Tytuł oryginału:
L’Évolution des idées tactiques en France et en Allemagne pendant la guerre de 1914–1918

Reedycja wydania polskiego z 1925 r.

Tłumaczenie:
Jerzy Biernacki

Redakcja:
Tadeusz Zawadzki

Współpraca redakcyjna i korekta:
Jolanta Wierzchowska

Projekt graficzny serii i okładki:
Teresa Oleszczuk

DTP:
Piotr Hibner, Tadeusz Zawadzki

Copyright © 2013 by Tetragon sp. z o.o.

Fotografia na okładce i na stronie tytułowej: kaemiści 3 pułku marszowego żuawów na pozycji podczas walk o Linię Hindenburga, Tergnier, wrzesień 1918 r.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca:
Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o.
00-836 Warszawa, ul. Żelazna 41 lok. 21
e-mail: kontakt@tetragon.com.pl

Książki można zamówić na:
www.tetragon.com.pl

ISBN 978-83-63374-71-6

Konwersja: eLitera s.c.

.

Książki Wydawnictwa Tetragon

Seria „Monografie”:

Jarosław Centek, Reichsheer ery Seeckta (1921–1926)

Jarosław Centek, Korpus Gwardii w bitwie pod Gorlicami

Waldemar Rezmer, Operacyjna służba sztabów Wojska Polskiego w 1939 roku

Robert Citino, Ewolucja taktyki Blitzkriegu. Niemcy bronią się przed Polską 1918–1939

Przemysław Benken, Ap Bac 1963

Przemysław Benken, Hamburger Hill 1969

Emile Allehaut, Walka piechoty. Studium ilustrowane konkretnymi wypadkami z wojny 1914–1918 roku

William Balck, Rozwój taktyki w ciągu Wielkiej Wojny

Frédéric-Georges Herr, Artyleria. jaka była, jaka jest i jaka powinna być

Pascal-Marie-Henri Lucas, Rozwój myśli taktycznej we Francji i w Niemczech podczas wojny 1914−1918 r.

Giulio Douhet, Panowanie w powietrzu. Przypuszczalne formy przyszłej wojny oraz ostatnie artykuły

Kamil Anduła, 1. Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte

Klemens Nussbaum, Historia złudzenia. Żydzi w Armii Polskiej w ZSRR 1943–1945

Juliusz S. Tym, Pancerni i ułani generała Andersa. Broń pancerna i kawaleria pancerna Polskich Sił Zbrojnych na Środkowym Wschodzie i we Włoszech 1941–1946

Juliusz S. Tym, Szkolić…, Doskonalić…, Być w gotowości do…

Juliusz S. Tym, Wielkopolska Brygada Kawalerii w kampanii 1939 roku

Juliusz S. Tym, Najnowocześniejsza armia II Rzeczypospolitej. Rzecz o motoryzacji wojska Polskich Sił Zbrojnych

Łukasz Przybyło, Doktryny wojnne. Historia i ocena

Seria „Morska”:

Michał Glock, Flota Czerwona na Morzu Czarnym, t. 1: Wielka improwizacja 1941–1942

Michał Glock, Flota Czerwona na Morzu Czarnym, t. 2: Wymęczone zwycięstwo 1943–1944

Michał Glock, Flotylla Kaspijska 1722–1945. Zarys dziejów

Krzysztof Kubiak, Rajd na St. Nazaire. Między strategią a taktyką

Krzysztof Kubiak, W rytmie monsunu. Indyjsko-pakistańska rywalizacja na morzu 1947–1971

Ziw Almog, 13 Flotylla. Komandosi izraelskiej marynarki wojennej na Morzu Czerwonym 1967–1973

Seria „Żołnierze”:

Piotr Jaźwiński, Koń, koniak i kobiety. Tradycje i zwyczaje oficerów kawalerii II Rzeczpospolitej

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 1: 1914–1916

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 2: sierpień 1916–1917

Erich Ludendorff, Moje wojenne wspomnienia, cz. 3: sierpień 1917–październik 1918

