Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

1. SZARIF albo Jak przez przypadek powstają opowieści

Inne książki Rafika Schamiego

Tytuł oryginału: Sami und der Wunsch nach Freiheit

Opieka redakcyjna: MONIKA SZEWCZYK

Opracowanie redakcyjne: ANNA SULIGOWSKA-PAWEŁEK

Korekta: JOLANTA ROSOSIŃSKA, RENATA KUK

Projekt okładki: BARTOSZ SIEMASZKIEWICZ – Stu-Dio

Fotografia na okładce: ozgurdonmaz/Getty Images

Copyright © Beltz & Gelberg, 2017
For the Polish edition
Copyright © 2023, Noir sur Blanc, Warszawa

ISBN 978-83-7392-854-1

Oficyna Literacka Noir sur Blanc Sp. z o.o.
ul. Frascati 18, 00-483 Warszawa

Zamówienia prosimy kierować:
– telefonicznie: 800 42 10 40 (linia bezpłatna)
– e-mailem: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
– księgarnia internetowa: www.noir.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dzielnym dzieciom z Dary, które wiosną 2011 roku

wszczęły powstanie, aby pomóc dorosłym

chodzić z podniesioną głową.

1

SZARIF

albo

Jak przez przypadek powstają opowieści

Szarifa poznałem przypadkowo. Byliśmy z żoną zaproszeni na obiad przez zaprzyjaźnione małżeństwo. Mieszkają w pobliskim niewielkim mieście. Spotykamy się od przeszło dwudziestu lat. To gościnni ludzie.

Myśl, że będziemy siedzieć przy ich kominku i patrzeć na trzaskające w ogniu drewno, była dla mnie tego dnia wystarczającym powodem do radości. Wtorek 11 grudnia 2012 roku był lodowatym dniem, prognoza przewidywała pogorszenie pogody, w nocy miało zrobić się jeszcze mroźniej, a na weekend zapowiadano deszcz.

Małżeństwo, oboje około sześćdziesiątki, nie miało dzieci. Klaus trzydzieści lat pracował jako chemik w wielkim koncernie, a od trzech lat był na emeryturze. Franziska, nauczycielka z powołania, pożegnała się ze szkołą rok temu. Oboje nigdy się nie nudzili. Żartowaliśmy często, że odkąd zostali emerytami, nie mają na nic czasu.

I tego wieczoru w ich salonie siedział jakiś blady młody mężczyzna.

– Szarif Surur – przedstawiła go Franziska. – Syryjczyk. Chce zostać muzykiem i zna dobrze angielski, ale uczy się też pilnie niemieckiego, a nas zapoznaje z niektórymi arabskimi zwrotami grzecznościowymi.

Klaus zaśmiał się.

– I od dziś nie boi się już naszego psa! – dodał ironicznie, czyniąc aluzję do mojego odwiecznego nieuzasadnionego lęku przed psami. Wszystkie psy w Niemczech są przecież miłe i chcą się jedynie bawić. Tylko ja w to nie wierzę, bo jako dziecko zostałem dwa razy ugryziony przez psy.

– Czuję zbyt duży respekt przed waszym Argosem, żeby się z nim bawić – brzmiała moja standardowa, niezbyt wiarygodna odpowiedź.

Przywitałem się po arabsku z młodym człowiekiem i chwilę porozmawialiśmy. Szarif do momentu ucieczki z Syrii mieszkał w chrześcijańskiej dzielnicy Damaszku. Jego uliczka znajdowała się niecałe pięćset metrów od naszego domu. Nie znał mojej rodziny, za to znał naszą piekarnię.

W 2012 roku było jeszcze niewielu uciekinierów, którzy zdołali przedostać się do Europy. Szarif już wtedy musiał uciekać, był bowiem poszukiwany z powodu swojej działalności w jakimś komitecie koordynującym demonstracje za pośrednictwem mediów społecznościowych, jak Facebook i Twitter, i prowadzącym bloga komentującego przebieg powstania. Byli zawsze szybsi od tajnych służb, tak że akcje odwetowe policji i wojska trafiały w próżnię.

– Ale potem tajniacy dostali najnowocześniejszy sprzęt i programy, dzięki którym w ciągu kilku minut mogli namierzyć centrum przesyłania danych, a następnie w krótkim czasie otoczyć dom – opowiadał cicho. Kilkakrotnie wymykał się w ostatniej chwili.

