Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Spis treści

4. Strona redakcyjna

5. Wstęp

6. Od autorki

7. Rozdział I. Witaj, Rzymie!

1. 1. Roma!

2. 2. Janikulum

3. 3. Aglio, olio, peperoncino

4. 4. Zatybrze – ulica św. Franciszka a Ripa i plac św. Kaliksta

5. 5. Zatybrze – plac Najświętszej Marii Panny

6. 6. Zatybrze – plac św. Idziego, ulica Matki Bożej ze Schodów

7. 7. Zatybrze – brama Septymiańska, plac Trilussy, via del Moro, plac św. Apolonii

8. 8. Zatybrze – via della Lungaretta, kościół św. Agaty, most Sykstyński

9. 9. Zatybrze – via della Lungaretta, plac in Piscinula, zaułek Atlety, dom św. Franciszki Rzymianki, plac Kupców

10. 10. Zatybrze – bazylika św. Cecylii

11. 11. Zatybrze – kościół św. Franciszka a Ripa

12. 12. Zatybrze – supplì i Kleopatra

13. 13. Zatybrze – pizza na marmurze, czyli Kostnica

Copyright © by Agnieszka Zakrzewicz, 2023
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2023
All rights reserved

Wydawca: Paweł Książkiewicz
Redakcja: Jacek Ring
Korekta: Bartosz Szpojda, Maciej Korbasiński
Konsultacja ortograficzna: Tomasz Karpowicz
Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Zawadzka
Redaktorzy prowadzący: Laura Kusiak, Marek Korczak

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8252-379-9

Wstęp

W niektórych miejscach można zakochać się jak w ludziach… Rzym bez wątpienia do nich należy. To miasto, które uwodzi, wabi, czaruje, mami, olśniewa, budząc na każdym kroku pożądanie i podziw. To pierwsza, wymarzona podróż Elizy, zaraz po maturze. Rodzice pewnie nie puściliby jej do Rzymu przed ogłoszeniem wyników, gdyby siostra ojca nie użyła argumentu, że zabierze ją na wielką galę rozdania Złotych Globów. Młoda Polka przez siedem dni wraz ze swoją rzymską ciotką zwiedza Wieczne Miasto, poznając jego najważniejsze zabytki: plac Navona, Panteon, fontannę di Trevi, Schody Hiszpańskie, Kapitol, Koloseum, fora rzymskie, bazylikę św. Piotra, Muzea Watykańskie, a także kościoły, place, zaułki, fontanny i obeliski. Zanurza się w niesamowitą i surrealistyczną atmosferę Rzymu, wczuwa w jego puls, spotyka rzymskie zjawy, duchy, szaleńców, anioły, a także miejską faunę: wróble, zielone papużki i mewy. Kosztuje rzymskie przysmaki. W mieście, w którym fluidy miłości unoszą się na każdym kroku, trudno się nie zakochać… Już pierwszego dnia Eliza spotyka zielonookiego Amorego, przypominającego jej tego włoskiego aktora, który grał złodziejaszka w filmie Woody Allena Zakochani w Rzymie. Idzie z nim i jego przyjaciółmi na aperitif, a on obiecuje jej małą przejażdżkę na skuterze. Dziewczyna do końca jednak nie wie, czy dotrzyma obietnicy… W tle przeplatają się inne wielkie historie miłosne: Kleopatry i Marka Antoniusza, Rafaela i Fornariny, Agostina Chigiego i Franceski Ordeaschi. Pojawiają się wielcy bohaterowie historii i sztuki: Juliusz Cezar, Oktawian August, Marek Agrypa, Neron, Domicjan, Sykstus IV, Juliusz II, Sykstus V, Urban VIII, Bramante, Michał Anioł, Rafael Santi, Francesco Borromini, Giovanni Lorenzo Bernini, Domenico Fontana, Giacomo della Porta, Caravaggio i inni. W tej opowieści nie mogło zabraknąć cytatów filmowych z Rzymskich wakacji Williama Wylera, Rzymu i La dolce vita Federico Felliniego, Wielkiego piękna Paolo Sorrentina. Na końcu historii, pełnej przygód i niespodziewanych wydarzeń, która łączy w sobie elementy stylistyczne powieści przygodowej i komedii romantycznej, Eliza rozumie, że się zaraziła i już cierpi na wielką, nieopisaną nostalgię: amor di Roma. Wie, że Rzymu nie da się zobaczyć za pierwszym razem, i koniecznie chce tutaj powrócić.

Rzym. Najpiękniejsze wakacje to powieść-przewodnik po Wiecznym Mieście, którą się czyta, jakby oglądało się film. Książka ta może więc być czytana na trzy sposoby. Jak powieść, od deski do deski, ze śledzeniem biegu całej historii, zaskakujących wydarzeń i komicznych sytuacji. Rozdziałami, będącymi gotowymi trasami, które można wykorzystać podczas zwiedzania Rzymu. Podrozdziałami, z których każdy opowiada o wybranym zabytku i jest sam w sobie krótkim opowiadaniem.

To współczesny grand tour, w który dawniej wyruszali młodzi arystokraci i intelektualiści europejscy w celu zdobycia wiedzy o świecie i kulturze, poszerzenia horyzontów myślowych, wyrobienia gustu artystycznego oraz nabrania dobrych manier. W istocie raczej jego kontynuacja – czyli gap year, choć trwa tylko tydzień. Eliza, główna bohaterka, rzeczywiście odbywa „podróż swojego życia”, wykorzystując ten krótki, ale niezwykły czas, by zdobyć nowe doświadczenia, doznać różnych uczuć i spojrzeć inaczej na wiele rzeczy. Wszystko to na pewno ją odmieni i być może wpłynie na przyszłe wybory, a także dalsze losy. Młoda Polka jest nowoczesną wojażerką – podróżuje samolotem, autem, taksówką, zwiedza Rzym pieszo w butach różnego rodzaju, na hulajnodze i na mitycznej, czerwonej vespie…

Zawsze chciałam napisać książkę o Rzymie… Nie wiedziałam jednak, że zajmie mi to tyle czasu, sprawi trudności i będzie wymagało tyle pracy. Planowałam znacznie skromniejszą pozycję, ale w trakcie okazało się, że o Wiecznym Mieście nie da się krócej…

O Rzymie napisano już tomy. Chyba żadne inne miasto nie cieszy się tak obszerną i dostojną literaturą. Jeżeli myślę o autorach, którzy zapalili moją miłość do niego i odmalowali ją w słowach, mogę wymienić najprzedniejsze nazwiska światowej literatury: Stendhal, Johann Wolfgang von Goethe, Émile Zola, Donatien Alphonse François de Sade, George Gordon Byron, Henryk Sienkiewicz, Charles Dickens, André Gide, Gabriele D’Annunzio, Roger Peyrefitte, Pier Paolo Pasolini, Dan Brown. Bibliografię, którą zgromadziłam do napisania tej książki, nie liczę na pozycje książkowe, lecz na metry zajmujące półki… Do tego dochodzi filmografia, gdyż Rzym to chyba najbardziej fotogeniczne miasto świata; filmy dokumentalne, programy telewizyjne, konferencje popularnonaukowe, artykuły, strony internetowe…

Rzym. Najpiękniejsze wakacje powstawały w okresie bardzo wyjątkowym. Praktycznie pisałam tę książkę przez cały czas trwania pandemii koronowirusa. Pomysł na nią przyszedł mi w trakcie lockdownu, gdy zamknięta w domu oglądałam w mediach społecznościowych osamotnione zabytki, puste place i ulice metropolii, która zawsze tętniła życiem. Było to piękne i zarazem wstrząsające. Zrozumiałam wtedy, że Rzym bez swoich mieszkańców i turystów jest jak ciało bez duszy. To oni tworzą jego niepowtarzalny klimat.

Ten rzymski klimat można odnaleźć właśnie w tej książce, na każdym kroku, na każdej kartce. Poczuć prawdziwy zapach najpiękniejszych rzymskich wakacji…

Drogi czytelniku, zabieram cię więc na podbój Rzymu, ciesząc się, że będę twoim cicerone.

Agnieszka Zakrzewicz

Od autorki

Ta książka nie ma ambicji bycia książką historyczną, niektóre fakty zostały w niej przytoczone w sposób arbitralny, a część osądów postaci historycznych to własne opinie. Przedmiotem tej książki jest jednak blisko trzytysiącletnia historia Rzymu, zabytki tego miasta i dzieła sztuki. W tym wypadku starałam się przytoczyć wszystkie informacje i fakty z jak największą starannością, sprawdzając je, gdy było to możliwe, przynajmniej w dwóch źródłach. Bibliografia, na której się opierałam, jest głównie włoskojęzyczna, a informacje czerpałam również z innych źródeł, jak konferencje popularnonaukowe, programy telewizyjne, materiały internetowe.

Głównym źródłem informacji były dla mnie profesjonalne przewodniki. Jeżeli chodzi o zabytki Rzymu i historię miasta, korzystałam głównie z: monumentalnego, wielotomowego dzieła I rioni e i quartieri di Roma, pod zbiorową redakcją kilku autorów (zob. Źródła); dwutomowego wydania La grande guida dei monumenti di Roma, autorstwa Claudia Rendina, a także z innych książek poświęconych Rzymowi jego autorstwa; z książki Willy’ego Pocino Le curiosità di Roma oraz z I ponti di Roma autorstwa Alberta Tagliaferriego i Valeria Varrialego; a także z innych książek tematycznych wydanych przez wydawnictwo Newton Compton Editori. W przypadku zabytków starożytnego Rzymu oparłam się głównie na Guida archeologica di Roma autorstwa Mattea Cadaria, Nunzia Giustozziego, Marty Chiary Guerrieri; na książce Keitha Hopkinsa i Mary Beard Il Colosseo. La storia e il mito; na cyklu konferencji popularnonaukowych Światło na archeologię zorganizowanych w teatrze „Argentina”, we współpracy z Kuratorium ds. Dziedzictwa Kulturowego Roma Capitale, których nagrania można znaleźć na kanale YouTube (zob. Źródła), oraz na cyklu konferencji naukowych Dialoghi in Curia moderowanych przez prof. Alfonsinę Russo (dyrektorkę Parku Archeologicznego Koloseum – Forum Romanum i Palatynu) i transmitowanych w mediach społecznościowych oraz na stronie tej instytucji; informacje czerpałam również z przewodnika archeologicznego Roma prof. Filippa Coarellego. W przypadku Muzeów Watykańskich podstawowym źródłem informacji były dla mnie: oficjalny przewodnik I musei vaticani. Conoscere la storia, le opere, le collezioni, autorstwa Susanny Bertoldi; programy telewizyjne zrealizowane dzięki byłemu dyrektorowi tej placówki, prof. Antoniemu Paolucciemu, a także konferencje z jego udziałem, których nagrania można znaleźć w internecie; pozycja Philippa Daverio, Musei Vaticani, Roma; inne programy telewizyjne. Jeżeli chodzi o bazylikę św. Piotra, korzystałam z oficjalnego audioprzewodnika bazyliki oraz z książki Alberta Angeli San Pietro. Segreti e meraviglie in un racconto lungo duemila anni. Alberto Angela – paleontolog, popularyzator naukowy, prezenter telewizyjny, włoski dziennikarz i pisarz – od wielu lat jest jednym z moich ulubionych autorów. Przy pisaniu tej książki sięgnęłam również do innych jego pozycji oraz korzystałam z informacji przekazywanych w jego programach telewizyjnych, które zawsze chętnie oglądam (zob. Źródła).

Źródłem informacji były dla mnie również dwie znane i bardzo interesujące strony internetowe Roma Segreta (www.romasegreta.it) oraz Romano Impero (www.romanoimpero.com). Jeżeli chodzi o ikonografię i ikonologię, opierałam się na cyklu materiałów „Symbole w sztuce” z kanału youtuberskiego Ars Europa Channel (zob. Źródła), natomiast w przypadku analizy dzieł sztuki korzystałam głównie z włoskiego portalu Ado – analisidellopera.it. Przy opisach wyglądu zabytków starożytnych, które dziś już nie istnieją, opierałam się na rekonstrukcjach wirtualnych i materiałach multimedialnych ze strony www.altair4.com, prowadzonej przez spółkę Altair4 Multimedia, wywodzącej się z założonej w 1986 roku grupy artystycznej o tej samej nazwie. Jeśli chodzi o informacje biograficzne postaci historycznych, za źródło przyjęłam włoską Encyklopedię Treccani w jej wydaniu internetowym. Konsultowałam oficjalne strony internetowe muzeów i instytucji kulturalnych: museivaticani.va; parcocolosseo.it; museiincomuneroma.it; sovraintendenzaroma.it; archeoroma.it. Korzystałam również z artykułów prasowych oraz z innych pozycji, które wyszczególniłam w Źródłach.

Wszystkie miejsca opisane w tej książce odwiedziłam osobiście na potrzeby tej pracy.

Pomimo jak największej uwagi, z jaką starałam się podać, a następnie zweryfikować informacje oraz fakty dotyczące historii Rzymu i jego zabytków, przy tak olbrzymiej ilości materiałów i rozległości tematu, jakim jest miasto Rzym, nieuniknione mogą być ewentualne pomyłki, nieścisłości lub przeoczenia, za które z góry przepraszam.

Akcja książki rozgrywa się w 2019 roku, przed pandemią. Opisane w niej zabytki i sposób ich zwiedzania oraz ekspozycje muzealne odpowiadają temu konkretnemu okresowi. Od tamtego czasu, po doświadczeniach pandemii, niektóre rzeczy się zmieniły – na przykład zmieniono zasady zwiedzania Panteonu, zlikwidowano kasy biletowe przy Parku Archeologicznym Koloseum – Forum Romanum i Palatynie, przystąpiono do renowacji kompleksu archeologicznego przy Largo di Torre Argentina, a także wielu budynków. Zastanawiałam się, czy nie uwzględnić niektórych zmian, zdecydowałam jednak, że opiszę Rzym taki, jaki był wtedy.

Rozdział I

Witaj, Rzymie!

1. Roma!

– Panie i panowie, podchodzimy do lądowania. Proszę zapiąć pasy i pozostać na miejscu! Wsunąć bagaże podręczne pod siedzenie! Zamknąć stoliki! Wyłączyć urządzenia elektroniczne! Za piętnaście minut wylądujemy na lotnisku Fiumicino. Pogoda cudowna! Dwadzieścia pięć stopni! Miło było gościć państwa na pokładzie naszych linii lotniczych! Arrivederci e buon soggiorno a Roma![1] – rozległ się w samolocie wesoły głos pilota, po czym nad głowami pasażerów zapaliły się czerwone światełka.

Eliza nie mogła uwierzyć: Rzym!

Dookoła zapanowało podniecenie. Wszyscy zaczęli kręcić się w fotelach, szukając pasów. Grubszy, spocony pan po pięćdziesiątce, który siedział obok niej, wciskał komórkę do kieszeni marynarki, rozpychając się przy tym niemiłosiernie. Siostra zakonna, zajmująca fotel obok, ten od korytarza, przeżegnała się i spoglądając na Elizę z anielskim uśmiechem, powiedziała:

– Lubię latać do Świętego Miasta, ale wypadki zdarzają się najczęściej przy lądowaniu. Niech Bóg ma nas w swojej opiece!

„Dobrze, że już dolatujemy!” – pomyślała Eliza i tylko westchnęła.

Po piętnastu minutach było po wszystkim. Samolot wylądował szczęśliwie na pasie i rozległy się brawa.

Fiumicino było ulem. Ludzie różnych narodowości i ras poruszali się hałaśliwie we wszystkich kierunkach i zatrzymywali przed świetlnymi tablicami.

Ritiro bagagli / Baggage claim – Eliza dostrzegła wreszcie lotniskowy kierunkowskaz, za którym ciotka kazała jej podążać.

„Na wszelki wypadek będę śledzić zakonnicę” – pomyślała i ruszyła jej śladem. Przechodzący obok młody Włoch uśmiechnął się do niej bałamutnie i puścił oczko. Chyba się zarumieniła, ale wyprostowała kręgosłup, wypięła dumnie klatkę piersiową i potrząsnęła głową, zrzucając z ramienia długie, piękne, jasne włosy. Zabieg umożliwił jej zerknięcie w tył. Młody, przystojny Włoch oglądał się za nią.

„Boże, co ja teraz zrobię?” – przeraziła się, że zakocha się nagle na lotnisku. Obok przeszedł kolejny przystojny młody Włoch. Uśmiechnął się i rzucił: Ciao bella![2]. Po nim następny i jeszcze jeden. „Ach! To przecież Włosi!” – pomyślała. „Gdzie jest pingwin? Jak się zgubię, to dopiero będzie wtopa na maksa!”

Gdzieś na przedzie tłumu płynącego przez lotnisko jak lawa mignął czarny welon zakonnicy. W samą porę, bo ta właśnie skręciła w prawo i zniknęła.

Eliza przyśpieszyła kroku, idąc dumnie jak paw. Po raz pierwszy w życiu czuła się kobietą. Młodą, atrakcyjną kobietą.

Wtedy zadzwoniła komórka.

– Ciao! Tak, już przyleciałam. Nie, nie zgubiłam się. Tak, już dochodzę do sali odbioru bagażu – powiedziała.

– Świetnie, kochana! Zabierz szybko walizkę, bo Sergio już czeka na ciebie przed wyjściem. Pamiętaj, kieruj się tam, gdzie jest napis „USCITA[3]”, tak jak ci napisałam. Tylko nie dawaj się podrywać! Widzimy się w domu – zalecał wibrujący głos po drugiej stronie.

2. Janikulum

Przed wyjściem z lotniska czekał na nią elegancki mężczyzna, starszy od jej ojca. Zakola na wysokim czole oraz zaczątek benedyktyńskiej aureoli o tym przypominały.

– Amore! Elis! Come stai?[4] – Sergio przywitał się z Elizą jak zawsze bardzo serdecznie, biorąc ją w objęcia. Był zaskoczony jej wyglądem, ale nie dał tego po sobie poznać. – Ale urosłaś!

– Bene! Molto bene![5] – odpowiedziała dziewczyna, po czym przeszli na angielski, rozmawiając o podróży i o tym, co słychać w domu.

Walizka ledwo się zmieściła do bagażnika smarta. Młoda upychała tam ile wlezie, choć ciotka uprzedzała, żeby nic nie brała, bo wszystko jej pożyczy, a nawet sprezentuje.

– Zaraz zobaczysz, dlaczego w Rzymie nie można mieć innego samochodu niż smart – powiedział włoski mąż ciotki, gdy wsiadali do auta.

Z Fiumicino prowadziła szeroka autostrada. Było na niej niezwykle tłoczno. Stanęli w korku na dobre dziesięć minut. Sergio przeklinał po włosku. Inni trąbili, to on też zatrąbił.

„Ależ oni mają temperament” – pomyślała dziewczyna.

Z tej perspektywy jej wymarzony Rzym nie różnił się od innych miast zatłoczonych przez samochody. Nie mogła się doczekać, kiedy zobaczy Wieczne Miasto, jakie oglądała na zdjęciach w przewodniku, albumach i internecie. Fontannę di Trevi, Koloseum, bazylikę św. Piotra, kaplicę Sykstyńską, Panteon, Schody Hiszpańskie. No i obrazy Caravaggia, Rafaela oraz dzieła innych wielkich mistrzów, przede wszystkim Michała Anioła. Po to tu przyjechała. Obiecywała sobie tak wiele. Była podniecona. Wreszcie spełniało się pierwsze marzenie jej życia. To nie była jej pierwsza zagraniczna podróż. Wyjeżdżała wcześniej z rodzicami na wakacje nad Balaton, do Chorwacji, na Słowację. Byli w Egipcie, Berlinie i Londynie. W tę podróż jednak pierwszy raz wyruszyła sama. Wiedziała, że ciotka jest luzaczką i na wiele jej pozwoli. Na wiele więcej, niż pozwalał jej ojciec.

Jechali przez dobre pół godziny. Eliza patrzyła przez okno z uwagą. Miała nadzieję, że dostrzeże coś znajomego. Może zobaczy Koloseum z daleka. Widziała tylko mniej lub bardziej nowe budynki. Te ostatnie z dużymi, ukwieconymi balkonami i tarasami.

W końcu skręcili w wąską ulicę, biegnącą wzdłuż starego, wysokiego muru. Wystawały zza niego stożki cyprysów, które Eliza bez trudu rozpoznała, oraz inne niesamowite, ale nieznane drzewa. Przypominały sosny, miały jednak olbrzymie, rozłożyste konary i duże, zielone czupryny. Przez uchylone okno samochodu doleciał ją zapach sosnowego igliwia i jaśminu. Bardzo intensywny. Podgrzany słońcem. Na szczęście ruch zrobił się mniejszy. Zbliżało się południe.

– To via Aurelia Antica. Wychodziła ze starożytnego Rzymu i wiodła na północ wzdłuż Morza Tyrreńskiego aż do starożytnej kolonii rzymskiej Luni, znajdującej się w Ligurii, skąd sprowadzano marmur, z którego zbudowano Wieczne Miasto. Jedziemy po drodze, która ma ponad dwa tysiące lat. Maszerowali tędy rzymscy legioniści. – Sergio uśmiechnął się do młodej blondynki, puszczając oko. – A za murem znajduje się willa Doria Pamphili.

Widoki za szybą zaczęły się zmieniać. Przejechali pod kamiennym łukiem, na tyle wąskim, że musieli zwolnić. Okrążyli budowlę widoczną w centrum jakiegoś placu, przypominającą trochę bramę, a trochę łuk triumfalny. Eliza zastanawiała się, co to jest. Może jakiś znany zabytek? Sergio szybko wytłumaczył:

– To brama św. Pankracego. Tu przebiegały starożytne mury Rzymu i to był jeden z wjazdów do miasta. Agnese opowie ci wszystko. Zna miasto lepiej ode mnie.

Samochód zatrzymał się wreszcie przy placu wykładanym kostką brukową.

– Mamy szczęście. Jest miejsce. – Sergio zrobił dość karkołomny manewr, by zaparkować dosłownie na styk pomiędzy dwoma samochodami, w alejce porośniętej po bokach szpalerem platanów. Na środku skrzyżowania dróg stał duży pomnik z szarego kamienia przedstawiający mężczyznę na koniu. Eliza otworzyła drzwiczki i wysiadła w pośpiechu. Chciała podejść do bagażnika.

– Nie, to jeszcze nie koniec naszej podróży. Zatrzymamy się tu na chwilę. Chcę ci coś pokazać – powiedział Sergio.

– Wow! OMG![6] – tylko tyle zdołała z siebie wykrztusić, gdy doszli do balustrady tarasu. Rzym rozpościerał się w dole, leniwy i piękny. Dachy, tarasy, strzeliste wieże, dzwonnice, kopuły, fasady z oknami, łukami i arkadami. Duże oraz małe formy geometryczne w różnych barwach i tonacjach, przetykane plamami zieleni, układały się na tle pasma szaroniebieskich gór i błękitnego nieba. Widoczność była niesamowita i wszystko wydawało się takie bliskie. Kształty stały się wyraźnie i ostre. Mogła odróżnić każdy szczegół. Wieczne Miasto leżało u jej stóp. Rozciągało się od lewej do prawej, aż po horyzont. Ogromne. Monumentalne. Zachwycające. Zmrużyła oczy. Teraz obraz wydawał się jej stworzony za pomocą szpachli i grubych warstw farb nałożonych na płótno. Zapragnęła to namalować.

– Amazing! Beautiful![7] – powiedziała oszołomiona.

Na tarasie widokowym stało sporo ludzi, równie zachwyconych jak ona. Pokazywali coś sobie nawzajem. Robili fotki i selfie. Pary zakochanych trzymały się za ręce, z błogim uśmiechem na twarzy i przekonaniem, że ten widok uczyni historię ich miłości najpiękniejszą, jedyną, niepowtarzalną. Był to moment zachwytu i beztroskiego szczęścia, który zapamiętają do końca życia i zawsze będą wspominać.

Włoski wujek przybliżył się do niej, objął ją ramieniem i zaczął wskazywać palcem bryły oraz plamy w oddali.

– Widzisz ten biały, prostokątny budynek z kolumnami i dwiema rzeźbami na dachu?

Eliza podążała wzrokiem za palcem. Miała trochę trudności, by zrozumieć, o jaki budynek chodzi w tym gąszczu brył, form i kolorów. W końcu dostrzegła go i przytaknęła.

