Aleksander Brückner

Różnowiercy polscy

Szkice obyczajowe i literackie

Redaktor Aleksandra Liszka

© Aleksandra Liszka, 2021

„Różnowiercy Polscy” to wyjątkowo ciekawe źródło historyczne, opisujące dzieje polskiej reformacji. Napisane w roku 1905 i samo będące źródłem, zawiera w sobie liczne fragmenty dzieł znacznie starszych, udostępnionych nam we fragmentach dzięki pracowitości i skrzętności autora, wybitnego filologa, profesora Aleksandra Brücknera.

ISBN 978-83-8273-213-9

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

1. Różnowiercy polscy

2. Przedmowa

3. Przedmowa redaktora

4. Słowo wstępne

5. Jan Łaski — najważniejsza postać polskiej reformacji

1. Ród i wychowanie. Katastrofa domowa. Przełom umysłowy. Tułaczka długoletnia. Sława i znaczenie na obczyźnie. Powrót do kraju; praca nadmierna a siły sterane. Śmierć przedwczesna. Duch pojednawczy a stanowczy zarazem

6. Marcin Krowicki

7. Arianie

8. Żydzi. Spór Czechowica z talmudystą. Dalsze koleje życia. Arianie i paszkwile na nich

1. Szuman minister

© opracowania: nada 2020. Oryginalne wydanie: 1905

Przedmowa

Badanie dawnej literatury naszej naprowadziło mnie i na literaturę różnowierczą, polemiczną, teologiczną. Liczne jej i ciekawe okazy nie nęciły mnie jednak ze strony dogmatycznej, ani nawet z historycznej; nigdy nie powziąłem zamiaru napisania dziejów np. wzrostu czy upadku reformacji, czy wyznania któregoś, choćby np. ariańskiego. Podchodziłem do tych ksiąg wyłącznie ze strony, z której je dotąd najmniej badano. Historię reformacji czy wyznań kreśliły dawno przede mną powołane pióra, nasze i obce, polskie i rosyjskie (należą tu znakomite prace prof. Lubowicza); spory dogmatyczne same złożono w niezliczonych woluminach; kompletną ich bibliografię ułożył Jocher-Sobolewski. Czego jednak dotąd niedostawało, to wyzyskania tych spleśniałych i zbutwiałych broszur i foliantów dla dziejów obyczajowości, a po części i literatury. Jakie na tle zaniepokojenia sumień walkami wyznaniowemi toczyło się życie po zborach i pałacach, w warsztatach i szkołach, na ulicach i w obozach; jak się zwalczali i godzili katolicy i protestanci, luteranie i bracia czescy, kalwini i arianie; jakiemi były ich broń literacka, rynsztunek umysłowy, podkład ideowy; co za dziwaczne męty i skazy, cnoty i zbrodnie, poświęcenia i napaści wyłaniał bieg wypadków; jakie to świadectwa ducha i życia polskiego: oto, co mnie zajmowało, gdym po najrozmaitszych bibliotekach zapylone i zapomniane pomniki całkiem innego poglądu na świat i ludzi wertował. Stykałem się z coraz nowemi okazami myśli i pióra, serca i wiary, miłości i nienawiści, i luźną, dorywczą lekturę początkową starałem się coraz systematyczniej uzupełnić i pogłębić.

Owocami tej lektury zacząłem się dzielić z czytelnikami „Ateneum“ w szeregu szkiców napisanych w latach 1896—1898 pt. „Z dziejów różnowierców polskich”. Dziś je ponownie wydaję — ale w innym układzie, rozszerzone i poprawione znacznie.

Szkice te poświęcam głównie arianom polskim, najciekawszemu, bo niemal zupełnie domorosłemu, a najmniej u nas znanemu okazowi najgorętszych walk i przejść wyznaniowych. Pierwszy rozdział, niby wstępny, wyznaczyłem Janowi Łaskiemu, z którego śmiercią arianizm, nie krępowany żadną więcej powagą, tak się rozbujał, że zagroził zupełnym rozbiciem kalwinizmowi polskiemu; drugi — Marcinowi Krowickiemu, co już sam arianem został; właśnie na Łaskim i Krowickim początki różnowierstwa polskiego badać możemy.

Artykuły te przeznaczam dla szerszej publiczności, więc balastu naukowego, bibliograficznych opisów itp. unikam; czasem tylko, szperacz niepoprawny, grzeszę notatką, ciekawą dla bibliografa, obojętną dla ogółu. Zbytnio nie skrupulizuję: dla urozmaicenia zmieniam i formę szkicu i nie wzdrygam się przed przytaczaniem drastycznych nieraz anegdot, żartów, wyzwisk — niech je czytelnik wybaczy, wina to czasu, nie moja. Dzisiejszego spokoju wyznaniowego wznawianiem dawnych, nieraz ostrych i gorszących swarów[1], zakłócać nie myślę; niczyich przekonań religijnych ręką świętokradzką nie tykam: celem moim było jedynie wznowić zapomniane a ciekawe karty dawnej obyczajowości, wykazać nadmierną nieraz bujność dawnego życia polskiego, nie skrępowanego jeszcze jedynym wyznaniem, próbującego w wierze i nauce najrozmaitszych torów. W razie przychylnego przyjęcia tych szkiców nastąpią inne.

A. Brückner

Berlin, 1 września 1904

Aleksander Brückner (1856—1939)

[1] Swary- kłótnie.

