstawia fałszywą opinię, ekspertyzę lub tłumaczenie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10 [3].

§ 4a. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 4 działa nieumyślnie, narażając na istotną szkodę interes publiczny, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 [3].

Sformułowanie „fałszywa opinia lub ekspertyza” użyte w art. 233 § 4 k.k. dotyczy opinii lub ekspertyzy sporządzonej przez biegłego lub rzeczoznawcę, która wprowadza w błąd organ procesowy, np. biegły podaje inne ustalenia niż uzyskane podczas przeprowadzonego badania i na ich podstawie przedstawia wnioski niezgodne z rzeczywistością, co staje się podstawą do umorzenia postępowania, które w innym wypadku zakończyłoby się skierowaniem aktu oskarżenia do sądu. Aby biegłemu lub rzeczoznawcy przypisać popełnienie przestępstwa z art. 233 § 4 k.k., należy wykazać, że działając umyślnie, tj. w postaci zamiaru bezpośredniego lub ewentualnego, przedstawił fałszywą opinię lub ekspertyzę, mając świadomość tego, iż ma ona służyć jako dowód w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, np. w postępowaniu dyscyplinarnym.

Postępowanie, w którym opinia lub ekspertyza miały stanowić dowód, powinno być uregulowane w przepisach ustawy, a nie aktu prawnego niższego rzędu, np. w rozporządzeniu.

Biegły oraz rzeczoznawca mogą ponieść odpowiedzialność za nieumyślne przedstawienie fałszywej opinii lub ekspertyzy mającej służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub innym prowadzonym na podstawie ustawy, jeżeli tylko swoim działaniem naraża na istotną szkodę interes publiczny.

Przedstawienie przez biegłego organowi procesowemu fałszywej opinii ustnej lub pisemnej jest kwalifikowane jako przestępstwo przeciwko wymiarowi sprawiedliwości. Do przypisania mu odpowiedzialności za przestępstwo z art. 233 § 4a k.k. wystarczy jedynie narażenie na powstanie istotnej szkody interesu publicznego. Nie jest natomiast konieczne, aby doszło do powstania owej szkody.

Biegły ponosi również odpowiedzialność za:

• złożenie fałszywego zeznania;

Art. 233 k.k. [Fałszywe zeznania]

§ 1. Kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 [3].

• naruszenie tajemnicy rozprawy sądowej;

Art. 241 k.k. [Naruszenie tajemnicy postępowania przygotowawczego lub rozprawy]

§ 1. Kto bez zezwolenia rozpowszechnia publicznie wiadomości z postępowania przygotowawczego, zanim zostały ujawnione w postępowaniu sądowym, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto rozpowszechnia publicznie wiadomości z rozprawy sądowej prowadzonej z wyłączeniem jawności [3].

• poświadczenie nieprawdy w innym dokumencie.

Art. 271 k.k. [Fałszerstwo intelektualne]

§ 1. Funkcjonariusz publiczny lub inna osoba uprawniona do wystawienia dokumentu, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 3. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w § 1 w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 [3].

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 grudnia 2001 r. stwierdził, że: Biegły sądowy lub rzeczoznawca, z racji pełnionej funkcji i posiadanych uprawnień, nie działa we własnym imieniu i we własnej sprawie, a w sytuacji gdy wydaje on opinię, co najmniej godząc się z jej nierzetelnością, tym samym poświadcza w niej nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne. Może więc być podmiotem przestępstwa określonego w art. 271 § 1 k.k., jeżeli swoim zachowaniem wyczerpuje jego znamiona, a jednocześnie nie bierze bezpośredniego udziału w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy. Należy jednak podkreślić, że odpowiedzialność karna biegłego za przestępstwo tzw. fałszu intelektualnego dotyczy poświadczenia faktów, które poddają się weryfikacji z punktu widzenia ich prawdziwości lub fałszu, natomiast nie obejmuje samych ocen. Jeżeli zaś biegły lub rzeczoznawca przedstawia fałszywą opinię mającą służyć za dowód w postępowaniu sądowym albo w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, ponosi wówczas odpowiedzialność karną na podstawie art. 233 § 4 k.k.[4].