– To Vittoriano na placu Weneckim, widziane z boku. Zapamiętaj ten punkt, wtedy nigdy nie zgubisz się w Rzymie. Zaraz obok, po prawej, ta wysoka wieża to dzwonnica Pałacu Senatorów, antycznego tabularium na Kapitolu. A to kwadratowa kopuła Wielkiej Synagogi. Popatrz tam dalej. Spójrz na tę ciemniejszą plamę zieleni. To Palatyn, a obok Koloseum – mówił, gestykulując.

Nastolatka pochyliła się trochę do przodu, żeby widzieć lepiej. Tak! Rozpoznawała owalną formę budowli i kondygnacje łuków. Aż klasnęła z radości. Czekała na ten moment tyle czasu. Zobaczyć Koloseum i starożytny Rzym – marzyła o tym, od kiedy przeczytała Quo vadis jako szkolną lekturę.

Sergio puścił ją i skierował się w drugą stronę. Przeszli kilka kroków do przodu.

– Widzisz ten wielki spodek, który niczym statek kosmiczny wylądował pomiędzy tymi dwiema kopułami? To dach Panteonu. Największa kopuła starożytności.

Dziewczyna popatrzyła na to coś, co przypominało jej skorupę wielkiego żółwia, zarówno w formie, jak i w kolorze. Nigdy nie zwróciłaby na to uwagi. Czuła się trochę rozczarowana.

„To ma być Panteon? Skarb antycznej architektury. Z tego miejsca przypomina katowicki Spodek” – pomyślała.

– A to jest kopuła bazyliki św. Piotra? – zapytała, wskazując na kopułkę, która była stosunkowo mała w porównaniu z Panteonem. Widziała tyle razy bazylikę w telewizji, podczas transmisji z placu św. Piotra, była więc pewna, że ją rozpozna. Gdyby to była ona, też poczułaby się rozczarowana.

– Och! Nie! To kościół św. Andrzeja della Valle w centrum Rzymu, nieopodal placu Navona. Trzecia co do wielkości kopuła, po Panteonie i San Pietro. Bardzo interesujący. Agnese na pewno ci go pokaże. Bazyliki i Watykanu stąd nie widać. Jest po drugiej stronie – wyjaśnił.

W tym momencie rozległ się wystrzał armatni. Eliza instynktownie zakryła uszy. Sergio śmiał się. Rozbawiło go, że dziewczyna się przestraszyła.

– Wybiła dwunasta! – oznajmił.

Podeszli bliżej murku i wychylili się, by spojrzeć w dół. Dziewczyna ujrzała działo, z którego jeszcze unosił się dym. Obstawiali je kanonierzy w mundurach. Po kilku minutach haubica wjechała do tyłu i została zamknięta w pomieszczeniu znajdującym się pod nimi.

– Od ponad stu siedemdziesięciu lat wystrzał z armaty pozwala rzymianom regulować zegarki. Tradycja wywodzi się jeszcze z czasów, kiedy to w samo południe strzelano z tarasu Zamku św. Anioła. Było to ważne nie tyle ze względów religijnych, ile praktycznych, gdyż pozwalało ustawiać miejskie zegary[8]. Wcześniej nie były one zsynchronizowane i dzwony wybijały godziny różnie. Każdy więc odmierzał swój czas według tego, kiedy i ile uderzeń biły dzwonnice kościoła przy jego domu. Pewnie dlatego rzymianie zawsze się spóźniają. Weszło im to w krew – tłumaczył Włoch.

Powiedział również, że na początku ubiegłego stulecia zmieniono miejsce salwy artyleryjskiej ze względów bezpieczeństwa. Najpierw strzelano ze wzgórza Monte Mario, a później, w 1904 roku, przeniesiono działo na Janikulum. Tylko w okresie drugiej wojny światowej haubica milczała, gdyż huk przerażał mieszkańców.

– Kiedyś dawano znaki z obserwatorium astronomicznego w centrum Rzymu. Obecnie artylerzyści otrzymują sygnał przez telefon. Czas jest więc odmierzany z absolutną precyzją. – Wujek był z siebie wyraźnie zadowolony. – Mam dla ciebie jeszcze jedną niespodziankę. – Wziął ją pod rękę, by przeprowadzić na drugą stronę ulicy.

– Co to za pomnik? – spytała.

– To Garibaldi, włoski bohater narodowy. Doprowadził do zjednoczenia Włoch. Tu, na wzgórzu Janikulum, gdzie się znajdujemy, toczyły się zaciekłe walki o zdobycie Rzymu.

Kiedy podeszli do balustrady tarasu widokowego po drugiej stronie, Eliza nie mogła uwierzyć własnym oczom. Tak. To była ona. Kopuła San Pietro. Wielka. Niesamowita. Rozpoznawalna od razu. Jawiła się w oddali za kurtyną zielonych drzew porastających zbocze Janikulum.

Zanim wsiedli do samochodu, Eliza poprosiła, by wujek zrobił jej kilka zdjęć, i wyciągnęła telefon. Ustawiła się na tarasie, mając Rzym za plecami.

Mężczyzna mógł teraz przyjrzeć się jej dokładnie. Ostatni raz widział ją dwa lata temu, kiedy była jeszcze nastolatką sięgającą mu do połowy ramienia. Z uroczej dziewczynki przeobrażała się w urokliwą kobietkę, nieświadomą swojej urody. Wyrosła. Może nawet ponad metr siedemdziesiąt. Nogi były długie i zgrabne. Białe jak sople lodu włosy opadały aż do pasa. Miała na sobie czarną sukienkę podkreślającą wąską talię i biust. Nie odsłania jednak dekoltu. Długa, biała koszula rozpięta z przodu wisiała na niej jak na strachu na wróble, zdradzając wstydliwość. Nie rozstawała się ze swoim czarnym plecakiem z metalowymi suwakami. Na stopach miała to przeokropne obuwie, odbierające całkowicie wdzięk każdej kobiecie – glany na platformie. Zrobił bratanicy swojej żony kilka zdjęć.

3. Aglio, olio, peperoncino

W mieszkaniu unosił się przyjemny zapach czegoś dobrego do jedzenia. Eliza była już głodna. Weszła za Sergiem do dużego, przestrzennego korytarza. Postawiła walizkę przy drzwiach i chciała zdjąć buty.

– Nie! Co ty robisz? Nie zdejmuj, a przynajmniej nie tutaj. – Tyle zrozumiała z angielszczyzny przeplatanej włoskim, a przede wszystkim z wymownej gestykulacji i min pana domu.

„To oni nie zdejmują butów i wnoszą zarazki do mieszkania? Dziwni” – pomyślała. „No cóż, co kraj, to obyczaj”.

Apartament już na pierwszy rzut oka wydawał się przestronny, a przede wszystkim bardzo wysoki. Znajdowały się w nim obrazy i stylowe meble, na których czuwały antyczne bibeloty, świeczniki, porcelana. Książki w szafkach i na półkach zajmowały dużo miejsca, jakby to one były głównymi lokatorami domu. W mieszkaniu panował przyjemny chłód i było klimatycznie. Eliza poczuła się jak w muzeum. Była jednak na to przygotowana, bo przecież znała ciotkę i jej męża.

– Ach! Już jesteście? Jak minęła podróż? – dobiegł z daleka znajomy głos. Po chwili w korytarzu pojawiła się kobieta w granatowych butach na obcasie. – Elis! Kochana! Jak ty kwitnąco wyglądasz! Jaki look! – powiedziała, wzięła w objęcia bratanicę i ucałowała w policzki. – Jesteś głodna? Na pewno! Obiad już prawie gotowy! Weź walizkę, zaprowadzę cię do twojego pokoju.

Dziewczyna była przyzwyczajona do ekspresyjności tej energicznej kobiety, która mogłaby być jej matką. Ciotka zawsze mówiła dużo, z trudem dopuszczała innych do głosu, wszystko wiedziała lepiej. Była przy tym taka włoska. To ją drażniło i pociągało zarazem, choć nie wiedziała jeszcze, na czym polega smak tej włoszczyzny. Mimo wszystko w jej towarzystwie nie czuła różnicy wieku. Zwracały się do siebie na ty. Nazywała się Agnese[9]…

– Jestem bardzo głodna! W samolocie nic nie jadłam, bo byłam trochę podenerwowana. W końcu to moja pierwsza samodzielna podróż za granicę, i to jeszcze w takim momencie. – Eliza wzięła bagaż i poszła za panią domu, która wskazywała drogę. Weszły do pokoju przy końcu korytarza. Pośrodku stał stół z komputerem, a przy nim duży, wygodny fotel. Drewniane regały uginały się pod ciężarem książek i bibelotów. Pod oknem czekało łóżko przykryte haftowaną narzutą, a obok metalowy stojak, na którym zawieszono puste wieszaki.

– Zrobiłam dla ciebie miejsce w moim studiu. Tu możesz powiesić ubrania. Zwolniłam ci szufladę na rzeczy osobiste. Walizkę włóż pod łóżko. Wyślij wiadomość do rodziców, że jesteś już u nas. Zadzwonimy do nich później. – Ciotka zarządzała jak zwykle. Miała to we krwi i była w tym podobna do swojego brata. Elizie nie pozostawało nic innego, jak tylko się podporządkować. – Pokażę ci jeszcze, gdzie jest łazienka. Jak się zadomowisz, umyj ręce i przyjdź na obiad. Ja idę wrzucić pastę. Będziemy jeść za dziesięć minut.

Przeszły do łazienki, zwiedzając przy okazji apartament:

– Tu jest salon, tam kuchnia, tu nasza sypialnia, a tam pokój Sergia. Później pokażę ci wszystko lepiej. Idę gotować.

– Och! Jakie duże to mieszkanie! Mam nadzieję, że się nie zgubię! – Dziewczyna szukała punktów orientacyjnych.

– Szybko się nauczysz! Cieszę się, że wreszcie przyjechałaś mnie odwiedzić i będziemy miały czas dla siebie. – Gospodyni uśmiechnęła się, ukazując drugą, ciepłą stronę swojego charakteru. Jej twarz zrobiła się okrągła jak księżyc w pełni, co podkreślała krótka fryzura. Była szatynką jak ojciec Elizy i tak jak on miała piwne oczy.

Z kuchni odezwał się znajomy głos. Eliza zrozumiała tylko jedno słowo: spaghetti. Zapach, który stamtąd dobiegał, był obiecujący i podrażnił jej pusty żołądek. Postanowiła już więcej nie marudzić i szybko wykonać zadania. Dobrze wiedziała, że we włoskim domu spaghetti jest priorytetem i nie może czekać.

Na okrągłym stole w salonie, przykrytym obrusem w zielono-niebieską kratkę, rozstawiono malowane talerze, duże kieliszki do wina i szklanki na wodę. Sztućce ułożone równo na serwetce. Na przystawianym stoliku, obok koszyczka z chlebem, stała butelka białego wina. Jak lisi kołnierz otulała ją serwetka. Krople skrzyły się na zielonym szkle niczym poranna rosa.

– Proszę, usiądź tutaj. – Pan domu wskazał miejsce przy stole. W tym momencie do salonu weszła Agnese, niosąc głęboki półmisek, i postawiła go na środku. Cienkie, długie kluski jeszcze parowały.

– Jemy, bo spaghetti szybko stygnie. Proszę, podajcie mi talerze. – Gospodyni wprawnym ruchem zamieszała w misce. – Elis, ile ci nałożyć?

– A co to jest? – zapytała młoda.

– Aglio, olio, peperoncino, czyli czosnek, oliwa i pikantna papryczka. Ulubiony makaron każdego Włocha, a Sergia w szczególności.

– Jeżeli bardzo pikantne, to poproszę troszkę. – Dziewczyna podstawiła talerz.

Ciotka nałożyła jej porcję. Sergio w tym czasie nalał każdemu wino do kieliszka i wodę do szklanki.

– Mniam! Uwielbiam! Duzio, duzio… – Włoch popisywał się swoją znajomością języka polskiego. Nakładanie poszło sprawnie i wszyscy zaczęli wiosłować widelcami.

– Och! Pali! Ale jest bardzo smaczne! – pochwaliła nastolatka, otwierając usta, wybałuszając oczy i krzywiąc się niemiłosiernie. Długi, cienki makaron był twardy, czosnek, świeża oliwa i pikantna papryczka szczypały w język i rozgrzewały cały organizm. Chciała złapać trochę zimnego powietrza.

– Moja pierwsza reakcja była taka sama. Później zrozumiałam, dlaczego Włosi ją tak lubią – powiedziała ciotka.

Wyjaśniła, że to esencja włoskiej kuchni, która łączy prostotę, jakość składników, kunszt perfekcyjnego wykonania i przesłanie zdrowego jedzenia. Włosi kochają tę pastę, gdyż gotuje się ją łatwo i szybko ze składników, które zawsze są we włoskim domu. Dla Włochów to symbol wspólnego jedzenia i bycia razem.

– Nawet gdy przyjaciele zaskoczą cię o północy, zawsze możesz zrobić im spaghetti aglio, olio, peperoncino.

– A jak się ją przygotowuje? – Dziewczyna postanowiła podczas tej podróży poznać też sekrety włoskiej kuchni.

– Bardzo prosto. Wstawiamy wodę i solimy ją, aby szybciej się zagotowała. Dwa ząbki czosnku i jedną świeżą papryczkę szatkujemy drobno, a następnie prużymy na patelni w czterech łyżeczkach oliwy. Spaghetti gotuje się krótko i musi być – jak to mówią Włosi – al dente – czyli twarde, na ząb. Odcedzamy, mieszamy wszystko na patelni. Gotowe! – Ciotka mówiła z pasją o jedzeniu.

– Welcome to Italy![10] – Sergio podniósł kieliszek z winem. – Na zdrowie. Benvenuta![11]

Po toaście rzucił się na swój talerz z takim apetytem, że Eliza nie mogła się nadziwić, iż można tak szybko i sprawnie nawijać spaghetti na widelec.

„Teraz rozumiem, dlaczego nazywają Włochów makaroniarzami” – pomyślała.

Jej nie wychodziło. Kluski długie jak sznurówki zsuwały się ze sztućców. Próbowała pomóc sobie palcem, ale Włoch popatrzył na nią ze zgrozą.

Na drugie była caprese, czyli sałatka z pomidorów i mozzarelli z bazylią oraz grillowane warzywa w ziołach. Pyszności. Palce lizać.

– Jakie to wszystko smaczne. Tak się najadłam, że więcej nie zmieszczę! – Dziewczyna osunęła się na krześle.

– Nie przygotowałam deseru. Jak odpoczniesz, wyjdziemy na lody – oznajmiła pani domu i zaczęła zbierać puste talerze, by odnieść je do kuchni.

– Czy mogę w czymś pomóc?

– Dziś masz wolne. – Ciotka uśmiechnęła się. – Odpocznij z godzinkę, a później zwiedzimy Zatybrze. Czeka nas dużo chodzenia w tym tygodniu. Nie przyjechałaś tu przecież na wypoczynek, ale na swoje najpiękniejsze rzymskie wakacje.

– Możesz mi dać hasło do wi-fi?

Weszła do pokoju, w którym miała mieszkać przez następny tydzień, i rzuciła się na łóżko. Zaczęła przeglądać fotki w telefonie, które zrobił jej Sergio na tarasie Janikulum. Na jednej z nich wyszła jak modelka. Na tle błękitnego nieba usianego białymi obłoczkami. Podobała się sobie. To była fotka naprawdę cool. Wrzuciła ją szybko na Facebooka i Instagram z podpisem: „Tak zaczynają się najpiękniejsze rzymskie wakacje!!!:):):)”. Od razu posypały się lajki.

4. Zatybrze – ulica św. Franciszka a Ripa i plac św. Kaliksta

– To bardzo charakterystyczna dzielnica, z mnóstwem klimatycznych restauracji, knajpek i barów. Zobaczysz, spodoba ci się – mówiła Agnese, gdy wychodziły na ulicę. – Tu przychodzą wszyscy, zarówno turyści, jak i Włosi. W ciągu dnia Zatybrze przypomina małe, prowincjonalne miasteczko, nocą przetacza się przez nie szaleńcza movida[12], co czasami przypomina najazd landsknechtów.

Eliza próbowała się skoncentrować, ale wszystko ją rozpraszało. Na ulicy było ruchliwie i gwarno. Ludzie chodzili środkiem jezdni wybrukowanej kocimi łbami, nie zważając na samochody i skutery próbujące ich wymijać. Rowerzysta jechał pod prąd i niczym się nie przejmował. Motorynka władowała się na chodnik. Wszyscy trąbili.

Nastolatkę zaskoczył ten chaos i uderzył z wielką siłą. Było w tym jednak coś uwodzicielskiego, jakby weszła w wartki nurt życia. Postanowiła, że podda mu się bezwiednie i popłynie niesiona prądem.

Jeszcze przed wyjściem z domu dowiedziała się, że Trastevere bierze swoją nazwę od trans Tiberim, czyli za Tybrem. Tereny znajdujące się na prawym brzegu rzeki zostały przyłączone do Rzymu za czasów cesarza Oktawiana Augusta. Obszar wcielono do miasta, kiedy to cesarz Aurelian otoczył Rzym nowymi murami[13]. W rzeczywistości dopiero papież Sykstus V, który rozpoczął gruntowną przebudowę miasta pod koniec XVI wieku, podzielił je na dzielnice zwane rejonami. Zatybrze było trzynastym rejonem Wiecznego Miasta, a jego symbolem został lew. Przez stulecia stanowiło jedną z najbardziej autentycznych dzielnic, zamieszkaną przez rzymski lud i tętniącą życiem dzień i noc, również ze względu na pobliski, nieistniejący już port rzeczny Ripa Grande. Tawerny, warsztaty rzemieślnicze czy emporia przyciągały rzymian i podróżnych.

Gdy zatrzymały się na rogu, ciotka wyjaśniła, że ulica, którą będą szły, to via San Francesco a Ripa i bierze swoją nazwę od św. z Asyżu, który według legendy w czasie pobytów w Rzymie mieszkał w klasztorze nieopodal portu nad Tybrem. Wskazała na plac z kościołem św. Franciszka.

Elizie kręciło się już w głowie zarówno od kieliszka wina, który wypiła do obiadu, jak i od ilości informacji, jakie uzyskała w ciągu tych kilku minut. A był to dopiero początek…

Zaczęła przyglądać się ludziom. Niska pani w śmiesznych okularach, z czterema jamnikami na smyczy, przeszła obok nich. Potem minął je pan z siwymi wąsami, pod muszką i w słomianym kapeluszu. Paląc grube cygaro, kroczył jak lunatyk. Starsza kobieta, obwieszona biżuterią i z kwiatem we włosach, ciągnęła za sobą wózek z zakupami. Po drugiej stronie ulicy maszerował rasta z dredami, w wyciągniętej koszulce z liściem marihuany. Wyminęła go ciemnoskóra dziewczyna z fryzurą afro, a później wysoka, krótkowłosa blondynka z torebką od Gucciego. Facet w eleganckim garniturze i pod krawatem dosiadał skutera jak wierzchowca, zakładając kask i rozmawiając przez telefon.

Było już grubo po piętnastej. W restauracjach i barach siedzieli ostatni klienci, a kelnerzy krzątali się, sprzątając po obiedzie i szykując stoły na wieczór. Witryny mijanych sklepów spożywczych i piekarni eksponowały same pyszności, na które dziewczynie przychodziła ochota pomimo pełnego żołądka. Właściciele sklepików i knajp stali na ulicy oparci o framugi drzwi. Dyskutowali ze sobą na odległość, krzycząc głośno oraz wymownie gestykulując. Oprócz głosów słychać było piski, zgrzyty, uderzenia, gruchanie gołębi i jakiś dziwny jazgot, podobny do psiego skowytu.

Elizie wszyscy i wszystko dookoła wydawało się co najmniej osobliwe. Jeszcze nie wytknęła nosa za róg, a już zasmakowała artystycznego i luzackiego klimatu Zatybrza. Poczuła się od razu swojsko. To były jej klimaty.

– Caffè? – zapytała ciotka.

– Raczej cappuccino… – Bratanica była wyraźnie oszołomiona.

– Chodź, pokażę ci fajny bar na włoskie śniadanie…

Lokal stanowił esencję tego, czym dla obcokrajowca jest italian lifestyle[14]. Wnętrze zachęcało nowoczesnym designem i prostotą. Od razu przyciągał wzrok długi, szary bar z przeszkloną lodówką, w której wystawiono różne pyszności: tramezzini, pizzette, ciastka, kornety, wypieki, sałatki. Kolorowe krzesła i stoliki zapraszały, aby się przy nich rozgościć. Na regałach kusiły produkty biologiczne i piękne albumy o włoskim jedzeniu. Menu wypisano kredą na wielkiej tablicy za barem, aby dało się odczytać je już z ulicy. Zrobiła to oczywiście wprawna ręka grafika, wykorzystując modny krój pisma. Ściany zdobiły obrazy młodych artystów, którzy organizowali tu swoje wernisaże. Wszystko było designerskie. Nawet logo na serwetkach miało swój niepowtarzalny styl.

– Ciao bella! Come stai? Caffè?[15] – pozdrowił ciotkę młody mężczyzna stojący za barem i uśmiechnął się zalotnie do Elizy, patrząc jej głęboko w szaroniebieskie oczy. – For you?[16] – spytał aksamitnym głosem.

– Cappuccino for me. Please![17] – Lekko zmieszana nastolatka odrzuciła w tył długie jasne włosy. Wyprostowała się i wypięła pierś. Zrobiło jej się ciepło, bo facet był cholernie przystojny. Miał około trzydziestki. Wysoki, dobrze zbudowany. Grzbietem dłoni głaskał lekki zarost na pięknie zarysowanej szczęce i szczerzył w uśmiechu śnieżnobiałe zęby. Kręcone, ciemne włosy były gęste jak dżungla, a czarne oczy błyszczały niczym węgle. Przypominał trochę Antonia Banderasa, choć miał zbyt duży nos. Nie wiedzieć czemu, Elizie wszyscy Włosi przypominali młodego Banderasa, choć przecież był on Hiszpanem.

– Cappuccino e caffè per le signore![18] – rzucił włoski Banderas do barmana, który stał przy wielkim, błyszczącym ekspresie do parzenia kawy, syczącym jak lokomotywa parowa.

– Giulio, to moja bratanica Elis – przedstawiła ją po włosku ciotka młodemu mężczyźnie, a później zwróciła się po polsku do jasnowłosej dziewczyny: – Elis, to jest Giulio, czyli Juliusz, właściciel tego lokalu.

– Che bella ragazza![19]

Tyle Eliza rozumiała już po włosku i zaczerwieniła się.

– Wy, Polki, jesteście wszystkie bardzo ładne – powiedział po angielsku do ciotki, uśmiechając się.

Na bufecie z czarnego marmuru stanęło espresso i cappuccino z pianką w formie serduszka.

– Chcecie trochę kremu zabajone zamiast cukru? – zapytał Giulio.

– Oczywiście – potwierdziła Agnese.

Właściciel lokalu podsunął im czarkę z jajecznym kremem, którą wyjął z lodówki.

Kiedy Eliza, oblizując się ze smakiem, piła swoje pierwsze włoskie cappuccino jak prawdziwa Włoszka, na stojąco przy barze, ciotka zamieniła jeszcze kilka zdań po włosku z przystojniakiem. Eliza rozumiała tylko jedno słowo: „koza”. Ta „koza” powtarzała się bez przerwy.

Zapłaciły, pożegnały właściciela jak dobrego znajomego i wyszły.

Naprzeciw nich znajdował się barokowy kościół z biało-żółtą fasadą. Drzwi były zamknięte. Na schodach leżał kloszard, ucinając sobie popołudniową drzemkę.

– Widzisz tę klęczącą postać namalowaną w owalu zdobiącym górną część fasady? – Ciotka wskazała palcem.

– Tak.

– To św. Paschalis Baylón, patron starych panien.

– Co?

