REDAKCJA: Irena Kloskowska

SKŁAD: Krzysztof Remiszewski

PROJEKT OKŁADKI: Krzysztof Remiszewski

ILUSTRACJE: archiwum prywatne, str. 7, Wikipedia: str. 54, 71, 202, 206, 207, 232,
264, 277, 381, 382, 391, 392, 393, 396, 397, pozostałe: Depositphotos.pl

Wydanie I

Białystok 2026

ISBN 978-83-8429-102-3

Copyright © by Jacek Skarbek

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2025

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach.

Książka ta zawiera porady i informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś skonsultować się z lekarzem, zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca ani autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod.

Bądź na bieżąco i śledź nasze wydawnictwo na Facebooku.

facebook.com/wydawnictwovital

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: wydawnictwovital.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu superodzywianie.pl

Fragment

Wstęp

Anyż

Arnika

Babka lancetowata

Brzoza

Bylica

Chmiel

Czarnuszka

Czarny bez

Czarny sezam

Czerwona koniczyna

Czosnaczek pospolity (czosnek musztardowy)

Czosnek niedźwiedzi

Dziewanna

Dziurawiec

Głóg

Jaskółcze ziele – glistnik

Kadzidło

Kobylak

Koper włoski

Krwawnik

Kurdybanek

Miodunka

Mniszek lekarski

Nawłoć

Niecierpek

Ostropest plamisty

Piołun

Podagrycznik pospolity

Pokrzywa

Przytulia

Rozmaryn

Skrzyp polny

Sosna

Szałwia

Świetlik lekarski

Tasznik pospolity

Tymianek

Wrotycz

Jak znaleźć pomocną roślinę

Działanie poszczególnych roślin

Harmonogram zbiorów

Przypisy

Polecamy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Czarny bez

Sezamie, otwórz się! Każdy zna to magiczne zaklęcie z bajek. Otwiera ono jaskinię kryjącą niezmierzone skarby. Równie niezmierzone jest bogactwo niezbędnych składników odżywczych w nasionach sezamu.

Udokumentowano, że czarny sezam (Sesamum indicum nigrum) był uprawiany już w 3000 r. p.n.e. Znaleziska w Mezopotamii, dzisiejszej Syrii/Iraku, pochodzą z 2000 r. p.n.e. Tabliczka gliniana z tego okresu, na której widnieje babiloński napis klinowy: „Z sezamem pora bogów”, świadczy o szacunku, jakim już wtedy cieszyły się te nasiona.

W drugim tysiącleciu sezam rozprzestrzenił się w większości Indii. Wczesne cywilizacje Egiptu, Grecji i Rzymu również korzystały z sezamu jako oleju i przyprawy.

Mówi się, że sezam został znaleziony jako ofiara w grobowcu Tutanchamona (egipskiego króla od 1333 do 1323 r. p.n.e.), a w starożytnej Grecji olej sezamowy był używany jako olej do namaszczania podczas wszystkich ważnych zmian – narodzin, małżeństwa i śmierci.

Greccy i tureccy żołnierze często nosili również paczkę nasion sezamu w swoich plecakach, aby dodać sobie siły.

Jest to roślina o wysokości od jednego do trzech metrów z wydłużonymi, spiczastymi, zielonymi liśćmi i kwiatami przypominającymi naparstnicę. Po trzymiesięcznym okresie wzrostu i dojrzewania uwalnia swój skarb – małe, czarne, bogate w olej nasiona. Następnie – no cóż, sezam się otwiera – torebki pękają, nasiona wypadają i rozsypują się. Są zawsze zbierane ręcznie i tylko wtedy, gdy są w pełni dojrzałe.

Działanie

Nasiona sezamu występują w kolorach od czarnego i złocistożółtego do jasnobrązowego.

