Lafcadio Hearn

Rzut oka na nieznaną Japonię

Glimpses Of Unfamiliar Japan

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej.

A dual Polish-English language edition.

Na język polski przełożył Dionizy Zaleski.

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Wydanie według edycji z roku 1909.

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-480-0

MÓJ PIERWSZY DZIEŃ NA WSCHODZIE

„Jeżeli pan zaniedba i nie spisze swych świeżych wrażeń, jak można najprędzej” – mówił do mnie pewien Anglik, profesor, którego w czasie mojej podróży po Japonii poznałem – „uciekną panu, rozpierzchną się, a gdy się to raz stanie, nie dadzą się już pochwycić. A przecież, co za cudowną rozkosz dać może ten kraj przedziwny; nic nie może się równać z pierwszemi wrażeniami, które się tam odbiera”.

Usiłuję teraz zebrać wszystkie obrazy przeżytych dni, i widzę, że są równie pierzchliwe, jak były piękne. Coś ze wspomnień moich odeszło, coś, czego już przywołać nie mogę. Wówczas nie usłuchałem dobrej rady, trudno mi było bowiem siedzieć w domu i pisać, gdy na zatopionych w słońcu drogach cudownego japońskiego miasta tyle można było widzieć, słyszeć i czuć. Jednak, choćbym jeszcze raz przeżyć mógł te wspomnienia, wątpię, czy udałoby mi się ująć je w słowa. Pierwsze wrażenie Japonii jest niepojęte, ulotne jak zapach.

Moja pierwsza podróż kurumą rozpoczęła się z europejskiej części Yokochamy, do japońskiego miasta, i co tylko przywołać będę mógł w pamięci, opiszę tutaj wiernie.

Pomijając cudowne niespodzianki podczas pierwszej jazdy przez japońskie ulice, niewypowiedzianie nową i miłą jest rzeczą porozumiewanie się z biegaczami kurumy za pomocą wymownych gestów; ma się wówczas rzeczywiście poraz pierwszy uczucie, że się jest na dalekim Wschodzie, o którym się tyle czytało i myślało, a o którym, jak się potem okazuje naocznie, nic się nie wie. Samo poczucie tej świadomości ma już urok; dla mnie urok ten zwiększył się niewypowiedzianie przez cudowną piękność pogody. W powietrzu samem tkwi dziwny czar chłodu, chłodu wiosny japońskiej, z powiewami wiatru od śnieżnych wierzchołków Fuji, czar, tkwiący może więcej w przezroczystości powietrza, niż w jakimś innym tonie – nadzwyczajna czystość atmosfery, z przewagą koloru niebieskiego, wskutek czego najodleglejsze przedmioty rysują się ostro i wyraźnie. Słońce przygrzewa łagodnie. Jinrikisha, czyli kuruma, jest to nadzwyczajnie pomyślany, śliczny powozik; ulice, które mi się z za tańczącego tu i tam, wysokiego, kształtu grzyba, kapelusza, rysują, mają urok, którego nic nie zastąpi.

Wszystko wydaje się jak zaczarowane, gdyż wszystko jest małe, dziwaczne i tajemnicze; małe domki z niebieskimi dachami, niebiesko malowane, rozłożone sklepiki i uśmiechnięci, w niebieskich szatach ludzie. Czasem tylko złudzenie to przerwie przypadkowe ukazanie się obcokrajowca wysokiego wzrostu, albo widok szyldu z dziwacznym alfabetem, który ma być angielski. Dysonansy te jednak uwypuklają tylko rzeczywistość, nie uszczuplając zupełnie uroku małym, zabawnym uliczkom.

Z początku odczuwa się tylko przedziwny chaos. Wzdłuż przed sobą widzi się nieskończony szereg powiewających flag i ciemnoniebieskich draperyi, które obok chińskich i japońskich znaków pisarskich tworzą widok pełen tajemniczości. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że nie ma tu żadnego świadomego systemu w konstrukcyi i dekoracyi. Każda budowla ma swój odwieczny, fantastyczny urok, jedno nie jest podobne do drugiego, wszystko jest zdumiewająco różne. Gdy się jednak pobędzie godzinę w tej części miasta, oko zaczyna rozróżniać pewien ogólny plan w porządku budowania tych małych, lekkich, dziwnie szpiczastych drewnianych domków, z otwartemi na ulicę pierwszemi piętrami, z cienkimi, nad kramy wystającymi bokami dachów, które tworzą równocześnie markizy, nad miniaturowymi, przybranymi w papierowe parasole balkonikami drugiego piętra. Zaczyna się rozumieć plan ozdobnych sklepów, z podłogą, przykrytą matami i wzniesioną nad poziom ulicy, i ogólnie pionowy porządek w napisach, które albo powiewają na draperyach, albo błyszczą na pozłacanych lub lakowych szyldach. Widzisz wtedy, że ten sam kolor niebieski, który przeważa w stroju mieszkańców, dominuje w dekoracyi sklepów, chociaż z małą domieszką farb i tint–jasnoniebieskich, białych i czerwonych (bez żółtych i zielonych). Potem zwraca twoją uwagę to, że suknie robotników pokryte są takimi samymi dziwacznymi znakami, co draperye na sklepach. Żadne arabeski nie wywołałyby takiego efektu, jak to. Użyte do dekoracyjnych celów, mają takie ideogramy niezwykłą symetryę, czego nie daje żaden wzór inny. Znaki te, które zdobią plecy sukni robotnika, czysto białe, albo ciemnoniebieskie i tak duże, aby je z odległości można odczytać, (potem poznaje się tragarzy lub roznosicieli, do jakiego stowarzyszenia lub cechu należą), nadają najuboższej tkaninie wyraz bogactwa.

Wreszcie, gdy tak zastanawiasz się nad tajemniczością tych wszystkich rzeczy, staje ci się nagle jasnem i świadomem to, że zdumiewający, malowniczy czar ulic polega poprostu na owej obfitości znaków japońskich i chińskich, które w kolorach: białym, czarnym, niebieskim albo złotym zdobią nawet odrzwia i parasole. Gdybyś sobie może przez chwilę zdołał uprzytomnić, jakby to było, gdyby te magiczne rysunki zastąpiono alfabetem łacińskim, twoje uczucia estetyczne zostałyby tern wrażeniem niemile uderzone, i w jednej chwili stałbyś się wrogiem „Romai – Kwai”, owego stowarzyszenia, które dla brzydkiego, utylitarnego celu pragnie wprowadzić alfabet łaciński do japońskiego pisma.

Wrażenie, które odbiera umysł japoński z tej obrazowej mowy, jest o całe niebo odległe od tego, które odczuwa mieszkaniec krajów zachodnich w zetknięciu z literami albo kombinacyami liter łacińskich–tych martwych, suchych symboli dżwięków. Dla Japończyka taki ideogram jest żywym obrazem, mówi, gestykuluje, a ulica japońska cała wypełniona jest takiemi żywemi postaciami znaków, które skaczą do oczu, i słów, które uśmiechają się lub nabierają grymasu, jak twarze ludzkie.

Czem są te znaki w porównaniu z naszym, martwym alfabetem, mogą zrozumieć tylko ci, którzy na Wschodzie byli. Gdyż same tylko wydrukowane litery japońskiego i chińskiego tekstu nie dają dostatecznego pojęcia o piękności takich, do dekoracyjnych napisów albo do obrazowych lub zwyczajnych anonsów modyfikowanych znaków. Żadna pedantyczna konwencya nie zacieśnia fantazyi rysowników i kaligrafów. Każdy stara się, by jego pismo było piękniejsze od pisma drugiego. Artyści, z pokolenia na pokolenia, od niepamiętnych czasów oddawali się temu z równą gorliwością, tak, że przez setki i tysiące lat niezmordowanych usiłowań i studyów stworzono z prymitywnych hieroglifów pismo niewypowiedzianej piękności. Składa się ono z pewnej liczby sztrychów pędzlem, ale w każdym takim sztrychu jest niezgłębiona, tajemnicza sztuka powabu, proporcya niedostrzegalnego polotu, który nadaje iej żywość i wskazuje, że artysta podczas tworzenia migające mu przed oczami idealne kształty rysunku odczuwał w całej pełni.

Sztuka pisania pędzlem nie jest jednak wszystkiem. Raczej sztuka kombinacyi jest właśnie tem, co wywołuje ów czar, który nawet samych Japończyków zadziwia. Przypatrując się szczególnie żywym, indywidualnym znakom pisowni japońskiej, nie można się dziwić istniejącym, cudownym legendom, które opowiadają, jak wypisane niegdyś słowa przez mistrzów stają się żywe, schodzą ze swych tablic i rozmawiają z ludźmi.

Mój Kurumaya nazywa się Cha. Nosi wysoki, biały kapelusz, który wygląda jak głowa olbrzymiego grzyba, krótki, niebieski kaftanik z szerokimi rękawami, wąskie, przylegające spodnie, sięgające do kostek, i lekkie, słomiane sandały, przymocowane do nagich stóp sznurkami z palmowego łyka. Jest on bezwątpienia w swojej klasie typem cierpliwości, wytrwałości i umiejętnego przypochlebiania się. Okazał to już w tem, że doprowadził mnie do tego, iż zapłaciłem mu więcej, niż mu się należało. Sam zresztą widok człowieka, biegnącego całemi godzinami, między dwoma dyszlami, jak koń, jest wystarczający, aby wzbudzić uczucie litości. A gdy jeszcze taka istota ludzka, z całym swoim światem uczuć, nadziei i wspomnień, kłusująca między dwoma drzewcami, ma przypadkowo na ustach łagodny uśmiech i, zadowolona z datku, okazuje szczerą życzliwość i żywą wdzięczność, uczucie litości zamienia się w sympatyę i staje się nierozsądnym impulsem do zbytniej ofiarności. Oczywiście i widok obfitego potu przyczynia się do tego, gdyż mimowoli myśli się wówczas o nadmiernem biciu serca, wyczerpaniu mięśni, zaziębieniu, zapaleniu płuc i t. d. Cha obciera sobie twarz małą, jasnoniebieską chustką, na której są rysunki gałązek bambusowych i latających wróbli. Podczas jazdy, okręca sobie chustkę dokoła ręki.

Jednak to, co mnie pociąga do Cha (nie jako do poruszającej się siły, ale jako do istoty), czytam na mnóstwie twarzy, które spotykam podczas jazdy przez miniaturowe uliczki. A może to wesołe wrażenie pięknego ranka oddziaływa tak słodko i ciekawie na wszystkich. Każdy patrzy na ciebie z ciekawością, ale spojrzenie takie niema w sobie nic niemiłego, a tem więcej wrogiego. Przeważnie towarzyszy mu uśmiech albo półuśmiech. Wskutek tych wszystkich dobrotliwych spojrzeń i miłej ciekawości, wydaje się cudzoziemcowi, że przeniósł się w świat bajki. Nie jest to nowe spostrzeżenie, gdyż każdy, kto spisuje swoje wrażenia z pierwszego dnia, spędzonego w Japonii, mówi o tym kraju, jak o zaczarowanym, a o jego mieszkańcach, jak o ludziach z bajki. Jest w tem jednak pewna racya, gdyż, widząc to wszystko po raz pierwszy, trudno się inaczej wyrazić. Człowiek przenosi się nagle w świat, w którym wszystko jest mniejsze i piękniejsze, niż u nas, w świat istot małych, ale z wyglądu dobrych, które uśmiechają się do ciebie przyjaźnie i życzliwie, w świat, gdzie wszystko idzie w tempie spokojnym i łagodnym, gdzie głosy są przytłumione, niebo i życie inne. Jest to jakby urzeczywistnienie starych snów o świecie mitologicznym, z którego europejskie ludy czerpią fantazye do swoich bajek.