Eliza wcale się nie przesłyszała. Dowiedziała się od razu, że pierwszy kościół w tym miejscu kazał wznieść w średniowieczu papież Kalikst II i poświęcił go czterdziestu męczennikom, rzymskim żołnierzom z Legio XII Fulminata, zwanego „Piorunującym”, którzy przyjęli wiarę chrześcijańską i nie chcąc się jej wyrzec, zostali wystawieni bez odzienia na mróz, na tafli jeziora, aż do zamarznięcia na śmierć, a następnie ciała ich spalono w okolicach Sebasty, w Armenii. Dlatego kościół nosił nazwę Czterdziestu Męczenników i św. Paschalisa Baylóna. Paschalis, XVI-wieczny mnich pochodzący z Hiszpanii, zanim przyjął święcenia, był pasterzem owiec. Został zakonnikiem i naśladował św. Franciszka[20]. Nie umiał czytać i pisać. Pełnił funkcję odźwiernego w kościele. Według legendy, po śmierci, na własnej mszy pogrzebowej otworzył dwukrotnie oczy.

– Dawniej kobiety niezamężne zwracały się do Paschalisa, by w nowym roku zesłał im męża. Modlitwy trwały dziewięć dni. Młódki dostawały dyspensę, zatwardziałe stare panny dodatkową pokutę. Wszystkie były jednak przekonane, że wcześniej czy później Baylón sprawi cud – mówiła ciotka, uśmiechając się do bratanicy. – Do Paschalisa zwracały się również mężatki, których mężowie nie wypełniali swoich męskich obowiązków. Podobno jedna z nich miała sen, podczas którego święty wyjawił jej przepis na afrodyzjak z jaj[21].

– Szkoda, że nie na viagrę – rzuciła Eliza ironicznie. – Nie musisz owijać w bawełnę, od marca jestem już pełnoletnia.

Obie wybuchnęły śmiechem.

– Pamiętaj, aby przed wyjazdem wstąpić do tego kościoła i pomodlić się na zapas. – Agnese w zgryźliwości przypominała swojego brata.

– Zastanowię się. Jeszcze nie wiem, czy na pewno chcę zostać mężatką – żachnęła się młoda. – A czy do dziś stare panny przychodzą tu na mszę? No i czy przychodzą mężatki?

– No nie, mężatki przychodzą na kawę z kremem zabajone do baru naprzeciwko.

Znowu się roześmiały.

Ciotka wzięła bratanicę pod rękę i szybkim krokiem przeszły jakieś sto metrów, żeby wejść na trójkątny plac. Minęły kilka urokliwych restauracji, w których jeszcze jedli turyści. Musiały stanowczo odmawiać naganiaczom proponującym coś do jedzenia lub do picia. Na stolikach przed lokalami prezentowano malowniczo włoskie dania: bruschettę, pizzę, pasty, karafki z winem. Wszystko było przybrane świeżą bazylią, która uwodziła zapachem. Już na sam widok tej scenografii człowiek robił się głodny.

Naprzeciw małego kościółka znajdował się bar z ogródkiem i wielkim, neonowym szyldem. Napis na płóciennym zadaszeniu głosił: „S. Calisto”. Uliczny muzyk całkiem nieźle grał na gitarze, za co zbierał oklaski i trochę monet do kapelusza. Obok baru plotkowały zatybrzańskie matrony w domowych podomkach w drobne kwiatki. Rozsiadły się w kręgu na krzesłach przyniesionych z domu, prostując żylaste, spuchnięte nogi odziane w papcie. Jakiś bezdomny z psem oraz dwaj ciemnoskórzy handlarze uliczni koczowali na schodach kościoła. Przy stoliku ustawionym w jego lepkim cieniu czterech mężczyzn rżnęło w pokera. Wokół nich zrobiło się małe zbiegowisko. Ciekawscy zaglądali im zza pleców w karty. Na szarej ścianie pobliskiego zabytkowego pałacu przyciągało uwagę dzieło street artu[22]: Pier Paolo Pasolini jako umęczona pietà. Poeta w skórzanej kurtce, niosący własne martwe ciało na rękach, był jak zjawa, rzymski duch.

Takiego Rzymu Eliza się nie spodziewała. Gdyby ktoś dał jej czarno-białe okulary, pomyślałaby, że znalazła się na planie neorealistycznego filmu.

– Złodziej rowerów. – Ciotka wskazała chudego faceta o pociągłej twarzy, z niechlujną fryzurą. Usta półotwarte jak ryba przydawały mu gamoniowatego wyrazu. – Ukradł mi już dziewiętnaście rowerów. Kiedy mając tyle lat co ty, po raz pierwszy zobaczyłam film Vittoria De Sica Złodzieje rowerów, nie wierzyłam, że takie rzeczy się zdarzają.

Dziewczyna przyglądała się zastanej scenie. Włosi nie potrafili żyć bez chaosu i bliskich relacji. Obserwowała ich. Dotykali się bez przerwy, klepali po plecach, gestykulowali, śmiali serdecznie, a usta im się nie zamykały. Praktycznie nie było tu ludzi smutnych czy posępnych. Najwyżej na jakimś obliczu odmalowywało się znudzenie i poobiednie lenistwo.

– No dobrze, wybrałyśmy się na zwiedzanie Zatybrza. – Agnese wczuła się w rolę idealnej przewodniczki. – Ten plac i bar biorą nazwę od papieża Kaliksta I, szesnastego biskupa Rzymu i następcy św. Piotra na początku trzeciego wieku. Prawdopodobnie był wyzwoleńcem. Jego życiorys jest dość burzliwy.

Stanęły trochę z boku. Kobieta opowiadała, że św. Kalikst został wtrącony do więzienia, a potem zesłany na Sardynię do pracy w kopalni, gdyż wszczął tumult w zatybrzańskiej synagodze. Powrócił do Rzymu zawezwany przez papieża Zefiryna, który mianował go zarządcą chrześcijańskiego cmentarza, znanego dziś jako katakumby św. Kaliksta przy via Appia. Po śmierci Zafiryna wybrano go na tron Piotrowy. Sprzeciwiał się temu św. Hipolit, uważany za pierwszego antypapieża. Jak głoszą wczesne legendy chrześcijańskie, Kalikst I zginął śmiercią męczeńską za panowania cesarza Aleksandra Sewera. Wrzucono go do studni z żelaznym łańcuchem na szyi. Studnia ta znajdowała się właśnie w tym małym renesansowym kościele. W VII wieku jego resztki złożono w bazylice Najświętszej Marii Panny na Zatybrzu[23].

– Opowiadam ci o Kalikście, gdyż to barwna postać. Zatybrzanin z krwi i kości. Czasami myślę, że ten zakątek najlepiej charakteryzuje Trastevere, a św. Kalikst nigdy go nie opuścił. Patrzy z nieba, jak tutejsi szulerzy grają w karty pod jego kościołem – mówiła ciotka. – Placu św. Kaliksta nie byłoby bez baru San Calisto. To chyba jeden z najbardziej charakterystycznych barów Rzymu.

Ciotka ujawniła bratanicy dalsze zatybrzańskie sekrety. Przy stoliku w San Calisto można było siedzieć na słońcu, nie płacąc dodatkowo za tę przyjemność. Oczywiście obowiązywała tu samoobsługa i zakaz narzekania, że stolik jest brudny. Czasami należało go sobie wytrzeć samemu. Bar był zawsze pełen ludzi, którzy przesiadywali tu godzinami, więc na miejsce trzeba było polować, dosiąść się do kogoś lub kogoś podsiąść, co stawało się przyczynkiem do zadzierzgnięcia znajomości. Bywali tu awangardowi pisarze, aktorzy, filmowcy, lewicowi intelektualiści, anarchiści, zatybrzańscy artyści, studenci elitarnego, amerykańskiego Uniwersytetu Johna Cabota, duchowni po cywilnemu i obcokrajowcy mieszkający na Zatybrzu. Turyści zaglądali rzadziej, jeżeli już, to koneserzy Rzymu. Tu zaczynało się i kończyło nocne życie na dzielnicy. Specjalnościami zakładu było: sgroppino (czysta wódka z lodem cytrynowym), pyszne caffè affogato (gałka lodów w kawie) oraz kawowa granita i lody własnej produkcji. Właścicielem był mały, przesympatyczny facet o imieniu Marcello. Bar stał się pulsującym sercem kibiców AS Roma, którzy świętowali tu sukcesy swojej drużyny. Lokal biorący swoją nazwę od papieża pojawiał się w kilku filmach. Kręcono tu nawet porno z udziałem włoskiego króla seksu Rocco Siffrediego.

– Naprawdę? – zapytała Eliza. – I ty też tu przychodzisz?

– Dawniej… To był bar mojej młodości. Czasami do San Calisto przyprowadzam moich specjalnych gości, którzy chcą poznać prawdziwy Rzym. Św. Kalikst sprowadza na grzeszną drogę. – Ciotka żartobliwie pogroziła palcem bratanicy, a potem chwyciła ją za ramiona i obróciła w stronę budynku z ukwieconym balkonem. Wskazując ręką, powiedziała: – Przyszłyśmy tędy, ulicą św. Franciszka. Ta ulica natomiast to via San Cosimato. Bierze swoją nazwę z połączenia imion dwóch świętych: Kosmy i Damiana. Ten święty trójkąt to bardzo szczególne miejsce. Wiele się działo tu zarówno przed narodzeniem Chrystusa, jak i później. Ale o tym opowiem ci kiedy indziej. Idziemy dalej. Pokażę ci szybciutko najmniejszy domek Zatybrza, a potem zwiedzimy bazylikę.

Skręciły za barem w prawo i przeszły pod łukiem. Nad uliczką rozpościerała się winorośl, tworząc kolejne naturalne łuki. Pędy z zieloniutkimi liśćmi uprawiały karkołomną wspinaczkę po szarym murze. W zacienionym zaułku nakryte stoliki lśniły białymi, czystymi obrusami. Na jednym z nich wystawiono kosz pełen dorodnych borowików. Ich leśna woń odurzała każdego przechodnia, mieszając się z zapachem krochmalu.

– Jak tu uroczo! – wykrzyknęła Eliza.

– To oczywiście łuk św. Kaliksta, a to restauracja o tej samej nazwie. Robią tu znakomitą pastę z grzybami leśnymi, a także wyrafinowany przysmak włoski Mare e monti, czyli „Morze i góry”. To pasta z borowikami i owocami morza. Palce lizać. – Ciotka gestykulowała niczym rasowa Włoszka.

Kilka kroków dalej zatrzymały się przed malusieńkim, żółtym domkiem z wysokimi zewnętrznymi schodami. Prowadziły one na podwyższone piętro, gdzie znajdowały się malutkie drzwi i niewielkie półkoliste okno, a pomiędzy nimi ołtarz Madonny z Dzieciątkiem w rzeźbionym obramowaniu. Żółty domeczek przycupnął wśród kamienic wyższych od niego. Rosło przed nim drzewko oliwne w dużej donicy. Radośnie ćwierkały wróble, które uwiły sobie gniazdo w jaśminie okalającym schody i wejście. Od jaśminowej woni aż kręciło w nosie.

– O, jakie cudo! – zachwyciła się nastolatka.

– Zabudowę średniowiecznego Zatybrza stanowiły nieduże domy i wieże obronne. Uliczki były wąskie i ciemne, a takie wystające schody stanowiły ochronę przed przejeżdżającymi wozami. W tym domku, pod schodami znajdowało się pomieszczenie gospodarcze przeznaczone na stajnię, piekarnię lub magazyn. Na górze natomiast w jednej izbie mieściła się kuchnia, sypialnia i cała reszta. Ulice nie były jeszcze wybrukowane. Ludzie grzęźli po kolana w błocie nie tylko po deszczu, ale także po wylewach Tybru – mówiła Agnese. – Dawniej był to najmniejszy i najuboższy domek Zatybrza[24]. Dziś to prawdziwy zabytek piękna i poezji.

Kiedy powróciły na plac św. Kaliksta, dziewczyna osłupiała. Przy karcianym stoliku zatrzymał się dziwaczny człowiek. Mocno opalony, odziany w krokodylą skórę przepasaną na torsie i zwierzęce futro, które przywdział jak spódnicę. Na stopach miał skórzane sandały. Kostki i przeguby dłoni zdobiły bransolety z kłów dzikich zwierząt i rzemieni. Na piersi błyskały kolejne sznury kłów i amulety. Dłuższe włosy zbierała przepaska z wężowej skóry, z głową kobry. W ręku trzymał kij przypominający maczugę. Prowadził na smyczy dwa małe pieski chihuahua w kolorze miodowym. Na jego ramieniu siedziało małe zwierzątko – surykatka lub lemur.

– Uszczypnij mnie, proszę! – zwróciła się do Agnese. – Tu kręcą jakiś film? Ja śnię? Czy może przeniosłyśmy się w czasie…? Kto to?

Ciotka, która patrzyła w drugą stronę, dopiero teraz dostrzegła dziwoląga i wcale nie zrobiło to na niej wrażenia.

– To Mauricius! Codziennie chodzi tak po Rzymie. Kiedyś zamieniłam z nim kilka słów. Chce być wolnym człowiekiem. Gdyby Fellini jeszcze żył, na pewno zaangażowałby go do filmu.

Eliza była w lekkim szoku. Przeszła zaledwie trzysta metrów i nie minęła jeszcze pierwsza godzina zwiedzania Rzymu, a już postanowiła, że nie będzie się już niczemu dziwić, przynajmniej w Wiecznym Mieście.

5. Zatybrze – plac Najświętszej Marii Panny

Pośrodku prostokątnego placu, zamkniętego z czterech stron budynkami, tronowała fontanna. Duży kielich wyrastał z wielokątnej balustrady ozdobionej barokowymi muszlami z napisem „SPQR”, umieszczonej na ośmiobocznej platformie tworzącej schody. Siedzieli na nich ludzie, szukając wytchnienia od prawie letniego upału. Zatybrzańska fontanna śpiewała im, rosząc ich hojnie kropelkami wody z protomów w kształcie wilczych głów. Cień monumentalnego, renesansowego pałacu skradał się jak kot na środek placu. Fasadę budynku zdobiły wielkie drewniane wrota, okolone boniowaniem z kariatydą. Powyżej znajdował się balkon z reprezentacyjnym oknem, ukoronowany herbem. Dwa górne rzędy okien miały charakterystyczne kandelabry po bokach framug. Gmach wzbogacały zadziwiające detale architektoniczne, na które można było patrzeć i patrzeć…

Uwagę przyciągała jednak inna fasada – kościoła zajmującego drugi bok placu. Nad pięciołukowym portykiem, zwieńczonym balustradą z czterema posągami, górował lekko wycofany korpus średniowiecznej budowli z tympanonem ozdobionym mozaikami na złotym tle. Mozaiki lśniły jak drogocenne klejnoty i olśniewały swoim pięknem. Po prawej stronie wznosiła się czterokondygnacyjna romańska dzwonnica z arkadowymi triforiami i biforiami oraz olbrzymim, okrągłym zegarem.

Wybiła szesnasta. Kilka uderzeń dzwonów oznajmiło godzinę. Ciotka znowu zmieniła się w przewodniczkę.

– Znajdujemy się na głównym placu Zatybrza, a przed nami jest bazylika Najświętszej Marii Panny[25]. To pierwsza świątynia poświęcona Matce Bożej i jedno z najstarszych miejsc kultu chrześcijańskiego w Rzymie, wzniesiona na miejscu starożytnego, pogańskiego budynku zwanego Taberna Meritoria. Były to koszary dla emerytowanych rzymskich legionistów, w których mogli żyć na starość – mówiła, gdy przystanęły w cieniu. – Według legendy w tym miejscu z gruntu wytrysnął strumień czarnego oleju i rozlał się na całą dzielnicę aż po Tyber, spływając obficie do rzeki przez jeden dzień. Być może była to ropa naftowa, a może błoto, gdyż Zatybrze znajdowało się na terenach bagnistych. Zinterpretowano to jako znak przyjścia na świat Zbawiciela i zaczęto czcić to miejsce, nazywane fons olei, co możemy przetłumaczyć jako „źródło oleju” lub „źródło oliwy”.

Agnese wyjaśniła, że to właśnie papież Kalikst I zwrócił się do cesarza Septymiusza Sewera o zezwolenie na to, aby tu powstało jedno z pierwszych miejsc kultu chrześcijańskiego. Tutaj, gdzie stoi renesansowy pałac będący do dziś siedzibą kardynalską, znajdował się skromny dom Kaliksta. W nim odbywały się spotkania modlitewne chrześcijan. Stąd zatybrzański biskup Rzymu miał zostać zabrany podczas prześladowań w 222 roku, a potem wrzucony do studni z żelaznym łańcuchem i kamiennym odważnikiem na szyi. Po śmierci Kaliksta koszary uzyskały status chrześcijańskiego domu zgromadzeń Titulus Callixti. Pierwszy kościółek wzniesiono tu już z woli papieża Juliusza I w 340 roku. W VI wieku świątynię poświęcono Marii. Bazylika została przebudowana sześć wieków później z woli innego zatybrzańskiego papieża, Innocentego II, przy wykorzystaniu materiałów pochodzących z term Karakalli[26].

– Kardynał Pietro Aldobrandini ufundował rzeźbiony sufit, a papież Klemens XI w tysiąc siedemset drugim roku kazał architektowi Carlowi Fontanie zbudować portyk zewnętrzny. Ten sam architekt zajął się ostateczną przebudową fontanny na placu. – Ciotka uprzedziła Elizę, że musi opowiedzieć jej te szczegóły tutaj, ponieważ w kościele nie może mówić dużo i za głośno. – Spójrz, jakie piękne są te mozaiki…

– Fantastyczne!

– Uwielbiam ten kościół, ponieważ jest jak bombonierka. Każdy detal architektoniczny wykonano z taką perfekcją, że można przyglądać się im godzinami…

Romańska fasada była podzielona na trzy części. Tympanon zdobił fresk przedstawiający Chrystusa i archaniołów. Pod spodem znajdowała się mozaika na złotym tle z karmiącą Madonną na tronie, której po obu stronach towarzyszyły kobiece postacie niosące lampki oliwne.

– To biblijna przypowieść o Pannach Mądrych i Pannach Głupich – kontynuowała Agnese. – Pamiętasz słynny cytat ze św. Mateusza? „Lecz o północy rozległo się wołanie: «Pan młody idzie, wyjdźcie mu na spotkanie!». Wtedy powstały wszystkie owe panny i opatrzyły swe lampy. A nierozsądne rzekły do roztropnych: «Użyczcie nam swej oliwy, bo nasze lampy gasną»”[27].

– Uhm… – westchnęła nastolatka.

Siostra jej ojca miała pamięć słonia. Tak jak on cytowała fragmenty, o których Eliza nawet nie słyszała, domagając się, by ta wiedziała, o co chodzi.

– Popatrz na dzwonnicę, również tam, na samej górze, jest mała mozaika Matki Bożej. – Wskazała ręką.

Ruszyły w stronę bazyliki.

Pierwsza niespodzianka czekała Elizę już pod portykiem. W ściany przedsionka wmurowano fragmenty łacińskich inskrypcji pochodzących z katakumb, rzymskich sarkofagów, antycznych lapid i inne elementy architektoniczne. Dziewczyna chciała dotknąć tych kamieni, by poczuć zaklętą w nich historię. Jej uwagę przykuł sarkofag z lwem. Wrota kościoła otaczały rzeźbione framugi wykonane z niezwykłym kunsztem.

– Och! Ale odlot! – wymknęło jej się, gdy przekroczyły próg bazyliki. Nie wiedziała, co najpierw podziwiać: złoty, kasetonowy sufit, ogromne kolumny z granitu czy fantastyczne mozaiki w absydzie, które wabiły z daleka. Zatrzymała się pośrodku kościoła i nieświadomie otworzyła usta z zachwytu, jak małe dziecko.

Sufit był wspaniały. Polichromowane wzory geometryczne i wycięte w drewnie rozety wyglądały jak pudełko na czekoladki. Środek wyznaczał sześciokąt przedstawiający wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny w otoczeniu aniołków.

– Drewniany strop zaprojektował Domenichino. On jest też autorem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. – Ciotka zbliżyła się do bratanicy i szeptała jej do ucha: – Zwróć uwagę na te kolumny. Jest ich dwadzieścia dwie. Każda inna. Pochodzą z term Karakalli i liczą sobie ponad tysiąc osiemset lat. Popatrz na podłogę wykonaną przez Cosmatich. Były to rodziny rzymskich kamieniarzy, którzy w dwunastym wieku zasłynęli z układania posadzek, stworzyli niepowtarzalny styl i szkołę.

Dziewczyna nie mogła się napatrzeć. Trójnawowa bazylika wydawała jej się taka proporcjonalna, bogata, pyszna. Rzeczywiście każda z kolumn różniła się od innych. Niektóre miały kapitele jońskie, inne korynckie z liśćmi akantu. Różne abakusy i stylobaty. Były wyniosłe, wytoczone z różowego i szarego granitu.

„Jak oni to robili? Jacy byli zręczni i precyzyjni. Chyba nikt dziś nie zdołałby wykonać takiej pracy ręcznie” – Eliza pomyślała o artystach z przeszłości, którzy pozostali anonimowi.

Podłoga wyglądała jak wzorzysty dywan. Jej główny motyw stanowiły kręgi z szarego i kolorowego marmuru, rozchodzące się po całej świątyni jak kręgi po wodzie. Ciepłe światło sączyło się z okien nawy głównej, zalewając kościół. Freski pomiędzy oknami przedstawiały świętych i męczenników.

Wielki łuk, wsparty na dwóch imponujących kolumnach z kapitelami doryckimi, oddzielał nawę główną od prezbiterium. Na jego szczycie górował okrągły wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem, a po jego bokach aniołowie i fundator bazyliki.

Podeszły bliżej do ołtarza. Eliza mogła dostrzec więcej szczegółów, w tym roślinny fryz namalowany wewnątrz łuku. Kwiaty i owoce wyglądały jak prawdziwe.

Również absydę dekorowały drogocenne mozaiki w stylu bizantyjskim.

– W centrum widzimy Matkę Bożą i Chrystusa na tronie – szeptała jej do ucha ciotka. – Ona zasiada po jego prawicy, a on kładzie jej rękę na ramieniu na znak wyniesienia jej do godności Bogurodzicy. Po obu stronach zostali przedstawieni święci. Po prawej Piotr, Korneliusz, Juliusz i Kalepodiusz. Po lewej papież Innocenty z modelem kościoła w rękach, Wawrzyniec i Kalikst.

Mozaikę absydalną zamykał pas przedstawiający Baranka Bożego i dwanaście owiec. Baranek symbolizował Chrystusa, a owce jego apostołów. Poniżej znajdował się cykl ze scenami z życia Marii. Od lewej strony na sześciu panelach ukazano historie narodzin Marii, zwiastowania, narodzin Jezusa, pokłonu Trzech Króli, wizyty w świątyni i zaśnięcie Matki Bożej.

– To dzieło Pietra Cavalliniego, jednego z najwybitniejszych rzymskich artystów z przełomu trzynastego i czternastego wieku. Jego mozaiki znajdują się także w bazylice św. Pawła za Murami, w bazylice św. Cecylii, w bazylice Matki Bożej Ołtarza Niebiańskiego, w kościele św. Jerzego na Velabrum. Cavallini pierwszy w Rzymie zerwał z bizantyjską hieratycznością, wprowadzając trzeci wymiar. W jego dziełach namalowane elementy architektoniczne są jak dekoracje towarzyszące aktorom na scenie. Popatrz na to bogactwo szczegółów i światłocień szat! – Ściszony głos ciotki wibrował entuzjazmem. Jej pasja zarażała bratanicę.

Nad ołtarzem w absydzie wznosiło się marmurowe cyborium wsparte na czterech kolumnach z czerwonego porfiru ze złotymi kapitelami. Po prawej stronie konfesji, pod ołtarzem, wmurowano w podłogę płytę z łacińską inskrypcją upamiętniającą cud wybicia źródła oliwy. Agnese zwróciła na nią uwagę i wskazała również napis na suficie, przypominający, że w tym miejscu mieściła się rzymska taberna.

Kiedy dziewczyna zadarła głowę, by go zobaczyć, spostrzegła na sklepieniu płaskorzeźbę Matki Boskiej, wprost nad ołtarzem. Wyglądała, jakby wznosiła się ku niebu, w locie. Nie wiedzieć czemu, przypomniała jej się siostra zakonna, z którą podróżowała samolotem.