Teodor Cetys, Z Warszawy do Warszawy. Zapiski cichociemnego

Paweł Sztama, Generał August Emil Fieldorf – biografia wojskowa

Awigdor Kahalani, Wyżyny odwagi

Seria „Dokumenty i Relacje”:

Andrzej Wesołowski (red.), Obrona Lwowa. Tom 1: Dokumenty 1–16 września

Andrzej Wesołowski (red.), Obrona Lwowa. Tom 2: Dokumenty 17–22 września

Andrzej Wesołowski (red.), 14. Wielkopolska Dywizja Piechoty. Relacje i wspomnienia

Spis treści

Karta redakcyjna

Od tłumacza

Wstęp

Przedwojenna doktryna we Francji i w Niemczech

I. Nasza doktryna wojenna przed 1914 r.

1. Koncepcja działań

2. Wykonanie działań

3. Stan umysłów w sferach wojskowych przed wojną

4. Przepisy naszych regulaminów w zakresie defensywy

5. Przepisy naszych regulaminów w zakresie ofensywy

a. Doniosłość skutków ognia

b. Wspieranie piechoty przez artylerię

c. Potrzeba łączności

d. Roboty polowe

e. Ostrożności, jakie należy powziąć ze względu na obserwację lotniczą

6. Czy nasze początkowe niepowodzenia wynikły z naszej doktryny?

7. Doktryna Wyższej Szkoły Wojennej i rola sztabów

II. Przedwojenna doktryna niemiecka

Lato i jesień 1914 r. Działania w czystym polu

I. Pierwsza faza

1. Znaczenie zaskoczenia

a. Ze strony francuskiej

b. Ze strony niemieckiej

2. Uogólnione użycie manewru otaczającego. Jego wyniki.

3. Znaczenie ducha wojska

4. Brak współrzędności w działaniach wojsk sprzymierzonych

1. Skutki broni nowoczesnej

2. Brak współrzędności w użyciu artylerii i piechoty

3. Zbyt mała głębokość natarć piechoty i zbyt duża wrażliwość szyków bojowych

4. Użycie fortyfikacji pola bitwy

5. Brak starć pomiędzy kawaleriami przeciwników

6. Wreszcie trzeba się zorganizować tak, aby przetrwać

Brak amunicji daje się szybko odczuć

Inicjatywa wykonawców w wojnie w czystym polu

II. Druga faza

Zima 1914−15 i rok 1915. Początki wojny pozycyjnej. Okres prób.

I. Pierwsza faza

1. Pierwsze natarcia na ufortyfikowany front

2. Pierwsza koncepcja działań zaczepnych. Instrukcja z 2 stycznia 1915 r.

3. Nowa koncepcja działań zaczepnych. Instrukcja z 16 kwietnia 1915 r.

4. Udoskonalenia zastosowane w organizacji obronnej podczas zimy 1914−1915 r.

II. Druga faza

1. Ofensywa w Artois (9 maja−18 czerwca 1915 r.)

2. Zdobyte doświadczenia z punktu widzenia ofensywy

3. Zdobyte doświadczenia z punktu widzenia defensywy

a. Ze strony francuskiej

b. Ze strony niemieckiej

4. Ofensywa w Szampanii Artois (25 września 1915 r.)

a. Zmiany zaszłe w położeniu

b. Natarcie 25 września 1915 r.