Podczas ruchu socyalistycznego, szczególnie na przełomie feudalnej przeszłości i demokratycznej teraźniejszości, każdy cudzoziemiec zauważy niewątpliwie upadek rzeczy pięknych i brzydotę nowych. Co jeszcze w Japonii odkryję, tego nie wiem, ale jak dotąd, to rzeczy nowe ze staremi mieszają się na egzotycznych ulicach tak szczęśliwie, że jedne drugie upiększają. Białe, smukłe słupy telegraficzne, które przynoszą wiadomości ze świata do miejscowych dzienników, zadrukowanych chińskiem i japońskiem pismem, dzwonki elektryczne w jakiejś kawiarni z szyldem z kości słoniowej i wypisanemi na niej, zagadkowemi wschodniemi zgłoskami, skład amerykańskich maszyn do szycia obok sklepu z buddyjskiemi malowidłami, atelier fotograficzne obok sandałów plecionych ze słomy – wszystko to nie razi i nie robi przykrego wrażenia, gdyż każde z tych nowoczesnych, z zachodu przyniesionych urządzeń, ujęte jest w odpowiednie ramy, na sposób wschodni. Dla cudzoziemca jednak, zwłaszcza w pierwszych dniach, tylko stare rzeczy są ciekawe i wystarczają, aby całkowicie zająć jego uwagę. Widzi się wówczas, że wszystko w Japonii przepojone jest czemś, niepochwytnie subtelnem, nawet zwyczajne, drewniane patyczki do jedzenia w rurce z papieru, z drobnym na niej rysunkiem, nawet paczka wykłówaczek, zrobionych z drzewa wiśniowego, związana przedziwną, trójbarwną banderolą, nawet prosta, mała chustka niebieska, z wyrysowanymi na niej latającymi wróblami, której Jinrikishaman używa do obcierania twarzy. Banknoty, najzwyczajniejsze monety miedziane, mają właściwą sobie piękność, nawet jedwabny, skręcony sznur, którego używają przekupnie do nawlekania rozmaitych przedmiotów, wystawionych na sprzedaż, jest w swoim rodzaju ciekawym okazem. Gdziekolwiek zwrócisz oczy, wszędzie mnóstwo osobliwości i subtelnych przedmiotów, wszędzie widzisz liczne i cudowne rzeczy, które są dla ciebie na razie niepojęte.

Niebezpiecznie jest jednak przypatrywać się im zbyt często. Ile razy spojrzysz na nie, tyle razy weźmie cię ochota coś kupić. Często też bywa tak, że gdy uśmiechnięty kupiec namawia cię do obejrzenia licznych przedmiotów, z których każdy osobno i wszystkie razem są niesłychanie ponętne, ratujesz się ucieczką przed własnym twoim impulsem. Właściciel sklepu nie namawia cię nigdy do kupna, ale jego przedmioty mają tak cudowną siłę przyciągającą, że gdy raz zaczniesz kupować, jesteś zgubiony. Taniość jest właśnie środkiem do zrujnowania cię, gdyż ilość pięknych artystycznych rzeczy jest niewyczerpana.

Największy parowiec na oceanie nie byłby w stanie zmieścić tego wszystkiego, co chciałbyś kupić, bo chociaż sam nie przyznajesz się przed sobą, chciałbyś zabrać nietylko zawartość całego sklepu, ale i sklep sam, i właściciela jego, i ulice ze wszystkimi kramami i draperyami, i mieszkańców, i całe miasto, i wybrzeże, i góry okolone ogrodami, i biały urok Fujiyamy, tkwiący w bezchmurnem niebie–wreszcie całą Japonię z jej magicznemi drzewami, z przezroczystem powietrzem, ze wszystkiemi jej miastami i świątyniami, i czterdziestoma milionami najmilszych na świecie ludzi.

Przypomina mi się to, co powiedział raz pewien praktyczny Amerykanin, gdy była mowu o wielkim pożarze w Japonii: „O! ci ludzie mogą sobie na ogień pozwolić, ich domy są tak tanio budowane!” Jest w tem część prawdy. Drewniane domy ubogiej ludności, budowane niedołężnie, można postawić na nowo niewielkimi kosztami; lecz to, co zawierają, co jest istotnie pięknem, nie da się już przywrócić, dlatego każdy pożar w Japonii jest tragedyą dla sztuki. Maszynowa tandeta i utylitarna brzydota tanich produkcyi nie zdołała się jeszcze zaszczepić (z wyjątkiem pospolitych wyrobów jarmarcznych dla zadowolenia złego smaku przybyszów z zachodu). Każdy przedmiot, zrobiony nawet przez jednego i tego samego rzemieślnika, czy artystę, różni się jeden od drugiego. Gdy więc pożar coś zniszczy, ginie jakaś indywidualna idea. Na szczęście impuls do sztuki w tym kraju, który tak łatwo mógłby się stać pastwą pożaru, posiada żywotność przechodzącą z pokolenia na pokolenie artystów, przeciwstawiającą się płomieniom, które mogłyby ich prace obrócić w popiół i pozbawić ich formy.

Idea, której symbol został zniszczony, odżywa w innych dziełach, być może dopiero po upływie stulecia, być może zmodyfikowana, ale pokrewna idei przeszłości.

Każdy artysta obejmuje duchowy spadek. Nie w długoletniej pracy i pełnym ofiar trudzie znajduje swój najwyższy wyraz. Sztuka jest jego legatem, dziedziczy zdobycze przeszłości; zmarły prowadzi jego rękę, czy to gdy rysuje latające ptaki, czy oddaje subtelny powiew gór, czy koloryt poranku lub zachodu, czy też kształty gałązek i kwiatów wiosennych. Dziedzictwo to zmartwychwstaje przedewszystkiem w rysunku.

To, co z początku było świadomym trudem, w późniejszych czasach stało się nieświadomym, automatycznym instynktem, dlatego druk kolorowy, wykonany przez jakiegoś Hokusai albo Hiroshige, a sprzedawany pierwotnie za bardzo drobną cenę, może mieć większą wartość artystyczną, niż obrazy na zachodzie, ocenione tak wysoko, że możnaby za to kupić całą ulicę japońską.

Na ulicach poruszają się żywo postacie Hokusai, w słomianych, deszczowych płaszczach, w ogromnych, w kształcie grzyba słomianych kapeluszach, i słomianych sandałach, bosonodzy wieśniacy, spaleni od słońca i wiatru, matki o cierpliwych twarzach, niosące na plecach małe uśmiechnięte dzieci i szłapiące na swoich „geta”, (wysokich, drewnianych sandałach), rozprawiający, dobrze odziani kupcy, palący miedziane fajki, śród licznych zagadek swoich sklepów.

Wpada mi w oczy, jak zgrabne i kształtne są nogi ludzi, choćby to były nogi prostego wieśniaka, jak piękne są nóżki dzieci, w maleńkich „geta”, albo nogi młodej dziewczyny ,w śnieżnobiałych „tabis”, białych przezroczystych pończochach, które drobnej, lekkiej nóżce nadają wdzięk mytologicznej Nimfy. Ubrana, czy nieubrana noga Japończyka ma kształt antyczny, gdyż nie deformuje jej, tak jak na zachodzie, bezecne obuwie.

Klapanie, jakie wywołuje para drewnianych pantofli podczas chodu, różni się od klapania drugiej pary odmiennym głosem, jak dźwięk od dźwięku, tak, że każde echo kroków ma inny rytm. Na bruku takim, jak na stacyi kolei, dźwięk ten staje się tak niezwykły, że wielu mieszkańców zwalnia umyślnie kroku, aby wywołać to wolne, zabawne klapanie drzewa o bruk.

„Tera e yuke!”

Musiałem powrócić do europejskiego hotelu nie dlatego, że była to pora obiadowa, gdyż na jedzenie poświęcam bardzo mało czasu, ale dlatego, że nie mogłem porozumieć się z Cha, aby mnie zawiózł do świątyni Buddhy, którą pragnąłem zwiedzić. Cha pojął odrazu, o co chodzi dopiero wtedy, gdy mu mój gospodarz hotelowy wyrzekł magiczne słowa:

„Tera e yuke!”

Przebiegłszy w kilku minutach szerokie przedmieście, pełne ogrodów, i brzydkich kosztownych europejskieh budynków, następnie most na kanale, pełnym małych, szczególnie zbudowanych łódek, znaleźliśmy się znowu w wąskich, niskich, jasnych i pięknych uliczkach innej części japońskiego City. Cha pędzi, ile mu sił starczy, pomiędzy dwoma rzędami łukowatych domków, zwężających się ku górze, i dziwnie małych otwartych sklepów. Nad każdym sklepem wystaje wąski, niebieski pasek dachu, wyskok, sięgający aż do miniaturowych balkoników drugiego piętra, a ze wszystkich fasad zwieszają się ciemno-niebieskie, białe albo karmazynowe draperye, pokryte pięknym, japońskim pismem, białem na niebieskim, czerwonem na czarnem, albo czarnem na białem. Wszystko jednak miga mi przed oczami jak sen. Mijamy drugi kanał i drapiemy się wąską uliczką w górę. Nagle przed budynkiem z olbrzymiemi schodami Cha staje, kładzie dyszle na ziemi, abym mógł wysiąść i, wskazując ręką na schody, mówi: „Tera”.

Wysiadam, wchodzę na wysoki taras i staję naprzeciw cudownej bramy, zakończonej górą spiczastym, wielokątnym, chińskim daszkiem, i pokrytej od góry do dołu szczególnie rzadką rzeźbą. U góry, na fryzie otwartych drzwi wiją się smoki; nawet odrzwia pokryte są takąż rzeźbą, która przedstawia fantastycznie zgrupowane potwory wodne. Wszystko to, pomimo że utrzymane jest w jednym tylko tonie szarym, niema twardości rzeźby, przeciwnie, węże i smoki zdają się poruszać jak żywe.

Oglądam się za siebie, skąd płynie światło. Morze zlewa się z niebem w jednym czystym, blado błękitnym tonie. Pod stopami mojemi rozpościera się morze niebieskich, falistych dachów, aż po równe, gładkie jak lustro wybrzeże, aż po stoki lesistych zielonych pagórków, które obejmują miasto ze stron obu. Za półkolem pagórków widać długi szereg liliowych, wysokich, poszarpanych gór, między któremi wznosi się niezmierzonej wysokości samotny śnieżny szczyt, tak niepokalanie biały, że gdyby nie to, że istnienie jego jest stwierdzone, można by sądzić, że to są chmury. Stoki jego są niewidoczne, gdyż zlewają się z niebem tej samej barwy, tylko nad linię wiecznych śniegów wybiega jego szczyt, cudowny tak sen. Niby duch, wznosi się między lśniącą krainą i niebem święta nieporównana góra Fujiyamy.

I nagle, przed tym portalem pełnym rzeźb fantastycznych obejmuje mię dziwne uczucie, coś, niby sen cudowny, niby zwątpienie. Mam wrażenie, że wszystko to, na co patrzę, zniknie za chwilę, i te schody, i ta brama, okolona smokami, i błękitne niebo rozpościerające się nad dachami miasta, i mój własny cień, pełzający po szarym murze. Skąd to uczucie? Może dlatego, że wszystko, na co patrzę, te dachy, te zwinięte w kłębek smoki i te groteskowe kształty rzeźb, nie są dla mnie rzeczami, które pierwszy raz widzę–są jakby snem, jakby widmem zapomnianych wspomnień, które w tej chwili z obrazków, książek żywo stanęły przedemną.

Chwila i złudzenie znika. Rzeczywistość bierze górę i otwiera mi znowu oczy na otaczające mnie piękno, na cudną przezroczystość dali, na subtelność tonów krajobrazu, ogromną odległość nieba i miękki, łagodny czar japońskiego słońca.

Wchodzę po schodach, mijam drugą bramę z takimi samymi potworami wodnymi i pełzającymi smokami i znajduję się na dziedzińcu, na którym, niby pomniki, stoją ofiarne latarnie, pięknie wykute w kamieniu. Na prawo i na lewo siedzą dwa groteskowe lwy–samiec i samica, również wykute w kamieniu. Są to lwy Buddhy. Po za tem wszystkiem wznosi się niski, długi, lekki budynek, z pochyłym spiczastym dachem, z niebieskich cegiełek i z trzema drewnianymi schodami u wejścia. Boczne ściany stanowią zwyczajne, cienkie, drewniane ramy, wyklejone białym papierem. Jest to świątynia.

Zdejmuję na schodach obuwie, młody mężczyzna odsuwa na bok ściany, które zamykają wejście, i zgina się z uśmiechem w powitalnym ukłonie. Wchodzę i czuję pod stopami miękkie, grube maty, w których noga tonie jak w puchu. Znajduję się w ogromnej, czworokątnej przestrzeni, wypełnionej dziwnie słodkim zapachem japońskiego kadzidła.

Błyszczące słońce przedziera się przez papier i oblewa wnętrze świątyni, jak gdyby blaskiem księżyca. Przez chwilę nie mogę odróżnić nic. Po chwili dopiero, oczy moje przyzwyczajają się do ciemności i dostrzegam przed ścianą, otaczającą sanktuarium z trzech stron, kształty olbrzymich kwiatów, które jakby jakieś sylwetki rysują się na tle białego światła. Przybliżam się i widzę, że są to symboliczne kwiaty lotosu, zrobione z papieru, z pokręconymi liśćmi, złoconymi na wierzchu, a jasno zielonymi pod spodem. W głębi, naprzeciw wejścia, wznosi się niby maleńka złota świątynia, ołtarz Buddhy, wspaniały, wysoki ołtarz, pełen złoconych i bronzowych przedmiotów, przedzielony skrzynką na dwie części. Nie widzę żadnej statuy. Tajemniczo tylko błyszczą w ciemności dziwne postacie z polerowanego metalu...