Jego ucieczka do Niemiec była śmiertelnie niebezpieczną przygodą. W październiku 2011 roku przedostał się z Damaszku okrężnymi drogami do Turcji, a stamtąd przez kilka granic państwowych do Niemiec. Długie odcinki musiał pokonywać pieszo, spał w lasach, bliski śmierci z głodu żebrał o jedzenie i cały czas zmierzał na północ. Miał tylko mały, tani kompas, który, jak mówił, był jego nawigatorem. Po drodze został kilka razy ograbiony i pobity, o tym również opowiadał i śmiał się nawet, wspominając, jak w Austrii napadł na niego jakiś Albańczyk i nie znalazł przy nim nic, co by mógł ukraść. Zwyzywał leżącego na ziemi Syryjczyka i poszedł sobie. Tani kompas cisnął w krzaki. Szarif wstał i włożył swój mały kompas do kieszeni, ucałowawszy go przedtem, jakby to była jakaś ikona, którą trzeba prosić o wybaczenie, że tak brutalnie została potraktowana. Ale Albańczyk wrócił po jakimś czasie z jajkami i kartoflami. Rozpalili ognisko i razem zjedli ze smakiem ugotowane jajka i kartofle.

W maju Szarif dotarł do Niemiec. Po trzech miesiącach oczekiwania otrzymał azyl w Palatynacie. Miał już wtedy za sobą ukończony z powodzeniem pierwszy kurs języka niemieckiego. Klausa i Franziskę poznał przez przypadek. Oboje są wierzącymi protestantami, a Szarif, który tak jak ja należy do katolickiej mniejszości w Syrii, był pierwszy raz w życiu w kościele ewangelickim i dziwił się, że nie ma w nim obrazów i posągów, jest on taki ubogi i „nagi”, jak się wyraził. Nigdzie nie dostrzegł żadnego konfesjonału, a nabożeństwo wydało mu się dość bezbarwne. I żadnego kadzidła! Klaus i Franziska nie mogli powstrzymać się od śmiechu, kiedy zapytał ich po angielsku, czy obrazy są teraz w renowacji i czy kościół jest tak ubogi, że nie stać go nawet na zakup kadzidła. W Syrii większość chrześcijan należy do Kościoła katolickiego albo prawosławnego.

W pobliskiej kawiarni długo z nim rozmawiali, a ponieważ uznali, że jest bardzo sympatyczny, wkrótce zaczęli spotykać się z nim prawie codziennie. Szarif mieszkał wówczas w małym pokoju w zniszczonym wieżowcu, tak zwanym ognisku socjalnym tego niewielkiego miasteczka. Miesiąc później podjęli decyzję: Szarif przeprowadzi się do służbowego mieszkania w ich obszernej willi. A Franziska będzie mu pomagać w nauce niemieckiego.

W ten sposób skończył się dla Szarifa okres samotności i bezczynności, które na początku bardzo mu doskwierały. Pomagał w pracach ogrodowych i w gospodarstwie, cieszył się, że może niekiedy wyręczać Franziskę i uczyć się pod jej okiem gotowania. Klaus pokazywał mu, niedoświadczonemu mieszczuchowi, jak dbać o ogród. Szarif był raczej nieśmiały i nadzwyczaj uprzejmy. Słuchał uważnie i bardzo interesował się życiem w Niemczech.

Dziwiło mnie, że ciekawiła go bardzo moja praca jako pisarza, zadawał mi wiele pytań o to, jak wygląda życie artysty na emigracji. Chciał przeczytać moje książki po arabsku. Kilka dni później podarowałem mu je. Franziska powiedziała mi potem, że czyta gorączkowo, każdego dnia do późna w nocy, a nieraz nawet do świtu.

Ponieważ odbywałem właśnie długą serię spotkań z czytelnikami, nie widywałem go przez pewien czas i prawie o nim zapomniałem. Któregoś dnia otrzymałem wiadomość mailową po arabsku. Nadawca: Szarif Surur.

Skończyłem właśnie czytać arabskie tłumaczenie Dłoni pełnej gwiazd. Może zainteresuje Cię historia mojego przyjaciela Samiego. A zwłaszcza historia jego blizn. To, co ten chłopak przeżył, jest niewiarygodne. Ale jeśli nie masz czasu, to nic nie szkodzi. Mogę poczekać. Kurs niemieckiego przebiega super. Franziska i Klaus są moimi aniołami stróżami.

Pozdrawiam serdecznie

Szarif

Oczywiście nie spodziewałem się niczego nadzwyczajnego. Zbyt często, zwłaszcza na początku mojej drogi pisarskiej, dawałem się uwieść i przez całe noce słuchałem albo czytałem o czyichś losach, które prywatnie były może tragiczne albo szczęśliwe, smutne lub zabawne i dla opowiadających o nich osób być może burzliwe, ale wszystkim im brakowało – jak ja to nazywam – „uniwersalnego jądra” jedynej w swoim rodzaju historii, którą koniecznie trzeba się z kimś podzielić. W jakimś momencie dałem sobie z tym spokój i nie żałuję tego do dziś, bo nie mam dość czasu nawet na to, żeby opisać wszystkie moje własne przeżycia.