– Pod ołtarzem głównym jest konfesja z relikwiami świętych: Kaliksta, Korneliusza, Juliusza i Kalepodiusza, które zostały przeniesione w to miejsce z katakumb pod koniec ósmego wieku – powiedziała Agnese, wskazując palcem.

Następnie podprowadziła bratanicę do miejsca w prawej nawie, gdzie w niszy zamkniętej kratą wyeksponowano narzędzia męczeństwa Kaliksta: gruby żelazny łańcuch i wielki kamienny odważnik. Nastolatka przyglądała się im przez chwilę z przerażeniem[28].

Przeszły na drugą stronę kościoła i udały się po schodkach do lewej kaplicy przy ołtarzu.

– To kaplica Altemps, którą ufundował kardynał Marco Sittico Altemps, bratanek Piusa IV. Pochodził z potężnego austriackiego rodu, osiadłego w Rzymie. Wybudował pałac na tyłach placu Navona, w którym znajduje się dziś muzeum z ważnymi zbiorami sztuki. Pochowano go tutaj, w Najświętszej Marii Pannie na Zatybrzu – tłumaczyła ciotka, wskazując grób kardynała. – W ołtarzu tej kaplicy znajduje się ważna rzymska ikona acheiropoietos, czyli stworzona w sposób nadprzyrodzony, bez udziału człowieka. Ma ponad tysiąc pięćset lat.To Matka Boża Łaskawa[29].

Obraz pomimo renowacji był bardzo zniszczony. Maria w hieratycznej pozie, w koronie i bogatych szatach – tych samych, które ma na sobie cesarzowa Teodora przedstawiona na mozaikach w Rawennie – trzymała dziecko na kolanach. Towarzyszyły jej dwie postacie, z których jedna mogła przedstawiać papieża Jana VII pochodzącego ze Wschodu.

– Ikonę Matki Bożej Łaskawej rzymianie czczą w sposób szczególny – powiedziała Agnese. – Jest dla nich jak wybaczająca matka, gotowa utulić w żalu strapione dzieci.

Eliza zaintrygowana opowieścią o nadprzyrodzonym wizerunku przybliżyła się do kraty oddzielającej kaplicę od schodów. Nie udało się jej wiele zobaczyć. Malowidło na ołtarzu było zbyt zniszczone.

Skierowały się ku wyjściu lewą nawą boczną. Spojrzały jeszcze na pomnik nagrobny papieża Innocentego II, który został tu przeniesiony z Lateranu, oraz na kaplicę Avila z obrazem św. Hieronima, namalowanym przez Antonia Gherardiego. Ołtarz był umieszczony w „teatrze perspektywicznym”, zbudowanym z marmurowych kolumn, i wzorował się na dziełach Berniniego oraz Borrominiego[30]. Kaplicę wieńczyła kopuła z czterema aniołami podtrzymującymi latarnię, przez którą wpadało światło. Elizę zachwyciła też inna kaplica, gdzie na bocznych ścianach namalowano bogato zdobione tkaniny. Ręka malarza wykazała się takim mistrzostwem, że aż chciało się dotknąć ciemnej satyny haftowanej złotem, by sprawdzić, czy to naprawdę tylko malowidło…

Kiedy wyszły przed bazylikę Najświętszej Marii Panny, dziewczyna stanęła jak wryta.

– Pingwin! – wyszeptała.

– Co? – zapytała zdziwiona Agnese.

– Nic. Wyrwało mi się. Teraz tak się mówi…

Przed bazyliką czekała grupka turystów, a wśród nich siostra zakonna, która siedziała obok Elizy w samolocie. Słychać było język polski. Powiedziały więc „Dzień dobry!” na przywitanie.

– Dzień dobry! Szczęść Boże! Cieszę się, że dotarłaś bezpiecznie i znowu się widzimy – zwróciła się do Elizy kobieta w habicie i z welonem na głowie. Srebrny krzyż na piersi błyszczał w słońcu. Była młodsza od jej ciotki. Jej twarz wyglądała jak świeża róża. Workowaty habit ukrywał sylwetkę. Trudno było określić, czy była szczupła, czy nie. Cienkie przeguby dłoni i chude kostki wskazywały jednak na to pierwsze.

– A co siostra tu robi? – zapytała Eliza.

– Zwiedzamy bazyliki! Najświętsza Maria Panna na Zatybrzu to jeden z kościołów tytularnych polskich kardynałów Stefana Wyszyńskiego i Józefa Glempa. Kardynał Stanisław Hozjusz, który był inicjatorem budowy polskiego kościoła św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Rzymie, jest tu pochowany. Trzeba odwiedzić jego grób, bo dzięki niemu możemy przyjeżdżać do Rzymu. – Siostra uśmiechnęła się serdecznie. – Skoro spotkałyśmy się już pierwszego dnia, to pewnie jeszcze się gdzieś zobaczymy. Rzym jest mały.

Eliza nie była zachwycona tą perspektywą, ale powiedziała grzecznie:

– Na pewno. Szczęść Boże i miłego dnia!

Kiedy odeszły trochę dalej, zapytała:

– Kim był ten Hozjusz?

– Wielkim człowiekiem. Humanistą, poetą, sekretarzem królewskim Zygmunta I Starego, dyplomatą, jednym z czołowych przywódców polskiej i europejskiej kontrreformacji. Był ambasadorem Rzeczypospolitej w Państwie Kościelnym. Zagwarantował Polakom ich miejsce w Rzymie. Z jego inicjatywy zbudowano Kościół Polski. Jego płyta nagrobna została wmurowana w pobliżu ołtarza po prawej stronie – odpowiedziała Agnese z poczuciem winy, że nie pokazała nagrobka bratanicy. – Masz powód, żeby wrócić do bazyliki i jej poszukać.

Przeszły pod fontannę i stanęły w cieniu pałacu św. Kaliksta.

– Pozwól, że powiem ci jeszcze dwa słowa o fontannie. Według tradycji to najstarsza rzymska fontanna, pochodząca z pierwszego wieku naszej ery, z czasów cesarza Oktawiana Augusta. Pierwotnie znajdowała się trochę dalej, tam gdzie stoi ten szaroniebieski pałac. Pracował przy jej budowie Donato Bramante, a także Giovanni Lorenzo Bernini, który przestawił ją na środek placu w tysiąc sześćset pięćdziesiątym ósmym roku i zasilił wodą pochodzącą z fontanny Paulińskiej na Janikulum. O wspaniałych rzymskich fontannach dowiesz się więcej podczas naszych kolejnych spacerów. – Ciotka uśmiechnęła się i kontynuowała: – Już w siedemnastym wieku został wydany edykt papieski zakazujący pływania, kąpania się, prania, mycia naczyń oraz kąpania psów i kotów w fontannach. Jednak nigdy nie był respektowany…[31]

Agnese wzięła siostrzenicę pod rękę i powiedziała:

– A teraz opowiem ci pewną anegdotę, którą znają tylko prawdziwi rzymianie.

Stanęły przodem do fasady bazyliki.

– Widzisz te cztery posągi na kolumnadzie portyku? Zapewne już się domyślasz, że to święci Kalikst, Korneliusz, Juliusz i Kalepodiusz. Kalikst trzyma się za brzuch, jakby chciał powiedzieć: „Jestem głodny”. Korneliusz wskazuje ręką przed siebie, sugerując: „To chodźmy do restauracji Sabattini” po drugiej stronie placu. Juliusz wykonuje gest, jakby chciał się popukać w głowę: „Co ty? Zgłupiałeś? Tam nas oskubią z kasy”. Kalepodiusz pokazuje inny kierunek: „Chodźmy jak zawsze do «chińczyka», przynajmniej się najemy, zapłacimy mało i posiedzimy na słońcu, patrząc na ten piękny plac”[32].

Dziewczyna spojrzała na balustradę. Rzeczywiście święci odgrywali pantomimę.

– Tam jest chińska restauracja, w której stołują się wszyscy zatybrzanie. – Ciotka wskazała zaułek, na którego końcu widać było czerwone drzwi z zawieszonymi nad nimi lampionami. – Nazywa się Ci-Lin, ale jej właścicielką jest Chinka, która ma na imię Maryja. Więc wszyscy mówią „chodźmy do Maryi”. Podają tam znakomite krewetki z zieloną cebulą i imbirem.

Eliza uniosła lewą brew. „W Rzymie do Chińczyka?” – pomyślała sceptycznie.

Obiecała sobie ponownie, że w Wiecznym Mieście już niczemu nie będzie się dziwić…

6. Zatybrze – plac św. Idziego, ulica Matki Bożej ze Schodów

Przed wyjściem z domu Agnese włożyła granatową, lnianą marynarkę. Nie zmieniła butów na obcasie. Stąpała w nich po kocich łbach, jakby płynęła, chybocząc się czasami. Po ekspercku omijała wyrwy w bruku. Eliza zdążyła wziąć szybki prysznic i przebrać się. Włożyła dżinsową spódniczkę oraz swoją ulubioną, czarną koszulkę z napisem „PINK FLOYD” i z trójkątem, przez który przechodziła wiązka światła, rozszczepiająca się w tęczę. Na to zarzuciła jak zwykle białą koszulę. Nie zrezygnowała ze swoich oryginalnych, czarnych martensów timberek na platformie. Praktycznie nie rozstawała się z nimi od dnia osiemnastych urodzin, kiedy to otrzymała je od mamy w prezencie. Nie rozstawała się też ze swoim plecakiem.

– Dobrze ci w tych włosach. – Ciotka przyglądała się jej z uwagą.

– To najmodniejszy kolor w tym roku. Zrobiłam go sobie zaraz po maturze. – Eliza była wyraźnie zadowolona.

– A co na to mój brat?

– Powiedział, że woli naturalne blondynki…

Agnese parsknęła śmiechem.

– Z czego się śmiejesz?

– Twoja babcia, a moja mama, też mi kiedyś powiedziała, że „on ożenił się z Zosią, bo woli naturalne blondynki”. – Ciotka zrobiła się znowu sarkastyczna. – A studia?

– Pewnie jesienią pójdę na uniwerek, na wydział prawa, tak jak chce ojciec. – Dziewczyna patrzyła pod nogi. – Wszystko zależy jeszcze od tego, ile punktów będę miała na maturze, no i czy w ogóle ją zdam. Wyniki dopiero czwartego lipca.

– No przecież wiesz, że zdasz. Wszystko pójdzie dobrze.

– Ty jesteś zawsze taka pewna siebie. Zazdroszczę ci tego…

– To nie tak. Chcę tylko utwierdzić cię w przekonaniu o własnej wartości.

– Wiesz, że Krzysia, ta, z którą przyjaźnię się od początku liceum, składa papiery na konserwację i restaurację dzieł sztuki do Krakowa i do Torunia… Ale tam trzeba przedstawić prace malarskie i jest tylko dziesięć miejsc… – powiedziała Eliza, jakby przypadkiem.

– Chodziłyście razem na kółko plastyczne do domu kultury. Ty też umiesz rysować i malować. Widziałam twoje prace. Twoja mama się pochwaliła. Niektóre są całkiem niezłe.

– Co oni jedzą? – zapytała Eliza, gdy przechodziły obok restauracji.

Przy stolikach siedziało mnóstwo turystów, inni stali w długiej kolejce, czekając, aż zwolni się miejsce. Obrusy w czerwoną kratkę, pękate butelki wina, wiklinowe koszyczki z chlebem, a przede wszystkim aluminiowe patelnie, na których podawano pachnące i jeszcze dymiące dania, czyniły to miejsce niezwykle atrakcyjnym, przyciągając masę ludzi.

– Carbonara! – odparła Agnese. – To jedno z najbardziej charakterystycznych rzymskich dań. Wszyscy bardzo je lubią.

– A jak się je przyrządza?

– W sumie przepis jest bardzo prosty, ale niełatwy w wykonaniu…

Ciotka wyjaśniła, że trudność polega na synchronizacji pomiędzy ugotowaniem spaghetti a przyrządzeniem sosu. Sos jest przygotowany z dwóch surowych żółtek, które ubija się z rzymskim owczym serem, zwanym pecorino, pieprzem i solą, rozcieńczając go dwiema lub trzema łyżkami gotującej się wody. Na patelni, bez dodatkowego tłuszczu, należy zrumienić boczek pocięty w krótkie paski. Po ugotowaniu i odcedzeniu spaghetti trzeba je przełożyć do głębokiego półmiska i okrasić chrupiącym boczkiem oraz tłuszczem, mieszając, a następnie dodać kremowego sosu jajeczno-serowego.

– Musi być pyszne! – powiedziała bratanica. – Muszę spróbować.

– Na pewno! Carbonara to rzymska specjalność!

Wyszły na mały placyk, z budynkami w barwach ochry, terakoty oraz miodu, barem i restauracją z ogródkami zadaszonymi przez winorośl oraz bukszpan. Uliczni artyści rozstawili tu swoje straganiki, sprzedawali wyroby rzemieślnicze, biżuterię, bibeloty, piękne fotografie. Wszystko było takie malownicze i takie klimatyczne. Kolory domów, zieleń, kwiaty, artyści, weseli i zrelaksowani ludzie siedzący przy stolikach. Jakby młodość i radość życia były tu obowiązkowe.

– To piazza Sant’Egidio. Bierze swoją nazwę od św. Idziego, który w piątym wieku porzucił wszystkie swoje dobra i żył, służąc ubogim oraz Bogu. Tu ma swoją siedzibę Wspólnota św. Idziego, katolicka świecka organizacja krzewiąca idę ekumenizmu i niosąca wsparcie rzymskiej biedocie, migrantom oraz osobom samotnym. To bardzo ważna instytucja, pomagająca wielu ludziom – tłumaczyła Agnese.

Eliza popatrzyła na wskazany kościółek. Miał tylko jedną kondygnację, tympanon, dwa olbrzymie pilastry z korynckimi kapitelami po bokach, jedno wejście i jedno okno. Przed kościołem stała rzeźba przedstawiająca bezdomnego śpiącego na ławce.

– W tym dużym budynku obok kościoła po lewej stronie, który dawniej był klasztorem św. Idziego, dziś na parterze mieści się Muzeum Rzymu na Zatybrzu. Organizują tu interesujące wystawy fotograficzne. Na pierwszym piętrze można zobaczyć obrazy, rysunki, akwarele i stare zdjęcia przedstawiające Zatybrze w ubiegłych wiekach. Jest też rekonstrukcja pokoju poety Trilussy, który tworzył sonety w dialekcie rzymskim. – Ciotka odwróciła się w drugą stronę. – Natomiast ten piękny czternastowieczny budynek to pałac Velli. Należał do ważnej rzymskiej rodziny, z której wywodzili się politycy i szefowie ulic Zatybrza, gdyż dawniej każda ulica miała swojego nadzorcę, odpowiedzialnego za porządek i administrację[33]. Spójrz na ten rudy kolor tynku. Bardzo rzymski. Można zakochać się w tym kolorze.

Wprawdzie Eliza postanowiła, że w Rzymie nic już jej nie zaskoczy, ale to, co zobaczyła, wywołało jej wielkie zdziwienie. Nad wąską ulicą, pomiędzy jednym a drugim budynkiem, rozwieszono sznury, a na nich suszyło się pranie. Prześcieradła, ręczniki, skarpetki i majtki… falowały jak latawce na niebie.

– Ojej! Masz rację. Zatybrze to naprawdę małe, prowincjonalne miasteczko. Ale to urokliwe. Koniecznie muszę zrobić tu zdjęcie. – Wyciągnęła telefon z plecaczka i pstryknęła fotkę.

Jej uwagę zwrócił też wspaniały ołtarz maryjny namalowany na bocznej ścianie kościoła. Matka Boska z otwartymi ramionami siedziała na chmurach wśród cherubinów. Zauważyła, że takie ołtarzyki znajdowały się na domach i narożnikach ulic, niemal na każdym kroku. Chciała zapytać o to ciotkę, ale znowu coś rozproszyło jej uwagę.

W chłodnym zaułku, zaraz za rozwieszonym praniem, znajdował się malutki sklepik lutnika, a przed nim stało drewniane krzesło. Na wygodnej poduszce wylegiwał się gruby, szarobury kocur.

– O rany, ale odlot! – wykrzyknęła dziewczyna i rzuciła się, by pogłaskać zwierzaka. Zatrzymał ją napis po angielsku: „Proszę nie dotykaj mnie! Nie jestem zabawką dla turystów. Jestem już bardzo stary, nie przeszkadzaj mi. To mój dom”.

„Hmm… Kot ma rację!” – pomyślała i tylko pstryknęła zdjęcie.

– Jak się nazywa ta uliczka?

– Vicolo del Cedro, czyli zaułek Cedru.

Dotarły na kolejny placyk ze starą zatybrzańską zabudową i uroczymi tawernami, których stoliki zajmowały jego dużą część. Ciotka wyjaśniła, że to plac Matki Bożej ze Schodów, którego nazwa bierze się od świętego obrazu Maryi znajdującego się dawniej pod schodami jednego z domów. Uboga Kornelia modliła się pod nim każdego dnia o uzdrowienie dziecka niemego od urodzenia[34]. Została wysłuchana. Cud zyskał taką sławę, że pod obraz Matki Bożej ze Schodów przybywały tłumy. Zdecydowano więc postawić na jego miejscu kościół i przenieść do niego cudowne malowidło. Świątynię wzniesiono w latach 1593–1624, według projektu Francesca da Volterry, a jej budowę dokończył Girolamo Rainaldi. Z woli papieża Klemensa VII została ona powierzona karmelitom bosym.

– Zakonnicy zamówili u Caravaggia obraz przedstawiający śmierć Maryi, aby umieścić go na jednym z głównych ołtarzy. Michelangelo Merisi był wtedy najbardziej cenionym i popularnym malarzem w Rzymie. Namalował już płótna zdobiące kaplicę Contarellich w kościele św. Ludwika Króla Francji oraz obraz do bazyliki św. Augustyna na Polu Marsowym i Złożenie do grobu przeznaczone pierwotnie dla kościoła Matki Bożej in Vallicella, a znajdujące się dziś w Muzeach Watykańskich – opowiadała Agnese, gdy schowały się w cieniu. – Malując zamówiony obraz, Caravaggio oparł się na apokryficznej opowieści zawartej w Złotej Legendzie. Według niej w dniu śmierci Marii uczniowie Chrystusa rozproszeni po świecie w cudowny sposób stanęli u jej łoża w Jerozolimie i byli obecni na pogrzebie. Motyw Złotej Legendy wykorzystał również Dan Brown w swojej książce Kod Leonarda da Vinci.

– Tak. Chyba wiem, o który obraz chodzi. – Dziewczyna była zafascynowana tym artystą.

– Scena przedstawia jedenastu apostołów zebranych wokół kobiety w czerwonej szacie, przykrytej brązowym płaszczem i leżącej na łożu. Ma ona lekko wzdęty brzuch i bose stopy widoczne na pierwszym planie. Obok niej siedzi skulona, rozpaczająca Maria Magdalena.

– Tak, już wiem…

– Bose stopy symbolizowały karmelitów, a Maria Magdalena niewiasty, nad którymi roztaczał opiekę kościół Matki Bożej ze Schodów. W jego pobliżu znajdował się instytut pomagający kobietom upadłym, ubogim i porzuconym. A jednak zakonnicy odrzucili dzieło w tysiąc sześćset szóstym roku, uznawszy je za skandaliczne… – kontynuowała ciotka. – Jednym z powodów było to, że pozowała do niego nierządnica. Była nią Annuccia Bianchini, jedna z modelek Caravaggia[35]. Dziewczyna utonęła w Tybrze. Malarz najprawdopodobniej widział jej spuchnięte zwłoki. Nabrzmiały brzuch Najświętszej Marii Panny miał symbolizować łaskę boską, w którą była brzemienna. Cały obraz ma konwencję bardzo ubogą. Scena mogła wydarzyć się na Zatybrzu, w jednym z domów biedoty, a jej bohaterami mogli być zatybrzańscy rybacy, portowcy, rzemieślnicy. I najprawdopodobniej właśnie tacy ludzie pozowali Caravaggiowi. Jednak zdaniem karmelitów jego obraz nazbyt gloryfikował ubóstwo.

– Naprawdę go odrzucili? Czytałam, że kilka jego obrazów zostało uznanych za kontrowersyjne. Gdzie on teraz jest?

– Zakupił go książę Gonzaga z Mantui, później w jego posiadanie weszli królowie Anglii i Francji, w końcu trafił do Luwru. Dziś podziwiają go tam miliony osób, a kościół Matki Bożej ze Schodów stracił okazję, aby być znanym na całym świecie i odwiedzanym przez tłumy…

Pokonały schodki prowadzące do białej świątyni. Już od wejścia dziewczynę uderzył jej przepych. Ciężkie barokowe złocenia, pilastry wykonane techniką „fałszywego marmuru” i przypominające czerwony kamień z Werony, stiuki, barokowe anioły. Spod łuku oddzielającego główną nawę od prezbiterium zwisały olbrzymie kryształowe żyrandole z pozłacanymi kandelabrami. Lewa boczna nawa gościła cudowny obraz Matki Bożej ze Schodów w bogatej, złotej ramie z aniołami. Malowidło, które zdjęto ze ściany ubogiego domu, nie pasowało do tego całego przepychu. Miało w sobie coś naiwnego i poetyckiego, jak obrazy Chagala. Matka i dziecko. Z ich słodkich twarzyczek biła prostota oraz takie jakieś zwyczajne piękno.

Kiedy kierowały się ku wyjściu, ciotka wskazała bratanicy płyty nagrobne w podłodze z marmurowymi mozaikami, epitafiami i motywem kościotrupów. Elizie szczególnie spodobała się lapida z uskrzydlonym szkieletem, który niósł pod pachą olbrzymie epitafium. Zrobiła zdjęcie. Wydawało jej się, że kościotrup się do niej uśmiechał.

Po wyjściu z kościoła zajrzały jeszcze przez szybę w drzwiach apteki mieszczącej się w przyległym budynku. Nie można było wejść do środka, ale ciotka powiedziała, że tu właśnie mieściła się jedna z najstarszych aptek w Rzymie. Nazywano ją zielarnią. Dawniej wśród renomowanych specjałów sprzedawano tu wodę przeciwko dżumie i wodę przeciw histerii. Tę ostatnią stosowano zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie przy konwulsjach, bólach głowy i serca, a także bólach zębów. Jej wynalazcą był brat Bazyliusz, którego portret zdobił aptekę. W niewielkim pomieszczeniu stały szesnastowieczne drewniane regały apteczne i szafki, a na nich różne dziwne rekwizyty zielarskie, odważniki, wagi, słoje, figurki święte. Wśród ciekawostek była waza do przechowywania teriaku – substancji uznawanej przez wieki za wszechstronną odtrutkę oraz lek na wszelkie dolegliwości. Udoskonalił ją lekarz Nerona – Andromachos z Krety[36]. Podłogę antycznej zatybrzańskiej apteki zdobiła geometryczna mozaika, a sufit – fresk z elementami kwiatowymi oraz kotarą, która spadała ku ziemi niczym prawdziwe zasłony z ciężkiego materiału.

– Chciałam cię zapytać o te święte kapliczki i obrazy, których jest bardzo dużo na Zatybrzu. Skąd się wzięły? Jakie funkcje pełnią? Niektóre są bardzo piękne.

– Włosi nazywają je edicole sante[37], ale jak słusznie zauważyłaś, czasami są to kapliczki, a czasami obrazy ołtarzowe znajdujące się na ścianach domów, rogach ulic lub na bramach.

Ciotka wyjaśniła również, że niektóre z nich były proste, inne natomiast bardzo bogate, w ramach z marmuru lub stiuku gipsowego. Większość miała zadaszenia w formie baldachimu, a dawniej także klęczniki. W Rzymie takich ołtarzyków ulicznych do dziś pozostało ponad pięćset. Były dedykowane najczęściej Matce Boskiej, uznawanej za opiekunkę ludzkości. Można było się tu modlić o łaski osobiste, zdrowie, wstawiennictwo. W minionych wiekach, gdy w mieście nie było elektryczności, ołtarzyki te stanowiły jedyne miejsca, przy których zawsze paliło się światło lamp oliwnych, latarni lub pochodni, dlatego też wymagały zadaszenia. W nocy wyznaczały drogę tym, którzy błąkali się w ciemnościach zaułków, choć eskapady o tej porze były bardzo niebezpieczne. Czasami wydarzał się jakiś cud, wtedy obraz uznawano za cudowny i budowano kościół, do którego go przenoszono, na przykład Matki Bożej ze Schodów.