Piśmiennictwo

1. Powszek A.: Odpowiedzialność biegłego. w: By biegli byli biegli (A. Powszek, W. Powszek). Cz. II. Wydawnictwo Difin, Warszawa 2019: 155.

2. Eichstaedt K.: Odpowiedzialność karna biegłych za umyślne oraz nieumyślne przedstawienie fałszywej opinii. w: Metodyka pracy biegłego psychiatry, psychologa i seksuologa w sprawach karnych, nieletnich oraz wykroczeń (red. K. Eichstaedt, P. Gałecki, A. Depko). Wolters Kluwer, Warszawa 2017: 92–94.

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

4. Wyrok SN z dnia 7 grudnia 2001 r., sygn. IV KKN 563/97. OSNKW 2002, Nr 3–4, poz. 17.

Wynagrodzenie biegłych

Przepis § 11 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych gwarantuje biegłemu wynagrodzenie za wykonaną pracę.

§ 11 [Wynagrodzenie biegłego]

Biegłemu przysługuje za wykonanie czynności wynagrodzenie w wysokości określonej odrębnymi przepisami [1].

Koszt opinii sporządzonej przez biegłego jest uzależniony nie tylko od jej rodzaju, lecz także od posiadanych przez biegłego kwalifikacji, czasu poświęconego do przygotowania opinii oraz nakładu pracy oraz kosztów materiałów niezbędnych do wykonania zleconej pracy.

W ocenie Sądu Najwyższego wartości pracy biegłego nie można oceniać jedynie na podstawie objętości jego opinii. Należy wziąć pod uwagę: rodzaj sprawy, zakres materiału dowodowego, będącego przedmiotem badania, pracochłonność poszczególnych czynności wykonanych przez biegłego, dziedzinę wiedzy specjalistycznej wymaganej od biegłego i jego kwalifikacje dla stwierdzenia okoliczności mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, przedmiot i zakres powierzonej do wykonania ekspertyzy, jak też rzetelność i rodzaj urządzeń technicznych wykorzystanych do przygotowania i opracowania opinii [2].

Zgodnie z treścią rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 kwietnia 2013 r. [3] w sprawie określenia stawek wynagrodzenia biegłych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu dokumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opinii w postępowaniu karnym wynagrodzenie biegłych jest obliczane według stawki wynagrodzenia za godzinę pracy albo na podstawie zryczałtowanej taryfy określonej dla poszczególnych kategorii biegłych. Podstawę obliczenia stawki wynagrodzenia za godzinę pracy i zryczałtowanej taryfy stanowi ustalony odsetek kwoty bazowej dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, której wysokość określa ustawa budżetowa. W zależności od stopnia złożoności problemu będącego przedmiotem opinii oraz warunków, w jakich opracowano opinię, stawka wynagrodzenia wynosi od 1,28 do 1,81% kwoty bazowej (§ 2 rozporządzenia). W przypadku biegłych posiadających tytuł naukowy profesora lub tytuł profesora w zakresie sztuki stawka wynosi 3,93%, w przypadku biegłych posiadających stopień naukowy doktora habilitowanego lub stopień doktora habilitowanego w zakresie sztuki – 3,08%, a w przypadku biegłych posiadających stopień naukowy doktora lub stopień doktora w zakresie sztuki – 2,55% (§ 3 rozporządzenia). W razie złożonego charakteru problemu będącego przedmiotem opinii stawka może być podwyższona o maksymalnie 50%, jeżeli biegły ma dyplom ukończenia studiów wyższych lub dyplom mistrzowski oraz pełni funkcję biegłego sądowego nie krócej niż jedną kadencję lub funkcję rzeczoznawcy przez okres co najmniej 5 lat (§ 4 rozporządzenia).