5. Zdobyte doświadczenia z punktu widzenia ofensywy

6. Zdobyte doświadczenia z punktu widzenia organizacji terenu i prowadzenia obrony

7. Doświadczenia obronne zdobyte przez Niemców

III. Zakończenie

Rok 1916 – okres ustalenia metody

I. Nowa koncepcja działań zaczepnych

II. Stan umysłów na początku 1916 r.

III. Ofensywa niemiecka na Verdun

1. Cel ofensywy

2. Organizacja obronna Verdun

3. Przygotowanie do natarcia oraz taktyka Niemców

4. Streszczenie bitwy pod Verdun

a. Bitwa obronna

b. Działania zaczepne

5. Przyczyny niepowodzenia Niemców

6. Wyniki

IV. Ofensywa Sprzymierzonych nad Sommą (1 lipca–koniec listopada 1916 r.)

1. Przegląd sił

2. Nasze metody zaczepne

3. Streszczenie bitwy nad Sommą

4. Wyniki

V. Doświadczenia zaczepne

VI. Doświadczenia obronne

VII. Instrukcje z końca 1916 r. Pierwsza próba pogodzenia metody i szybkości w celu wykorzystania powodzenia

Zakończenie

Rok 1917 − skrajne rozwiązania

I. Pierwsza faza. Kombinowana ofensywa angielsko-francuska w Artois i nad Aisne (9 kwietnia–15 maja 1917 r.)

1. Wstęp

2. Koncepcja naczelnego wodza oparta na szybkości działania

3. Streszczenie ofensywy kwietniowej 1917 r.

4. Wyniki

5. Zakończenie

II. Druga faza. Ofensywy na przedmioty ograniczone.

1. Nowe dyrektywy naczelnego wodza. Metoda ponownie osiąga przewagę nad szybkością i ciągłością

2. Reakcja przeciw instrukcji z dn. 16 grudnia 1916 r. Sprostowanie z dn. 27 lipca 1917 r. do tej instrukcji.

3. Ofensywy na przedmioty ograniczone w końcu 1917 r.

a. Ofensywa we Flandrii (31 lipca)

b. Ofensywa 20 sierpnia

c. Ofensywa pod Malmaison (23 października)

d. Ofensywa pod Cambrai (20 listopada)

4. Instrukcja z dnia 31 października 1917 r. o działalności zaczepnej wielkich jednostek w bitwie. Zwycięstwo metody. Nowa koncepcja ciągłości