7. Zatybrze – brama Septymiańska, plac Trilussy, via del Moro, plac św. Apolonii

Dotarły do Porta Settimiana. Przejście obronne przypominające łuk triumfalny miało otwory strzeleckie i gwelfickie merlony na górze oraz ołtarz uliczny z zadaszeniem po boku prześwitu bramowego.

Eliza dowiedziała się, że dawniej była to granica miasta i rejonu i tędy wiodła droga do Watykanu. Brama była bardzo stara. Pod obdartym tynkiem pokazywała dumnie zszarzałe cegły, zropiałe rany czasu. Nazwę przyjęła od cesarza Septymiusza Sewera, gdyż stanowiła wejście do łaźni miejskich[38] wzniesionych przez niego na tym obszarze w II wieku naszej ery. Sto lat później cesarz Aurelian włączył ją do murów obronnych, otaczając nimi miasto, które rozrosło się w czasach republikańskich. Były one znacznie bardziej okazałe niż pierwsze mury Rzymu, wzniesione w IV wieku przed naszą erą przez rzymskiego króla Serwiusza Tuliusza.

Zatrzymały się na skrzyżowaniu, z którego rozchodziły się cztery ulice. Ta po prawej nosiła imię św. Doroty, dziewicy i męczennicy z Cezarei.

– Widzisz to okno z gotyckim łukiem na piętrze? – spytała Agnese.

– Tak…

– Według legendy tu mieszkała Margherita Luti, znana jako Fornarina, czyli Piekareczka. Modelka i ukochana Rafaela Santi[39].

– Naprawdę?

– Tam dalej, za bramą Septymiańską, jest willa Farnesina, w której Rafael namalował swoje słynne freski. Ujrzał dziewczynę w tym oknie, gdy szedł do pracy. Ona miała wtedy trzynaście lat, on trzydzieści. Stracił dla niej głowę. Ich miłość trwała aż do jego śmieci. Uwiecznił ją na słynnym obrazie La Fornarina, znajdującym się dziś w Muzeum Narodowym Sztuki Dawnej w pałacu Barberinich. W rzeczywistości nie wiemy, czy Fornarina naprawdę istniała i gdzie mieszkała – tutaj czy na vicolo del Cedro lub via del Governo Vecchio[40]. Ja jednak lubię sobie wyobrażać, jak Rafael idzie tamtą drogą, przechodzi pod bramą i zatrzymuje się w tym miejscu, w którym właśnie stoimy.

– Naprawdę? Rafael stał w tym miejscu? Ależ to niesamowite!

Eliza zrobiła zdjęcie okna z gotyckim łukiem. Poprosiła, żeby ciotka cyknęła jej fotkę na tle domu. Pomyślała, że jak tylko wrócą, wrzuci ją na Facebooka i Instagram, i podpisze: „W tym oto miejscu stał wielki artysta Rafael Santi, pod oknem swojej ukochanej Piekareczki”.

Nagle jej telefon zaczął dzwonić. Odebrała.

– Mamo, to ty? Tak, wszystko w porządku, napisałam ci przecież esemesa. Nie. Nie widziałam jeszcze Koloseum. To znaczy, widziałam, ale tylko z daleka. Rzym jest taki wielki. Właśnie zwiedzamy Zatybrze. Nie uwierzysz! Stoję pod oknem dziewczyny Rafaela, w tym samym miejscu co on – prawie krzyczała do telefonu. – Mama chce z tobą porozmawiać. – Po krótkiej chwili podała ciotce komórkę.

– Cześć, Zosiu! Co słychać? My się świetnie bawimy – mówiła do bratowej spokojnie. – Tak, bardzo dobrze, że w końcu zgodziliście się na ten wyjazd Elizy. Zasłużyła na niego.

Rozmowa trwała kilka minut.

– Koniecznie pozdrów mojego brata. I niech się nie martwi. Eliza jest już dorosła – powiedziała na koniec ciotka.

Ruszyły dalej. Agnese wskazała kościół św. Doroty. Dziewczyna zachwyciła się wodospadem liści bukszpanu, który spadał z tarasu domu stojącego naprzeciw, kąpiąc w soczystej zieleni całą fasadę i ulicę i nadając jej zielonkawą poświatę. Dotarły na piazza di S. Giovanni della Malva. Plac oraz kościół na nim brały nazwę od kwiatów malwy rosnących tu w starożytności lub od zwrotu Mica Aurea, czyli złoty piasek, jakiego używano dla określenia tej części Zatybrza. W końcu doszły na plac Trilussy. Olbrzymia fontanna, stojąca licem do mostu Sykstyńskiego, była pomyślana jako monumentalny łuk triumfalny z centralną niszą, otoczoną dwiema kolumnami w stylu jońskim, z zaokrąglonym tympanonem ozdobionym herbem rodziny Borghese, z orłem i smokiem, oraz z tablicą upamiętniającą.

– „Paweł V Pont. Max. Wodę, którą z jego wspaniałomyślności poprowadzono na szczyt Janikulum, sprowadzono na tę stronę Tybru na użytek całego miasta w roku tysiąc sześćset trzynastym, ósmym jego pontyfikatu” – przetłumaczyła łaciński napis ciotka i dodała, że fontanna przyjęła swoją zwyczajową nazwę od mostu Sykstyńskiego.

Pomnik wznosił się na szczycie wysokich schodów. Siedziało na nich już sporo ludzi. Tu umawiała się rzymska młodzież, by wyruszyć później razem na Zatybrze. Niektórzy gawędzili w małych grupkach, popijając piwo z butelek i paląc papierosy, inni samotnie czekali na kogoś. Elizie podobała się ta atmosfera. Też z chęcią posiedziałaby tutaj i z kimś pogadała.

Na brukowanym skwerze przed fontanną pojawił się człowiek w surducie, pod muszką i w cylindrze na głowie. Przyjechał na małym, składanym rowerze. Wyglądał na Hindusa. Jego brązowa twarz lśniła jak masło orzechowe, a kolorowy, wysoki cylinder opierał się na odstających uszach. Z dużej torby wyciągnął kilka rekwizytów. Pokazywał proste, ale zabawne sztuczki. Najpierw jego krawat stawał się nagle sztywny. Później wkładał rękę do małej gilotyny, która jednak jej nie odcinała, a następnie szyję zamykał w obroży i przeszywał ją szpikulcem. Krzyczał przy tym donośnie monotonnym głosem: PATRZ! JESTEM MAGIEM!

– Na Zatybrzu nazywają go Mag Patrz – wyjaśniła ciotka, widząc zainteresowanie bratanicy.

Podeszły do pomnika Trilussy. Leżało przy nim kilka kwiatków i sporo butelek.

– Oto Carlo Alberto Salustri, znany jako Trilussa, wielki rzymski poeta tworzący w dialekcie. Żył w latach tysiąc osiemset siedemdziesiąt trzy – tysiąc dziewięćset pięćdziesiąt. Pisał humorystyczne utwory krytykujące władzę, wiersze o historii i obyczajach ludu, sonety oraz baśnie rzymskie. Używał często przekleństw i wulgaryzmów – przedstawiła bratanicy słynną zatybrzańską statuę, wyjaśniając, że pseudonim poety był anagramem jego nazwiska.

Postać zatybrzańskiego wieszcza przybrała nieudolną formę zaśniedziałej bryły. On sam wyglądał jak brązowy kadłubek, bez nóg, pokrzywiony, z nieproporcjonalnie wielkimi dłońmi, pochylony do przodu. Rzeźba była tak nieudana, że wieszcz budził litość…

– Cztery lata po śmierci wystawiono mu ten brązowy pomnik. Zamiarem artysty, Lorenza Ferri, było przedstawienie mistrza w chwili, gdy ten deklamuje swoje sonety oparty o fragment antycznego muru z kolumną… Z zamiaru wyszła jednak makabreska. – Ciotka przyglądała się rzeźbie z politowaniem. – Jeden z przyjaciół poety napisał wtedy wiersz, który brzmi mniej więcej tak: „Kto cię tak wykrzywił? /Ty, który za życia byłeś monumentem /na monumencie wyglądasz jak nieszczęście /Ty, który byłeś piękny za życia, teraz straszysz… /Gdybyś się widział (…) Ma szczęście ten, który zrobił cię bez nóg /bo kto wie, ile byś mu nakopał”[41].

– Nie dziwię się! Też bym nakopała, gdyby mnie tak ktoś urządził po śmierci. – Nastolatka spojrzała ze współczuciem na posąg.

Ruszyły w kierunku via del Moro. Elizie podobały się sklepiki i puby. Szły zygzakiem i zatrzymywały się przed witrynami, by popatrzeć na malowane ręcznie tenisówki, buty i torebki ze skóry. Nad jednym z barów na rogu wisiał duży, stary szyld z napisami: „ANTICO CAFFÈ DEL MORO” na górze, a na dole „FERNET BRANCA”. Malunek w środku przedstawiał żołnierzy w dziwnych kapeluszach z piórami na głowie i z butelką w ręku, podających kieliszek ciemnoskórym kobietom[42].

– Niektórzy myślą, że nazwa ulicy bierze się właśnie od tej osiemnastowiecznej kafeterii i tej stylowej reklamy – tłumaczyła krewna. – W rzeczywistości jednak to lokale brały nazwy od ulic. Był to ciemny zaułek, w którym snuły się typy spod ciemnej gwiazdy. Tu na początku ubiegłego wieku został zamordowany rzymski rozrabiaka Romeo Ottaviani, a na kanwie historii kryminalnej powstała sztuka, która rozsławiła ulicę.

Zawitały jeszcze na uroczy placyk w samym sercu Zatybrza – piazza de’ Renzi. Stare, krzepkie magnolie rosnące pośrodku były jak spiżowe posągi. Czarną zieleń mięsistych liści przystroiły białymi kwiatami. Ich woń kładła się na włosach jak perfumy. Ciotka opowiedziała, że dawniej, zanim zbudowano wały rzeczne, tu, na tym placu, na miejscu samochodów zaparkowanych w cieniu drzew cumowano łódki rybackie, gdyż Tyber rozlewał się tak szeroko.

Doszły wreszcie do placu św. Apolonii. Agnese wskazała budynek po lewej.

– Tutaj dawniej stał kościół św. Apolonii zburzony w osiemnastym wieku. Zastąpił go nowy, pod wezwaniem św. Małgorzaty. Tu mieścił się klasztor franciszkanek, w którym po nagłej śmierci Rafaela schroniła się jego ukochana Fornarina. Zmarła z rozpaczy dwa lata po nim. Św. Apolonia jest patronką dentystów. Zginęła śmiercią męczeńską w podeszłym wieku. Podczas tortur zmiażdżono jej szczęki i wybito wszystkie zęby, a następnie spalono ją na stosie[43].

Elizę przeszedł dreszcz.

Po drugiej stronie placu ciotka wskazała Teatr Belli, na którego deskach od wieków występowali najlepsi włoscy aktorzy.

– Na początku ubiegłego stulecia przemieniono go w pierwsze włoskie kino o nazwie Amore, czyli Miłość – powiedziała i odwracając się w drugą stronę, dodała: – A to pałac Pizzarinich, z imponującym wejściem, nad którym góruje królewski orzeł. Tutaj znajdował się dom dobroczynności, jeden z wielu instytutów, w którym goszczono stare panny do osiemnastego roku życia[44].

– Jak to stare panny do osiemnastego roku życia?

– Dawniej osiemnastki były już starymi pannami. Nawet bardzo starymi, gdyż dziewczęta wydawano za mąż w wieku lat trzynastu. Dlatego poradziłam ci, abyś na wszelki wypadek pomodliła się do św. Pascala Baylóna.

Ciotka po mistrzowsku przemieniała się z jędzy w anioła i z anioła w jędzę.

Eliza odwróciła głowę w prawo. Nie mogła uwierzyć własnym oczom. Wróciły na plac Najświętszej Marii Panny i w jego głębi błyszczały złote mozaiki bazyliki. Ucieszyła się, że coś wydawało jej się już znajome, było rozpoznawalne. To znak, że powoli zaczęła zadamawiać się w Rzymie.

Na chwilę weszły z powrotem na plac, gdyż przed fontanną zrobiło się duże zbiegowisko. Ludzie stali w kręgu, zasłaniając widoczność. Ze środka dobiegała rytmiczna muzyka, a później gromkie wybuchy śmiechu i oklaski. Zaciekawiona nastolatka podeszła bliżej. Dwóch mimów zabawiało dzieci i dorosłych. W pasiastych koszulkach i opadających portkach, z twarzą wymazaną białą kredą oraz czerwoną piłką na nosie, kołysali biodrami i podskakiwali jak marionetki. Gawiedź, niczym kury, obsiadła schody fontanny. Patrzyli, gadali, pili, jedli lody, czekali na kogoś lub na coś, ciesząc się lekkim wietrzykiem przynoszącym ulgę po gorącym dniu. Zatybrze przygotowywało się do nocnego życia…

– Chodź. Idziemy dalej. Mamy jeszcze dużo do zobaczenia, zanim zasłużysz sobie na kolację… – Agnese pociągnęła bratanicę za rękę.

8. Zatybrze – via della Lungaretta, kościół św. Agaty, most Sykstyński

Z placu Najświętszej Marii Panny prowadziła długa, prosta via della Lungaretta[45]. Turyści ochrzcili ją mianem „ulicy tysiąca knajp”. Odpowiadała starożytnemu traktowi z II wieku przed naszą erą, zwanemu drogą Aureliańską, która od mostu Emiliusza wspinała się na Janikulum i przez bramę Aureliańską kierowała na północny zachód imperium rzymskiego. Później, gdy Zatybrze stało się dzielnicą Rzymu, nazywano ją Transtiberina. Słowo lungaretta było zdrobnieniem od lungara, czyli od nazwy via della Lungara, ulicy, która za bramą Septymiańską prowadziła do Watykanu. Tamta mierzyła równy kilometr, ta natomiast siedemset metrów.

– Co oni piją? – Elizę zaintrygował pomarańczowy napój podawany w kielichu, z lodem, kawałkiem pomarańczy i oliwką. Delektowała się nim zakochana para siedząca przy stoliku jednej z restauracji. Sączyli przez słomkę złocisty nektar i zajadali różne pyszności ułożone na dużej drewnianej desce. Wyglądali tak romantycznie. Ona w słomkowym kapeluszu i w zwiewnej, kwiecistej sukni, on w białej koszuli z lnu.

Agnese spojrzała w ich kierunku.

– Spritz!

– Czyli?

– Obecnie to już włoski aperitif narodowy, a nawet międzynarodowy. Po polsku nazywamy to „szprycer” od spritzen, czyli pryskać. Wywodzi się z Wenecji Euganejskiej, gdzie podczas panowania Habsburgów oficerowie austriaccy nieprzyzwyczajeni do picia mocnego włoskiego wina kazali je rozcieńczać wodą sodową. Z czasem zaczęto dodawać wermut lub gorzkawy likier. Przepisów jest kilka. Można mieszać wino lub prosecco, wodę sodową oraz campari, aperol, select, martini lub cynar – wytłumaczyła ciotka. – To wspaniały, stosunkowo słaby i orzeźwiający trunek, którym rozpoczyna się posiłek. Coś w sam raz dla ciebie.

Eliza zgodziła się z nią w pełni. To było coś dla niej. Już sobie wyobrażała, że jest na romantycznej randce z jakimś przystojnym Włochem, na głowie ma słomkowy kapelusz, a w ręku spritza. Rozmarzyła się przez moment.

Podobała się jej ta uliczka i knajpki na niej. Warkocze czerwonych papryczek i fiasca wina bujały się pod sufitem w jednym z lokali i okalały wejście. Zadziwiała ją pomysłowość Włochów. Kwietniki zrobiono z drewnianych skrzynek. Konewki i butelki wykorzystano jako donice. Stare rowery, motorynki i samochody posłużyły jako rekwizyty, by przyciągać uwagę turystów. Wszystko było tu takie artystyczne, ale w sumie bardzo proste. „Jak zrobić coś z niczego. Na tym chyba polega włoski geniusz” – pomyślała.

Rzym był miastem, które żyło z turystów, musiało więc ich wabić, kusić nieustannie, mamić, olśniewać, czarować, budząc ich pożądanie i podziw. „Patrz na mnie, mów mi, jaka jestem piękna, kochaj mnie… i płać” – z każdego rogu i zaułka wołała próżna Roma.

Doszły na plac, na którym rósł stary platan z rozłożystą koroną i cętkowaną korą pnia. Ciotka wskazała przybytek z romańską dzwonnicą, stojący do nich bokiem. Wyjaśniła, że to druga zatybrzańska bazylika, tym razem pod wezwaniem św. Chryzogona. Był on pogańskim kapłanem, który nawrócił się na chrześcijaństwo i za to, podczas prześladowań Dioklecjana, został zesłany do Akwilei, gdzie poniósł męczeńską śmierć. W tym miejscu znajdował się jego dom, przekształcony później w pierwszy kościół i przebudowywany wielokrotnie na przestrzeni stuleci. Również do budowy tej bazyliki wykorzystano antyczne kolumny zabrane ze starożytnych ruin.

Na placu stała mała fontanna uliczna w kształcie cylindra, z kapeluszem i rurką, z której woda ciekła ciurkiem. Z profilu wyglądała, jakby miała nos. Kryształowa woda spływała wartką strużką wprost do kanału z kratką umieszczonego na poziomie bruku.

– Rzymianie nazywają je nasoni, czyli „nochale”, właśnie ze względu na ich profil – wyjaśniła krewna. – Zostały ustawione po zjednoczeniu Włoch przez pierwszego burmistrza Rzymu, Luigiego Piancianiego. Od razu zyskały duże powodzenie. Do dziś na terenie całego miasta znajduje się blisko dwa i pół tysiąca takich fontann, z których bije darmowa pitna woda. A teraz pokażę ci, jak się ją pije…

W zakrzywionej rurce przypominającej nos były dwie dziurki, jedna na wylocie, druga na zakrzywieniu metalowego kolanka. Agnese schyliła się i kciukiem zatkała dolny otwór. Woda pod ciśnieniem trysnęła dużym łukiem z górnej dziurki prosto w jej otwarte usta.

– Ha! Ha! – roześmiała się bratanica. – Świetny pomysł. Też chcę spróbować!

Podeszła do nochala i próbowała naśladować ciotkę. Nie poszło jej to tak zgrabnie za pierwszym razem. Nie trafiła prosto do ust. Polało jej się po brodzie, koszuli i butach. Ale nie miało to znaczenia. Chłodna i smaczna woda orzeźwiała. Picie z fontanny ulicznej było fantastyczną zabawą.

– Rzymianie nazywają ją „wodą burmistrza”, gdyż można czerpać ją nieodpłatnie. To olbrzymi przywilej w dzisiejszych czasach, gdy niektórzy na świecie wcale nie mają wody, a my musimy płacić słono za tę w butelkach. – Agnese patrzyła na krople odbijające się od bruku i rozlewające w mokrą plamę dookoła ulicznego źródła. To marnotrawstwo czasami ją raziło, ale doceniała ten bezcenny skarb.

Eliza spróbowała raz jeszcze napić się z nochala. Tym razem się udało. Rzymska woda była naprawdę smaczna.

– Zajrzymy do św. Agaty. To bardzo ważny kościół dla zatybrzan. – Ciotka odwróciła się w drugą stronę, wskazując na późnobarokową fasadę charakteryzującą się miękkimi, falującymi liniami. Weszły do środka.

Jednonawowe wnętrze z trzema kaplicami wzdłuż każdego boku przykrywało kolebkowe sklepienie z lunetami. Sączyły się przez nie wąskie strumienie słońca. Panował tu wilgotny chłód. Marmurowa posadzka przypominała biało-szarą planszę do gry w warcaby. Ołtarz główny zdobił duży obraz w prostej, złotej ramie, przedstawiający męczeństwo św. Agaty. Po lewej stał posąg Matki Bożej, naturalnej wielkości, z rozpostartymi ramionami. Podeszły, by przyjrzeć mu się z bliska. Piękne, smukłe dłonie jakby zatrzymały się w ruchu. Najbardziej zdumiewające były jednak bogate szaty uszyte z drogocennych materiałów. Madonna wyglądała jak księżniczka z bajki lub jak jakaś wielka królowa. Złota korona zdobiła jej skroń, a długi, niebieski welon spływał aż do ziemi.

W pierwszych ławkach kilkoro ludzi modliło się żarliwie. Na ich ustach zamierał cichy szept, litościwe błaganie, prośby o wsparcie, niewypłakane żale.

– To opiekunka Zatybrza, zwana oficjalnie Matką Boską Rzeczną, ale także Madonną Zatybrzańską, Madonną z góry Karmel, Madonną Karminową, a przede wszystkim Naszą Madonną – szeptała ciotka. – W Polsce znamy ją jako Matkę Bożą Szkaplerzną. To patronka zakonu karmelitów. Pierwszymi karmelitami byli średniowieczni pustelnicy mieszkający na górze Karmel w Ziemi Świętej. Kult tej Madonny jest związany z objawieniem Szymonowi Stockowi, generałowi zakonu, do którego doszło w nocy z piętnastego na szesnastego lipca tysiąc dwieście pięćdziesiątego pierwszego roku. Wtedy Matka Boża wskazała mu szkaplerz, który poleciła nosić, aby chronił go od ognia piekielnego[46]. Od trzynastego wieku kult ten rozpowszechnił się w całym Kościele katolickim i powstały bractwa szkaplerzne.

– A co to jest szkaplerz? – Eliza zapytała szeptem.

– To wierzchnia część habitu w postaci szerokiego płata materiału z otworem na głowę, używana w niektórych zakonach. Ich kolor informuje o przynależności do danego bractwa. Karmelici noszą brązowy.

Nagle ktoś z pierwszych rzędów ławek chrząknął donośnie za ich plecami, dając znak, że przeszkadzają w modlitwie.

Przesunęły się w kierunku kaplic bocznych, a potem ruszyły do wyjścia. Po drodze podziwiały inne wspaniałe suknie Madonny Karminowej umieszczone w gablotach.

– W każdą pierwszą sobotę po szesnastym lipca na Zatybrzu jest obchodzona Festa de’ noantri, czyli Nasze Święto – opowiadała Agnese, gdy wyszły na zewnątrz. – Madonna Zatybrzańska wyrusza z kościoła św. Agaty w niezwykłą procesję po dzielnicy. Jest niesiona na ramionach mężczyzn w specjalnej lektyce z baldachimem. W procesji idą dzieci w komunijnych strojach, orkiestra wojskowa, biskup z monstrancją, duchowni, przedstawiciele władz i cała ludność Zatybrza. Posąg jest ubierany we wspaniałe szaty pochodzące z różnych epok[47].

– A skąd nazwa Matka Boska Rzeczna? – Elizę zaciekawiły te zwyczaje.

– Właśnie miałam ci opowiedzieć…

Ciotka wyjaśniła słowem wstępu, że w 1535 roku dwaj żeglarze pochodzący z Korsyki i należący do zatybrzańskiego bractwa Compagnia dei Vascellari wyłowili w delcie Tybru, nieopodal Ostii, skrzynię z rzeźbą Madonny wykonaną z drzewa cedrowego i podarowali ją bazylice św. Chryzogona. Posąg zastąpiono jednak w ubiegłym stuleciu i wyrzeźbili go dwaj rzemieślnicy, bracia Fascina. Procesja przez Zatybrze odbywała się więc od pięciu wieków. Nasze Święto ustanowiono natomiast w okresie faszyzmu.

– Podczas zatybrzańskiego festynu świętuje się na ulicach. Tradycja obchodów jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, z ojca na syna, a także wszystkie czynności z nim związane, jak przygotowanie i noszenie lektyki Matki Bożej, strojenie kościołów i ulic – mówiła Agnese, gdy ruszyły w stronę Tybru wzdłuż viale di Trastevere, dużej, ruchliwej ulicy przecinającej Zatybrze na dwie części, której środkiem jeździł tramwaj. – W ostatnią niedzielę lipca odbywa się natomiast procesja rzeczna. Figura Matki Boskiej jest przewożona w pobliże mostu św. Anioła i zostaje przeniesiona na łódź policyjną, która transportuje ją aż na wysokość Wyspy Tyberyjskiej w asyście innych łódek płynących z tyłu. To bardzo teatralne i fotogeniczne wydarzenie[48].