Czarna odmiana to oryginalna forma sezamu. Czarny sezam smakuje podobnie do złotego sezamu. Ma jeszcze bardziej wartościowy skład niż jego lżejszy odpowiednik, dlatego jest również stosowany w medycynie i kosmetyce. Oryginalne nasiona czarnego sezamu posiadają niezwykłą ilość składników aktywnych, co było już znane w starożytności. Dokumenty papirusowe datowane na 1150 r. p.n.e. dowodzą, że roślina sezamu była już wówczas używana do utrzymania zdrowia, urody i sprawności umysłowej.

Zachowanie wszystkich składników aktywnych i pełnej witalności rośliny wymaga optymalnych warunków uprawy, wzrostu i przetwarzania. Prawidłowe obchodzenie się z nią jest priorytetem. Ma zdolność magazynowania szczególnie dużych ilości energii świetlnej. Z tego powodu w starożytnych kulturach rytuały zbiorów mają długą tradycję. Biorą pod uwagę zarówno materialno-fizyczny poziom rośliny, jak i jej poziom duchowo-mentalny – witalność.

Czarny sezam jest pierwotną formą sezamu i dlatego jest bogatszy w składniki aktywne i bardziej aromatyczny niż biały sezam. Obecnie rośliny tego ostatniego są odmianami dostosowanymi do wymogów wydajnego rolnictwa; ich torebki nie otwierają się aby rozsiewać nasiona.

Roślina ma właściwości antyoksydacyjne, dzięki czemu usuwa wolne rodniki i odmładza komórki. Jej nasiona są nawet zdolne do wiązania substancji chemicznych i leków w wątrobie i ich detoksykacji. Obfitość zawartych w nich minerałów alkalizujących pomaga odkwaszać organizm.

Nawet w starożytności arabscy opowiadacze wiedzieli o bogactwie składników aktywnych zawartych w tych małych nasionach. Lekarze ajurwedyjscy przypisywali oryginalnym nasionom czarnego sezamu szczególne właściwości lecznicze i upiększające. Dzisiaj nauka jest w stanie nazwać i określić ilościowo znaczną liczbę poszczególnych składników aktywnych. Oryginalne nasiona czarnego sezamu zawierają między innymi łagodzący stres magnez, stabilizujący kości wapń, wzmacniającą nerwy lecytynę i przeciwzapalny cynk. W tym połączeniu jest to cenna pomoc w okresie menopauzy, na przykład w przeciwdziałaniu spadkowi energii. Organizm może również skorzystać z czarnego sezamu w czasie ciąży lub w młodym wieku, ponieważ jego składniki wspomagają między innymi tworzenie kości i sprawność umysłową.

Występujące w czarnym sezamie aminokwasy zawierające siarkę, takie jak cysteina, metionina i tauryna, są również nieocenione. Mają pozytywny wpływ na wzmocnienie i rozwój zdrowej skóry, gęstych włosów i mocnych paznokci. Są równie ważne dla wzmocnienia tkanki łącznej i odgrywają istotną rolę jako przeciwutleniacze. Cysteina ma fundamentalne znaczenie dla dobrego wzrostu włosów, ochrony przed ich wypadaniem i łysieniem. Tauryna, składająca się z różnych białek i neuroprzekaźników, jest w stanie wiązać substancje chemiczne, leki i toksyny w wątrobie i odtruwać organizm. Jednocześnie odgrywa istotną rolę we wzroście i rozwoju mózgu. Razem z wapniem tauryna ma stabilizujący i uspokajający wpływ na łatwo ulegające podrażnieniu błony komórkowe, takie jak te znajdujące się w sercu i nerwach. Zawartość minerałów i biodostępność (zakres i szybkość, z jaką składnik aktywny przedostaje się do krwiobiegu) czarnego sezamu z wapniem i magnezem w odpowiednich proporcjach są wyjątkowe.