Młody mężczyzna, który mnie wprowadził do świątyni, zbliża się teraz, i wskazując ręką na bogato zdobiony przedmiot pomiędzy grupą kandelabrów w środku ołtarza, ku wielkiemu mojemu zdumieniu, odzywa się doskonałą angielszczyzną:

„To jest skrzynka Buddhy”.

„Chciałbym złożyć ofiarę”–odpowiadam.

„To nie jest obowiązujące”–mówi z uprzejmym uśmiechem.

Obstaję jednak przy swojem, a on kładzie mój drobny datek na ołtarzu. Potem zaprasza mnie do swego własnego mieszkania, w skrzydle budynku, do wielkiego jasnego pokoju, bez mebli, ale pokrytego matami. Siadamy na podłodze i rozmawiamy. Opowiada mi, że jest w świątyni uczniem.

Angielskiego języka nauczył się w Tokyo, ale mówi dziwnym akcentem, dobierając wyszukanych wyrazów. Wreszcie zadaje mi pytanie:

„Pan jest chrześcijaninem?”

Odpowiadam: „Nie”.

„Pan jest Buddhysta?”

„Niezupełnie”.

„Dlaczego pan złożył ofiarę, skoro pan w Buddhę nie wierzy?”

„Czczę piękność jego nauki, i wiarę jego wyznawców”.

„W Anglii i w Ameryce są Buddhyści?”

„Jest przynajmniej wielu, którzy się interesują filozofią buddhyjską”.

Przynosi z alkowy małą książeczkę, i podaje mi. Jest to angielskie wydanie „Katechizmu Buddhyjskiego”, przez A. Olcott'a.

„Dlaczego w świątyni waszej niema wizerunku Buddhy?” – pytam.

„Jest mały wizerunek, w skrzynce na ołtarzu”, odpowiada, „ale skrzynka jest zamknięta. Mamy także kilka większych obrazów, ale te wystawia się tylko dwa razy do roku, w dni świąteczne”...

Z miejsca, w którym siedzę, mogę obserwować pomiędzy otwartemi papierowemi ścianami kobiety i mężczyzn, wstępujących na schody. Klękają u wejścia do świątyni, i modlą się. Przyklękują z taką naiwną pobożnością i z takim łagodnym wdziękiem, że klękanie naszych ludzi pobożnych na zachodzie jest wobec tego jakimś niezgrabnym potykaniem się. Niektórzy składają ręce, inni uderzają w nie głośno i wolno, potem schylają głowę, modlą się chwilę po cichu, podnoszą się i znikają. Krótkość modlitwy robi na mnie wrażenie czegoś nowego i ciekawego.

Od czasu do czasu słychać jak u wejścia świątyni brzęknie pieniądz w drewnianej puszce do ofiar. Zwracam się do młodego ucznia i pytam.

„Dlaczego uderzacie trzy razy w dłonie przed modlitwą?”

„Dla Sansai, trzech mocy: Nieba, Ziemi i Ludzkości”–odpowiada.

„Ale czy to ma znaczenie przywoływania bogów, tak jak Japończycy uderzaniem w dłonie przywołują służbę?”

„O nie – mówi–uderzanie w dłonie jest symbolem zbudzenia się ze snu, z „Długiej Nocy”.

„Z jakiej nocy? z jakiego snu?”

Waha się chwilę, zanim mi odpowiada:

„Buddha mówi, że wszystkie istoty na tym przemijającym świecie nieszczęścia, pogrążone są w śnie”.

„W takim razie uderzanie w ręce oznacza, że podczas modlitwy dusza się budzi”.

„Tak”.

„Czy pan rozumie co ja pod duszą myślę?”

„O tak, buddhyści wierzą, że dusza była zawsze i zawsze będzie”.

„Nawet w Nirwanie?”

„Tak”.

Podczas tej rozmowy z młodym człowiekiem, wchodzi naczelny kapłan świątyni, człowiek bardzo podeszłych lat, w towarzystwie dwóch młodszych kapłanów. Zostaję im przedstawiony. Wszyscy trzej zginają się bardzo nisko, pokazując mi wygolone czaszki. Zwracam uwagę na to, że na ich ustach nie ma wcale uśmiechu. Twarze ich są nieruchome, jak twarze z portretu, ale małemi jak migdały oczkami obserwują mnie bardzo dokładnie, podczas gdy uczeń tłumaczy ich pytania, a ja opowiadam o zaleceniach „Sutry” w naszych „świętych księgach zachodu”, oraz o pracach Beals'a Barnoufs'a, David'a, Kerus'a i innych. Słuchają, nie zmieniając ani na moment twarzy, i nie odzywają się ani jedną sylabą na to, co im z mojej mowy uczeń tłumaczy.

Przynoszą herbatę. Otrzymuję maleńką filiżaneczkę, która spoczywa również na maleńkim, jak liść lotosu, metalowym spodeczku. Proszą mnie, abym wziął cukru z małego naczynia z napisem, w którym poznaję „Swastika” – staro indyjski symbol prawa.

Gdy podnoszę się do odejścia, podnoszą się także wszyscy trzej. Na schodach pyta mnie uczeń o moje nazwisko i adres. „Gdyż–dodaje–już mnie pan tu więcej nie spotka; opuszczam wkrótce świątynię, a chciałbym pana odwiedzić.”

„A pańskie nazwisko?" pytam.

„Nazywam się Akira" odpowiada.

Na progu kłaniam się im, wszyscy czterej zginają się bardzo, bardzo nisko, czarno granatowa głowa i trzy nagie czaszki, błyszczące jak kule z kości słoniowej. Odchodzę. Tylko Akira uśmiecha się.

„Tera?" pyta mnie Cha, czekający na schodach, z swym olbrzymim białym kapeluszem w ręku, podczas gdy wsiadam do jinrikisha'y. Zapewne chce powiedzieć, czy pragnę zobaczyć inne świątynie? Naturalnie, że tak. Nie widziałem przecież jeszcze Buddhy.

„Tak, Tera Cha.”

Zaczyna się znów ta sama panorama tajemniczych sklepów, wygiętych dachów, zagadkowych napisów. Nie mam pojęcia, w którym kierunku Cha biegnie. Wiem tylko, że ulice stają się coraz to węższe, że niektóre domy mają wygląd zakratowanych gołębników i że mijamy kilka mostów, zanim stajemy znowu na górze.

I tutaj widzę budynek z wysokiem wejściem, z bramą, która jak już wiem, jest równocześnie symbolem. Wygląd jej jest również imponujący, ale pod żadnym względem nie podobny do tego jaki widziałem poprzednio w świątyni Buddhy. Linie tej drugiej są zadziwiająco proste. Nie ma na niej ani rzeźby, ani malowideł, ani napisów, jest w niej jednak coś odświętnego, coś zagadkowo pięknego.– To jest Torii.

„Miya” mówi Cha. Tym razem już więc nie tera, ale wnętrze bóstw, najdawniejszej wiary kraju–Miya.

Stoję przed symbolem.

Po raz pierwszy w życiu widzę–przynajmniej w rzeczywistości, a nie na obrazku, prawdziwe torii. Nie wiem jak mam je opisać tym, którzy nigdy torii nie widzieli, ani na fotografii ani na rysunku.

Dwa wysokie słupy podtrzymują dwie horyzontalne belki poprzecz ne bramy. Lżejsze i niższe belki łączą się kawałek przed końcem ze słupami. Spoczywająca na kapitelach słupów górna, większa belka, wystaje na prawo i na lewo. To jest torii. Konstrukcya w rysunku ze względu na to, czy jest zrobione z kamienia, drzewa lub metalu, różni się niewiele. Opis ten jednak nie może dać dobrego wyobrażenia o majestatycznym wyglądzie torii, o mistycznem i sugestyjnem wrażeniu, jakie robi. Widząc po raz pierwszy takie szlachetne wiązanie torii, zdaje się, że się ma przed sobą model kolosalnej chińskiej litery, gdyż wszystkie jego linie mają wdzięk żywego ideogramu i śmiałość rzutów pędzlem, jak w tej pisowni.

Mijając torii, wchodzę do przedsionka ze schodami, o stu może stopniach i u góry znajduję drugie torii, na którem pod niższemi poprzecznemi belkami, wisi mistyczne shimenawa. W tym wypadku jest to powróz z konopi, o dwóch calach średnicy, którego końce skręcają się wężowo. Częstokroć, gdy torii jest z bronzu, schimenawa zrobione jest także z bronzu, ale właściwie według tradycyi, powinno być ze słomy i tak też najczęściej bywa. Ma ono bowiem wyobrażać powróz słomiany, który bóstwo Tuta-tama-no-mikoto ciągnęło za boginią słońca Ama-terasu-oho-mi kami, gdy je niebieski bóg siły wypędził, jak zapisane jest w starym Shintomythe, które profesor Chamberlain przetłumaczył. Shimenawa najczęściej w zwyczajnej formie, ma na całej swej długości w równych odstępach wiszące łodyżki słomy, gdyż – jak mówi podanie–pierwotnie robiono go z trawy wyrwanej z ziemi z korzeniami, na której potem wyrastały nowe kolanka.

Mijam torii i dostaję się do czegoś w rodzaju ogrodu czy parku, rozłożonego na szczycie pagórka. Na prawo jest świątynia, zamknięta ze wszystkich stron. Tyle czytałem o smutnem opuszczeniu świątyni Shinto, że w tej chwili nie ubolewam zupełnie nad brakiem stróżów. Rozglądam się dokoła siebie, gdyż to co widzę, jest niesłychanie bardziej interesującem. Cały szczyt pagórka pokryty jest drzewami wiśniowemi, o cudownie świeżych kwiatach, które otulają gałązki jak białe chmurki, wydając przepyszny zapach. Cała ziemia dokoła, cała ścieżka przedemną jest biała, zasypana miękkim, puszystym wonnym śniegiem spadłego kwiecia.

Nad tą cudną powierzchnią wykwitają klomby kwiatów, z małemi skrzynkami pośrodku, mieszczą się dziwne groty, pełne potworów, wykutych w skale smoków i istot mytologicznych, miniaturowe pejzaże o maleńkich gajach z drzew karłowatych, z lilipuciemi jeziorkami, z mikroskopijnemi sadzawkami, mostami, kaskadami; nie brak nawet huśtawek dla dzieci. Na grzbiecie pagórka są miejsca, z których można oglądać widok rozciągający się na całe miasto, na gładkie jak lustro wybrzeże pokryte łodziami rybackiemi, które wydają się jak łebki szpilek, na wysokie, dalekie, niknące przy samym morzu wzgórza, które w liliowem obramieniu, są istotnie cudownie piękne.

Dlaczego drzewa w Japonii są takie miłe? Kwitnące u nas drzewo wiśniowe albo śliwkowe, nie ma tego niezwykłego uroku, co tam. W Japonii ma ono urok jakiegoś cudu, tak, że cokolwiek się o tem przedtem słyszało, nie dorównywa temu, co jest w rzeczywistości. Nie widzi się wcale liści, tylko jakby jedną lśniącą chmurę kwiecia. Może dlatego, że drzewa tam są kochane, pielęgnowane, obcinane, że w zamian za tę troskliwość, przez wdzięczność dla ludzi okrywają się cudownym kwiatem. I tu jednak przywędrowała brutalność obcych turystów, gdyż na przybitej tablicy czytam napis w języku angielskim: „Zabrania się niszczyć drzewa”.

„Tera?”

„Tak, Cha, Tera.”

Jedziemy teraz japońskiemi ulicami tylko przez krótką chwilę. Domy sti.ją się coraz to rzadsze, rozciągną się za to u podnóża góry; miasto ukazuje się jeszcze od czasu do czasu z daleka, wreszcie niknie zupełnie. Jedziemy długą, wijącą się wężowo drogą, z której roztacza się widok na morze. z prawej strony zielone pagórki spadają stromo ku drodze, z lewej–daleko, w dole, rozciągają się wzdłuż długiego gościńca czarno-szare zaspy piasku, aż po grzebienie fal, które są tak dalekie, że wyglądają jak białe, wężowe wstążki.

Jest po przypływie morza; tysiące zbieraczy muszli uwija się po brzegu; zgięte ich postacie, na błyszczącem tle morza, wydają się z daleka nie większe od much. Niektórzy wracają ze zbioru z wypełnionemi koszykami, przechodzą koło nas – dziewczęta o twarzach tak różowych, jak dziewczęta angielskie.