Wynagrodzenie za wykonaną pracę biegłych z dziedziny medycyny, w zakresie czynności opisanych w załączniku nr 1 do rozporządzenia, można określić według stawki albo taryfy zryczałtowanej wskazanej w tym załączniku (§ 7.1 rozporządzenia).

Wydatki poniesione przez biegłego, niezbędne dla wydania opinii, w tym w szczególności wydatki materiałowe, amortyzację aparatury badawczej oraz koszty dojazdu na miejsce wykonania czynności, biegły dokumentuje za pomocą faktur lub rachunków, albo kopii tych dokumentów, a w razie ich braku – za pomocą oświadczenia (§ 8 rozporządzenia).

Zgodnie z ustawą budżetową na rok 2022 kwota bazowa dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe wynosi 1789,42 zł [4]. W przypadku gdy biegły jest podatnikiem podatku od towarów i usług, wynagrodzenie powinno być podwyższone o wysokość tego podatku.

Jeżeli biegły prowadzi działalność gospodarczą i jest płatnikiem podatku VAT zobowiązany jest doliczyć go zarówno do wynagrodzenia za pracę (opracowanie opinii), jak i do pozostałych poniesionych wydatków celem sporządzenia wyżej wymienionej opinii (tj. koszty wydruku opinii, okładek, dojazdu do miejsca oględzin, opłaty pocztowe dotyczące korespondencji w danej sprawie sądowej itp.) [5,6].

Piśmiennictwo

1. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych. Dz.U. z 2005 r. Nr 15 poz. 133.

2. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 1981 r. I KZ 183/81. LEX Nr 21916.

3. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia stawek wynagrodzenia biegłych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu dokumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opinii w postępowaniu karnym. Dz.U. z 2013 r. poz. 508.

4. Ustawa budżetowa na rok 2022 z dnia 17 grudnia 2021 r. Dz.U. z 2022 r. poz. 270.

5. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. Dz.U. z 2022 r. poz. 931 ze zm.

6. Pismo z dnia 26 września 2017 r. Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej 0115-KDIT1-1.4012.529.2017.1.BS – Podstawa opodatkowania podatkiem VAT wynagrodzenia biegłego sądowego. https://sip.lex.pl/orzeczenia-i-pisma-urzedowe/pisma-urzedowe/0115-kdit1-1-4012-529-2017-1-bs-podstawa-opodatkowania-184965066 (dostęp: 23.06.2022).

Biegły lekarz seksuolog w postępowaniu karnym

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, aby lekarz mógł zostać wpisany na listę biegłych seksuologów sądowych lub zostać powołany do pełnienia tej funkcji w trybie ad hoc, powinien spełnić określone wymagania brzegowe.

Kandydat na to stanowisko musi posiadać dyplom lekarza specjalisty seksuologa (numer z wykazu specjalizacji – 0758). Nie jest możliwe, aby na listę biegłych z dziedziny seksuologii został wpisany lekarz nieposiadający tej specjalizacji. Oprócz specjalizacji niezbędne jest również odpowiednie doświadczenie zawodowe oraz zakres niezbędnej wiedzy teoretycznej w zakresie specyfiki seksuologii sądowej. Zaświadczenia o ukończeniu kursów lub szkoleń wydawane przez bliżej nieznane stowarzyszenia lub osoby prowadzące działalność gospodarczą w postaci szkoleń z ekspertyz sądowych nie powodują, iż nabywa się niezbędnej wiedzy przydatnej w późniejszej praktyce biegłego sądowego. Prezes sądu okręgowego nie dysponuje środkami, które pozwoliłyby mu zweryfikować poziom wiedzy potencjalnego biegłego seksuologa. Z uwagi na to, że nie posiada on wiadomości specjalnych w zakresie seksuologii, nie będzie potrafił ocenić, czy przedstawione przez kandydata dokumenty (m.in. certyfikaty o ukończonych kursach, zaświadczenia o udziałach w konferencjach) gwarantują posiadanie należytych kwalifikacji. Niedobór biegłych z seksuologii zmusza prezesów sądów do poszukiwania osób mogących pełnić funkcję biegłych z tego zakresu, co w praktyce oznacza, iż wstępna kontrola kandydatów na biegłych ma w praktyce raczej formalny, a nie materialny charakter. Przekłada się to na jakość sporządzanych opinii sądowo-seksuologicznych.