Witaminy B_1, B_2 i niacyna (B_3) zawarte w czarnym sezamie zwiększają odporność organizmu na infekcje i wspomagają procesy gojenia. Lecytyna jest składnikiem każdej błony komórkowej. Reguluje przepływ substancji rozpuszczalnych w tłuszczach, które muszą dostać się do komórek, a jednocześnie zapewnia, że krew pozostaje płynna. Cynk przeciwdziała procesom degeneracyjnym i ma właściwości przeciwzapalne. Jest częścią lub aktywuje dużą liczbę enzymów. Bierze udział w syntezie hormonów, takich jak insulina. Rośliny i owoce zawierające cynk są również szczególnie ważne w przypadku cukrzycy. Żelazo jest niezbędnym pierwiastkiem śladowym. Odgrywa między innymi istotną rolę w oddychaniu komórkowym. Niedobór żelaza upośledza sprawność fizyczną, ponieważ dostarcza ono tkankom tlen. Dotyczy to szczególnie serca i mózgu, które wymagają dużej ilości tlenu.

Olej sezamowy wspomaga regenerację skóry i utrzymuje ją młodą. Mówi się również, że ma lekkie działanie przeciwsłoneczne.

Badanie przeprowadzone w 2009 roku z udziałem niemieckich żołnierzy podczas ich rozmieszczenia w Afganistanie wykazało, że olej sezamowy można również z powodzeniem stosować w przypadku nieżytu nosa sicca, tj. przewlekle suchej błony śluzowej nosa.

Prawie wszystkim żołnierzom, którzy cierpieli na krwawienia z nosa, zatkany nos lub tworzenie się strupów z powodu wpływów klimatycznych (temperatury około 50 stopni Celsjusza podczas misji rozpoznawczych i klimatyzowane pomieszczenia), regularne stosowanie oleju sezamowego przyniosło zauważalną poprawę, nawet do całkowitego ustąpienia objawów.

Nasiona sezamu mają zawartość tłuszczu wynoszącą aż 40 do 50 procent. Tłuszcz sezamowy, czyli olej sezamowy, składa się w 87 procentach z nienasyconych kwasów tłuszczowych. Połowa z nich to kwasy tłuszczowe jednonienasycone, a druga połowa to kwasy tłuszczowe wielonienasycone.

Kwas linolowy, kwas tłuszczowy omega-6, dominuje wśród wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Kwas linolowy ma pozytywny wpływ na poziom cholesterolu i jest składnikiem ludzkiej skóry i błony śluzowej jelit.

Wysoka zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych sprawia, że lecytyna, substancja tłuszczopodobna obecna w oleju sezamowym, jest szczególnie dobrze wchłaniana w procesie metabolizmu. Lecytyna jest uważana za kluczowy budulec błon komórkowych, zapobiegając ich twardnieniu, a tym samym zapewniając płynną wymianę między komórkami. Lecytyna jest również ważna dla emulgowania i wchłaniania tłuszczów dietetycznych, zapobiega kamieniom żółciowym i może być wykorzystywana przez mózg jako źródło energii w okresach stresu.

Dzięki przeciwutleniaczom (sezamol i sezamolina), a także nienasyconym i wielonienasyconym kwasom tłuszczowym, olej może nawet zmniejszyć przebarwienia i plamy starcze na skórze, a także drobne linie spowodowane suchością. Zestresowana skóra staje się gładka, a wrażliwa – elastyczna, ponieważ stymuluje produkcję kolagenu i elastyny. Kwas linolenowy rewitalizuje i harmonizuje metabolizm skóry, wygładzając i regenerując ją. Olej zapobiega również nadmiernym reakcjom skórnym i dlatego jest bardzo skuteczny w przypadku skóry nadwrażliwej, na przykład przy atopowym zapaleniu skóry.

W tradycyjnej medycynie chińskiej nasiona sezamu są również uważane za pokarm wzmacniający narządy trawienne, a także nerki i wątrobę.

PRZEPISY

Jedz jedną lub dwie łyżeczki czarnego sezamu z musli lub jogurtem na śniadanie lub jako małą przekąskę, albo wymieszaj nasiona z bananem i miodem. W ten sposób sezam doda ci sił na cały dzień.

Sezam jest używany w różnych formach w kuchniach Orientu, Afryki, Azji i Indii. Jest stosowany jako składnik wypieków i przekąsek, a także jako przyprawa.