Im dalej jinrikisha się toczy, tem pagórki stają się wyższe. Wreszcie Cha zatrzymuje się przed schodami wyższemi i bardziej stromemi, niż te, które dotąd widziałem. Drapię się w górę bez końca, kilkakrotnie zmuszony jestem stawać, aby zbolałym członkom dać wypoczynek, wreszcie zupełnie znużony i bez tchu staję u celu. Widzę przed sobą dwa lwy kamienne, jeden z wyszczerzonemi zębami, drugi o zamkniętej paszczęce. Na drugim końcu małej, gołej płaszczyzny, stoi świątynia. Jest to mały, szary, stary zupełnie budynek, otoczony z trzech stron skałami. Na lewo od świątyni, ze skalistego szczytu, spada mały wodospad do stawu okolonego płotem. Szum wody zagłusza wszystko. Od oceanu wieje silny wiatr. Pomimo słońca jest tu dziwnie zimno, przykro, niemiło, jakby żadna modlitwa od setek lat nie odezwała się w tej świątyni.

Cha klaszcze w ręce i krzyczy, podczas gdy ja zdejmuję obuwie na wydeptanych, drewnianych schodach. Po krótkiej chwili, słyszę za papierową ścianą odgłos przytłumionych kroków i głośny kaszel. Ściana się odsuwa, a za nią ukazuje się stary, biało ubrany kapłan. Głębokim ukłonem zaprasza mnie do wejścia. Jego dobra twarz i uprzejmy, gościnny uśmiech, wydają mi się najmilszem powitaniem, jakie mię kiedy w życiu spotkało. Starzec kaszle tak strasznie, że postanawiam ,sobie w myśli nie spotykać go więcej, jeżeli kiedy jeszcze tu przyjdę.

Wchodzę, i czuję jak nogi zapadają się w miękkich matach, któremi zaściełane są wszystkie podłogi w Japonii. Widzę najpierw nieodzowny dzwonek i pulpit lakierowany, oraz kilka ścian papierowych, sięgających od sufitu do ziemi. Stary, ciągle kaszlący człowiek odsuwa jednę z nich na prawo, i wprowadza mnie do ciemnego sanctuarium, wypełnionego zapachem kadzidła.

Pierwszą różnicą jaką w tej świątyni spostrzegam, jest ogromna lampa z bronzu, ze złoconemi smokami, przymocowana do słupa. Przechodząc, poruszam ramieniem girlandę dzwonków wiszących u jej końca, który ma kształt lotosu. Zbliżając się do ołtarza, nie jestem w stanie z powodu ciemności nic odróżnić. Wreszcie staruszek przesuwa ścianę za ścianę i do wnętrza świątyni wpadają smugi światła, wieszając się na mosiężnych przedmiotach i napisach. Szukam między grupami ołtarza z obrazem bóstwa, i–znajduję tylko lustro, okrągłą szybę polerowanego metalu, a w niem odbitą moją własną twarz – a za tym szyderczym obrazem własnego ja, widmo dalekiego morza.

Tylko lustro? Co oznacza ten symbol? Złudzenie? Czy może że wieczność dla nas jest tylko odbiciem własnej duszy? A może staro indyjska nauka mówi, abyśmy szukali Buddhy we własnych sercach? Może kiedyś wszystkie te zagadki zrozumiem.

Gdy znowu siadam na schodach aby włożyć obuwie, zbliża się do mnie ten sam starzec, i zginając się nisko, podaje mi jakieś naczynie. Myśląc że to jest buddyjska puszka do zbierania ofiar, wrzucam kilka sztuk monet, zapóźno jednak poznaję, że jest napełnione gorącą wodą. Wstyd mój z powodu tej pomyłki łagodzi staruszek uprzejmym uśmiechem. Bez słowa odstawia naczynie i w tej chwili przynosi drugie, które napełnia tą samą gorącą wodą z kotła i daje mi znak, abym wypił.

Zwiedzającym świątynię podają zazwyczaj herbatę, ta jednak, mała i skromna świątynia, jest bardzo, bardzo uboga. Myślę, że ten staruszek cierpi nieraz na brak tego, bez czego nikt zazwyczaj obejść się nie może. Gdy schodzę na dół po schodach, widzę jeszcze raz jego miłe spojrzenie i słyszę przykry kaszel. Potem przypominam sobie szydercze lustro. Zapadam w głęboką zadumę. Czy znajdę kiedyś to, czego szukam, pominąwszy siebie samego! To znaczy, pominąwszy własne urojenia?

„Tera?” pyta mnie jeszcz raz Cha.

„Tera, nie-już późno. Hotel, Cha”.

W powrotnej drodze Cha zatrzymuje się jeszcze na skręcie wąskiej uliczki, niby przed pudełkiem, maleńką świątyńką, ledwie, że większą od małego, japońskiego sklepu, ale która zaciekawia mię więcej od wielkich budynków, które poprzednio zwiedziłem. Po obu stronach wejścia stoją dwie monstrualne postacie, nagie, czerwone, o potwornych muskułach i lwich nogach. W rękach trzymają pozłacane strzały piorunowe, a oczy ich błyszczą błędną wściekłością. Są to stróże Świętych rzeczy „Ni – o” czyli „Dwaj Królowie”. Pomiędzy temi dwoma poczwarami stoi wypadkowo młoda dziewczyna i patrzy na nas. Na ciemnem tle wnętrza wdzięcznie odcina się jej smukła postać w srebrno-szarej szacie z lila-irysowym paskiem.

Jej spokojna, cudownie subtelna twarz, byłaby śliczną wszędzie, ale w tym dziwnym zestawieniu, pomiędzy dwoma poczwarami, robi niesłychane wrażenie. Przychodzi mi na myśl, czy moje uczucie wstrętu dla tych brzydot jest słuszne, jeżeli taka piękna dziewczyna uważa je za istoty godne czci. Przestają nawet już patrzyć na mnie tak brzydko, gdy między niemi widzę takie miłe stworzenie, delikatne i wiotkie, jak libella, patrzące wzrokiem dziecka na podróżnego i nie mające pojęcia o tem, że oba te bożki, wydają mu się śmieszne i niestosowne.

Co one oznaczają? W formie artystycznej wyobrażają buddhyjskie transformacye Brahmy i Indry. Indra, wyparty przez powszechną, coraz dalej sięgającą magiczną atmosferę Buddhyzmu, włada teraz swą piorunową strzałą dla obrony swej wiary–stał się więc stróżem bram świątyni – jak i Bodhisattwa, gdyż tutaj jest jeszcze ołtarz Kwan-on, bogini miłosierdzia, a nie Buddhy.

„Hotel, Cha, hotel”, wołam, gdyż droga jest długa, a słońce zachodzi; zachodzi przedziwnie jaskrawym blaskiem topazowego światła.

Nie widziałem więc Shaki, (tak zamienili Japończycy imię Sakya Muni) nie spojrzałem w oblicze Buddhy. Może jutro uda mi się zobaczyć jego portret, gdzieś śród wiru drewnianych ulic, albo na szczycie pagórka, którego jeszcze nie zwiedziłem.

Słońce już zaszło, zniknęły i blaski zachodnie, a Cha przystaje, aby zapalić papierową latarnię. Potem pędzimy napnód między dwoma rzędami malowanych, papierowych latarni, które wiszą przed każdym sklepem. Umieszczone są tak blisko jedna drugiej, i wyciągnięte tak równo, że z daleka wyglądają, jak dwa nieskończone łańcuchy ognistych pereł. Nagle odzywa się dźwięk; odświętnie, majestatycznie, głęboko, rozbrzmiewa nad dachami miasta głos Tsurigane, wielkiego dzwonu świątyni Nogiyamy.

Dzień był zbyt krótki. Ale moje oczy są już tak zmęczone jaskrawem, białem światłem oraz nieskończonym szeregiem tajemniczych znaków, które patrzyły na mnie z perspektywy każdej ulicy, jak ogromna, otworzona cudowna księga–że nawet nuży mnie już widok łagodnych świateł latarni, które równie pokryte znakami, wyglądają jak tekst księgi magicznej.

Czuję, że ogarnia mię senność, zwykłe następstwo nadmiernego oglądania rzeczy ciekawych.

„Amma kamishimo go-hyak mon”.

Głos kobiecy rozbrzmiewa śród nocy cudownie słodką pieśnią, która niby tony fletu wdziera się przez otwarte okno do wnętrza mego pokoju.

Mój służący, który zna nieco język angielski, powiedział mi, co znaczą słowa: „Amma kamishimo go-hyak mon”.

Śród słodkiego wołania, odzywa się zawsze żałosne gwizdanie–najpierw długo wyciągnięta nuta, potem dwie krótkie, tego samego tonu.

Jest to gwizd Ammy, biednej, ślepej niewiasty, która zarabia na życie myciem głów chorym i znużonym. Gwizda, aby zwrócić uwagę przejeżdżających i przechodzących na swą ślepotę, śpiewa przytem, aby chorzy i zmęczeni mogli na nią zawołać: Amma kamishimo go-hyak mon!

Smutna melodya, ale głos słodki. Wołanie jego oznacza, że za cenę „pięciuset mon” przyjdzie i obmyje od góry do dołu twoje ciało, wypędzi zeń znużenie albo ból.

(Pięćset mun, równa się pięciu senom (japońskie fenigi). Jeden sen, ma pięć rin, jeden riu, dziesięć mon).

Cudowna słodycz głosu nie opuszcza mnie. Tak chętnie pozwoliłbym który z mych bólów odczarować za cenę pięciuset mon.

Kładę się i marzę wpółśnie. Widzę tekst chiński, niezliczone, wymowne ideogramy biegnące w jednym kierunku, białe i czarne, na szyldach, parasolach, plecach. Zdają się żyć, poruszają poszczególnemi częściami ze zwinnością owadów. Jadę ciągle po wąskich, niskich, oświetlonych uliczkach, w moim jinriksha, który toczy się bez szmeru. I ciągle tańczy mi przed oczami olbrzymi, biały, w kształcie grzyba kapelusz Cha, biegnącego przedemną...

MY FIRST DAY IN THE ORIENT

'Do not fail to write down your first impressions as soon as possible,' said a kind English professor [Basil Hall Chamberlain: PREPARATOR'S NOTE] whom I had the pleasure of meeting soon after my arrival in Japan: 'they are evanescent, you know; they will never come to you again, once they have faded out; and yet of all the strange sensations you may receive in this country you will feel none so charming as these.' I am trying now to reproduce them from the hasty notes of the time, and find that they were even more fugitive than charming; something has evaporated from all my recollections of them–something impossible to recall. I neglected the friendly advice, in spite of all resolves to obey it: I could not, in those first weeks, resign myself to remain indoors and write, while there was yet so much to see and hear and feel in the sun-steeped ways of the wonderful Japanese city. Still, even could I revive all the lost sensations of those first experiences, I doubt if I could express and fix them in words. The first charm of Japan is intangible and volatile as a perfume.

It began for me with my first kuruma-ride out of the European quarter of Yokohama into the Japanese town; and so much as I can recall of it is hereafter set down.

It is with the delicious surprise of the first journey through Japanese streets–unable to make one's kuruma-runner understand anything but gestures, frantic gestures to roll on anywhere, everywhere, since all is unspeakably pleasurable and new–that one first receives the real sensation of being in the Orient, in this Far East so much read of, so long dreamed of, yet, as the eyes bear witness, heretofore all unknown. There is a romance even in the first full consciousness of this rather commonplace fact; but for me this consciousness is transfigured inexpressibly by the divine beauty of the day. There is some charm unutterable in the morning air, cool with the coolness of Japanese spring and wind-waves from the snowy cone of Fuji; a charm perhaps due rather to softest lucidity than to any positive tone–an atmospheric limpidity extraordinary, with only a suggestion of blue in it, through which the most distant objects appear focused with amazing sharpness. The sun is only pleasantly warm; the jinricksha, or kuruma, is the most cosy little vehicle imaginable; and the street-vistas, as seen above the dancing white mushroom-shaped hat of my sandalled runner, have an allurement of which I fancy that I could never weary.

Elfish everything seems; for everything as well as everybody is small, and queer, and mysterious: the little houses under their blue roofs, the little shop-fronts hung with blue, and the smiling little people in their blue costumes. The illusion is only broken by the occasional passing of a tall foreigner, and by divers shop-signs bearing announcements in absurd attempts at English. Nevertheless such discords only serve to emphasise reality; they never materially lessen the fascination of the funny little streets.