– Naprawdę? – Nastolatce zaświeciły się szaroniebieskie oczy. – To musi być niezłe widowisko.

Eliza już żałowała, że nie może tego zobaczyć. Pomyślała, że to pierwszy powód, dla którego wróci jeszcze do Rzymu.

– Chcesz lody? – zapytała ciotka.

– Uhm! Czemu nie? – Bratanica nigdy nie odmawiała.

Weszły do małej lodziarni z białymi regałami i przeszkloną lodówką, z metalowymi studzienkami z różnymi smakami lodów. Nastolatka wybrała klasykę: stracciatella, czekolada i pistacja, z dużą ilością bitej śmietany.

– Pychota! – Oblizywała łakomie kąciki ust.

– O lodach opowiem przy okazji, najpierw coś ci pokażę…

Przeszły na drugą stronę szerokiej, ruchliwej ulicy, gdy wszystkie samochody zatrzymało wreszcie czerwone światło. Stanęły, tarasując pasy dla pieszych.

„Jak oni jeżdżą? Kto im dał prawko?” – pomyślała dziewczyna.

Nie miała jednak zbyt wiele czasu na rozważania dotyczące rzymskiego ruchu drogowego, gdyż znalazły się nad Tybrem i jej oczom ukazało się coś nieoczekiwanego.

– Ach! Przecież to widok, który masz u siebie na okładce Facebooka! – wykrzyknęła. – Patrzyłam na to twoje zdjęcie, marząc o przyjeździe do Rzymu…

Ujęty w rzeźbione ramy gibkich gałęzi platanu, na tle zielonkawej tafli rzeki, wznosił się dostojny garb historii – most z trawertynu, z czterema arkadami i okrągłym otworem pośrodku, a za nim, w oddali, na tle błękitnego nieba, w całym swoim majestacie jawiła się kopuła bazyliki św. Piotra.

Eliza wyciągnęła telefon i zrobiła zdjęcie. Obejrzała je od razu. Wyglądało jak akwarela.

– To most Sykstyński[49], widziałyśmy go z placu Trilussy. Został odbudowany z woli papieża Sykstusa IV, z okazji Roku Świętego tysiąc czterysta siedemdziesiątego piątego, który to zadanie powierzył architektowi Baccio Pontellemu, pozwalając mu wykorzystać budulec z Koloseum. Wówczas, podczas Roku Jubileuszowego, pielgrzymi poruszali się tylko w ruchu jednostronnym. Podążali do Watykanu przez most św. Anioła i wracali tym mostem, który jeszcze wtedy nie miał nazwy – opowiadała Agnese, gdy oparły się wygodnie o murek.

Eliza dowiedziała się, że to Sykstusowi IV zawdzięcza się budowę kaplicy Sykstyńskiej, a także mecenat artystyczny, dzięki któremu do Rzymu przybyli najwybitniejsi artyści, aby ją udekorować. Na jego dworze było wielu humanistów, a on sam chętnie kolekcjonował manuskrypty. Przed jego pontyfikatem Rzym był zrujnowanym, wyludnionym, średniowiecznym grodem, któremu daleko było do blasków i splendoru starożytnej przeszłości. Podczas jego rządów stolica wzbogaciła się o nowe kościoły, zyskała uporządkowane, szersze ulice, ważny szpital Ducha Świętego, odnowiono akwedukty i miejskie mury, wybrukowano pierwsze ulice kamieniami zwanymi sanpietrini. Biorą one nazwę od San Pietro. Wprawdzie della Rovere pozyskiwał środki finansowe skutecznie, aczkolwiek kontrowersyjnie, między innymi poprzez symonię, wojny i nepotyzm, przeszedł jednak do historii jako jeden z „wielkich” papieży. Podobno kazał wybudować most, gdyż jako kardynał mieszkał po drugiej stronie rzeki i za każdym razem, kiedy zmierzał do Watykanu, musiał pokonywać długą drogę, przechodząc przez most św. Anioła. Wtedy w Rzymie działały tylko dwa mosty: św. Anioła i na Wyspie Tyberyjskiej. Wcześniej stał tu antyczny most zwany Pons Aurelius lub Pons Antoninus, wzniesiony w III wieku naszej ery prawdopodobnie przez Karakallę. Przed nim zaś musiała istnieć jeszcze inna struktura, którą zbudował Marek Wipsaniusz Agrypa, wódz, przyjaciel i zięć cesarza Oktawiana Augusta, prowadząca do augustiańskiej naumachii na Zatybrzu. Pons Aurelius został poważnie uszkodzony podczas powodzi w 590 roku, a dwieście lat później prawie kompletnie zniszczony. Odbudował go wreszcie Sykstus IV i prace trwały kilka lat. Ozdobiono go herbami papieskimi oraz pamiątkową tablicą, której treść napisał bibliotekarz papieski Bartolomeo Platina, zapraszającą przechodniów do modlitwy, która na pewno zostanie wysłuchana: „Ty, który przechodzisz tędy dzięki dobroduszności Sykstusa IV, proś Bożą Opatrzność, aby zachowała tego wspaniałego i największego Papieża przez długi czas i w dobrym zdrowiu, a także ty, który wznosisz tę modlitwę, bądź zdrowy, kimkolwiek jesteś”[50].

– Dawniej nie było wałów rzecznych. Wybudowano je dopiero po wielkiej powodzi, kiedy to dwudziestego ósmego grudnia tysiąc osiemset siedemdziesiątego roku stan wody w Tybrze przekroczył siedemnaście metrów. Powodzie w Rzymie były częste, Tyber rozlewał się bardzo szeroko i niszczył domy oraz zabytki. – Ciotka oparła brodę na ręce i zapatrzyła się przed siebie. – Jak widzisz, most Sykstyński składa się z czterech przęseł pokrytych trawertynem i ma okrągły otwór w środku głównego wspornika, zwany occhialone, czyli wielkim okiem. Pełnił on dwie funkcje. Pozwalał przede wszystkim obniżyć napór wody na strukturę, bo dziura ta nie jest wcale taka mała, jak nam się wydaje z tej odległości. Jeżeli natomiast woda zakryła go kompletnie, był to znak, że zbliżała się straszna powódź i należało uciekać. – Wskazując ręką, dodała: – A ten most, po którym jedzie tramwaj, to most Garibaldiego, łączy Zatybrze z resztą miasta. Przejdźmy tam.

Na moście Garibaldiego turyści robili sobie zdjęcia z kopułą bazyliki św. Piotra w tle. Eliza poprosiła, aby ciotka też pstryknęła jej fotkę w tym miejscu.

Nastolatka popatrzyła w dół. Wzdłuż rzeki, na jej wyasfaltowanych nabrzeżach, otoczonych przez wysoki betonowy wał, stały namioty restauracyjne, barowe i sklepowe. Małe lokale z ogródkami przylegającymi do rzeki, przytulnymi i klimatycznymi, w których można było spędzić upalny wieczór, ciesząc się orzeźwiającą bryzą powiewającą od Tybru, wabiły wszystkich. Po nadbrzeżu spacerowali ludzie, a w knajpkach wrzały przygotowania. Rozstawiano lampiony i świeczki, które miały rozświetlić czerwcową rzymską noc. Jaka tam panowała atmosfera! Eliza była nią zauroczona.

– Co tam się odjaniepawla[51]? – zapytała.

– Słucham? – zdziwiła się ciotka.

– Chciałam powiedzieć: co tam się dzieje? Przepraszam. Zapominam, że nie znasz polskiej nowomowy – zażartowała dziewczyna.

– To coroczny letni festiwal Estate Romana, czyli Rzymskie Lato.

– Przyjdziemy tutaj? – bratanica nie odpuszczała.

– Tak. Przejdziemy się, ale nie dziś – odpowiedziała ciotka wymijająco i już ciągnęła młodą w dalszą drogę.

Eliza z żalem oderwała się od balustrady. Przeszły na drugą stronę ulicy.

– Widzisz, to jest Wyspa Tyberyjska. Ale zwiedzimy ją innego dnia…

9. Zatybrze – via della Lungaretta, plac in Piscinula, zaułek Atlety, dom św. Franciszki Rzymianki, plac Kupców

Pan w cylindrze, długim płaszczu i obcisłym surducie, wsparty niedbale na hebanowej lasce, Elizie wydał się melancholijny. Sterczał samotnie przy skrzyżowaniu, wbijając wzrok w ziemię. Stanąwszy pod białym pomnikiem po drugiej stronie ulicy, przyglądały mu się.

– To Giuseppe Gioacchino Belli, rzymski poeta piszący gwarą ludową, zwaną romanesco – przedstawiła ciotka jegomościa wykutego w trawertynie. – Stworzył ponad dwa tysiące niesamowitych sonetów obrazujących życie prostego ludu. Co prawda nie mieszkał nigdy na Zatybrzu, ale uznano, że jest najbardziej reprezentacyjnym wieszczem ludowym i wita wszystkich w tej popularnej dzielnicy.

Belli opierał się o balustradę mostu Fabrycjusza, tuż obok czterogłowej hermy symbolizującej boga Janusa. Podstawę pomnika zdobiły dwie płaskorzeźby. Z jednej strony personifikacja Tybru, a z drugiej – tak zwany mówiący posąg Pasquina, otoczony ludźmi. Napis na pomniku głosił: „Swojemu poecie G.G. Belli, rzymski lud”. Po bokach dwie bliźniacze fontanny tryskały strużkami wody z ust maszkaronów symbolizujących Poezję i Satyrę.

– Spójrz na prawą dłoń poety. Jest złożona w „O”. Ten gest po rzymsku to zaproszenie, by twój dyskutant udał się do wszystkich diabłów. Laska, którą trzyma w lewym ręku, to metalowy kij pomalowany na czarno, naśladujący heban. Zastąpił wiele drewnianych oryginałów, które kilkakrotnie skradziono[52]. – Agnese położyła rękę na biodrze, niemal jak rzeźba.

– Czyli jak pokażę takie kółeczko, to w rzymskim dialekcie migowym oznacza: „Czy chcesz zobaczyć, gdzie mam tasiemca…?” – Eliza wychwyciła sedno całej opowieści.

Ciotka aż zamrugała. Gdy ochłonęła z wrażenia, spojrzała z zaciekawieniem na bratanicę i dodała:

– Jeszcze taka polska ciekawostka. Belli był przez rok na służbie u księcia Stanisława Poniatowskiego, wnuka ostatniego króla Polski, gdy ten osiadł w Rzymie. Niestety wszedł w konflikt z jego kochanką, szewcową Cassandrą Luci, i musiał odejść. Była to kobieta z niezwykłym temperamentem. Uwiodła Poniatowskiego i dała mu piątkę nieślubnych dzieci. On tak szalał za Cassandrą, że wyprowadził się z Państwa Kościelnego do Wielkiego Księstwa Toskanii, gdzie wziął z nią ślub.

Kilka kroków dalej przed Elizą wyrosła wysoka średniowieczna wieża, z malutkimi okienkami. Naszpikowana merlonami sterczała dumie niczym drapacz chmur. Stanowiła część większego kompleksu zabudowań przypominających niewielką twierdzę z arkadowym dziedzińcem.

– To wieża rodu Anguillara z dwunastego wieku. Jedyna zatybrzańska wieża, która ostała się do dziś. Pomyśl, że w średniowieczu tak wyglądało całe Zatybrze, jak zresztą wiele włoskich miast. To był las wież. – Ciotka zadarła głowę. – Most Garibaldiego został zbudowany dopiero w tysiąc osiemset osiemdziesiątym ósmym roku. Wcześniej nadbrzeże Tybru było usiane małymi, ubogimi domkami.

Ciotka dodała, że kompleks zabudowań wyrosłych wokół wieży i tworzący wraz z nią rodzaj małej twierdzy zmieniał właścicieli na przestrzeni wieków. W końcu przejął go Urząd Miasta Rzymu i odnowił, a od 1921 roku mieści się tu dom Dantego, poświęcony pamięci największego włoskiego poety Dantego Alighieri, twórcy Boskiej komedii[53].

Skręciły za rogiem w lewo i znów znalazły się na via della Lungaretta, po drugiej stronie Zatybrza. Mijały kolejne knajpki i restauracyjki wabiące wystrojem i scenograficznym przedstawieniem menu. Dziewczyna podziwiała ładne, stare domy skąpane w zieleni pnączy wijących się po murach. Dostrzegała małe maryjne ołtarzyki na fasadach.

Kiedy doszły do via della Luce, Agnese wytłumaczyła, że nazwa ulica Światła przyjęła się od cudu, który miał tu miejsce. W tym właśnie miejscu Matka Boska ukazała się niewidomemu żebrakowi idącemu z portu. Odzyskawszy wzrok, krzyknął: „Światło!”. Po tym wydarzeniu zarówno pobliskiemu kościołowi, jak i ulicy nadano tę nazwę[54].

– Spójrz na tę tablicę. – Agnese wskazała marmurową płytę wmurowaną w ścianę i przetłumaczyła napis: – „Nakaz Panów Illmo i Remo, nadzorców ulic. Zabrania się wyrzucania i pozostawiania w tym miejscu śmieci. Tworzenie wysypisk będzie karane chłostą dziesięciu batów i innymi karami cielesnymi”. Niestety śmieci były zawsze problemem Rzymu…

Pod tablicą właśnie leżała ich spora sterta.

Dotarły na piazza in Piscinula[55]. Ten rozległy i malowniczy plac w pobliżu Tybru brał nazwę od słowa „basenik”, gdyż tu w starożytności znajdowały się termy.

– Spójrz na ten czternastowieczny budynek przed nami. To domy Matteich, pierwsza siedziba jednego z najstarszych patrycjuszowskich rodów Rzymu na usługach papieży. – Ciotka wskazała ręką okazałą budowlę. – W tysiąc pięćset pięćdziesiątym piątym roku doszło tu podczas wesela do rodowej tragedii. Mattei, jak większość potężnych i możnych rodzin rzymskich, byli niezwykle kłótliwi i zadziorni. Czterej bracia – Marcantonnio, Pietro, Alessandro i Curzio – nienawidzili się tak bardzo, że pozabijali się wzajemnie[56].

Średniowieczny zameczek składał się z trzech korpusów przyklejonych do siebie. Nieotynkowana fasada odsłaniała starą cegłę w kolorze sepii i prezentowała dumnie okna różnych wielkości i kształtu, obramowane jasnym piaskowcem lub marmurem, z cennymi, antycznymi detalami. Niektóre z nich miały formę arkad z kolumną pośrodku. Z boku wysuwała się loża, upiększały ją kwietniki z bujną roślinnością, pełne kolorowych kwiatów. Elementy antyczne, wmurowane w fasadę niczym klejnoty, zdobiły lico domu. Stulecia wypłukały je deszczem i starły wiatrem. W tym zwalistym kamiennym cielsku wielokształtnej bryły kryła się jakaś tajemna moc. Trudno było wymknąć się jej czarowi.

„Mieć taki zameczek…” – rozmarzyła się Eliza.

Agnese opowiadała, że rodzina Matteich skoligaciła się niemal ze wszystkimi liczącymi się rzymskimi familiami, dzięki czemu sprawowała władzę i kontrolę nad terytorium przez wieki. Mattei pełnili funkcję „Nieustannych strażników mostów i nabrzeży podczas wakatu w Stolicy Apostolskiej”. Po śmierci papieża członkowie rodu kontrolowali punkty strategiczne miasta aż do wybrania przez konklawe kolejnego następcy tronu Piotrowego. Byli naprawdę liczni… Z Matteich wywodziło się wielu kardynałów, a także papież Innocenty II.

W eleganckich restauracjach mieszczących się na placu krzątali się kelnerzy, którzy szykowali stoły na wieczór. Zbliżała się pora kolacji.

– To kościół św. Benedykta z Nursji. Zbudowano go w połowie piątego wieku, na ruinach Domus Aniciorum, domostwa Anicich – bogatej rodziny nobilów, w którym to w czterysta siedemdziesiątym roku miał gościć mnich pustelnik, założyciel zakonu benedyktynów, ojciec monastycyzmu chrześcijańskiego, przyszły święty, Ojciec Kościoła i patron Europy. – Agnese wskazała malusieńki, prawie niezauważalny kościółek. – Dzwonnica szczyci się tym, że jest najmniejsza w Rzymie, a jej dzwon jest najstarszy i pochodzi z tysiąc sześćdziesiątego dziewiątego roku.

– Nie wiedziałam, że św. Benedykt jest patronem Europy. – Eliza spojrzała na budowlę z zainteresowaniem.

Obejrzały jeszcze pałac Nuñez Leslie, który w XVI wieku zakupili hiszpańscy arystokraci Nuñez, a w ubiegłym stuleciu w jego posiadanie wszedł John Leslie, potomek węgierskiego rycerza Bartolfa Leslie, wybawcy królowej Małgorzaty Szkockiej, która na Wyspy wprowadziła zakon benedyktyński. Przewożąc ją na wierzchowcu, rycerz krzyczał do niej: „Trzymaj się!”. Dla upamiętnienia tej historii Leslie ozdobił wejście do pałacu swoim herbem z końskimi strzemionami. W domu obok przed wiekami znajdował się słynny zajazd, w którym służyła i zakończyła żywot Tulia d’Aragona, jedna z najsłynniejszych poetek i kurtyzan doby renesansu.

Uwagę nastolatki przyciągnął ołtarz maryjny na rogu jednego z domów. Wielki dysk z terakoty, okolony metalowymi promieniami, przedstawiał renesansową Mater Misericordiae. Duży baldachim chronił go przed kaprysami pogody, a podświetlał stary lampion.

Skręciły w boczną uliczkę.

Ta część Zatybrza nie była turystyczna. Małe zaułki nieznające słońca, wąskie uliczki, stare domy porośnięte bluszczem, tarasy, cisza, spokój i śpiew ptaków oraz zapach jaśminu. Snuli się tu nieliczni przechodnie, głównie miejscowi. To było naprawdę małe, ciche i przytulne miasteczko w sercu wielkiej, chaotycznej metropolii. Enklawa spokoju, z dala od turystycznych szlaków Wiecznego Miasta wydeptywanych przez miliony ludzi. Dziewczyna pomyślała, że fajnie byłoby tu mieszkać.

Zatrzymały się nagle i ciotka wskazała na marmurową tablicę z napisem „Vicolo dell’Atleta”. Zaułek był tak wąski, że rozłożywszy ręce, palcami można było dotknąć murów pachnących historią.

– Wyobraź sobie, że ten ciasny zaułek bierze swoją nazwę od jednej z najwspanialszych antycznych rzeźb, stworzonych przez Lizypa w czwartym wieku przed naszą erą, której marmurową rzymską kopię można dziś podziwiać w Muzeach Watykańskich – powiedziała ciotka z entuzjazmem. – Odnaleziono ją w tym miejscu w dziewiętnastym wieku. To posąg greckiego atlety, który po zawodach czyści ciało skrobaczką, nazywany Apoksyomenosem. Prawdopodobnie do Rzymu rzeźbę sprowadził Agrypa i ustawił przed swoimi termami. Rzymski lud był do niej tak przywiązany, że kiedy cesarz Tyberiusz zabrał ją do swojego pałacu, obywatele domagali się jej zwrotu za każdym razem, gdy władca pokazywał się publicznie[57].

Skręciły w uliczkę. Eliza była zachwycona. W tym miejscu czas się zatrzymał. Aura tajemniczości i mistycyzmu, którą tak bardzo kochała, wisiała w powietrzu jak mgła. Patrzyła na średniowieczny dom z krużgankową lożą na piętrze i z arkadowym gzymsem. Agnese wyjaśniła, że tu znajdowała się stara synagoga zatybrzańska założona przez Nathana Chaya w XI wieku. Tę okolicę zamieszkiwała dawniej pierwsza wspólnota żydowska przybyła z Judei i na pamiątkę tego w zaułku rosły palmy[58]. Zatybrze od zawsze było rejonem wielokulturowym, gdzie żyli obok siebie wyznawcy różnych religii. Było przybraną ojczyzną obcokrajowców i podróżników.

Niepostrzeżenie znalazły się na via dei Vascellari. Ciotka wyjaśniła, że dawniej mieli tu swoje garncarnie rzemieślnicy wytwarzający gliniane dzbany, zrzeszeni w cechu z siedzibą w pobliskim kościele. Wskazując na dom pod numerem 61, powiedziała:

– Tu żyła św. Franciszka Rzymianka. Wiesz, kim była?

– Nie…

– Franciszka Rzymianka to jedna z najbardziej kochanych rzymskich świętych i najbardziej czczona. Żyła w piętnastym wieku. Nazywała się Francesca Bussa i pochodziła z patrycjuszowskiej rodziny Bussa de Leoni – kontynuowała ciotka. – W wieku dwunastu lat wydano ją za Wawrzyńca di Ponziani, z bogatej rodziny zatybrzańskich rzeźników. Mieszkała z nim właśnie w tym domu i tutaj zmarła. Francesca pomagała ubogim i do domu teściów pukali potrzebujący o każdej porze dnia i nocy. Ona rozdawała im wszystko, przez co doprowadzała do domowych kłótni. Po śmierci męża poświęciła się służbie bliźnim, opiekowała się chorymi podczas epidemii malarii. Założyła stowarzyszenie Oblatek Benedyktynek z Góry Oliwnej, zatwierdzone przez papieża Marcina V. Przeniosła się do kościoła przy Forum Romanum, gdzie prowadziła życie prawie monastyczne. Po śmierci tam złożono jej relikwie i nazwano kościół jej imieniem. Została patronką oblatów benedyktyńskich, kobiet oraz patronką Rzymu. Rzymianie nazywają ją Ceccolella[59].

Szły uliczką z wysokimi, starymi domami, zadaszoną wąskim przesmykiem błękitnego nieba.

Elizie podobała się ta ulica, gdzie zdawało się słyszeć jeszcze turkot kół garncarskich i czuć w powietrzu cierpki zapach gliny. Dostrzegła dziwny, wysoki i na pewno bardzo stary dom w kształcie wieży, z niezwykłymi detalami architektonicznymi. Fragmenty antycznych marmurów dekorowały nadproża okien. Piękną kolumnę wykorzystano jako wspornik loży na przedostatnim piętrze. Powyżej wychylał się narożny balkon ze ściętym daszkiem. Półokrągła nisza w murze gościła rzeźbę Matki Boskiej. Zaprawdę osobliwy był ten dom.

Młoda Polka zaglądała przez okna przeszklonych witryn do rzemieślniczych pracowni. Ktoś robił sztukaterię, ktoś inny szkło artystyczne, wyroby skórzane.

„Jak cudownie byłoby mieć tu swoją pracownię renowacji i cieszyć się tą atmosferą sztuki oraz antyku” – rozmarzyła się i snuła plany na przyszłość.

Via dei Vascellari doprowadziła je na kolejny rozległy plac, którego najdłuższy bok zamykał jasny gmach z bramą i dwiema bocznymi furtami, ozdobiony przez cztery kolumny oraz tympanon z dużym herbem. Panował tu taki spokój, jakby to nie był Rzym. Aż chciało się tę błogą ciszę zabrać w uszach.

Po przeciwnej stronie wyrastała jeszcze jedna zachwycająca średniowieczna bryła, z uciętą, przeszkloną i zadaszoną wieżą. Antyczne kolumny wmurowane w fasadę wspierały trzy ślepe łuki. Agnese wyjaśniła, że był to trzynastowieczny dom Ettore Fieramoski, kondotiera, który 13 lutego 1503 roku poprowadził trzynastu włoskich rycerzy przeciwko trzynastu Francuzom i wygrał słynne wyzwanie pod Barletta w Apulii. Tak kiedyś rozstrzygano wojny.

– Zanim wejdziemy do bazyliki św. Cecylii, jeszcze coś ci pokażę. – Ciotka pociągnęła bratanicę za rękę.

Przeszły na kolejny mały placyk.

– Wow! Ale odlot! – nastolatka się ożywiła.