Norma wyrażona w treści art. 202 § 3 k.p.k. nakłada na prokuratora lub sąd obowiązek powołania biegłego lekarza seksuologa celem wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego (podejrzanego) w sytuacji podejrzenia występowania zaburzeń preferencji seksualnych [1]. Sąd Najwyższy w uchwale podjętej w składzie siedmiu sędziów (I KZP 8/13) z dnia 25 września 2013 r. stwierdził, że: Powołanie przez sąd, a w postępowaniu przygotowawczym przez prokuratora – na podstawie art. 202 § 3 k.p.k. – biegłego lekarza seksuologa do udziału w wydaniu opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego, w zakresie zaburzeń preferencji seksualnych, nie wymaga wniosku biegłych lekarzy psychiatrów, o którym mowa w art. 202 § 2 k.p.k. (...) [2].

Biegły lekarz seksuolog zajmuje się problemami seksualnymi (np. wyjaśnieniem motywów i zachowań badanej osoby w odniesieniu do postawionych jej zarzutów), które mogą mieć podłoże medyczne. Z uwagi na posiadane wykształcenie kierunkowe i uprawnienia zawodowe ma możliwość wykonania lub zlecenia badań specjalistycznych pozwalających na przeprowadzenia diagnostyki różnicowej analizowanego problemu (np. potwierdzenia lub wykluczenia etiologii organicznej w przypadku osób z zaburzeniami preferencji seksualnych lub występowania organicznych dysfunkcji seksualnych).

Biegły lekarz seksuolog może zostać wezwany przez sąd do sporządzenia opinii przed orzeczeniem środka zabezpieczającego, o którym mowa w art. 93a [rodzaje środków zabezpieczających] § 1 k.k., albo nakazu lub zakazów, o których mowa w art. 39 [katalog środków karnych] pkt 2–3 k.k. [3].

Art. 93a k.k. [Katalog środków zabezpieczających]

§ 1. Środkami zabezpieczającymi są:

1) elektroniczna kontrola miejsca pobytu;

2) terapia;

3) terapia uzależnień;

4) pobyt w zakładzie psychiatrycznym.

§ 2. Jeżeli ustawa tak stanowi, tytułem środka zabezpieczającego można orzec nakaz i zakazy określone w art. 39 pkt 2–3.

W postępowaniach o udzielenie warunkowego przedterminowego zwolnienia wobec skazanych za przestępstwa przeciwko wolności seksualnej z art. 197–201 k.k. popełnionych w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych [art. 162 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego (k.k.w.)] [4] razem z dwoma biegłymi psychiatrami i psychologiem powinni opiniować również lekarze seksuolodzy. Zgodnie z art. 96 § 1 k.k.w. osoby skazane za przestępstwa popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych są zaliczane do grupy skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi. W takim przypadku lekarz seksuolog ma stosowne kompetencje wynikające z posiadanego wykształcenia.

Art. 96 k.k.w. [System terapeutyczny]

§ 1. W systemie terapeutycznym odbywają karę skazani z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi, w tym skazani za przestępstwo określone w art. 197–203 Kodeksu karnego, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, upośledzeni umysłowo, a także uzależnieni od alkoholu albo innych środków odurzających lub psychotropowych oraz skazani niepełnosprawni fizycznie – wymagający oddziaływania specjalistycznego, zwłaszcza opieki psychologicznej, lekarskiej lub rehabilitacyjnej.