Gomasio

Sól sezamowa do wszystkich wytrawnych potraw

Oryginalnie japońska przyprawa gomasio (sól sezamowa), w której prażone i zmielone nasiona sezamu są mieszane z niewielką ilością soli morskiej lub kamiennej, jest częścią podstawowego asortymentu większości sklepów ze zdrową żywnością w Niemczech i uszlachetnia wiele wytrawnych potraw swoim orzechowym, słonym aromatem – bez dodawania zbyt dużej ilości soli.

Przygotowanie

Delikatnie podgrzej sól kamienną lub morską, aby umożliwić odparowanie resztkowej wilgoci.

Następnie, w zależności od pożądanego rozmiaru ziarna, pokrusz sól w moździerzu.

Zarumień równomiernie na patelni bez tłuszczu niełuskane nasiona sezamu, aż rozwinie się orzechowy aromat.

Również i te zrumienione nasiona sezamu zmiel w moździerzu i następnie wymieszaj je z solą: 10-15 części sezamu na 1 część soli, w zależności od osobistych upodobań.

Zamiast gomasio możesz również użyć prażonych nasion sezamu samodzielnie, na przykład posypując nimi musli lub inne desery.

Ważne jest, aby prażyć nasiona sezamu ostrożnie i równomiernie, stale obracając patelnią, aby zintensyfikować ich aromatyczny, orzechowy smak bez gorzkiego posmaku, który mógłby się zdarzyć, gdyby były prażone zbyt intensywnie lub zbyt długo.

Mleko sezamowe dla dwojga

Składniki

30 g nasion sezamu

500 ml wody

6 suszonych daktyli bez pestek (lub więcej lub mniej – do smaku)

1 banan

Przygotowanie

Umieść nasiona sezamu i wodę w blenderze wysokoobrotowym i miksuj na wysokich obrotach przez 1 minutę.

Przecedź powstałe mleko przez gazę lub gęste sito, jeśli wolisz drobniejszą konsystencję.

Wlej przecedzone mleko z powrotem do blendera i dodaj pozostałe składniki.

Miksuj przez kolejną minutę, aż mleko sezamowe będzie gotowe.

Jeśli wolisz nieodcedzone mleko, możesz już na początku dodać wszystkie składniki razem do blendera i miksować przez 1-2 minuty.

Masło sezamowe

Składniki

125 g kwaśnej śmietany masła (wyjmij ją z lodówki na czas, aby nie była zbyt gęsta)

2 łyżki nasion sezamu

1 ząbek czosnku

Papryka

Sól kamienna

Przygotowanie

Rozpuść masło do miękkości i delikatnie upraż nasiona sezamu na suchej patelni, aż będą pachnące.

Obierz i przeciśnij czosnek, a następnie wymieszaj go z masłem i nasionami sezamu.

Na koniec dopraw solą i papryką do smaku.

Można również użyć nieprażonych nasion sezamu, ale to tylko osłabi smak.

Sałatka z bakłażana z sosem sezamowym

Składniki

1 bakłażan

2-3 ząbki czosnku

2 łyżki pasty sezamowej (tahini)

1 łyżka ciepłej wody

Sól kamienna, 1-2 łyżki octu ryżowego

Przygotowanie

Umyj bakłażana i pokrój go wzdłuż na paski o grubości około 2 cm, a następnie przekrój każdy wzdłuż na pół.

Umieść paski w sitku rondla i gotuj na parze pod pokrywką, aż zmiękną.

Pozostaw paski bakłażana do ostygnięcia.

Aby powstał sos obierz i przeciśnij czosnek, a następnie wymieszaj go z pozostałymi składnikami do uzyskania gładkiej konsystencji.

Polej sosem ostudzonego bakłażana i dobrze wymieszaj.

To danie doskonale sprawdzi się jako pyszna przystawka lub dodatek do obiadu na cieplejsze miesiące.