Po jej lewej stronie stał stary budynek gospodarczy z małymi oknami, kwietnikami i charakterystyczną latarnią. Po prawej zaś kamienica zarośnięta bluszczem. Liście spadały z dachu niczym frędzle. Butelkowa zieleń kontrastowała z amarantem tynku, nasycając barwy radością. W ogródkach restauracyjnych, zajmujących niemal cały skwer, długie stoły nakryte obrusami w czerwoną kratkę karmiły hordy turystów. Przekrzykiwali się we wszystkich językach, zajadając włoskie przysmaki. Wino lało się litrami. Kelnerzy w dziwacznych strojach: czarne, obcisłe spodnie, buty ze sprzączkami, białe, luźne koszule, czapki na głowie przypominające grzyby i chusty na karku, obskakiwali ich sprawnie, tańcząc jakby w rytm skocznej muzyki, która dobiegała z wnętrza lokalu. Przy wejściu paliły się dwie pochodnie. Ktoś śpiewał, wydzierając się na całe gardło. Ta wielka, zbiorowa biesiada była jak nie z tej epoki.

Zanim ciotka otworzyła usta, kelner zaczął kiwać ręką i chciał je usadzić przy stoliku z Niemcami. Agnese odpowiedziała mu po włosku, więc dał sobie spokój.

– To piazza dei Mercanti, czyli plac Kupców. Znajdował się najbliżej portu Ripa Grande. W dawnych wiekach kwitło tu życie handlowe, a w tawernach biesiadowali marynarze, kapitanowie i właściciele żaglowców. Przed tobą historyczna restauracja da Meo Patacca. Jej nazwa to imię i nazwisko bohatera siedemnastowiecznej komedii w dialekcie rzymskim[60] – zdradziła sekret tego niecodziennego miejsca. – Meo był zatybrzańskim zbirem, bezczelnym i dowcipnym. Chciał zorganizować wyprawę do Wiednia obleganego przez Turków. Nie chodziło jednak o odsiecz wiedeńską, lecz o inny, późniejszy epizod zbrojny. Ponieważ wojna z niewiernymi skończyła się, zanim ochotnicy wyruszyli z Rzymu, zebrane pieniądze wydano na ucztę. W restauracji codziennie odtwarza się scenę zatybrzańskij biesiady, angażując w to turystów.

Eliza zrobiła kilka fotek. Przepięknie wyszła amarantowa kamienica z butelkowym bluszczem.

10. Zatybrze – bazylika św. Cecylii

Przekroczyły furtę. To, co z daleka wydawało się barokową fasadą dużego gmachu, w rzeczywistości było portalem wspartym na czterech kolumnach, prowadzącym na rozległy dziedziniec, pośrodku którego znajdowała się kwadratowa fontanna z dużą kamienną amforą. Szmer wody witał przybyszów, stając się jedynym motywem towarzyszącym ciszy, jaka tu panowała. Tępy dźwięk tej ciszy dudnił w uszach, a potem je pieścił. Dziedziniec z ogrodem zamykały po obu stronach dwa budynki z małymi oknami. Urzekało milczenie tych starych murów. W głębi widać było portyk kościoła i wysoką romańską dzwonnicę po prawej stronie. Kiedy podchodziły bliżej, Agnese tłumaczyła:

– Portal zaprojektował najprawdopodobniej Ferdinando Fuga, a fontanna jest dziełem Antonia Muñoza. Ta kamienna amfora to symbol wczesnochrześcijańskiej chrzcielnicy, starożytnego cantharusa, czyli fontanny na rytualne ablucje przed wejściem do bazyliki. W budynkach po obu stronach ogrodu znajdują się dwa żeńskie klasztory zamknięte, franciszkanek po prawej i benedyktynek po lewej[61].

Podeszły do bazyliki. Podobnie jak u Najświętszej Marii Panny na Zatybrzu, również tu cofniętą fasadę poprzedzał portyk wsparty na antycznych kolumnach z jońskimi kapitelami. Fryz zdobiła dwunastowieczna mozaika oraz napis w antykwie głoszący, że jednym z głównych dobroczyńców tej świątyni był kardynał Troiano Acquaviva d’Aragona. Na balustradzie stały rzeźby przypominające amfory. W ściany portyku wmurowano fragmenty antycznych sarkofagów, lapid i inskrypcji. Po prawej stronie natomiast znajdował się wystawny pomnik nagrobny kardynała Sfondrati[62]. Jego marmurowa podobizna wychylała się z suto zdobionego owalu w centrum monumentu, z rękami złożonymi w modlitwie. Miał modną bródkę w szpic i wielkie odstające uszy. Eliza pomyślała, że nie lubi baroku, gdyż oprócz przepychu trąci kiczem.

– Zanim wejdziemy do bazyliki św. Cecylii, opowiem ci jej historię[63]. – Agnese zrobiła się poważna i posmutniała. – Cecylia urodziła się na początku trzeciego wieku. Jako chrześcijanka złożyła ślub czystości. Również ona, zgodnie z panującym obyczajem, musiała wyjść za mąż wbrew własnej woli za rzymskiego patrycjusza Waleriana. Podczas nocy poślubnej wyznała mężowi, że towarzyszy jej anioł, który strzeże jej dziewictwa. Walerian będzie mógł go ujrzeć tylko wtedy, gdy przyjmie jej wiarę.

– I on w to uwierzył? – wyrwało się Elizie.

– Mąż, czy z przekonania, czy z ciekawości, przyjął chrzest z rąk papieża Urbana. Stał się bardzo pobożny i cnotliwy – kontynuowała ciotka ze śmiertelną powagą. – Nową wiarę przyjął również jego brat Tyburcjusz. Obaj zajmowali się pochówkiem chrześcijan zamordowanych podczas prześladowań za panowania Aleksandra Sewera, których zwłoki porzucano przy drodze, aby były ostrzeżeniem dla wszystkich. Grzebanie chrześcijańskich męczenników było wtedy karane śmiercią, więc kiedy pojmano dwóch braci, torturowano ich i ścięto. Aresztowano również Cecylię modlącą się na ich grobie. Gdy odmówiła oddania czci antycznym bóstwom, zamknięto ją w łaźni jej patrycjuszowskiego domu, w miejscu zwanym caldarium, aby udusiła się gorącymi oparami.

– OMG! – Na twarzy dziewczyny odmalowało się przerażenie.

– Po trzech dniach jeszcze żyła, więc rzymski prefekt kazał ją ściąć. Trzy uderzenia mieczem nie zdołały oderwać jej głowy od szyi, kat pozostawił ją konającą we krwi. Cecylia zmarła po trzech dniach udręki, podczas której nawróciła wiele osób na chrześcijaństwo – dokończyła kobieta.

– Jakie to wszystko straszne! – prawie wykrzyknęła Eliza, przypominając sobie męczeństwo św. Apolonii, której wybito zęby, i św. Kaliksta wrzuconego do studni z marmurowym odważnikiem na łańcuchu u szyi, i jeszcze tych czterdziestu męczenników zamarzniętych i spalonych…

– I tak nie opowiadam ci wszystkiego… – Agnese westchnęła ze smutkiem. – Niestety, historia jest pisana krwią…

Bratanica dowiedziała się jeszcze, że ciało Cecylii odnaleziono w katakumbach św. Kaliksta. Historia męczeństwa zatybrzańskiej dziewicy była bardzo znana, toteż zwłoki przeniesiono tutaj, do starochrześcijańskiej bazyliki wybudowanej na ruinach domu Waleriana w 821 roku przez papieża Paschalisa I, który już dwieście lat wcześniej uzyskał status Titulus Caeciliae. Ciało świętej w cyprysowej skrzyni, odziane w suknię wyszywaną złotem, było w stanie nienaruszonym, tak jak pochował je papież Urban I w 225 roku. Sarkofag jednak dobrze ukryto. Na całe szczęście, gdyż ćwierć wieku później Rzym splądrowali Saraceni. Dopiero w 1599 roku kardynał tytularny bazyliki, Paolo Emilio Sfondrati, odnalazł go podczas prac renowacyjnych.

Weszły do środka. Kościół był pusty. Elizę uderzyła przede wszystkim podniosła atmosfera. Miękkość i okrągłość elementów architektonicznych kontrastowała z ciemnymi, geometrycznymi liniami i jasnymi kwadratami marmurowych płyt posadzki. Jakby yin i yang były tu zakodowane w innej, chrześcijańskiej formie. Trójnawową bazylikę dzieliły dwa szeregi dość masywnych pilastrów wspierających łuki, pełne i puste. Nad nimi ciągnął się szeroki fryz z owalnymi i okrągłymi niby-oknami z kratownicą. Sufit z centralnym malowidłem w złotej ramie wznosił się na lunetach. Miękkie światło sączyło się przez nie jak przez muślin, nadając wnętrzu poświatę słodyczy. Wzrok kierował się jednak ku prezbiterium, gdzie stało cyborium przypominające koronę. Dziewczyna nie mogła dostrzec więcej z tej odległości. Wszystko jednak wydawało się takie harmonijne, jakby boska perfekcja objawiła się tu pod postacią mistycznego zjednoczenia duszy i umysłu. W tym momencie świątynię wypełnił dźwięk organów i słowiczy głos. Wydawało się, że anielskie chóry zstąpiły z nieba…

– Zapomniałam ci powiedzieć, że św. Cecylia jest patronką chórzystów, lutników, organistów i zespołów wokalno-muzycznych. W tym kościele występuje Narodowa Akademia św. Cecylii, jedna z najstarszych instytucji muzycznych na świecie, założona w szesnastym wieku. Ich koncerty zapierają dech w piersiach. Jesteśmy szczęściarami, chyba ktoś ma próbę – wyszeptała ciotka.

Kiedy szły nawą główną w stronę ołtarza, Elizie przechodziły ciarki po plecach.

– Popatrz na to fantastyczne cyborium, dzieło Arnolfa di Cambio, wielkiego rzeźbiarza i urbanisty późnego gotyku, który jako uczeń współpracował z Nicolo Pisanem przy pulpicie katedry w Sienie. Jaka elegancja! Jakie proporcje! Jaka doskonałość! – zachwycała się Agnese, wskazując koronkowy baldachim z marmuru oparty na wysmukłych, biało-czarnych kolumnach. Jego szczyt wyglądał jak koronka brugijska, jakby ręka artysty wyhaftowała marmur. – W absydzie znajduje się duża mozaika przedstawiająca Odkupiciela ze świętymi: Agatą, Pawłem, Paschalisem I, Piotrem, Walerianem i Cecylią. Postacie są sztywne, hieratyczne, zupełnie inne niż te mistrza Cavalliniego, które oglądałyśmy w bazylice Najświętszej Marii Panny na Zatybrzu. – Ciotka wskazywała ręką. – A teraz spójrz w dół, na tę rzeźbę z białego marmuru.

W konfesji pod ołtarzem, zamknięte w kryształowej tece obwiedzionej ramą z czerwonego porfiru, nad którą czuwały złote anioły podtrzymujące tiarę, leżało ciało kobiety ułożone na boku. Jakby spała, pogrążona w spokojnym, głębokim śnie. Eliza przez moment nie wiedziała, czy to żywa osoba, czy naprawdę marmurowa rzeźba.

– Jak już wspominałam, kardynał Sfondrati odnalazł sarkofag z cyprysową skrzynią, a w niej nietknięte przez czas ciało Cecylii. Było ułożone na prawym boku, przykryte jedwabnym welonem splamionym krwią. Wezwał wtedy rzeźbiarza Stefana Maderno, by sporządził rysunek, a następnie wykonał rzeźbę. Jeżeli przyjrzysz się dokładnie, zobaczysz, że ma ona trzy cięte rany na szyi. – Agnese wychyliła się nieco do przodu, by pokazać lepiej, gdzie bratanica ma patrzeć.

– To niesamowite! – wyszeptała nastolatka. – Naprawdę znaleziono jej ciało w takim stanie i w tej pozycji po blisko trzynastu wiekach?

Ciotka milczała.

Dziewczyna nie mogła wyjść z podziwu nad perfekcją rzeźby. Była taka piękna i żywa…

Anielski głos chórzystki sopranowej, o nieziemsko jedwabistej tonacji, przepełniał całą bazylikę. Unosił się ku górze, ku niebu. Wibrował jak niebieskie pióra cherubinów, najdoskonalszych bytów nadprzyrodzonych. Eliza pomyślała, że w tym miejscu króluje niewinność, harmonia i doskonałość.

Kiedy kierowały się do wyjścia lewą, boczną nawą, ciotka wskazała na sklepieniu fresk Sebastiana Conca Apoteoza św. Cecylii, namalowany w 1724 roku. Kazała też bratanicy raz jeszcze spojrzeć na owalne okienka z kratą znajdujące się pod lunetami. Zatrzymały się na chwilę przed drugą kaplicą od wyjścia, z metalową furtką oraz freskami na suficie i ścianach.

– Nie możemy teraz wejść do środka, ale tu znajdowała się łaźnia z caldarium, w której zamknięto św. Cecylię – wyjaśniła ciotka.

Eliza zajrzała z zaciekawieniem i zrobiła zdjęcie, bo tak mogła lepiej zobaczyć malowidła ścienne.

Przy wyjściu, na krześle siedziała stara zakonnica w czarnym habicie, pogrążona w medytacyjnej modlitwie różańcowej. Przymknęła oczy, wsłuchując się w ciszę kojącą jej serce.

– To jeszcze nie koniec niespodzianek. Mam dla ciebie coś specjalnego! – Agnese skierowała się po małych schodkach do drzwi po prawej stronie bazyliki. Zadzwoniła. Weszły do środka. Zapłaciły za bilet i ruszyły małym korytarzykiem do windy.

– Pojedziemy tylko na górę, ale pod bazyliką przeprowadzono wykopaliska archeologiczne, które uwidoczniły ważny kompleks rzymskich budowli z epoki republikańskiej. Najstarszy domus pochodzi z drugiego wieku przed naszą erą. To bardzo ciekawe podziemia, warto je odwiedzić – mówiła ciotka, gdy jechały windą.

Weszły do podłużnego pomieszczenia, w którym stało kilka drewnianych ław kościelnych. Agnese wyjaśniła, że to chór mniszek benedyktyńskich. Wewnętrzna galeria okrążała cały kościół. Tutaj siostry żyjące w ścisłej klauzuli mogły przysłuchiwać się mszy. Chór wybudowano dopiero w XVI wieku, gdy dokonano renowacji bazyliki w stylu barokowym. Budowla średniowieczna była znacznie dłuższa, a na wewnętrznej stronie fasady znajdował się fresk Sąd Ostateczny namalowany przez Pietra Cavalliniego. Tak arcydzieło rzymskiego artysty zostało ukryte.

Podeszły, by widzieć lepiej trzynastowieczne malowidło. Pośrodku artysta przedstawił postać zmartwychwstałego Chrystusa, siedzącego na tronie wysadzanym drogimi kamieniami i zamkniętego w tak zwanym migdale, czyli figurze znanej z geometrii euklidesowej, a powstałej z przecięcia się dwóch okręgów i symbolizującej świętość. Poniżej namalował ołtarz bizantyjski z narzędziami pasji: gąbką, naczyniem z żółcią, gwoździami, włócznią i krzyżem. Migdał otaczało ośmiu serafinów w bizantyjskich szatach, rozpoznawalnych po skrzydłach, których pióra zdawały się płonąć. Po prawicy Chrystusa stała Matka Boża skupiona na modlitwie, a za nią siedzieli apostołowie: Paweł, Tadeusz, Jakub, Mateusz, Bartłomiej i Filip. Po lewej stronie został przedstawiony Jan Chrzciciel, a za nim w pozycji siedzącej Piotr, Jan, Tomasz, Jakub, Andrzej i Szymon.

– Popatrz uważnie na ten fresk! Przyjrzyj się plastyczności postaci i szat. Niektórzy krytycy sztuki twierdzą, że malarstwo współczesne zaczyna się nie od Giotta w Asyżu, ale tutaj, w Rzymie, w bazylice św. Cecylii – mówiła z entuzjazmem Agnese. – Kiedy Cavallini je malował, Arnolfo di Cambio rzeźbił swoje cyborium. Dzieła dwóch artystów powstawały równolegle. Wzrok Chrystusa jest skierowany na ołtarz oraz na mozaikę w absydzie. Zaraz coś ci pokażę…

Podeszły do ściany, w której znajdowało się owalne okienko z dziurkowaną przesłoną. Były to właśnie te zakratowane okna, na które ciotka zwróciła uwagę bratanicy, gdy stały na dole w kościele. Dziewczyna zmrużyła oczy i popatrzyła przez małą dziurkę w cienkiej blasze. Jak przez lunetę widziała całą bazylikę, absydę z mozaiką, koronkowe cyborium, konfesję i marmurową rzeźbę św. Cecylii, która leżała na boku niczym pogrążona we śnie.

Anielski głos pierwszego sopranu przyprawiał ją o dreszcze. Było w tym wszystkim coś tak podniosłego i uświęconego, że Eliza poczuła, jak jej artystyczny duch wznosi się na ognistych skrzydłach serafinów.

11. Zatybrze – kościół św. Franciszka a Ripa

– Ale jazda! Wróciłyśmy już prawie pod chatę? – wyrwało się Elizie.

– Co? – Ciotka zamrugała.

– No chciałam powiedzieć, że jesteśmy już prawie pod domem…

Eliza ucieszyła się, kiedy siostra jej ojca oświadczyła, że znajdują się właśnie pod kościołem św. Franciszka a Ripa[64], czyli tym, który jej pokazywała w oddali, gdy wyszły z domu. Bolały ją nogi i była już zmęczona.

Budynek miał podłużny korpus podzielony pilastrami na pięć części, wejście główne, dwa boczne i cztery kwadratowe okna. Na drugiej kondygnacji, ponad podłużnym korpusem, wznosił się osamotniony prostokąt nawy głównej, z wielkim oknem i półokrągłym tympanonem. Dwie dziwne formy architektoniczne po obu jego stronach przypominały skrzydełka. Wszystko to sprawiało wrażenie zachwiania proporcji.

Ciotka powiedziała, że późnobarokową fasadę zaprojektował Mattia de Rossi, a świątynia została ufundowana w XI wieku jako kościół szpitalny pod wezwaniem św. Błażeja. Później, po przebudowie zadedykowano ją św. Franciszkowi z Asyżu, który miał nocować w przyległym przytulisku w roku 1209 oraz w 1223, podczas wizyt u papieży Innocentego III i Honoriusza III. Przy kościele znajdowała się cela świętego, a w niej jego relikwie: krucyfiks i kamień służący mu za poduszkę podczas snu.

– Wiesz, że tu został pochowany Giorgio de Chirico?

– Naprawdę? Niesamowite! – W dziewczynę znowu wstąpił entuzjazm, gdyż lubiła obrazy tego artysty. – Koniecznie muszę zobaczyć!

Weszły do środka. Na końcu kaplicy Niepokalanej małe drzwiczki prowadziły do pokoju, w którym znajdował się grób mistrza malarstwa metafizycznego. Skromna lastra szarego marmuru, otoczona czarną ramą, przypominała klepsydrę. Widniał na niej napis: „GIORGIO DE CHIRICO PICTOR OPTIMUS”. W sali znajdowały się trzy jego dzieła: Autoportret, Kobieta w welonie i Upadek Chrystusa pod ciężarem krzyża. Obrazy podarowała żona artysty, przedstawiona właśnie jako niewiasta z przykrytą głową.

– Zobaczymy jeszcze coś! – Agnese zabrała bratanicę do ostatniej kaplicy po lewej stronie ołtarza. – Jak myślisz, co to jest? – zapytała.

Eliza popatrzyła zdumiona.

– Ekstaza św. Teresy Berniniego! – powiedziała dziewczyna.

– Nie! Ale jesteś blisko. Owszem, to Bernini. Trudno nie rozpoznać jego ręki, która rzeźbiła w marmurze, jakby to było miękkie mydło. Jednak Ekstaza św. Teresy znajduje się w kościele Matki Bożej Zwycięskiej. Przed nami Posąg błogosławionej Ludwiki Albertoni. Wyjątkowo piękna rzeźba, którą mistrz baroku ukończył w roku tysiąc sześćset siedemdziesiątym czwartym. To jedno z najlepszych i najbardziej dojrzałych dzieł Berniniego. Miał wtedy już siedemdziesiąt sześć lat…

Ciotka wytłumaczyła również, iż rzeźba powstała na zlecenie kardynała Angelo Paluzzi Altieriego, siostrzeńca papieża Klemensa X, z okazji odnowienia kaplicy rodzinnej.

Błogosławiona Ludwika leżała bezwładnie na miękkim łożu, z rękami na klatce piersiowej, jakby chciała powstrzymać emocje. Odrzuconą w tył głowę okrywał welon. Twarz była zwrócona ku niebu i malował się na niej dramatyczny wyraz bólu i rozkoszy. Usta, na wpół otwarte, jakby wydawały jęk, a przymknięte oczy pogrążały się w olśniewającej wizji boskości. Fałdy szat, wzór zdobiący poduszkę, twarz, ręce, a przede wszystkim ciężka, pofałdowana materia przykrywająca sarkofag, którą mistrz wyrzeźbił w złoto-brązowym jaspisie, były po prostu doskonałe.

Eliza była pod wrażeniem.

– W tym teatralnym dziele Bernini wykorzystał wszystko. Przede wszystkim światło, które wpadając przez górne, ukryte okna kaplicy, wydobywa kontrasty i plastyczność form. – Agnese wciąż była zachwycona, choć widziała to dzieło już kilka razy. – Również obraz znajdujący się w tyle, z główkami aniołków wystającymi ze złotej ramy, jest częścią kompozycji scenograficznej. To dzieło Baciccia, Madonna z Dzieciątkiem i św. Anną.

– A kim była ta Ludwika?

– Ludwika Albertoni urodziła się w Rzymie w tysiąc czterysta siedemdziesiątym czwartym roku, a więc blisko sto lat po Franciszce Rzymiance. Pochodziła z zamożnej szlacheckiej rodziny, wyszła za mąż i urodziła trzy córki. Wiodła szczęśliwe życie w dobrobycie. Gdy owdowiała, wstąpiła do zakonu tercjarzy św. Franciszka i resztę swoich dni spędziła na medytacji, modlitwie i pokucie oraz miłosiernych uczynkach. Oddała Kościołowi swój cały majątek, co spotkało się z gniewem krewnych. Pomagała ludowi po złupieniu Rzymu przez landsknechtów, za co była bardzo kochana. Doświadczała też boskich ekstaz.

– Co to są ekstazy? – zapytała bratanica.

– To mistyczne wyjście duszy z ciała w doświadczeniu zjednoczenia z Bogiem w miłości. Rodzaj transu – wytłumaczyła ciotka.

– Wygląda na jakiś boski orgazm – rzuciła młoda.

– Ty to powiedziałaś…

Roześmiały się cicho w pustym kościele.

12. Zatybrze – supplì i Kleopatra

Plac przed kościołem San Francesco a Ripa, z dziwną kolumną z krzyżem na szczycie, miał w sobie coś metafizycznego, jak obrazy de Chirica. Był opustoszały. Nie pusty, lecz opustoszały, gdyż stały tu budynki i samochody, ale brakowało ludzi. Pod kolumną zatrzymały się tylko one. Jej długi cień skradał się niczym kot do ich cieni w miękkim świetle przedwieczoru. Panowała tu atmosfera jak na płótnie Tajemnica i melancholia ulicy. Ciotka dodała tylko, że kolumna jest bardzo stara i pochodzi z czasów Oktawiana Augusta, z rzymskiej kolonii w Weje.

Ruszyły ulicą św. Franciszka a Ripa w kierunku domu. Jakiś facet na rowerze jechał pod prąd. Z głośnika przywiązanego pod siodełkiem na cały regulator wybrzmiewała aria Mozarta. Przekroczyły ruchliwą viale di Trastevere. Znowu było pełno ludzi poruszających się w niebywałym chaosie. Jak fala uderzył je rzymski rwetes, gwar, jazgot.

„Wracamy do życia” – pomyślała dziewczyna, nie wiedząc jeszcze, co bardziej jej odpowiada – czy sielski spokój po tamtej, czy swojski bałagan po tej stronie Zatybrza.

– To znakomita miejscówka jedzeniowa. Nazywa się Supplì – zarekomendowała Agnese, gdy zatrzymały się przy niewielkim lokalu. – Supplì to rodzaj krokietów ryżowych, smażonych na głębokim oleju. Ryż jest przyrządzany z pomidorowym ragù, czyli z mięsem mielonym długo gotowanym w sosie, z przyprawami. Do środka wkłada się kawałek mozzarelli. Kiedy je się gorącego supplì, mozzarella ciągnie się jak guma do żucia. Chcesz spróbować, zanim pójdziemy na kolację? – zapytała.