5. Obrona pozycji

a. Ze strony niemieckiej

b. Ze strony francuskiej

6. Zakończenie

Rok 1918 – przerwanie ufortyfikowanych pozycji i powrót do wojny w czystym polu

I. Pierwsza faza

1. Zaczepna doktryna niemiecka. Nowa próba pogodzenia metody z szybkością.

a. Dążenie do zaskoczenia

b. Szybkość i ciągłość wykonania

c. Użycie wielkich jednostek

d. Użycie różnych rodzajów broni

Piechota

Artyleria

Lotnictwo

2. Zastosowanie zaczepnej doktryny niemieckiej do wielkich ofensyw podczas wiosny 1918 r.

3. Zakończenie

II. Druga faza

1. Pierwsze walki w czystym polu (począwszy od 24 marca 1918 r.)

2. Powrót do sposobów postępowania prostych, śmiałych i szybkich

3. Zastosowanie nowej doktryny w działaniach zaczepnych 1918 r. i wojna w czystym polu

4. Obrona pozycji

a. Ze strony niemieckiej

b. Ze strony francuskiej

5. Zakończenie

Powojenna doktryna i nowe regulaminy

I. Ogólne doświadczenia wojny w czystym polu

1. Przeważające znaczenie ognia

a. Uogólnione użycie fortyfikacji pola bitwy

b. Zupełniejsze i bardziej metodyczne przygotowanie działań

c. Przyjęcie mniej wrażliwych szyków bojowych

2. Konieczność ścisłej łączności pomiędzy różnymi rodzajami broni

3. Inicjatywa wykonawców

4. Bitwa spotkaniowa jest nadal możliwa

a. Rozpoznanie i wejście w styczność przez straże przednie

b. Osłona zapewniona przez czaty

II. Ogólne doświadczenia wojny pozycyjnej

1. Czy wojnę pozycyjną należy przeciwstawiać wojnie w czystym polu?

2. Doniosłość i częstsze stosowanie obrony

3. Przedłużenie się czasu trwania bitew; płynące stąd konsekwencje

4. Współzawodnictwo metody z szybkością wykonania

5. Zużycie piechoty i równoległe spotęgowanie się materiału i maszynizacji

a. Trzypułkowa dywizja piechoty

b. Człowiek i maszyna

6. Stworzenie nowych środków walki

7. Użyteczność kawalerii

8. Potrzeba wyszkolenia

9. Streszczenie

III. Obecna koncepcja ofensywy

IV. Czym mogłyby być nasze nowe regulaminy?

V. Zakończenie

Przypisy

Od tłumacza

Praca ppłk. Lucasa L’évolution des idées tactiques en France et en Allemagne pendant la guerre de 1914−1918 była początkowo drukowana w „Revue Militaire Generale” w latach 1921–1922 jako „La refonte des reglements et notre doctrine de guerre”. Przychylne przyjęcie i popularność jakie znalazła, skłoniły autora do wydania jej w formie książkowej, które nastąpiło w 1923 r. pod zaznaczonym wyżej tytułem i z pewnymi, drobnymi zresztą, zmianami w tekście; przekład, który oddaję do rąk czytelnika, jest na tym właśnie wydaniu oparty.

Brak w naszym piśmiennictwie wojskowym ogólnego podręcznika obrazującego całokształt strony taktycznej wielkiej wojny, dawał się od dawna odczuwać; praca ppłk. Lucasa lukę tę niewątpliwie wypełni, zwłaszcza że autor ujmuje temat gruntownie, wszechstronnie i na podstawie źródłowych materiałów; należy pragnąć, aby znalazła wśród korpusu oficerskiego taką poczytność, jaką cieszy się w ojczyźnie autora.

Inicjatywa wydania pracy w języku polskim wyszła ze strony Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego, który zwrócił się do mnie z propozycją przetłumaczenia jej w lecie 1923 r., jeszcze przed wyjściem z druku francuskiego wydania książkowego; dostarczenie tego ostatniego do Warszawy dopiero z początkiem bieżącego roku wywołało konieczność porównania z nowym tekstem dokonanego już w znacznej mierze przekładu, co z kolei opóźniło wykończenie i oddanie do druku całości.

Sądzę jednak, że mimo tego opóźnienia książka nic nie straciła na aktualności.

Warszawa w grudniu 1924 r.

Wstęp

Naturalnym zjawiskiem po każdej wojnie jest usiłowanie wysunięcia pewnych doświadczeń, mogących zmienić sposoby walki, a co za tym idzie, i regulaminy. Otóż wojna 1914−1918 r. jest tak bogata we wszelkiego rodzaju innowacje, że przystąpienie do podobnego studium nad nią stanowi rzecz nader kłopotliwą, studium to musi bowiem być obszerne i zawiłe; jednakże nasuwa się ono z pewną nagłością, a to z dwóch powodów.

Po pierwsze dlatego, że nasze przedwojenne regulaminy są już przestarzałe i muszą być uzgodnione z postępem, który się zaznaczył podczas wojny i został utrwalony przez doświadczenie. Wielu oficerów wyobraża sobie, że te regulaminy nie posiadają już żadnej wartości i powinny być zastąpione przez zupełnie nowe; jest to słuszne, ale tylko o ile chodzi o regulaminy poszczególnych rodzajów broni; jednakże co się tyczy regulaminów w ogólniejszym znaczeniu, jak np. Instrukcja o prowadzeniu wielkich jednostek z dn. 28 X 1913 r. lub Dekret o służbie armii w polu z dn. 2 XII 1913 r., to łatwo spostrzec (wykażemy to zresztą poniżej), że bynajmniej nie straciły one całkowitej wartości. Odnośnie do nich chodzi raczej o zmodernizowanie niż o zupełne przerobienie.

Drugim powodem, który zmusza do przerobienia regulaminów, jest fakt, że wszelkiego rodzaju przepisy, które były ogłoszone w czasie wojny bądź dotyczące użycia wielkich jednostek w bitwie, bądź też sposobów walki poszczególnych rodzajów broni oraz łączności pomiędzy nimi, nie są już na czasie, co zresztą jest zupełnie zrozumiałe.

Regulaminy i instrukcje, które ukazały się podczas wojny, miały na celu przystosowanie naszych sposobów natarcia czy obrony do środków materialnych, którymi mogliśmy rozporządzać w rozmaitych okresach tej wojny; a jak każdy wie, te środki materialne stawały się coraz liczniejsze i coraz doskonalsze. Według przewidzianego programu, rozwój ten miał dojść do szczytu na wiosnę 1919 r.[1]. Zakończenie wojny, albo raczej zawieszenie broni, nastąpiło więc, zanim wojsko mogło być zaopatrzone w cały przeznaczony dlań materiał. W chwili obecnej i na przyszłość trzeba brać pod uwagę tę maksymalną ilość i jakość materiału, czego nie mogły jeszcze uwzględnić wspomniane regulaminy i instrukcje. Stąd konieczność zmodernizowania ich.