Panierowane tofu

Składniki

70 g mąki orkiszowej pełnoziarnistej

90 ml wody niegazowanej

1/2 łyżeczki soli kamiennej

40 g jasnego sezamu

40 g ciemnego sezamu

200 g naturalnego tofu

Ghee do smażenia

Przygotowanie

Wymieszaj mąkę, wodę i sól aż do uzyskania kremowej konsystencji.

Wlej tę masę do płytkiej miski.

Wsyp jasny i ciemny sezam do drugiej płytkiej miski.

Pokrój tofu w cienkie plasterki i podgrzej ghee na patelni.

Zanurz plasterki tofu w cieście z mąki, a następnie delikatnie obtocz je w sezamie.

Smaż plastry tofu na średnim ogniu przez około 3-4 minuty z każdej strony, a następnie krótko odsącz na papierowych ręcznikach.

Te plastry tofu są świetnym białkowym dodatkiem do warzyw i zbóż. Możesz ich również użyć jako zamiennika mięsa w burgerze lub zjeść z sałatką.

Pasta z sezamu i orzechów włoskich

na szorstkie dłonie

Składniki

15 g białego sezamu

30 g orzechów włoskich

20 g miodu

Przygotowanie

Delikatnie upraż nasiona sezamu i orzechy włoskie oddzielnie na patelni, mieszając od czasu do czasu, aż będą pachnące.

Następnie zmiel je bardzo drobno w robocie kuchennym lub moździerzu i wymieszaj z miodem, aby powstała pasta.

Wcieraj tę mieszankę w dłonie raz dziennie, po umyciu ich letnią wodą i pozwól paście przez chwilę działać. Następnie spłucz dłonie wodą.

Przeciwwskazania

Czarny sezam generalnie nie ma negatywnych skutków ubocznych, gdy jest spożywany z umiarem i jako część zbilansowanej diety. Jednak niektóre osoby mogą doświadczyć reakcji alergicznych, zwłaszcza te, które są wrażliwe na orzechy lub rośliny strączkowe.

Reakcje alergiczne: reakcje skórne, obrzęk, reakcje górnych dróg oddechowych, astma, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, a nawet wstrząs alergiczny.

Każdy, kto jest już wrażliwy na orzechy lub rośliny strączkowe, powinien zachować szczególną ostrożność.

Wrotycz

Alergie: chmiel, czarnuszka, glistnik, niecierpek, pokrzywa, świetlik pospolity

Alzheimer: czarnuszka, głóg, rozmaryn

Anti-Ageing: czerwona koniczyna, głóg

Anemia: kobylak, piołun

Apetyt: bylica, czosnek niedźwiedzi, krwawnik, mniszek lekarski, ostropest plamisty, piołun

Artroza, artretyzm: czarnuszka, kadzidło, nawłoć, wrotycz

Arytmia: czosnek niedźwiedzi, mniszek lekarski

Astma: babka lancetowata, czarnuszka, glistnik, kadzidło, tymianek

Biegunki: czosnek niedźwiedzi, głóg, kurdybanek, miodunka, przytulia

Bóle brzucha: anyż, bylica, dziewanna, glistnik, ostropest plamisty, piołun, wrotycz

Bóle pleców: sosna

Cellulit: skrzyp polny

Cholesterol: czarnuszka, czarny sezam, czerwona koniczyna, czosnek niedźwiedzi, głóg, mniszek lekarski, nawłoć, rozmaryn, skrzyp polny

Choroby i pielęgnacja skóry: arnika, babka lancetowata, brzoza, bylica, chmiel, czarnuszka, czarny sezam, czerwona koniczyna, czosnek niedźwiedzi, dziurawiec, glistnik, niecierpek, kobylak, krwawnik, kurdybanek, miodunka, mniszek lekarski, piołun, przytulia, skrzyp polny, szałwia, świetlik lekarski, tymianek

Choroby autoimmunologiczne: czarnuszka, niecierpek

Chrypka: czarny bez, sosna, tymianek

Ciąża: czarnuszka

Ciśnienie krwi: czarnuszka, czosnek niedźwiedzi, głóg, przytulia, rozmaryn, tasznik pospolity