– Yes! – Dziewczyna nigdy nie odmawiała. Zawsze miała wilczy apetyt. Wprawdzie zjadła wcześniej lody, ale była łasa na wszystkie nowe włoskie smaki. Poza tym bił z tego miejsca taki zapach przypraw, pomidorów i świeżego, wrzącego oleju, że trudno było przejść tędy obojętnie.

Gdy znalazły się w środku, pociekła jej ślinka. Pizza z różnymi dodatkami, krokiety ryżowe, ziemniaczane, z ryb i z kurczaka, makarony. Wszystkiego chętnie by spróbowała. Było bardzo tłoczno, co oznaczało, że jadało się tu dobrze i w przyzwoitej cenie. Kupiły supplì i stanęły na ulicy, by zjeść spokojnie.

– Jaka pychota!

Mozzarella ciągnęła się przy każdym kęsie. Kilka ziaren ryżu upadło na ziemię, co było nieuniknione. Szybko podleciał wróbel i dziobnął zdobycz. Również on się objadał. Przycupnął spokojnie tuż przy ich stopach i patrzył na nie tymi małymi, sprytnymi oczkami, prosząc o jeszcze. Zachowywał się jak piesek, a nie ptak. Eliza rzuciła mu trochę ryżu. W ślad za pierwszym wróblem przyleciały kolejne, a później dwa gołębie i rozpoczęła się bitwa.

– Wiedzą, co dobre. Stołują się tu codziennie – skomentowała ciotka.

Bratanica przyglądała się, jak sprytny ptaszek podfrunął do młodego chłopaka, który jadł supplì oparty o skuter. Usiadł na bagażniku jak gdyby nigdy nic. Wcale się nie bał. Chłopak podał mu kilka ziaren ryżu na dłoni, a on zaczął jeść mu z ręki.

– Ale czad! – powiedziała Eliza z pełną buzią.

– Zanim wrócimy do domu, by przebrać się na kolację, pokażę ci jeszcze jedną ciekawostkę – obiecała Agnese.

Poszły na piazza San Cosimato. Nie było tu nic specjalnego. Skwer był wręcz brzydki. Trójkątny, betonowy, z placykiem zabaw dla dzieci ogrodzonym żelazną balustradą oraz budkami, bo tu przed południem odbywał się targ.

Na placu roiło się od ludzi, którzy rozmawiali ze sobą, siedząc na ławkach; śmiali się, gestykulowali. Dzieciaki jeździły na rowerkach, grały w piłkę, bawiły się.

– W pierwszym wieku przed naszą erą na tych terenach Zatybrza znajdowały się Horti Caesaris, czyli Ogrody Cezara. Najsłynniejszy starożytny rzymski wódz i dyktator zakupił duży obszar ziemi po tej stronie Tybru, by paść tu luzem konie, którymi przekroczył Rubikon. Jego posiadłość obejmowała rozległy obszar od willi Farnesina po zbocza Janikulum. Tam – Agnese wskazała ręką kierunek janikulskiego wzgórza – znajdowała się willa Cezara, w której w czterdziestym szóstym roku przed naszą erą zamieszkała Kleopatra. To był rzymski dwór królowej Egiptu. Rozbudowała willę w pałac z antycznymi kolumnadami i freskami. Zagospodarowała ogrody w stylu aleksandryjskim. Były tam wspaniałe kwiaty i egzotyczne drzewa, strumienie, antyczne rzeźby, egipskie obeliski, a także gigantyczny posąg wojownika galijskiego symbolizujący zwycięstwo Cezara. Wzniesiono też świątynie Izydy i Fortuny[65].

– Naprawdę? Chcesz powiedzieć, że Kleopatra była twoją sąsiadką? – Eliza wypowiedziała to z takim zdziwieniem, że aż sama była zaskoczona. – I wszystko to można zobaczyć? Chodźmy tam natychmiast! – rzuciła pełna entuzjazmu.

– Niestety nie – zgasiła ją od razu ciotka. – Kleopatra mieszkała w Rzymie niecałe dwa lata. Po zabójstwie Cezara musiała opuścić Wieczne Miasto. Swoje ogrody dyktator zapisał w testamencie rzymskiemu ludowi. W tym miejscu – krewna zatoczyła duży krąg ręką – od placu San Cosimato po plac św. Franciszka z Asyżu, z którego właśnie wracamy, Oktawian August, adoptowany syn Cezara i pierwszy cesarz Rzymu, kazał wybudować owalny stadion, którego główna oś przekraczała ponad pięćset metrów. Był on zalewany wodą i odbywały się tu naumachie, czyli widowiska przedstawiające bitwy morskie. Zwykle walczyły w nich dwie drużyny, jedna była złożona z niewolników gladiatorów, druga ze skazańców. Były to niezwykle kosztowne imprezy masowe, ale lud je uwielbiał. Oktawian August w drugim roku naszej ery zainscenizował bitwę morską, w której wzięło udział ponad trzydzieści okrętów i trzydzieści tysięcy osób.

Ciotka wyciągnęła telefon z torebki i pokazała bratanicy ilustracje przedstawiające wirtualną rekonstrukcję owalnej budowli wypełnionej wodą, po której pływały starożytne okręty z wioślarzami.

– Naprawdę? I to odbywało się tutaj? – Eliza nie mogła opanować zdziwienia. – I co się z tym stało?

– Gdyby przeprowadzono wykopaliska archeologiczne, może odnaleziono by ruiny fundamentów. Rzym jest pełen takich niespodzianek. W sumie to prawie trzy tysiące lat historii, która na terenie tego miasta pozostawiła swoje ślady warstwowo.

– A Kleopatra? – dopytywała nastolatka. – Razem z mamą oglądałyśmy film z Elizabeth Taylor i Richardem Burtonem…

– Oktawian August po zwycięstwie w bitwie morskiej pod Akcjum w trzydziestym pierwszym roku przed naszą erą, a następnie po zdobyciu Aleksandrii starał się zatrzeć wszystkie ślady po królowej Egiptu i Marku Antoniuszu, który konkurował z nim o władzę. Jak zapewne pamiętasz z filmu, Marek Antoniusz i Kleopatra popełnili samobójstwo. Ale to bardzo długa historia. Chodźmy już do domu, opowiem ci po kolacji. – Ciotka objęła bratanicę ramieniem, bo ta była już wyraźnie zmęczona.

13. Zatybrze – pizza na marmurze, czyli Kostnica

Na murze wisiał wielki neon PIZZERIA. Lokal znajdował się tuż przy ruchliwej Viale di Trastevere. Stoliki stały na chodniku oddzielone od jezdni tylko metalowymi barierkami. Przechodnie musieli przeciskać się pomiędzy klientami oczekującymi w kolejce. Elizie udało się zajrzeć do środka. Cóż to było za miejsce! Wystrój był tak brzydki, że gorszy trudno sobie wyobrazić. Wnętrze zalewało trupie, neonowe światło i ustawiono tam drewniane stoliki z marmurowym blatem przykryte kawałkiem szarego papieru pakowego. Klimat przypominał komunistyczne bary mleczne z lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Wszędzie panował chaos. Kelnerzy roznosili niewiarygodną ilość talerzy z pizzami i przystawkami, poruszając się we wszystkich kierunkach, czasami jakby pod prąd.

Stanęli w pokaźnej kolejce, która wiła się przed lokalem. Nikt nią nie kierował, polegając jedynie na włoskiej zdolności poszanowania ładu w nieładzie.

– To pizzeria Ai Marmi, czyli powiedzmy „na marmurze”. Nie trudno się domyślić, że nazwę bierze od marmurowych blatów stolików – tłumaczyła Agnese. – Wszyscy nazywają ją jednak Kostnicą.

– Co? Kostnica? – prawie krzyknęła nastolatka.

– Really! The Morgue, that is Obitorio in Italian[66] – przytaknął Sergio i dodał, że tę nazwę wymyślił Pier Paolo Pasolini.

– Do Kostnicy trzeba wpaść przynajmniej raz w życiu. Jest to doświadczenie iście antropologiczne – powiedziała ciotka.

Eliza dowiedziała się, że Kostnica słynęła z krokietów ryżowych zwanych supplì al telefono, gdyż mozzarella ciągnęła się w nich niczym spirala kabla telefonicznego w starych aparatach. Podawano też inne rzymskie specjalności: fiori di zucca i filetti di baccalà. Pierwsze to kwiaty cukinii z mozzarellą w środku, a drugie to specyficznie przygotowywane filety z dorsza. Jedne i drugie w cieście naleśnikowym pieczone w oleju. Była też biała fasola z oliwą i dodatkiem łodygi selera, zwana „na ptaszka”, fasola z cebulą, tuńczykiem i skórkami wieprzowymi oraz różne przystawki warzywne: bakłażany, papryka pieczona, fenkuł, pieczarki smażone, sałata mieszana i frytki. A także znakomite tiramisu i truskawki z bitą śmietaną lub cytryną. Młodej błysnęło oko na myśl o jadalnych kwiatach.

– Lubisz pizzę? – zapytał Sergio.

– Oczywiście! – odpowiedziała Eliza. – Pierwszą w życiu jadłam z tatą w Pizza Hut, gdy miałam pięć lat, z ananasem i parówkami.

Włoch skulił się, jakby ktoś pchnął go nożem w samo serce. Na jego twarzy odmalował się wyraz obrzydzenia.

– Nie lubisz pizzy z ananasem? – zapytała ze zdziwieniem Eliza.

– On jest Włochem, a w dodatku pochodzi z Neapolu, więc jeśli chodzi o pizzę, jest ortodoksyjny, tylko margherita i napoli – ratowała sytuację Agnese.

– A co to za pizze? – dopytywała młoda Polka.

Sergio opowiedział jej, że pizza narodziła się jako potrawa ludowa i była popularna zwłaszcza w Neapolu, jako jedna z najtańszych, ale i najbardziej sycących potraw. Wystarczyło mieć mąkę, drożdże, trochę wody, szczyptę soli, oliwę, sos pomidorowy i oregano. Tak powstała pizza marinara, którą chętnie jadali marynarze i rybacy, gdyż Neapol w przeszłości był wielkim morskim portem. Później inwencja neapolitańska wzięła górę…

– Trochę mozzarelli, trzy anchois, dwa liście bazylii i to jest pizza napoli, którą ja pamiętam jeszcze z dzieciństwa – opowiadał Sergio. – Kiedy wychodziłem ze szkoły, potrafiłem wsunąć trzy takie i wydawałem na to całe moje kieszonkowe, bo w domu jadało się tylko gotowane ryby, co kojarzyło mi się z dietą szpitalną.

Eliza dowiedziała się też od niego, że w 1889 roku, kiedy po zjednoczeniu Włoch do Neapolu przyjechała królowa Małgorzata Sabaudzka, neapolitański szef Raffaele Esposito przygotował na jej cześć pizzę z trzema składnikami w kolorach flagi narodowej: mozzarellą, pomidoramiy i bazylią.

– Tak powstała pizza margherita, która jest jedyną prawdziwą włoską pizzą – dodał z dumą Włoch, a potem wyraźnie się rozmarzył. – Pizza neapolitańska to jednak zupełnie coś innego niż ta rzymska przypominająca zużytą podeszwę buta.

Zaczął znowu opowiadać, gestykulując przy tym namiętnie. Tłumaczył, że w przypadku prawdziwej neapolitańskiej pizzy ciasto musi być wyrośnięte naturalnie i dojrzewać najlepiej przez dwadzieścia cztery godziny. Spód ma być gruby, pulchny, miękki. Sos pomidorowy, mozzarellę i bazylię należy dodawać ze szczodrością, a przed podaniem pizzę na wierzchu trzeba polać znakomitą oliwą z oliwek.

Mąż ciotki popatrzył ze zgrozą na kelnera, który właśnie przeszedł obok nich, niosąc talerze z rzymską pizzą. Kontynuował:

– Tajnikiem przepisu najlepszej neapolitańskiej pizzy jest to, że piecze się ją oczywiście w piecu, w którym pali się dobrym drewnem. W ostatnim momencie, tuż przed wyjęciem z pieca, pizzaiolo dorzuca do ognia garść trocin, wtedy bucha ogień, a temperatura nagle się podnosi i ciasto jest dobrze upieczone, a w niektórych miejscach leciutko spieczone lub nawet przypalone. Wtedy pizza nabiera fantastycznego aromatu i smaku.

Kelner kiwnął wreszcie na nich ręką i wprowadził ich do sali, gdzie zwolnił się stolik w rogu. Przepchnęli się pomiędzy ludźmi siedzącym w wielkiej ciasnocie i zajęli miejsce przy zimnym, marmurowym blacie. Przyczółek w Kostnicy został zdobyty. Pozostawało tylko zamówić i zjeść.

– Jaką pizzę sobie życzysz? – ciotka przejęła inicjatywę w swoje ręce. – Sergia nie trzeba pytać. On je tylko margheritę.

– Skoro nie ma z ananasem i parówkami… – dziewczyna popatrzyła na Włocha z wesołą miną – to jakie są?

Agnese zaczęła wymieniać i tłumaczyć, co oferowała Kostnica: napoletana, margherita, marinara, con funghi (z grzybami), al prosciutto (z szynką), con salsiccia (z kawałkami kiełbaski), al prosciutto e funghi (z szynką i grzybami), con salsiccia e funghi (z kawałkami kiełbaski i grzybami), alla capricciosa (z szynką, grzybami, karczochami, jajkiem na twardo i oliwkami), con fiori di zucca (z kwiatami dyni), con bresaola e rughetta (z suszoną wędliną wołową i rukolą).

Elizie, która wciąż kierowała się zasadą im więcej, tym lepiej, przypadła do gustu pizza capriciosa. Ciotka wybrała tę z wędliną bresaolą i rukolą, a Sergio zdecydował się w końcu na napoli. Zamówili też filety z dorsza i kwiaty cukinii jako starter, białe wino, piwo i wodę.

W czasie oczekiwania na realizację zamówienia rozmawiali oczywiście o pizzy, której historia była długa, skomplikowana i niepewna, jak ta makaronu. Dziewczyna dowiedziała się, że pierwsza wzmianka pisemna słowa „pizza” pochodziła z 997 roku[67] i odnotowano je w wulgarnej łacinie, w mieście Gaeta. Nazwa wywodziła się najprawdopodobniej od słowa „pitta”, płaskiego chleba znanego od tysiącleci. Włosi podawali do stołu zazwyczaj pizzę focacce, rodzaj pitty z rozmarynem i oliwą. Etruskowie już trzy tysiące lat temu wypiekali koki, a z regionu Emilia Romagna pochodzi piadina, która stała się popularna na całym świecie.

– Pizze okrągłe dzieli się na czerwone z sosem pomidorowym i białe – bez sosu pomidorowego, ale z mozzarellą. Te ostatnie mogą być podawane z różnymi surowymi dodatkami oraz z warzywami i rukolą. Włosi uwielbiają również calzoni, czyli pizze złożone na pół jak olbrzymie pierogi. Calzoni są z farszem, na przykład z mozzarellą i szynką – opowiadała Agnese. – Pizzę rzeczywiście zrewolucjonizował pomidor, który przywieziono do Europy z Ameryki Łacińskiej dopiero w szesnastym wieku.

– Pierwsi pomidorów zaczęli używać neapolitańczycy… – wtrącił do rozmowy Sergio.

– Ach! Rzeczywiście! Czyli sos pomidorowy zawdzięczamy Kolumbowi… – rzuciła młoda.

– Wiesz, że Włosi wiele wypieków nazywają pizzą, aż sama się zdziwiłam. Klasyczna to ta okrągła. Jest także pizza al taglio, czyli wypiekana na podłużnych blachach, którą można zakupić jako przekąskę lub potraktować jak kanapkę, przecinając ją na pół – tłumaczyła dalej ciotka, gdy czekali na jedzenie. Robili się coraz głodniejsi od tego opowiadania o różnych smakołykach. – Są też pizze przypominające ciasta z serem i ze skwarkami lub z kawałkami szynki w środku.

– Wielkanocna pizza z serem. Uwielbiam! – Włoch miał rozmarzony wyraz twarzy.

W tym momencie na stole pojawiły się fritti – czyli smażone na głębokim tłuszczu filety z dorsza i kwiaty cukinii, oraz krokiety ryżowe z ciągnącą się mozzarellą. Rzucili się na nie z wilczym apetytem. Minęła już dwudziesta pierwsza.

– Och, jakie to pyszne! A co to właściwie jest? – Nastolatka pożerała kwiat cukinii.

– Te wspaniałe żółte kwiaty, które już same w sobie są dziełem sztuki, nadziewa się mozzarellą i anchois. Następnie zamyka się, kąpie w cieście naleśnikowym i smaży na głębokim tłuszczu – wytłumaczyła Agnese.

Filety z dorsza też były znakomite, a mozzarella w krokietach ciągnęła się w nieskończoność.

Potem na marmurze wylądowały pizze. Rzeczywiście były płaskie, cienkie, trochę przypalone i nasuwały skojarzenia z podeszwą od butów.

– Skoro nie lubisz pizzy rzymskiej, to dlaczego ją jesz? – zapytała Eliza Sergia.

– Pizza to pizza. Dla każdego Włocha to forma narodowej religii. To boski pokarm, który uszczęśliwia. Włoch bez pizzy nie wytrzyma. Dlatego we wszystkich krajach świata są pizzerie. Kiedy jestem chory, nie biorę lekarstw, tylko jem pizzę. Od razu mi przechodzi – odpowiedział.

– Źle się czujesz? Jesteś chory? – zapytała z troską dziewczyna, gdyż źle go zrozumiała.

– Ależ nie! To tylko prewencja. Jedząc pizzę codziennie, zawsze jesteś zdrowy! – odparł i rzucił się na swoją margheritę, bo co jak co, ale pizza nie mogła czekać.

Nie była wcale taka zła ta rzymska pizza. Cienka, lekka, chrupiąca i z wieloma dodatkami. Elizie zasmakowała. Pomyślała, że to doświadczenie kulinarne w Kostnicy będzie wspominać do końca życia.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

[1] Do zobaczenia i miłego pobytu w Rzymie! (wł.)

[2] Cześć, piękna! (wł.)

[3] Wyjście (wł.)

[4] Kochana! Elia! Jak się masz? (wł.)

[5] Dobrze! Bardzo dobrze! (wł.)

[6] Oh My God! – O mój Boże! (ang.)

[7] Niesamowite! Piękne! (ang.)

[8] W. Pocino, Le curiosità di Roma, Roma 2005, s. 157.

[9] Włoskie imię Agnieszka (czytaj Agnieze).

[10] Witaj we Włoszech! (ang.)

[11] Witaj! (wł.)

[12] życie nocne (wł.)

[13] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni e i quartieri di Roma, Ripa – Trastevere, vol. 6, Roma 2008, s. 207.

[14] włoski styl życia (ang.)

[15] Cześć, piękna! Jak się masz? Kawa? (wł.)

[16] Dla ciebie? (ang.)

[17] Dla mnie cappuccino. Proszę! (wł.)

[18] Cappuccino i kawa dla pań! (wł.)

[19] Cóż za piękna dziewczyna! (wł.)

[20] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 285.

[21] S. Pasquale Baylon – RomaSegreta.it.

[22] sztuki ulicznej (ang.)

[23] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 286.

[24] W. Pocino, dz. cyt., s. 46.

[25] Informacje dotyczące bazyliki Najświętszej Marii Panny na Zatybrzu pochodzą z następujących źródeł: C. Rendina, La grande guida dei monumenti di Roma, vol. 1, s. 424; W. Pocino, dz. cyt., s. 221; A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 433; Piazza di S.Maria in Trastevere – RomaSegreta.it.

[26] Piazza di S.Maria in Trastevere – RomaSegreta.it.

[27] Mt 25,6.

[28] Piazza di S.Maria in Trastevere – RomaSegreta.it.

[29] Zob. https://www.santamariaintrastevere.it/la-madonna-della-clemenza/

[30] Piazza di S.Maria in Trastevere – RomaSegreta.it.

[31] Tamże; S. Deli, Le fontane di Roma, Roma 1972, s. 30.

[32] Zasłyszana legenda.

[33] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 295; Piazza di S.Egidio – RomaSegreta.it.

[34] S.Maria della Scala – RomaSegreta.it.

[35] F. Santucci, Donne di Caravaggio. Sante e peccatrici, nobili e plebee, dame e cortigiane, donne dell’immaginario realisticamente rappresentate, Patti 2015.

[36] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 301; S.Maria della Scala – RomaSegreta.it.

[37] edykuł (wł.)

[38] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 314.

[39] Tamże, s. 315, 317.

[40] Tamże, s. 317. Zob. też W. Pocino, dz. cyt., s. 129.

[41] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 313, tłum. aut.

[42] Tamże, s. 306 i 445.

[43] Tamże, s. 364–365.

[44] Piazza di S.Apollonia – RomaSegreta.it.

[45] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 427; Via della Lungaretta – RomaSegreta.it.

[46] Tamże, s. 238.

[47] Tamże.

[48] Historia święta zob. https://www.fanpage.it/roma/la-festa-de-noantri-lorigine-delle-celebrazioni-della-madonna-del-carmine-di-trastevere/.

[49] Informacje o moście Sykstyńskim pochodzą z następujących źródeł: A. Tagliaferri, V. Varriale, I ponti di Roma, Roma 2007, s. 121–134; A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 309; W. Pocino, dz. cyt., s. 309; C. Rendina, dz. cyt., vol. 2, s. 574.

[50] Tu che passi grazie al beneficio di Sisto IV, chiedi alla Divina Provvidenza che ci conservi a lungo e in buona salute questo pontefice ottimo e massimo e pure tu, che rivolgi questa preghiera, stia bene, chiunque tu sia, tłum. aut.

[51] Czasownik „odjaniepawlić” i jego forma wielokrotna odjaniepawlać wszedł jakiś czas temu do języka potocznego młodych ludzi i pretendował nawet do miana młodzieżowego słowa roku 2017. (…) Szczególnie popularny stał się zwrot bezosobowy – co tu się odjaniepawla?, czyli co się tu dzieje?, co tu się odbywa? – źródło obcyjezykpolski.pl.

[52] Piazza Belli GG – RomaSegreta.it; W. Pocino, dz. cyt., s. 55.

[53] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 224.

[54] Tamże, s. 244; W. Pocino, dz. cyt., s. 193.

[55] Informacje o piazza in Piscinula pochodzą z następujących źródeł: A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 241; W. Pocino, s. 297; Piazza in Piscinula – RomaSegreta.it.

[56] W. Pocino, dz. cyt., s. 297.

[57] Vicolo dell’Atleta – RomaSegreta.it.

[58] A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 255.

[59] Tamże, s. 249.

[60] Komedia włoska w rymach: G. Berneri, Meo Patacca overo Roma in feste ne i trionfi di Vienna, Roma 1695.

[61] C. Rendina, dz. cyt., vol. 1, s. 261.

[62] Tamże.

[63] Informacje o moście, bazylice św. Cecylii i żywocie świętej pochodzą z następujących źródeł: A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 261–269; W. Pocino, dz. cyt., s. 97; C. Rendina, dz. cyt., s. 201–202; S.Cecilia in Trastevere – RomaSegreta.it.

[64] Informacje o kościele św. Franciszka a Ripa, placu św. Franciszka z Asyżu, rzeźbie Posąg błogosławionej Ludwiki Albertoni i żywocie świętej pochodzą z następujących źródeł: A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 276–278; W. Pocino, dz. cyt., s. 97–98; C. Rendina, dz. cyt., vol. 1, s. 339–340; S. Francesco a Ripa – RomaSegreta.it.

[65] Informacje o Ogrodach Cezara i naumachii Augusta pochodzą z następujących źródeł: A. Manodori, G. Carpaneto, C. Rendina, D. Paradisi, I rioni…, dz. cyt., vol. 6, s. 289; L. Devoti, Circhi e stadi di Roma antica, Roma 1997, s. 59; Naumachia di Augusto – Romano Impero.

[66] Naprawdę! Kostnica, czyli po włosku Obitorio. (ang.)

[67] S. Ficuciello, Da cosa deriva il termine „pizza”? La parola agli etimologi, www.espressonapoletano.it, 08.08.2018.