'Tis at first a delightfully odd confusion only, as you look down one of them, through an interminable flutter of flags and swaying of dark blue drapery, all made beautiful and mysterious with Japanese or Chinese lettering. For there are no immediately discernible laws of construction or decoration: each building seems to have a fantastic prettiness of its own; nothing is exactly like anything else, and all is bewilderingly novel. But gradually, after an hour passed in the quarter, the eye begins to recognise in a vague way some general plan in the construction of these low, light, queerly-gabled wooden houses, mostly unpainted, with their first stories all open to the street, and thin strips of roofing sloping above each shop-front, like awnings, back to the miniature balconies of paper-screened second stories. You begin to understand the common plan of the tiny shops, with their matted floors well raised above the street level, and the general perpendicular arrangement of sign-lettering, whether undulating on drapery or glimmering on gilded and lacquered signboards. You observe that the same rich dark blue which dominates in popular costume rules also in shop draperies, though there is a sprinkling of other tints–bright blue and white and red (no greens or yellows). And then you note also that the dresses of the labourers are lettered with the same wonderful lettering as the shop draperies. No arabesques could produce such an effect. As modified for decorative purposes these ideographs have a speaking symmetry which no design without a meaning could possess. As they appear on the back of a workman's frock–pure white on dark blue–and large enough to be easily read at a great distance (indicating some guild or company of which the wearer is a member or employee), they give to the poor cheap garment a fictitious appearance of splendour.

And finally, while you are still puzzling over the mystery of things, there will come to you like a revelation the knowledge that most of the amazing picturesqueness of these streets is simply due to the profusion of Chinese and Japanese characters in white, black, blue, or gold, decorating everything–even surfaces of doorposts and paper screens. Perhaps, then, for one moment, you will imagine the effect of English lettering substituted for those magical characters; and the mere idea will give to whatever aesthetic sentiment you may possess a brutal shock, and you will become, as I have become, an enemy of the Romaji-Kwai–that society founded for the ugly utilitarian purpose of introducing the use of English letters in writing Japanese.

An ideograph does not make upon the Japanese brain any impression similar to that created in the Occidental brain by a letter or combination of letters–dull, inanimate symbols of vocal sounds. To the Japanese brain an ideograph is a vivid picture: it lives; it speaks; it gesticulates. And the whole space of a Japanese street is full of such living characters–figures that cry out to the eyes, words that smile or grimace like faces.

What such lettering is, compared with our own lifeless types, can be understood only by those who have lived in the farther East. For even the printed characters of Japanese or Chinese imported texts give no suggestion of the possible beauty of the same characters as modified for decorative inscriptions, for sculptural use, or for the commonest advertising purposes. No rigid convention fetters the fancy of the calligrapher or designer: each strives to make his characters more beautiful than any others; and generations upon generations of artists have been toiling from time immemorial with like emulation, so that through centuries and centuries of tireless effort and study, the primitive hieroglyph or ideograph has been evolved into a thing of beauty indescribable. It consists only of a certain number of brush-strokes; but in each stroke there is an undiscoverable secret art of grace, proportion, imperceptible curve, which actually makes it seem alive, and bears witness that even during the lightning-moment of its creation the artist felt with his brush for the ideal shape of the stroke equally along its entire length, from head to tail. But the art of the strokes is not all; the art of their combination is that which produces the enchantment, often so as to astonish the Japanese themselves. It is not surprising, indeed, considering the strangely personal, animate, esoteric aspect of Japanese lettering, that there should be wonderful legends of calligraphy relating how words written by holy experts became incarnate, and descended from their tablets to hold converse with mankind.

My kurumaya calls himself 'Cha.' He has a white hat which looks like the top of an enormous mushroom; a short blue wide-sleeved jacket; blue drawers, close-fitting as 'tights,' and reaching to his ankles; and light straw sandals bound upon his bare feet with cords of palmetto-fibre. Doubtless he typifies all the patience, endurance, and insidious coaxing powers of his class. He has already manifested his power to make me give him more than the law allows; and I have been warned against him in vain. For the first sensation of having a human being for a horse, trotting between shafts, unwearyingly bobbing up and down before you for hours, is alone enough to evoke a feeling of compassion. And when this human being, thus trotting between shafts, with all his hopes, memories, sentiments, and comprehensions, happens to have the gentlest smile, and the power to return the least favour by an apparent display of infinite gratitude, this compassion becomes sympathy, and provokes unreasoning impulses to self-sacrifice. I think the sight of the profuse perspiration has also something to do with the feeling, for it makes one think of the cost of heart-beats and muscle-contractions, likewise of chills, congestions, and pleurisy. Cha's clothing is drenched; and he mops his face with a small sky-blue towel, with figures of bamboo-sprays and sparrows in white upon it, which towel he carries wrapped about his wrist as he runs.

That, however, which attracts me in Cha–Cha considered not as a motive power at all, but as a personality–I am rapidly learning to discern in the multitudes of faces turned toward us as we roll through these miniature streets. And perhaps the supremely pleasurable impression of this morning is that produced by the singular gentleness of popular scrutiny. Everybody looks at you curiously; but there is never anything disagreeable, much less hostile in the gaze: most commonly it is accompanied by a smile or half smile. And the ultimate consequence of all these kindly curious looks and smiles is that the stranger finds himself thinking of fairy-land. Hackneyed to the degree of provocation this statement no doubt is: everybody describing the sensations of his first Japanese day talks of the land as fairyland, and of its people as fairy-folk. Yet there is a natural reason for this unanimity in choice of terms to describe what is almost impossible to describe more accurately at the first essay. To find one's self suddenly in a world where everything is upon a smaller and daintier scale than with us–a world of lesser and seemingly kindlier beings, all smiling at you as if to wish you well–a world where all movement is slow and soft, and voices are hushed–a world where land, life, and sky are unlike all that one has known elsewhere–this is surely the realisation, for imaginations nourished with English folklore, of the old dream of a World of Elves.

The traveller who enters suddenly into a period of social change–especially change from a feudal past to a democratic present–is likely to regret the decay of things beautiful and the ugliness of things new. What of both I may yet discover in Japan I know not; but to-day, in these exotic streets, the old and the new mingle so well that one seems to set off the other. The line of tiny white telegraph poles carrying the world's news to papers printed in a mixture of Chinese and Japanese characters; an electric bell in some tea-house with an Oriental riddle of text pasted beside the ivory button, a shop of American sewing-machines next to the shop of a maker of Buddhist images; the establishment of a photographer beside the establishment of a manufacturer of straw sandals: all these present no striking incongruities, for each sample of Occidental innovation is set into an Oriental frame that seems adaptable to any picture. But on the first day, at least, the Old alone is new for the stranger, and suffices to absorb his attention. It then appears to him that everything Japanese is delicate, exquisite, admirable–even a pair of common wooden chopsticks in a paper bag with a little drawing upon it; even a package of toothpicks of cherry-wood, bound with a paper wrapper wonderfully lettered in three different colours; even the little sky-blue towel, with designs of flying sparrows upon it, which the jinricksha man uses to wipe his face. The bank bills, the commonest copper coins, are things of beauty. Even the piece of plaited coloured string used by the shopkeeper in tying up your last purchase is a pretty curiosity. Curiosities and dainty objects bewilder you by their very multitude: on either side of you, wherever you turn your eyes, are countless wonderful things as yet incomprehensible.

But it is perilous to look at them. Every time you dare to look, something obliges you to buy it–unless, as may often happen, the smiling vendor invites your inspection of so many varieties of one article, each specially and all unspeakably desirable, that you flee away out of mere terror at your own impulses. The shopkeeper never asks you to buy; but his wares are enchanted, and if you once begin buying you are lost. Cheapness means only a temptation to commit bankruptcy; for the resources of irresistible artistic cheapness are inexhaustible. The largest steamer that crosses the Pacific could not contain what you wish to purchase. For, although you may not, perhaps, confess the fact to yourself, what you really want to buy is not the contents of a shop; you want the shop and the shopkeeper, and streets of shops with their draperies and their inhabitants, the whole city and the bay and the mountains begirdling it, and Fujiyama's white witchery overhanging it in the speckless sky, all Japan, in very truth, with its magical trees and luminous atmosphere, with all its cities and towns and temples, and forty millions of the most lovable people in the universe.

Now there comes to my mind something I once heard said by a practical American on hearing of a great fire in Japan: 'Oh! those people can afford fires; their houses are so cheaply built.' It is true that the frail wooden houses of the common people can be cheaply and quickly replaced; but that which was within them to make them beautiful cannot–and every fire is an art tragedy. For this is the land of infinite hand-made variety; machinery has not yet been able to introduce sameness and utilitarian ugliness in cheap production (except in response to foreign demand for bad taste to suit vulgar markets), and each object made by the artist or artisan differs still from all others, even of his own making. And each time something beautiful perishes by fire, it is a something representing an individual idea.

Happily the art impulse itself, in this country of conflagrations, has a vitality which survives each generation of artists, and defies the flame that changes their labour to ashes or melts it to shapelessness. The idea whose symbol has perished will reappear again in other creations–perhaps after the passing of a century–modified, indeed, yet recognisably of kin to the thought of the past. And every artist is a ghostly worker. Not by years of groping and sacrifice does he find his highest expression; the sacrificial past is within him; his art is an inheritance; his fingers are guided by the dead in the delineation of a flying bird, of the vapours of mountains, of the colours of the morning and the evening, of the shape of branches and the spring burst of flowers: generations of skilled workmen have given him their cunning, and revive in the wonder of his drawing. What was conscious effort in the beginning became unconscious in later centuries–becomes almost automatic in the living man,–becomes the art instinctive. Wherefore, one coloured print by a Hokusai or Hiroshige, originally sold for less than a cent, may have more real art in it than many a Western painting valued at more than the worth of a whole Japanese street.

Here are Hokusai's own figures walking about in straw raincoats, and immense mushroom-shaped hats of straw, and straw sandals–bare-limbed peasants, deeply tanned by wind and sun; and patient-faced mothers with smiling bald babies on their backs, toddling by upon their geta (high, noisy, wooden clogs), and robed merchants squatting and smoking their little brass pipes among the countless riddles of their shops.

Then I notice how small and shapely the feet of the people are–whether bare brown feet of peasants, or beautiful feet of children wearing tiny, tiny geta, or feet of young girls in snowy tabi. The tabi, the white digitated stocking, gives to a small light foot a mythological aspect–the white cleft grace of the foot of a fauness. Clad or bare, the Japanese foot has the antique symmetry: it has not yet been distorted by the infamous foot-gear which has deformed the feet of Occidentals. Of every pair of Japanese wooden clogs, one makes in walking a slightly different sound from the other, as kring to krang; so that the echo of the walker's steps has an alternate rhythm of tones. On a pavement, such as that of a railway station, the sound obtains immense sonority; and a crowd will sometimes intentionally fall into step, with the drollest conceivable result of drawling wooden noise.

'Tera e yuke!'

I have been obliged to return to the European hotel–not because of the noon-meal, as I really begrudge myself the time necessary to eat it, but because I cannot make Cha understand that I want to visit a Buddhist temple. Now Cha understands; my landlord has uttered the mystical words: 'Tera e yuke!'

A few minutes of running along broad thoroughfares lined with gardens and costly ugly European buildings; then passing the bridge of a canal stocked with unpainted sharp-prowed craft of extraordinary construction, we again plunge into narrow, low, bright pretty streets–into another part of the Japanese city. And Cha runs at the top of his speed between more rows of little ark-shaped houses, narrower above than below; between other unfamiliar lines of little open shops. And always over the shops little strips of blue-tiled roof slope back to the paper-screened chamber of upper floors; and from all the facades hang draperies dark blue, or white, or crimson–foot-breadths of texture covered with beautiful Japanese lettering, white on blue, red on black, black on white. But all this flies by swiftly as a dream. Once more we cross a canal; we rush up a narrow street rising to meet a hill; and Cha, halting suddenly before an immense flight of broad stone steps, sets the shafts of his vehicle on the ground that I may dismount, and, pointing to the steps, exclaims: 'Tera!'

I dismount, and ascend them, and, reaching a broad terrace, find myself face to face with a wonderful gate, topped by a tilted, peaked, many-cornered Chinese roof. It is all strangely carven, this gate. Dragons are inter-twined in a frieze above its open doors; and the panels of the doors themselves are similarly sculptured; and there are gargoyles–grotesque lion heads–protruding from the eaves. And the whole is grey, stone-coloured; to me, nevertheless, the carvings do not seem to have the fixity of sculpture; all the snakeries and dragonries appear to undulate with a swarming motion, elusively, in eddyings as of water.