Cukrzyca: czarnuszka, głóg, kurdybanek, mniszek lekarski, nawłoć, niecierpek, ostropest plamisty, rozmaryn

Czyraki: arnika

Dezynfekcja: arnika, babka lancetowata, czosnaczek pospolity, podagrycznik, rozmaryn, tymianek, wrotycz

Dna moczanowa: babka lancetowata, brzoza, czosnaczek pospolity, dziewanna, glistnik, kurdybanek, niecierpek, podagrycznik, piołun, pokrzywa, przytulia, skrzyp polny, świetlik lekarski, tasznik pospolity, tymianek, wrotycz

Drogi oddechowe: arnika, babka lancetowata, chmiel, czarny bez, czosnek niedźwiedzi, kobylak, krwawnik, kurdybanek, miodunka, nawłoć, szałwia, tymianek

Działanie obkurczające: arnika, brzoza, czarny bez, kadzidło, kurdybanek, miodunka, nawłoć

Gardło: sosna

Gorączka: brzoza, bylica, czarny bez, dziewanna, piołun

Gospodarka wodna: przytulia

Hemoroidy: bylica, dziewanna, kobylak, kurdybanek, podagrycznik, przytulia, tasznik pospolity

Hemostatyczne działanie: przytulia, skrzyp polny, tasznik pospolity

Infekcje: bylica, czarny bez, dziewanna, kurdybanek, miodunka nawłoć, przytulia, szałwia

Kaszel: anyż, babka lancetowata, czarny bez, dziewanna, glistnik, kobylak, koper włoski, miodunka, podagrycznik, skrzyp polny, sosna, szałwia, świetlik lekarski, tymianek, wrotycz

Katar: babka lancetowata, czarny bez, koper włoski, świetlik pospolity

Kleszcze: czarnuszka, wrotycz

Kolki: anyż, przytulia, wrotycz

Koncentracja: czerwona koniczyna, rozmaryn

Kości: czerwona koniczyna, czarny sezam, skrzyp polny

Krążenie krwi: czerwona koniczyna, glistnik, głóg, pokrzywa, przytulia, rozmaryn, tasznik pospolity, tymianek

Kurzajki: glistnik

Laktacja: anyż

Laryngologia: kurdybanek, skrzyp polny, tymianek

Libido: czerwona koniczyna, rozmaryn

Limfa: arnika, przytulia

Lumbago: podagrycznik

Łupież: brzoza, kurdybanek, przytulia, rozmaryn

Malaria: kobylak, piołun

Menopauza: czarnuszka, czarny sezam, czerwona koniczyna, krwawnik, rozmaryn

Menstruacja: bylica, czerwona koniczyna, glistnik, koper włoski, krwawnik, piołun, rozmaryn, tasznik pospolity, tymianek, wrotycz

Metabolizm: czarny bez, czosnek niedźwiedzi, mniszek lekarski, pokrzywa, przytulia

Miażdżyca: brzoza, bylica, czarnuszka, czosnaczek pospolity, czosnek niedźwiedzi, glistnik, ostropest plamisty, przytulia

Migrena: rozmaryn

Moczopędne: babka lancetowata, brzoza, bylica, czarny bez, czosnaczek pospolity, glistnik, kurdybanek, miodunka, mniszek lekarski, niecierpek, podagrycznik, pokrzywa, przytulia, rozmaryn, skrzyp polny, tasznik pospolity

Mózg: czarny sezam, kadzidło, piołun

Na sen: bylica, chmiel, czerwona koniczyna, dziurawiec, rozmaryn

Niestrawność: anyż, bylica, kobylak, krwawnik, mniszek lekarski, piołun, przytulia, szałwia

Nieświeży oddech: tymianek

Nietrzymanie moczu: skrzyp polny

Nowotwory: bylica, czerwona koniczyna, czosnek niedźwiedzi, głóg, mniszek lekarski, nawłoć, niecierpek, piołun, pokrzywa, przytulia, rozmaryn