Jednakże ta wielka praca przejrzenia i przerobienia regulaminów nie ciąży wyłącznie na komisjach technicznych, którym się ją powierza. Dotyczy ona także i naczelnego dowództwa, w zakresie zagadnień ogólnego znaczenia, a w szczególności − wymówmy to wielkie słowo − w zakresie zagadnień doktryny. Jest więc zupełnie słusznym, żeby naczelne dowództwo wzięło na siebie zmodernizowanie regulaminów dotyczących wszystkich rodzajów broni (prowadzenie i użycie wielkich jednostek oraz służba polowa), pozostawiając komisjom technicznym jedynie przepracowanie regulaminów poszczególnych rodzajów broni lub dotyczących łączności pomiędzy nimi; z tego wynika, że komisje tylko wtedy dobrze wypełnią swe zadanie, o ile otrzymają od naczelnego dowództwa niezbędne ogólne wytyczne.

Ze swej strony naczelne dowództwo jeżeli już teraz może dać podstawy naszej doktryny wojennej, to, chcąc roztrząsać zagadnienie użycia wielkich jednostek, musi dokładnie znać ich ilość, a nade wszystko ich skład tak wojenny, jak i pokojowy. Dotykamy tu zagadnienia reorganizacji wojska, czasu trwania służby wojskowej, ogólnej mobilizacji, tj. spraw zależnych od prawodawcy, a nie od władzy wojskowej; stąd waga i nagłość rozwiązania zagadnienia reorganizacji wojska, zagadnienia, z którym trzeba skończyć przede wszystkim.

W ten sposób wydaje się naturalnym, że wielkie dzieło reformy wojskowej powinno być rozdzielone pomiędzy:

parlament, którego zadaniem jest uchwalić ustawy o reorganizacji wojska;

naczelne dowództwo, które powinno ustalić naszą doktrynę wojenną i prawidła prowadzenia wielkich jednostek;

komisje techniczne, mające zadanie opracowania regulaminów użycia różnych rodzajów broni;

i, aby praca ta została szczęśliwie, racjonalnie i bez niepotrzebnej straty czasu doprowadzona do końca trzeba, aby była prowadzona według powyżej nakreślonego planu.

Już wiele prac dotyczących tego ważnego zagadnienia przerobienia regulaminów ujrzało światło dzienne.

Od chwili zawieszenia broni Wielka Kwatera Główna wydała szereg zarządzeń dotyczących wojennej organizacji wojska oraz roli i użycia rozmaitych jednostek lub rodzajów broni w bitwie. Ale nie wiedziano wówczas jeszcze, jakie będzie wojsko na stopie pokojowej, dlatego też te zarządzenia, aczkolwiek bardzo szczegółowe, nie są już na czasie.

Nieco później minister wojny, chcąc zaopatrzyć poszczególne rodzaje broni w regulaminy tymczasowe, nie czekając co parlament postanowi o reorganizacji wojska, wezwał oficerów i równorzędnych służby czynnej wszystkich stopni do wypowiedzenia swego osobistego zdania co do szeregu stawianych przezeń zagadnień (Okólnik z dn. 29 XII 1919 r.). Ale ta ankieta, nieco zawężona, gdyż wykluczała wszystkich oficerów rezerwy, miała tę ujemną stronę, że ograniczała się do zakresu poruszonych tematów i że wyniki jej były przedkładane do oceny komisji, mających przygotować ogólny raport.

Niezależnie od powyższego, liczni oficerowie ogłosili prace dotyczące wydarzeń, których byli świadkami, i starali się z nich wyciągnąć naukę na Przyszłość.

Wreszcie, minister polecił wydać pewną liczbę regulaminów, takich jak Instrukcja o prowadzeniu wielkich jednostek i regulaminy poszczególnych rodzajów broni, ale te publikacje mają tylko charakter tymczasowy i przeznaczone są do przepracowania.