I turn a moment to look back through the glorious light. Sea and sky mingle in the same beautiful pale clear blue. Below me the billowing of bluish roofs reaches to the verge of the unruffled bay on the right, and to the feet of the green wooded hills flanking the city on two sides. Beyond that semicircle of green hills rises a lofty range of serrated mountains, indigo silhouettes. And enormously high above the line of them towers an apparition indescribably lovely–one solitary snowy cone, so filmily exquisite, so spiritually white, that but for its immemorially familiar outline, one would surely deem it a shape of cloud. Invisible its base remains, being the same delicious tint as the sky: only above the eternal snow-line its dreamy cone appears, seeming to hang, the ghost of a peak, between the luminous land and the luminous heaven–the sacred and matchless mountain, Fujiyama.

And suddenly, a singular sensation comes upon me as I stand before this weirdly sculptured portal–a sensation of dream and doubt. It seems to me that the steps, and the dragon-swarming gate, and the blue sky arching over the roofs of the town, and the ghostly beauty of Fuji, and the shadow of myself there stretching upon the grey masonry, must all vanish presently. Why such a feeling? Doubtless because the forms before me–the curved roofs, the coiling dragons, the Chinese grotesqueries of carving–do not really appear to me as things new, but as things dreamed: the sight of them must have stirred to life forgotten memories of picture-books. A moment, and the delusion vanishes; the romance of reality returns, with freshened consciousness of all that which is truly and deliciously new; the magical transparencies of distance, the wondrous delicacy of the tones of the living picture, the enormous height of the summer blue, and the white soft witchery of the Japanese sun.

I pass on and climb more steps to a second gate with similar gargoyles and swarming of dragons, and enter a court where graceful votive lanterns of stone stand like monuments. On my right and left two great grotesque stone lions are sitting–the lions of Buddha, male and female. Beyond is a long low light building, with curved and gabled roof of blue tiles, and three wooden steps before its entrance. Its sides are simple wooden screens covered with thin white paper. This is the temple.

On the steps I take off my shoes; a young man slides aside the screens closing the entrance, and bows me a gracious welcome. And I go in, feeling under my feet a softness of matting thick as bedding. An immense square apartment is before me, full of an unfamiliar sweet smell–the scent of Japanese incense; but after the full blaze of the sun, the paper-filtered light here is dim as moonshine; for a minute or two I can see nothing but gleams of gilding in a soft gloom. Then, my eyes becoming accustomed to the obscurity, I perceive against the paper-paned screens surrounding the sanctuary on three sides shapes of enormous flowers cutting like silhouettes against the vague white light. I approach and find them to be paper flowers–symbolic lotus-blossoms beautifully coloured, with curling leaves gilded on the upper surface and bright green beneath, At the dark end of the apartment, facing the entrance, is the altar of Buddha, a rich and lofty altar, covered with bronzes and gilded utensils clustered to right and left of a shrine like a tiny gold temple. But I see no statue; only a mystery of unfamiliar shapes of burnished metal, relieved against darkness, a darkness behind the shrine and altar–whether recess or inner sanctuary I cannot distinguish.

The young attendant who ushered me into the temple now approaches, and, to my great surprise, exclaims in excellent English, pointing to a richly decorated gilded object between groups of candelabra on the altar:

'That is the shrine of Buddha.' 'And I would like to make an offering to

Buddha,' I respond. 'It is not necessary,' he says, with a polite smile.

But I insist; and he places the little offering for me upon the altar. Then he invites me to his own room, in a wing of the building–a large luminous room, without furniture, beautifully matted. And we sit down upon the floor and chat. He tells me he is a student in the temple. He learned English in Tokyo and speaks it with a curious accent, but with fine choice of words. Finally he asks me:

'Are you a Christian?' And I answer truthfully: 'No.' 'Are you a Buddhist?' 'Not exactly.' 'Why do you make offerings if you do not believe in Buddha?' 'I revere the beauty of his teaching, and the faith of those who follow it.' 'Are there Buddhists in England and America?' 'There are, at least, a great many interested in Buddhist philosophy.'

And he takes from an alcove a little book, and gives it to me to examine. It is an English copy of Olcott's Buddhist Catechism.

'Why is there no image of Buddha in your temple?' I ask. 'There is a small one in the shrine upon the altar,' the student answers; 'but the shrine is closed. And we have several large ones. But the image of Buddha is not exposed here every day–only upon festal days. And some images are exposed only once or twice a year.

From my place, I can see, between the open paper screens, men and women ascending the steps, to kneel and pray before the entrance of the temple. They kneel with such naive reverence, so gracefully and so naturally, that the kneeling of our Occidental devotees seems a clumsy stumbling by comparison. Some only join their hands; others clap them three times loudly and slowly; then they bow their heads, pray silently for a moment, and rise and depart. The shortness of the prayers impresses me as something novel and interesting. From time to time I hear the clink and rattle of brazen coin cast into the great wooden money-box at the entrance.

I turn to the young student, and ask him: 'Why do they clap their hands three times before they pray?'

He answers: 'Three times for the Sansai, the Three Powers:

Heaven,

Earth, Man.'

'But do they clap their hands to call the Gods, as Japanese clap their hands to summon their attendants?'

'Oh, no!' he replied. 'The clapping of hands represents only the awakening from the Dream of the Long Night.'

'What night? what dream?'

He hesitates some moments before making answer: 'The Buddha said: All beings are only dreaming in this fleeting world of unhappiness.'

'Then the clapping of hands signifies that in prayer the soul awakens from such dreaming?'

'Yes.'

'You understand what I mean by the word "soul"?'

'Oh, yes! Buddhists believe the soul always was–always will be.'

'Even in Nirvana?'

'Yes.'

While we are thus chatting the Chief Priest of the temple enters–a very aged man-accompanied by two young priests, and I am presented to them; and the three bow very low, showing me the glossy crowns of their smoothly-shaven heads, before seating themselves in the fashion of gods upon the floor. I observe they do not smile; these are the first Japanese I have seen who do not smile: their faces are impassive as the faces of images. But their long eyes observe me very closely, while the student interprets their questions, and while I attempt to tell them something about the translations of the Sutras in our Sacred Books of the East, and about the labours of Beal and Burnouf and Feer and Davids and Kern, and others. They listen without change of countenance, and utter no word in response to the young student's translation of my remarks. Tea, however, is brought in and set before me in a tiny cup, placed in a little brazen saucer, shaped like a lotus-leaf; and I am invited to partake of some little sugar-cakes (kwashi), stamped with a figure which I recognise as the Swastika, the ancient Indian symbol of the Wheel of the Law.

As I rise to go, all rise with me; and at the steps the student asks for my name and address. 'For,' he adds, 'you will not see me here again, as I am going to leave the temple. But I will visit you.'

'And your name?' I ask.

'Call me Akira,' he answers.

At the threshold I bow my good-bye; and they all bow very, very low, one blue-black head, three glossy heads like balls of ivory. And as I go, only Akira smiles.

'Tera?' queries Cha, with his immense white hat in his hand, as I resume my seat in the jinricksha at the foot of the steps. Which no doubt means, do I want to see any more temples? Most certainly I do: I have not yet seen Buddha.

'Yes, tera, Cha.'

And again begins the long panorama of mysterious shops and tilted eaves, and fantastic riddles written over everything. I have no idea in what direction Cha is running. I only know that the streets seem to become always narrower as we go, and that some of the houses look like great wickerwork pigeon-cages only, and that we pass over several bridges before we halt again at the foot of another hill. There is a lofty flight of steps here also, and before them a structure which I know is both a gate and a symbol, imposing, yet in no manner resembling the great Buddhist gateway seen before. Astonishingly simple all the lines of it are: it has no carving, no colouring, no lettering upon it; yet it has a weird solemnity, an enigmatic beauty. It is a torii.

'Miya,' observes Cha. Not a tera this time, but a shrine of the gods of the more ancient faith of the land–a miya.

I am standing before a Shinto symbol; I see for the first time, out of a picture at least, a torii. How describe a torii to those who have never looked at one even in a photograph or engraving? Two lofty columns, like gate-pillars, supporting horizontally two cross-beams, the lower and lighter beam having its ends fitted into the columns a little distance below their summits; the uppermost and larger beam supported upon the tops of the columns, and projecting well beyond them to right and left. That is a torii: the construction varying little in design, whether made of stone, wood, or metal. But this description can give no correct idea of the appearance of a torii, of its majestic aspect, of its mystical suggestiveness as a gateway. The first time you see a noble one, you will imagine, perhaps, that you see the colossal model of some beautiful Chinese letter towering against the sky; for all the lines of the thing have the grace of an animated ideograph,–have the bold angles and curves of characters made with four sweeps of a master-brush.

Passing the torii I ascend a flight of perhaps one hundred stone steps, and find at their summit a second torii, from whose lower cross-beam hangs festooned the mystic shimenawa. It is in this case a hempen rope of perhaps two inches in diameter through its greater length, but tapering off at either end like a snake. Sometimes the shimenawa is made of bronze, when the torii itself is of bronze; but according to tradition it should be made of straw, and most commonly is. For it represents the straw rope which the deity Futo-tama-no-mikoto stretched behind the Sun-goddess, Ama-terasu-oho-mi-Kami, after Ame-no-ta-jikara-wo-no-Kami, the Heavenly-hand-strength-god, had pulled her out, as is told in that ancient myth of Shinto which Professor Chamberlain has translated.  And the shimenawa, in its commoner and simpler form, has pendent tufts of straw along its entire length, at regular intervals, because originally made, tradition declares, of grass pulled up by the roots which protruded from the twist of it.

Advancing beyond this torii, I find myself in a sort of park or pleasure-ground on the summit of the hill. There is a small temple on the right; it is all closed up; and I have read so much about the disappointing vacuity of Shinto temples that I do not regret the absence of its guardian. And I see before me what is infinitely more interesting,–a grove of cherry-trees covered with something unutterably beautiful,–a dazzling mist of snowy blossoms clinging like summer cloud-fleece about every branch and twig; and the ground beneath them, and the path before me, is white with the soft, thick, odorous snow of fallen petals.

Beyond this loveliness are flower-plots surrounding tiny shrines; and marvellous grotto-work, full of monsters–dragons and mythologic beings chiselled in the rock; and miniature landscape work with tiny groves of dwarf trees, and Lilliputian lakes, and microscopic brooks and bridges and cascades. Here, also, are swings for children. And here are belvederes, perched on the verge of the hill, wherefrom the whole fair city, and the whole smooth bay speckled with fishing-sails no bigger than pin-heads, and the far, faint, high promontories reaching into the sea, are all visible in one delicious view–blue-pencilled in a beauty of ghostly haze indescribable.

Why should the trees be so lovely in Japan? With us, a plum or cherry tree in flower is not an astonishing sight; but here it is a miracle of beauty so bewildering that, however much you may have previously read about it, the real spectacle strikes you dumb. You see no leaves–only one great filmy mist of petals. Is it that the trees have been so long domesticated and caressed by man in this land of the Gods, that they have acquired souls, and strive to show their gratitude, like women loved, by making themselves more beautiful for man's sake? Assuredly they have mastered men's hearts by their loveliness, like beautiful slaves. That is to say, Japanese hearts. Apparently there have been some foreign tourists of the brutal class in this place, since it has been deemed necessary to set up inscriptions in English announcing that 'IT IS FORBIDDEN TO INJURE THE TREES.'

'Tera?'

'Yes, Cha, tera.'

But only for a brief while do I traverse Japanese streets. The houses separate, become scattered along the feet of the hills: the city thins away through little valleys, and vanishes at last behind. And we follow a curving road overlooking the sea. Green hills slope steeply down to the edge of the way on the right; on the left, far below, spreads a vast stretch of dun sand and salty pools to a line of surf so distant that it is discernible only as a moving white thread. The tide is out; and thousands of cockle-gatherers are scattered over the sands, at such distances that their stooping figures, dotting the glimmering sea-bed, appear no larger than gnats. And some are coming along the road before us, returning from their search with well-filled baskets–girls with faces almost as rosy as the faces of English girls.

As the jinricksha rattles on, the hills dominating the road grow higher. All at once Cha halts again before the steepest and loftiest flight of temple steps I have yet seen.

I climb and climb and climb, halting perforce betimes, to ease the violent aching of my quadriceps muscles; reach the top completely out of breath; and find myself between two lions of stone; one showing his fangs, the other with jaws closed. Before me stands the temple, at the farther end of a small bare plateau surrounded on three sides by low cliffs,-a small temple, looking very old and grey. From a rocky height to the left of the building, a little cataract rumbles down into a pool, ringed in by a palisade. The voice of the water drowns all other sounds. A sharp wind is blowing from the ocean: the place is chill even in the sun, and bleak, and desolate, as if no prayer had been uttered in it for a hundred years.

Cha taps and calls, while I take off my shoes upon the worn wooden steps of the temple; and after a minute of waiting, we hear a muffled step approaching and a hollow cough behind the paper screens. They slide open; and an old white-robed priest appears, and motions me, with a low bow, to enter. He has a kindly face; and his smile of welcome seems to me one of the most exquisite I have ever been greeted with. Then he coughs again, so badly that I think if I ever come here another time, I shall ask for him in vain.