Nudności: anyż, głóg, rozmaryn

Obrzęki: arnika, glistnik, pokrzywa, przytulia, skrzyp polny

Oczy: dziewanna, glistnik, kurdybanek, niecierpek, świetlik

Odchudzanie: czarnuszka, kurdybanek, nawłoć, niecierpek

Odkwaszanie: czarny sezam

Odtruwanie: babka lancetowata, brzoza, czarny sezam, czosnek niedźwiedzi, kobylak, kurdybanek, niecierpek, ostropest plamisty, przytulia, rozmaryn

Oparzenia: arnika, babka lancetowata, brzoza, dziurawiec, kurdybanek, mniszek lekarski, podagrycznik, przytulia

Opryszczka: piołun, szałwia, wrotycz

Oskrzela: anyż, babka lancetowata, czosnek niedźwiedzi, dziewanna, skrzyp polny, sosna, tymianek

Osłabienie: czosnek niedźwiedzi, przytulia, rozmaryn, tymianek

Osteoporoza: czerwona koniczyna, skrzyp polny

Pamięć: piołun, rozmaryn

Pasożyty, robaki: bylica, piołun, podagrycznik, wrotycz

Płodność: czerwona koniczyna

PMS: krwawnik, rozmaryn

Pocenie: brzoza, czarny bez, glistnik, przytulia, szałwia

Półpasiec: brzoza

Prostata: czerwona koniczyna, nawłoć, niecierpek, piołun, pokrzywa

Przeciwbakteryjnie: anyż, babka lancetowata, brzoza, bylica, czarnuszka, czosnaczek pospolity, czosnek niedźwiedzi, glistnik, głóg, kobylak, koper włoski, krwawnik, kurdybanek, mniszek lekarski, nawłoć, niecierpek, piołun, podagrycznik, pokrzywa, przytulia, rozmaryn, skrzyp polny, sosna, szałwia, tymianek, wrotycz

Przeciwbólowo: anyż, arnika, babka lancetowata, brzoza, bylica, chmiel, czarny bez, dziewanna, glistnik, kadzidło, krwawnik, kurdybanek, miodunka, nawłoć, piołun, podagrycznik, rozmaryn, skrzyp polny, sosna, tymianek, wrotycz

Przeciwgrzybiczo: bylica, głóg, kurdybanek, glistnik, mniszek lekarski, niecierpek, ostropest plamisty, podagrycznik, przytulia, tymianek

Przeciwutleniacze: anyż, babka lancetowata, czarny sezam, glistnik, głóg, kadzidło, kobylak, koper włoski, mniszek lekarski, nawłoć, ostropest plamisty, piołun, przytulia, rozmaryn, tymianek

Przeciwwirusowo: czarny bez, glistnik, głóg, piołun, rozmaryn, szałwia, tymianek, wrotycz

Przeciwzakrzepowo: głóg, przytulia

Przemiana materii: kurdybanek

Przeziębienia: anyż, babka lancetowata, brzoza, bylica, czarny bez, czosnaczek pospolity, czosnek niedźwiedzi, miodunka, rozmaryn, skrzyp polny, sosna, świetlik lekarski, tymianek, wrotycz

Psychika: anyż, bylica, chmiel, czarnuszka, czerwona koniczyna, dziurawiec, głóg, kadzidło, kurdybanek, ostropest plamisty, piołun, rozmaryn, skrzyp polny, tymianek

Rany: babka lancetowata, brzoza, czarny sezam, czosnaczek, czosnek niedźwiedzi, dziurawiec, głóg, krwawnik, kurdybanek, miodunka, nawłoć, piołun, przytulia, rozmaryn, skrzyp polny

Reumatyzm: arnika, brzoza, bylica, chmiel, czarnuszka, czosnaczek, glistnik, kadzidło, kobylak, kurdybanek, nawłoć, niecierpek, piołun, podagrycznik, pokrzywa, rozmaryn, skrzyp polny, sosna, świetlik lekarski, tasznik pospolity, tymianek, wrotycz