Sądzę, że nie jest jeszcze zbyt późno, aby dołożyć swoją cegiełkę do wielkiego dzieła naprawy regulaminów.

Aby rozpatrzyć całokształt zagadnienia, wydało mi się koniecznym pójść za rozwojem taktyki podczas wojny, tak we Francji, jak i w Niemczech, i badać osiągnięte wyniki w świetle faktów, a to w celu wysnucia prawdziwej nauki[2].

Byłoby doprawdy niezwykłym, aby po pięciu latach zmagań z najgroźniejszym przeciwnikiem i nade wszystko po osiągnięciu zwycięstwa, szukać podstaw naszej doktryny wojennej gdziekolwiek poza doświadczeniem. Lepiej niż wszelkie rozprawy uwypukla ono uzasadnienie naszych pomysłów i każe poznawać możliwości wykonania, z którymi dowództwo powinno się jak najbardziej liczyć, jeżeli nie chce narazić się na wydawanie niewykonalnych rozkazów, byłby w tym najpoważniejszy i najniebezpieczniejszy błąd, gdyż według Ardanta du Picqa Wydawanie niewykonalnych rozkazów jest to podkopywanie karności.

W ten sposób jesteśmy zmuszeni do rzucenia okiem na główne wypadki wojny, aby iść za rozwojem pojęć i metod, w miarę tego, jak nasuwały się nowe zagadnienia.

Aby dojść do praktycznych wniosków, wydawało się nam rzeczą naturalną wziąć za punkt wyjścia to, czym była przed 1914 r. doktryna wojenna we Francji i Niemczech, potem rozpatrzyć zmiany i przeobrażenia zaszłe w niej w ciągu wojny; każdy jej rok posiada specjalny charakter.

Lato i jesień 1914 r. to wojna w czystym polu[3].

Zima 1914−1915 i rok 1915 są początkami wojny pozycyjnej i okresem prób.

Rok 1916 jest okresem ustalenia naszych metod zaczepnych i obronnych.

Rok 1917 zaznacza się przyjęciem rozwiązań skrajnie zaczepnych.

Wreszcie rok 1918 uświęca przełamanie ufortyfikowanych pozycji i powrót do wojny w czystym polu.

Praca niniejsza, jak wskazuje jej tytuł, powinna by ograniczyć się ściśle do przedstawienia w niej zagadnień taktycznych; ale zagadnienia te często tak dalece łączą się z kwestiami strategicznymi, że mimo woli, poruszając pewne tematy o ogólnym znaczeniu i dla lepszego wytłumaczenia naszych myśli, byliśmy zmuszeni zrobić kilka wycieczek w dziedzinę strategii.

Oczywiście, że w treści niniejszej pracy nie mamy na celu oceniać mniej lub więcej krytycznie ludzi lub wypadków. Doprawdy, zbyt łatwo jest, o ile zna się wypadki i wie, co zaszło po obu stronach, osądzać powzięte zarządzenia lub podawać te, które powinny były być powzięte. Jedynym naszym zamiarem jest wyciągnąć z wydarzeń naukę, którą zdają się nasuwać na przyszłość, pomijając wszelkie sprawy osobiste.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp

[1] Trzeba zaznaczyć, że wysiłek zbrojny Sprzymierzonych (z wyjątkiem Ameryki), o ile chodzi o ilość żołnierzy, doszedł do szczytu na wiosnę 1917 r., podczas gdy wytwórczość materiału mogła osiągnąć swą maksymalną wydajność dopiero od 1919 r.

[2] Poza dokumentami urzędowymi, czerpaliśmy obficie z prac kapitana Koeltza o niemieckiej taktyce zaczepnej i obronnej, zarówno jak ze studium kapitana Brotte’a o rozwoju fortyfikacji polowej.

[3] Będziemy przeważnie używali terminu „wojna w czystym polu” zamiast wyrażenia „wojna ruchowa”, które zresztą często jest nieścisłe, a to dla lepszego uwydatnienia przeciwieństwa z wojną pozycyjną lub wojną okopową.