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 września 2013 r. I KZP 8/13. http://www.sn.pl/sprawy/SitePages/Zagadnienia_prawne.aspx?ItemSID=282-16544171-be1b-4089-b74b-413997467af2&ListName=Zagadnienia_prawne&Rok=2013 (dostęp: 23.06.2022).

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Dz.U. z 2022 r. poz. 1138.

4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy. Dz.U. z 2021 r. poz. 53.

Biegły psycholog seksuolog w postępowaniu karnym

Biegły psycholog seksuolog jest powoływany do poszczególnych spraw z zakresu przestępstw przeciwko wolności seksualnej, występując w roli eksperta, który w świetle posiadanej wiedzy specjalistycznej stoi przed trudnym zadaniem wykonania diagnozy psychologiczno-seksuologicznej osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa seksualnego lub odbywającej już karę pozbawienia wolności za przestępstwo z art. 197–203 k.k.

Rodzaje zadań, jakie ma do wypełnienia psycholog występujący w charakterze biegłego seksuologa, są bardzo zróżnicowane. Przedmiotem opinii sądowo-psychologicznej sporządzanej w sprawach o przestępstwa seksualne jest:

• ocena osobowości sprawcy;

• ocena jego sprawności sfery poznawczo-orientacyjnej;

• określenie procesów motywacyjnych determinujących zachowanie sprawcy;

• wskazanie czynników, które odegrały istotną rolę w etiologii inkryminowanego czynu;

• opisanie cech charakterologiczno-osobowościowych, które mogły sprzyjać popełnieniu przemocy seksualnej;

• określenie mechanizmów obronnych uruchamianych przez sprawcę;

• ocena umiejętności działania racjonalnego, opanowywania stanów emocjonalnych wywołanych frustracją, unikania lub omijania przeszkód;

• ocena umiejętności wygaszenia stanów frustracji;

• opisanie dominującego wzorca zachowań poprzedzających napaść na ofiarę oraz występujących po dokonaniu przemocy seksualnej [1,2].

Ustawodawca wymienia wprost zakres kompetencji zawodowych psychologów seksuologów w art. 11 ustawy o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób.

Art. 11 [Powołanie biegłych lekarzy]

W celu ustalenia, czy osoba, której dotyczy wniosek, wykazuje zaburzenia, o których mowa w art. 1 pkt 3, w postaci upośledzenia umysłowego, zaburzenia osobowości lub zaburzenia preferencji seksualnych, sąd, w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku, powołuje:

1) dwóch biegłych lekarzy psychiatrów;

2) w sprawach osób z zaburzeniami osobowości ponadto biegłego psychologa, a w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych – ponadto biegłego lekarza seksuologa lub certyfikowanego psychologa seksuologa [3].

Dodatkowo, zgodnie z art. 354a k.p.k., biegły psycholog seksuolog może zostać powołany do wydania opinii ustnej dotyczącej osób z rozpoznanymi zaburzeniami preferencji seksualnych, wobec których istnieją przesłanki do wydania orzeczenia o potrzebie zastosowania środka zabezpieczającego.

Art. 354a k.p.k. [Wysłuchanie przed orzeczeniem środka zabezpieczającego]

§ 1. Przed orzeczeniem środka zabezpieczającego, o którym mowa w art. 93a § 1 Kodeksu karnego, albo nakazu lub zakazów, o których mowa w art. 39 pkt 2–3 Kodeksu karnego, orzeczonych tytułem środka zabezpieczającego, sąd wysłuchuje:

1) biegłego psychologa;

2) w sprawach osób niepoczytalnych, o ograniczonej poczytalności lub z zaburzeniami osobowości albo gdy sąd uzna to za wskazane – ponadto biegłych lekarzy psychiatrów;

3) w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych – biegłych wskazanych w pkt 1 i 2 oraz biegłego lekarza seksuologa lub biegłego psychologa seksuologa [4].