Ale blizny? Jakie opowieści o bliznach? Napisałem do niego. Że wysłucham początku i jeśli historia okaże się ciekawa, dam mu wskazówki, jak może ją wiarygodnie opowiedzieć. Niech napisze wszystko po arabsku, a potem postaramy się o dobre tłumaczenie.

Spotkaliśmy się w zacisznym parku miejskim. Zaczął od tego, że potrafi dość dobrze opowiadać, ale pisanie nigdy nie było jego mocną stroną. Ma jednak pamięć, której nic nie umyka, nawet po wielu latach.

– Wielbłądy zbladłyby, gdyby wiedziały o mojej pamięci – dodał i uśmiechnął się. Oświadczył, że opowie mi wszystko o swoim przyjacielu Samim i jego bliznach i podaruje mi te historie, ale byłoby fajnie, gdybym mu sprezentował za to zwykłą arabską lutnię. Nie ma pieniędzy i nie chce być dla nikogo ciężarem, szczególnie dla Klausa i Franziski. Jego palce tęskniły do lutni.

Damasceńczycy byli od zawsze czarującymi handlarzami, ale otwartość Szarifa wzruszyła mnie do głębi. W jakiś sposób powstanie dodało odwagi jego pokoleniu. Powstanie wszczęły dzieci z leżącego na południu miasta Dara, a młodzież je dokończyła.

Widać było po nim rozpacz, która sprawiła, że odważył się na taką bezpośredniość.

– Potrafisz grać na lutni?

– Tak, Elias, listonosz, nasz sąsiad, zdradził mi jej tajemnice i uczył mnie na niej grać, odkąd skończyłem dziesięć lat. Był najlepszym lutnistą, na weselach mógł w ten sposób od czasu do czasu trochę zarobić i podreperować swoją marną pensję, a potem emeryturę.

To było dziwne. Wielu młodych Arabów chciało zostać lekarzami, inżynierami czy sprzedawcami samochodów, a ten biedak, który dopiero co uniknął śmierci, pragnął – zamiast zajmować się informatyką, w której już teraz był mistrzem – tylko muzykować. W jakiś sposób był mi bliski. Ja również chciałem zostać tylko pisarzem, a moi arabscy znajomi śmiali się z powziętej przeze mnie decyzji porzucenia pewnej posady chemika w jednym ze światowych koncernów i obrania niepewnego zawodu opowiadacza historii. Pisarstwo i muzyka uchodzą w krajach arabskich za zajęcia głodowe.

– Zgoda, jeśli ta historia okaże się coś warta – powiedziałem z uśmiechem. Siedzieliśmy na kamiennej ławce przy stole ze spróchniałego dębowego drewna. Włączyłem dyktafon i Szarif zaczął opowiadać. Po godzinie stałem się niewolnikiem jego opowieści.

Od tej chwili spotykaliśmy się na przemian to w mieszkaniu Franziski i Klausa, to u mnie w biurze. Opowiadał tak dobrze, że już po dwóch spotkaniach nabrałem ochoty, żeby wysłuchać do końca pasjonującej opowieści o Samim i jego bliznach, a zwłaszcza tych wielu wątków, które Szarif rozwijał przede mną i w wyrafinowany sposób wplatał w historię Samiego. Zamówiłem dla niego u znanego berlińskiego lutnika bardzo dobrą, ręcznie wykonaną arabską lutnię, tak zwaną ud.

Nie tylko moja żona i ja, ale także Franziska i Klaus byli zaskoczeni tym, że Szarif potrafi tak dobrze grać i tak wielką odczuwa przy tym radość i nią promieniuje. Jego palce przesuwały się po strunach, a wyraz twarzy odzwierciedlał melodie, które wygrywał. Muzyka starła z niej ostatni ślad nieśmiałości. Szarif wydawał się zespolony w jedno z lutnią, a wygrywane przezeń dźwięki były mową, którą wszyscy mogliśmy zrozumieć i się nią delektować.

– To najlepsza lutnia, jaką miałem w rękach. Musiała być bardzo droga. Ile kosztowała?

– Prezenty są zawsze warte swojej ceny, jeśli się podobają – powiedziałem. – Zapomnij o pieniądzach i podaruj nam muzykę.

– W każdej chwili, chętnie – odparł – ale teraz muszę dotrzymać słowa i opowiedzieć ci dalszy ciąg niewiarygodnej historii Samiego.

Niczego bardziej nie pragnąłem. Ale tego, co jeszcze miał do opowiedzenia ten młody mężczyzna o ładnej, bladej twarzy, nigdy bym się nie spodziewał...

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Nakładem wydawnictwa Noir sur Blanc ukazały się powieści Rafika Schamiego:

CIEMNA STRONA MIŁOŚCI
2016

SOFIA
2019