I go in, feeling that soft, spotless, cushioned matting beneath my feet with which the floors of all Japanese buildings are covered. I pass the indispensable bell and lacquered reading-desk; and before me I see other screens only, stretching from floor to ceiling. The old man, still coughing, slides back one of these upon the right, and waves me into the dimness of an inner sanctuary, haunted by faint odours of incense. A colossal bronze lamp, with snarling gilded dragons coiled about its columnar stem, is the first object I discern; and, in passing it, my shoulder sets ringing a festoon of little bells suspended from the lotus-shaped summit of it. Then I reach the altar, gropingly, unable yet to distinguish forms clearly. But the priest, sliding back screen after screen, pours in light upon the gilded brasses and the inscriptions; and I look for the image of the Deity or presiding Spirit between the altar-groups of convoluted candelabra. And I see–only a mirror, a round, pale disk of polished metal, and my own face therein, and behind this mockery of me a phantom of the far sea.

Only a mirror! Symbolising what? Illusion? or that the Universe exists for us solely as the reflection of our own souls? or the old Chinese teaching that we must seek the Buddha only in our own hearts? Perhaps some day I shall be able to find out all these things.

As I sit on the temple steps, putting on my shoes preparatory to going, the kind old priest approaches me again, and, bowing, presents a bowl. I hastily drop some coins in it, imagining it to be a Buddhist alms-bowl, before discovering it to be full of hot water. But the old man's beautiful courtesy saves me from feeling all the grossness of my mistake. Without a word, and still preserving his kindly smile, he takes the bowl away, and, returning presently with another bowl, empty, fills it with hot water from a little kettle, and makes a sign to me to drink.

Tea is most usually offered to visitors at temples; but this little shrine is very, very poor; and I have a suspicion that the old priest suffers betimes for want of what no fellow-creature should be permitted to need. As I descend the windy steps to the roadway I see him still looking after me, and I hear once more his hollow cough.

Then the mockery of the mirror recurs to me. I am beginning to wonder whether I shall ever be able to discover that which I seek–outside of myself! That is, outside of my own imagination.

'Tera?' once more queries Cha.

'Tera, no–it is getting late. Hotel, Cha.'

But Cha, turning the corner of a narrow street, on our homeward route, halts the jinricksha before a shrine or tiny temple scarcely larger than the smallest of Japanese shops, yet more of a surprise to me than any of the larger sacred edifices already visited. For, on either side of the entrance, stand two monster-figures, nude, blood-red, demoniac, fearfully muscled, with feet like lions, and hands brandishing gilded thunderbolts, and eyes of delirious fury; the guardians of holy things, the Ni-O, or "Two Kings."  And right between these crimson monsters a young girl stands looking at us; her slight figure, in robe of silver grey and girdle of iris-violet, relieved deliciously against the twilight darkness of the interior. Her face, impassive and curiously delicate, would charm wherever seen; but here, by strange contrast with the frightful grotesqueries on either side of her, it produces an effect unimaginable. Then I find myself wondering whether my feeling of repulsion toward those twin monstrosities be altogether lust, seeing that so charming a maiden deems them worthy of veneration. And they even cease to seem ugly as I watch her standing there between them, dainty and slender as some splendid moth, and always naively gazing at the foreigner, utterly unconscious that they might have seemed to him both unholy and uncomely.

What are they? Artistically they are Buddhist transformations of Brahma and of Indra. Enveloped by the absorbing, all-transforming magical atmosphere of Buddhism, Indra can now wield his thunderbolts only in defence of the faith which has dethroned him: he has become a keeper of the temple gates; nay, has even become a servant of Bosatsu (Bodhisattvas), for this is only a shrine of Kwannon, Goddess of Mercy, not yet a Buddha.

'Hotel, Cha, hotel!' I cry out again, for the way is long, and the sun sinking,–sinking in the softest imaginable glow of topazine light. I have not seen Shaka (so the Japanese have transformed the name Sakya-Muni); I have not looked upon the face of the Buddha. Perhaps I may be able to find his image to-morrow, somewhere in this wilderness of wooden streets, or upon the summit of some yet unvisited hill.

The sun is gone; the topaz-light is gone; and Cha stops to light his lantern of paper; and we hurry on again, between two long lines of painted paper lanterns suspended before the shops: so closely set, so level those lines are, that they seem two interminable strings of pearls of fire. And suddenly a sound–solemn, profound, mighty–peals to my ears over the roofs of the town, the voice of the tsurigane, the great temple-bell of Nogiyama.

All too short the day seemed. Yet my eyes have been so long dazzled by the great white light, and so confused by the sorcery of that interminable maze of mysterious signs which made each street vista seem a glimpse into some enormous grimoire, that they are now weary even of the soft glowing of all these paper lanterns, likewise covered with characters that look like texts from a Book of Magic. And I feel at last the coming of that drowsiness which always follows enchantment.

'Amma-kamishimo-go-hyakmon!'

A woman's voice ringing through the night, chanting in a tone of singular sweetness words of which each syllable comes through my open window like a wavelet of flute-sound. My Japanese servant, who speaks a little English, has told me what they mean, those words:

'Amma-kamishimo-go-hyakmon!'

And always between these long, sweet calls I hear a plaintive whistle, one long note first, then two short ones in another key. It is the whistle of the amma, the poor blind woman who earns her living by shampooing the sick or the weary, and whose whistle warns pedestrians and drivers of vehicles to take heed for her sake, as she cannot see. And she sings also that the weary and the sick may call her in.

'Amma-kamishimo-go-hyakmon!'

The saddest melody, but the sweetest voice. Her cry signifies that for the sum of 'five hundred mon' she will come and rub your weary body 'above and below,' and make the weariness or the pain go away. Five hundred mon are the equivalent of five sen (Japanese cents); there are ten rin to a sen, and ten mon to one rin. The strange sweetness of the voice is haunting,–makes me even wish to have some pains, that I might pay five hundred mon to have them driven away.

I lie down to sleep, and I dream. I see Chinese texts–multitudinous, weird, mysterious–fleeing by me, all in one direction; ideographs white and dark, upon signboards, upon paper screens, upon backs of sandalled men. They seem to live, these ideographs, with conscious life; they are moving their parts, moving with a movement as of insects, monstrously, like phasmidae. I am rolling always through low, narrow, luminous streets in a phantom jinricksha, whose wheels make no sound. And always, always, I see the huge white mushroom-shaped hat of Cha dancing up and down before me as he runs.

JIZO

Cały dzień jeszcze spędziłem na zwiedzaniu świątyń Shinto i Buddhy. Widziałem już tyle rzeczy ciekawych, ale nie spotkałem jeszcze oblicza Buddhy. Napróżno drapałem się z trudem po licznych schodach, przechodziłem bramami, pełnemi potworów wodnych, słoni, łbów lwich, zdejmowałem obuwie wchodząc do świątyni przepojonej kadzidłem, pełnej kwiatów lotosu z złoconego papieru, napróżno po przyzwyczajeniu się do ciemności, oczy moje szukały wizerunku jego. Nic, tylko bezładne błyskotki, na pół widziane, ołtarz pełen przepychu, tajemnicze brzęczenie powikłanych bronzów, naczynia rozmaitej formy, tekst zagadkowy, wszystko to dokoła zamkniętej na klucz skrzynki.

Co na mnie zrobiło największe wrażenie, to widoczna jasność obrzędów. Nic ponurego, nic surowego, nic ascetycznego, żadnych nawet cech uroczystych. Widne podwórza świątyń, widne schody, często pełne bawiących się dzieci; nawet matki, wstępujące na krótką modlitwę do miejsc świętych, nie bronią niemowlętom swym czołgać się po matach i gaworzyć.

Ludność bierze religję lekko i wesoło. Rzucają swoje monety do wielkiej skarbonki, klaszczą w ręce, mruczą krótką modlitwę, potem obracają się do swych towarzyszy, i u wejścia świątyni rozmawiają wesoło, śmieją się i palą małe fajeczki.

Zauważyłem nawet, że często wcale nie wchodzą do wnętrza, tylko stają przed drzwiami, modlą się kilka sekund i wrzucają swój skromny datek.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Akira z uśmiechem na ustach kłania się w drzwiach. Zdejmuje sandały

JIZO

I HAVE passed another day in wandering among the temples, both Shinto and Buddhist. I have seen many curious things; but I have not yet seen the face of the Buddha.

Repeatedly, after long wearisome climbing of stone steps, and passing under gates full of gargoyles–heads of elephants and heads of lions–and entering shoeless into scented twilight, into enchanted gardens of golden lotus-flowers of paper, and there waiting for my eyes to become habituated to the dimness, I have looked in vain for images. Only an opulent glimmering confusion of things half-seen–vague altar-splendours created by gilded bronzes twisted into riddles, by vessels of indescribable shape, by enigmatic texts of gold, by mysterious glittering pendent things–all framing in only a shrine with doors fast closed.

What has most impressed me is the seeming joyousness of popular faith. I have seen nothing grim, austere, or self-repressive. I have not even noted anything approaching the solemn. The bright temple courts and even the temple steps are thronged with laughing children, playing curious games; and mothers, entering the sanctuary to pray, suffer their little ones to creep about the matting and crow. The people take their religion lightly and cheerfully: they drop their cash in the great alms-box, clap their hands, murmur a very brief prayer, then turn to laugh and talk and smoke their little pipes before the temple entrance. Into some shrines, I have noticed the worshippers do not enter at all; they merely stand before the doors and pray for a few seconds, and make their small offerings. Blessed are they who do not too much fear the gods which they have made!

TARG DLA UMARŁYCH

Jest piąta godzina popołudniu. Od morza wieje wiatr południowy, wpada przez otwarte drzwi do mojego pokoju, w którym pracuję i porywa mi papiery z biurka. Białe światło japońskiego słońca wskazuje, że upał dzienny już minął.

Na błękitnem niebie niema ani jednej chmurki, niema nawet tych ulotnych pierzastych obłoczków, które przy najczystszej pogodzie igrają na firmamencie podobne do przezroczystej gazy.

W drzwiach mego pokoju staje nagle jakaś postać. To Akira, młody, buddhyjski uczeń. Zdejmuje sandały z białych nóg i uśmiecha się słodko.

„Ah, Komban (dobry wieczór) Akira!”

„Dzisiaj wieczorem – mówi Akira przykuczając na podłodze w pozycyi Buddhy – dzisiaj wieczorem odbywać się będzie Bon-ichi. Może chciałby pan zobaczyć?”

„Bardzo chętnie chciałbym widzieć tutaj wszystko, co tylko jest do widzenia, ale niech mnie pan objaśni co to jest właściwie?”

AT THE MARKET OF THE DEAD

IT is just past five o'clock in the afternoon. Through the open door of my little study the rising breeze of evening is beginning to disturb the papers on my desk, and the white fire of the Japanese sun is taking that pale amber tone which tells that the heat of the day is over. There is not a cloud in the blue–not even one of those beautiful white filamentary things, like ghosts of silken floss, which usually swim in this most ethereal of earthly skies even in the driest weather.

A sudden shadow at the door. Akira, the young Buddhist student, stands at the threshold slipping his white feet out of his sandal-thongs preparatory to entering, and smiling like the god Jizo.

'Ah! komban, Akira.'

BON ODORI

Jedziemy przez góry do Izumo. Jazda, od oceanu Spokojnego do Japońskiego jeziora, kurumą, przy dobrym biegaczu, ma trwać dni cztery, gdyż wybraliśmy drogę dłuższą i mniej uczęszczaną.

Większa część tej drogi prowadzi przez doliny pomiędzy górami, na których rozciągają się pola ryżowe, spadające na dół tarasami, niby olbrzymie, pokryte dywanem schody. Wyżej, nad polami, odcinają się ciemne lasy cedrowe i sosnowe, a po za lesistymi szczytami widać ciemno niebieskie, odległe góry, o strzępiastych, mglistych sylwetkach. Powietrze jest łagodne, bez wiatru, odległości nieco zasnute mgłą. Na niebieskiem przestworzu nieba, tego japońskiego nieba, które zawsze wydaje mi się bardziej odległem od ziemi niż gdziekolwiekindziej, przeciągają białe, przezroczyste jak duchy, lekkie obłoczki. Chwilami, gdy jedziemy w górę, znikają pola ryżowe, natomiast droga ciągnie się między jęczmieniami, żytem, indygo i bawełną, a wreszcie ginie w lesie.