Zgodnie z art. 162 § 1 k.k.w. biegli psycholodzy-seksuolodzy mogą zostać powołani do sporządzenia opinii sądowo-seksuologicznej w przypadkach postępowań prowadzonych w przedmiocie warunkowego zwolnienia osoby skazanej ze przestępstwo określone w art. 197–203 k.k. popełnione w związku zaburzeniami preferencji seksualnej [5].

Art. 162 k.k.w. [Postanowienie w przedmiocie warunkowego zwolnienia]

§ 1. Sąd penitencjarny wysłuchuje przedstawiciela administracji zakładu karnego, a sądowego kuratora zawodowego, jeżeli składał wniosek o warunkowe zwolnienie, oraz uwzględnia ugodę zawartą w wyniku mediacji. W wypadku skazanego za przestępstwo określone w art. 197–203 Kodeksu karnego, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, warunkowe zwolnienie nie może być udzielone bez zasięgnięcia opinii biegłych.

Opinia biegłego psychologa seksuologa będzie pomocna podczas orzekania przez sąd środka zabezpieczającego wobec dwóch typów sprawców (art. 93c k.k.):

• w razie skazania za przestępstwo określone w art. 148 k.k., art. 156 k.k., art. 197 k.k., art. 198 k.k., art. 199 § 2 k.k. lub art. 200 § 1 k.k. popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych;

• w przypadku skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego jej zawieszenia za umyślne przestępstwo określone w rozdziale XIX [przeciwko życiu i zdrowiu], XXIII [przeciwko wolności], XXV [przeciwko wolności seksualnej i obyczajności] lub XXVI [rodzinie i opiece] popełnione w związku z zaburzeniem osobowości o takim charakterze lub nasileniu, że zachodzi co najmniej wysokie prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia [6].

Na podstawie art. 199b § 2 pkt 3 k.k.w. przed orzeczeniem, zmianą i uchyleniem środka zabezpieczającego sąd wysłuchuje: w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych – biegłych wskazanych w pkt 1 i 2 oraz lekarza seksuologa lub psychologa seksuologa [5].

Art. 199b k.k.w. [Postępowanie w sprawie środka zabezpieczającego]

§ 2. Przed orzeczeniem, zmianą i uchyleniem środka zabezpieczającego sąd wysłuchuje:

1) psychologa;

2) w sprawach osób niepoczytalnych, o ograniczonej poczytalności lub z zaburzeniami osobowości albo gdy sąd uzna to za wskazane – ponadto lekarza psychiatrę;

3) w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych – biegłych wskazanych w pkt 1 i 2 oraz lekarza seksuologa lub psychologa seksuologa.

Piśmiennictwo

1. Gierowski J.K.: Diagnoza procesów motywacyjnych sprawców przestępstw seksualnych. w: Psychologia w postępowaniu karnym (red. J.K. Gierowski, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, M. Najda). LexisNexis, Warszawa 2010: 457–461.

2. Gierowski J.K.: Uwagi psychologa sądowego o nowych regulacjach prawnych w sprawach o tzw. przestępstwa seksualne. Psychiatr Pol 2012, 1: 5–19.

3. Ustawa z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej. Dz.U. z 2022 r. poz. 1689.

4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. z 2022 r. poz. 1375.

5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy. Dz.U. z 2021 r. poz. 53.

6. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Dz.U. z 2022 r. poz. 1138.

Zakończenie

Aby dobrze wywiązywać się z obowiązków biegłego seksuologa (psychologa lub lekarza) powoływanego przez sąd lub prokuraturę w sprawach karnych, niezbędne jest posiadanie nie tylko wiedzy specjalistycznej i doświadczenia, lecz także znajomości aktów normatywnych obowiązujących w polskim systemie prawa, które regulują wzajemną współpracę biegłego z organem procesowym. Dobra znajomość uprawnień i obowiązków świadczy o kompetencjach biegłego i pozwala mu na właściwe wykonywanie czynności w toczącym się postępowaniu karnym.