Rwa kulszowa: podagrycznik

SARS-CoV-2 (COVID-19): piołun

Siniaki: arnika

Skręcenia: arnika, tymianek

Skurcze: anyż, bylica, czosnek niedźwiedzi, glistnik, koper włoski, krwawnik, niecierpek, przytulia, skrzyp polny, szałwia, tymianek, wrotycz

Stany zapalne: anyż, arnika, babka lancetowata, brzoza, bylica, czarnuszka, czarny bez, czarny sezam, czosnaczek pospolity, czosnek niedźwiedzi, dziewanna, dziurawiec, głóg, kadzidło, kobylak, koper włoski, krwawnik, kurdybanek, miodunka, mniszek lekarski, nawłoć, niecierpek, podagrycznik, pokrzywa, przytulia, rozmaryn, skrzyp polny, sosna, tasznik pospolity, tymianek, wrotycz

Śledziona: glistnik, piołun

Tinnitus: kurdybanek

Tkanka łączna: czarny sezam

Trawienie: anyż, bylica, czarnuszka, czosnaczek pospolity, czosnek niedźwiedzi, glistnik, głóg, kobylak, krwawnik, kurdybanek, mniszek lekarski, ostropest plamisty, piołun, przytulia, rozmaryn, świetlik, tymianek, wrotycz

Uderzenia gorąca: czerwona koniczyna, dziewanna

Ukąszenia owadów: arnika, babka lancetowata, podagrycznik, wrotycz

Układ hormonalny: czerwona koniczyna, krwawnik

Układ moczowy: babka lancetowata, brzoza, bylica, czarny bez, czosnaczek pospolity, krwawnik, kurdybanek, miodunka, mniszek lekarski, nawłoć, niecierpek, podagrycznik, pokrzywa, przytulia, rozmaryn, skrzyp polny, sosna, szałwia, wrotycz

Układ nerwowy: bylica, czarnuszka, dziewanna, glistnik, głóg, piołun, rozmaryn, tymianek

Układ odpornościowy: brzoza, czarnuszka, czarny bez, czarny sezam, czosnaczek pospolity, czosnek niedźwiedzi, kadzidło, pokrzywa, przytulia, skrzyp polny, tymianek

Upadki, uderzenia, urazy: arnika, kurdybanek

Wątroba: anyż, bylica, czarnuszka, czosnek niedźwiedzi, glistnik, głóg, krwawnik, mniszek lekarski, nawłoć, niecierpek, ostropest plamisty, piołun, rozmaryn

Włosy: arnika, brzoza, bylica, czarnuszka, czarny sezam, czerwona koniczyna, kurdybanek, miodunka, mniszek lekarski, niecierpek, pokrzywa, rozmaryn, skrzyp polny

Wydzielanie śluzu: czarny bez, czosnek niedźwiedzi, dziewanna, miodunka

Wykrztuszanie: anyż, czarny bez, czosnaczek pospolity, dziewanna, koper włoski, miodunka, nawłoć, sosna, szałwia, tymianek

Wzdęcia: anyż, bylica, czosnek niedźwiedzi, koper włoski, krwawnik, mniszek lekarski, ostropest plamisty, piołun, rozmaryn, szałwia, tymianek, wrotycz

Zaparcia: bylica, czarny bez, glistnik, niecierpek, podagrycznik

Zatrucia: przytulia

Zgaga, refluks: anyż, głóg, szałwia

Żołądek-jelita: anyż, bylica, czarny bez, czosnek niedźwiedzi, dziurawiec, glistnik, głóg, kadzidło, kobylak, krwawnik, mniszek lekarski, ostropest plamisty, piołun, świetlik lekarski, tymianek, wrotycz

Żółć: bylica, czarny sezam, czosnek niedźwiedzi, glistnik, kobylak, kurdybanek, mniszek lekarski, niecierpek

Żółtaczka: ostropest plamisty, piołun

Żylaki: arnika, krwawnik, podagrycznik, przytulia, rozmaryn