Najciekawsze są lasy cedrowe. Nigdy nie widziałem wegetacji drzew tak gęstej, o pniach prostych jak świeca. Każdy pień zdaje się być wyciosany jak słup, a wszystkie są zbite w tak gęstą ścianę, że okiem przedrzeć jej niepodobna. Miast już nie spotykamy wcale. Do zboczy pagórków tulą się wioski z domami o słomianych dachach, ze świątynią buddhyjską, której szaro-niebieski, szpiczasty daszek wystaje ponad strzechami domów.

BON-ODORI

Over the mountains to Izumo, the land of the Kamiyo, the land of the Ancient Gods. A journey of four days by kuruma, with strong runners, from the Pacific to the Sea of Japan; for we have taken the longest and least frequented route.

Through valleys most of this long route lies, valleys always open to higher valleys, while the road ascends, valleys between mountains with rice-fields ascending their slopes by successions of diked terraces which look like enormous green flights of steps. Above them are shadowing sombre forests of cedar and pine; and above these wooded summits loom indigo shapes of farther hills overtopped by peaked silhouettes of vapoury grey. The air is lukewarm and windless; and distances are gauzed by delicate mists; and in this tenderest of blue skies, this Japanese sky which always seems to me loftier than any other sky which I ever saw, there are only, day after day, some few filmy, spectral, diaphanous white wandering things: like ghosts of clouds, riding on the wind.

But sometimes, as the road ascends, the rice-fields disappear a while: fields of barley and of indigo, and of rye and of cotton, fringe the route for a little space; and then it plunges into forest shadows. Above all else, the forests of cedar sometimes bordering the way are astonishments; never outside of the tropics did I see any growths comparable for density and perpendicularity with these. Every trunk is straight and bare as a pillar: the whole front presents the spectacle of an immeasurable massing of pallid columns towering up into a cloud of sombre foliage so dense that one can distinguish nothing overhead but branchings lost in shadow. And the profundities beyond the rare gaps in the palisade of blanched trunks are night-black, as in Dore's pictures of fir woods.

STOLICA PROWINCJI BOGÓW

Pierwszy odgłos, jaki budzi śpiącego w Matsui, brzmi jak pukanie olbrzymiego, wolnego tętna. Jest to miękki, stłumiony ton, regularny jak bicie serca, który w głębokości swej i sposobie, z jakim przez poduszkę wibruje, raczej daje się odczuwać niż słyszeć. W rzeczywistości, jest to tylko uderzanie olbrzymiego młota kometsuki, przy oczyszczaniu ryżu, młota, w rodzaju kolosalnego drewnianego tłuczka, z dźwignią niemal piętnastu stóp długości, która wisi na horyzontalnej osi. Gdy kometsuki całą siłą wchodzi na koniec dźwigni, młot podnosi się do góry i skutkiem swego własnego ciężaru spada gwałtownie w kadź z ryżem. Przytłumiony, regularny dźwięk tych uderzeń, brzmi w moich uszach jak patetyczny ton całego japońskiego życia, ton, który w rzeczywistości jest właściwem uderzeniem pulsu tej części kraju.

Potem rozlega się jęk wielkiego dzwonu świątyni Zenshu, miasta Tokoji, następnie melancholijne echo uderzeń bębnów, w maleńkiej świątyni Jizo, na ulicy Zaimokucho, obok mojego domu, które zwiastuje pobożnym czas modlitwy porannej, wreszcie słychać wołanie pierwszego przechodzącego przekupnia,–„Daikoya! Kabuya-Kabu! sprzedającego jarzyny.

THE CHIEF CITY OF THE PROVINCE OF THE GODS

THE first of the noises of a Matsue day comes to the sleeper like the throbbing of a slow, enormous pulse exactly under his ear. It is a great, soft, dull buffet of sound–like a heartbeat in its regularity, in its muffled depth, in the way it quakes up through one's pillow so as to be felt rather than heard. It is simply the pounding of the ponderous pestle of the kometsuki, the cleaner of rice–a sort of colossal wooden mallet with a handle about fifteen feet long horizontally balanced on a pivot. By treading with all his force on the end of the handle, the naked kometsuki elevates the pestle, which is then allowed to fall back by its own weight into the rice-tub. The measured muffled echoing of its fall seems to me the most pathetic of all sounds of Japanese life; it is the beating, indeed, of the Pulse of the Land.

Then the boom of the great bell of Tokoji the Zenshu temple, shakes over the town; then come melancholy echoes of drumming from the tiny little temple of Jizo in the street Zaimokucho, near my house, signalling the Buddhist hour of morning prayer. And finally the cries of the earliest itinerant venders begin–'Daikoyai! kabuya-kabu!'–the sellers of daikon and other strange vegetables. 'Moyaya-moya!'–the plaintive call of the women who sell little thin slips of kindling-wood for the lighting of charcoal fires.

KIZUKI – NAJSTARSZA ŚWIĄTYNIA W JAPONII

Szinkoku, jest to święta nazwa Japonii, „kraju bogów”; najświętszem zaś państwem w całem Shinkoku jest kraj Izumo. Tutaj z niebieskich pól wysokiego nieba zstąpili mistrze świata Izanami, rodzice bogów i ludzi, aby tu zamieszkać czas pewien. Gdzieś, na brzegach tego kraju został Izanami pogrzebany, a Izanagi poszła w ślad za nim w kraj ciemności, napróżno szukając go i pragnąc ziemi powrócić. Historya jej o zejściu w świat podziemny i o tem co się jej tam zdarzyło opisana jest w księdze Kojiki. Ze wszystkich legend w tym rodzaju, ta jest najbardziej tajemnicza i bardziej jeszcze zjawiskowa od assyryjskiej legendy o ujściu w podziemia Ishtar.

Podobnie, jak Izumo jest prowincyą bogów i kolebką rasy, tak Kizuki w Izumo jest wybraną rezydencyą bogów i najstarszą świątynią starej wiary, wielkiej religii Szinto.

KITZUKI: THE MOST ANCIENT SHRINE OF JAPAN

SHINKOKU is the sacred name of Japan–Shinkoku, 'The Country of the Gods'; and of all Shinkoku the most holy ground is the land of Izumo. Hither from the blue Plain of High Heaven first came to dwell awhile the Earth-makers, Izanagi and Izanami, the parents of gods and of men; somewhere upon the border of this land was Izanami buried; and out of this land into the black realm of the dead did Izanagi follow after her, and seek in vain to bring her back again. And the tale of his descent into that strange nether world, and of what there befell him, is it not written in the Kojiki?

W GROCIE DUCHÓW DZIECIĘCYCH

Nie można jechać do Kagi, Jeżeli wiatr jest choćby tylko taki lekki, że może „trzy włoski poruszyć”.

Ale dzień zupełnie cichy jest rzadkością na tem dzikiem zachodniem wybrzeżu. Prawie zawsze, od Japońskiego morza, Korei, Chin lub arktycznej Syberyi wieje wiatr północno zachodni, tak, że musiałem całe miesiące czekać, zanim trafiła się sprzyjająca odwiedzeniu Kagi pogoda.

Obierając krótszą drogę, jedzie się Kurumą, albo idzie się pieszo z Matsuy do Mitsu-ura.

IN THE CAVE OF THE CHILDREN'S GHOSTS

IT is forbidden to go to Kaka if there be wind enough 'to move three hairs.'

Now an absolutely windless day is rare on this wild western coast. Over the Japanese Sea, from Korea, or China, or boreal Siberia, some west or north-west breeze is nearly always blowing. So that I have had to wait many long months for a good chance to visit Kaka.

Taking the shortest route, one goes first to Mitsu-ura from Matsue, either by kuruma or on foot. By kuruma this little journey occupies nearly two hours and a half, though the distance is scarcely seven miles, the road being one of the worst in all Izumo. You leave Matsue to enter at once

W MIONOSEKI

Bóg z Mionoseki nienawidzi jaj, jaj kurzych. Również nienawidzi kur i kurcząt, a kogutem gardzi najbardziej ze wszystkich stworzeń. Dlatego w Mionoseki niema ani kur, ani kurcząt, ani kogutów, ani jaj. Nie można tam wcale dostać potrawy z kury, choćby za dwadzieścia razy większą zapłatę w złocie, niż jest warta.

Żadna łódź, barka, żaden parowiec nie odważy się przywieźć do Mionoseki nawet piór kurzych, nie mówiąc już o jajach. Mówią nawet, że jeżeli kto rano jadł jaja, nie powinien tego dnia odwiedzać Mionoseki, gdyż wielkie bóstwo jest patronem żeglarzy i władcą burz i biada okrętowi, który zbliża się do jego świętości choćby z zapachem jaj.

AT MIONOSEKI

Seki wa yoi toko, Asahi wo ukete; O-Yama arashiga Soyo-soyoto! (SONG OF MIONOSEKI.)

[Seki is a goodly place, facing the morning sun. There, from the holy mountains, the winds blow softly, softly–soyosoyoto.]

THE God of Mionoseki hates eggs, hen's eggs. Likewise he hates hens and chickens, and abhors the Cock above all living creatures. And in Mionoseki there are no cocks or hens or chickens or eggs. You could not buy a hen's egg in that place even for twenty times its weight in gold.

And no boat or junk or steamer could be hired to convey to Mionoseki so much as the feather of a chicken, much less an egg. Indeed, it is even held that if you have eaten eggs in the morning you must not dare to visit Mionoseki until the following day. For the great deity of Mionoseki is the patron of mariners and the ruler of storms; and woe unto the vessel which bears unto his shrine even the odour of an egg.

SHINJU

Czasem obejmują się tylko ramionami i rzucają się na szyny w chwili, gdy pociąg nadchodzi (w Izumo nie mogą tego zrobić, gdyż niema dróg żelaznych), czasem wyprawiają sobie skromną ucztę, piszą dziwne listy do rodziców i przyjaciół, poczem mieszają coś gorzkiego z winem i wówczas zapada wieczysta cisza; czasem wybierają starą i wyższą w ich pojęciu metodę: kochanek zabija ukochaną pchnięciem miecza, a potem sam sobie odbiera życie. Czasem związują się kochankowie dziewczęcym koshi-obi (pasek z jedwabiu), głowa przy głowie, i w uścisku takim rzucają się w nurty rzeki albo jeziora. Różne są drogi, prowadzące do Mei-do (Hades), z tego świata niedoli, przez zwątpienie, o którem Szopenbauer napisał taką przedziwną teoryę.

Ich własna teorya jest o wiele prostsza.

SHINJU

Sometimes they simply put their arms round each other, and lie down together on the iron rails, just in front of an express train. (They cannot do it in Izumo, however, because there are no railroads there yet.) Sometimes they make a little banquet for themselves, write very strange letters to parents and friends, mix something bitter with their rice-wine, and go to sleep for ever. Sometimes they select a more ancient and more honoured method: the lover first slays his beloved with a single sword stroke, and then pierces his own throat. Sometimes with the girl's long crape-silk under-girdle (koshi-obi) they bind themselves fast together, face to face, and so embracing leap into some deep lake or stream. Many are the modes by which they make their way to the Meido, when tortured by that world-old sorrow about which Schopenhauer wrote so marvellous a theory.

Spis treści

1. MÓJ PIERWSZY DZIEŃ NA WSCHODZIE

2. MY FIRST DAY IN THE ORIENT

3. JIZO

4. JIZO

5. TARG DLA UMARŁYCH

6. AT THE MARKET OF THE DEAD

7. BON ODORI

8. BON-ODORI

9. STOLICA PROWINCJI BOGÓW

10. THE CHIEF CITY OF THE PROVINCE OF THE GODS

11. KIZUKI – NAJSTARSZA ŚWIĄTYNIA W JAPONII

12. KITZUKI: THE MOST ANCIENT SHRINE OF JAPAN

13. W GROCIE DUCHÓW DZIECIĘCYCH

14. IN THE CAVE OF THE CHILDREN'S GHOSTS

15. W MIONOSEKI

16. AT MIONOSEKI

17. SHINJU

18. SHINJU

Table of Contents

MÓJ PIERWSZY DZIEŃ NA WSCHODZIE

MY FIRST DAY IN THE ORIENT

JIZO

JIZO

TARG DLA UMARŁYCH

AT THE MARKET OF THE DEAD

BON ODORI

BON-ODORI

STOLICA PROWINCJI BOGÓW

THE CHIEF CITY OF THE PROVINCE OF THE GODS

KIZUKI – NAJSTARSZA ŚWIĄTYNIA W JAPONII

KITZUKI: THE MOST ANCIENT SHRINE OF JAPAN

W GROCIE DUCHÓW DZIECIĘCYCH

IN THE CAVE OF THE CHILDREN'S GHOSTS

W MIONOSEKI

AT MIONOSEKI

SHINJU

SHINJU