Przedmowa redaktora

„Różnowiercy Polscy” to wyjątkowo ciekawe źródło historyczne, opisujące dzieje polskiej reformacji. Napisane w roku 1905 i samo będące źródłem, zawiera w sobie liczne fragmenty dzieł znacznie starszych, udostępnionych nam we fragmentach dzięki pracowitości i skrzętności autora, wybitnego filologa, profesora Aleksandra Brücknera. Dzięki ogromowi pracy, jaki włożył on w napisanie niniejszej książki, możemy poznać mniej znane dzieje myśli i losów ludzi, uznawanych za heretyków przez przedstawicieli kościoła rzymskiego.

Aleksandra Liszka

Słowo wstępne

Badanie dawnej literatury naszej naprowadziło mnie i na literaturę różnowierczą, polemiczną, teologiczną. Liczne jej i ciekawe okazy nie nęciły mnie jednak ze strony dogmatycznej, ani nawet z historycznej; nigdy nie powziąłem zamiaru napisania dziejów np. wzrostu czy upadku reformacji czy wyznania któregoś, choćby np. ariańskiego.[1] Podchodziłem do tych ksiąg wyłącznie ze strony, z której je dotąd najmniej badano. Historię reformacji czy wyznań kreśliły dawno przede mną powołane pióra, nasze i obce, polskie i rosyjskie (należą tu znakomite prace prof. Lubowicza); spory dogmatyczne same złożono w niezliczonych woluminach; kompletną ich bibliografię ułożył Jocher-Sobolewski. Czego jednak dotąd brakowało[2], to wyzyskania tych spleśniałych i zbutwiałych broszur i foliantów[3] dla dziejów obyczajowości a po części i literatury. Jakie na tle zaniepokojenia sumień walkami wyznaniowymi toczyło się życie po zborach i pałacach, w warsztatach i szkołach, na ulicach i w obozach; jak się zwalczali i godzili katolicy i protestanci, luteranie[4] i bracia czescy[5], kalwini[6] i arianie; jakimi były ich broń literacka, rynsztunek[7] umysłowy, podkład ideowy; co za dziwaczne męty i skazy, cnoty i zbrodnie, poświęcenia i napaści, wyłaniał bieg wypadków jakie to świadectwa ducha i życia polskiego: oto, co mnie zajmowało, gdym po najrozmaitszych bibliotekach zapylone i zapomniane pomniki całkiem innego poglądu na świat i ludzi wertował. Stykałem się z coraz nowymi okazami myśli i pióra, serca i wiary, miłości i nienawiści i luźną, dorywczą lekturę początkową starałem się coraz systematyczniej uzupełnić i pogłębić. Owocami tej lektury zacząłem się dzielić z czytelnikami Ateneum w szeregu szkiców napisanych w latach 1896 — 1898 p.t. Z dziejów różnowierców polskich.

Dziś je ponownie wydaję — ale w innym układzie, rozszerzone i poprawione znacznie. Szkice te poświęcam głównie arianom polskim[8], najciekawszemu, bo niemal zupełnie domorosłemu, a najmniej u nas znanemu okazowi najgorętszych walk i przejść wyznaniowych. Pierwszy rozdział, niby wstępny, wyznaczyłem Janowi Łaskiemu[9], z którego śmiercią arianizm, nie krępowany żadną więcej powagą, tak się rozbujał, że zagroził zupełnym rozbiciem kalwinizmowi polskiemu; drugi — Marcinowi Krowickiemu[10], co już sam arianem został; właśnie na Łaskim i Krowickim początki różnowierstwa polskiego badać możemy.

Artykuły te przeznaczam dla szerszej publiczności, więc balastu naukowego, bibliograficznych opisów i t.p. unikam; czasem tylko, szperacz niepoprawny, grzeszę notatką, ciekawą dla bibliografa, obojętną dla ogółu. Zbytnio nie skrupulizuję[11]: dla urozmaicenia zmieniam i formę szkicu, i nie wzdrygam się przed przytaczaniem drastycznych nieraz anegdot, żartów, wyzwisk — niech je czytelnik wybaczy, wina to czasu, nie moja. Dzisiejszego spokoju wyznaniowego wznawianiem dawnych, nieraz ostrych i gorszących swarów, zakłócać nie myślę; niczyich przekonań religijnych ręką świętokradczą[12] nie tykam: celem moim było jedynie wznowić zapomniane a ciekawe karty dawnej obyczajowości, wykazać nadmierną nieraz bujność dawnego życia polskiego, nie skrępowanego jeszcze jedynym wyznaniem, próbującego w wierze i nauce najrozmaitszych torów. W razie przychylnego przyjęcia tych szkiców nastąpią inne. Pierwszym początkom tegoż różnowierstwa, propagandzie religijnej dominikanina Samuela i pisarza Seklucjana[13] między 1540 a 1550 r. poświęcił znakomite studium ks. dr Warmiński w Przeglądzie Kościelnym Poznańskim, 1902 — 1904.

[1] Arianizm– doktryna teologiczna Ariusza (zm. 336), przezbitera Kościoła w Aleksandrii w Egipcie, odrzucająca dogmat Trójcy Świętej. Ariusz nie uznawał przedwieczności Chrystusa, twierdził natomiast, że został on stworzony przez Ojca. Doktryna ta została uznana przez Kościół katolicki za herezję. Arianizm uchodzi powszechnie za tożsamy z antytrynitaryzmem, czyli nieuznawaniem Trójcy Świętej. Arianizm był popularny wśród ludów barbarzyńskich, które rozbiły potęgę Rzymu starożytnego i przekształciły jego terytorium w swoje państwa.

[2] Brakowało- w oryginakle: niedostawało.

[3] Foljanty- foliały

[4] Luteranizm — doktryna teologiczna i ruch chrześcijański zapoczątkowany przez mnicha augustiańskiego, Marcina Lutra w XVI wieku. Za datę jego rozpoczęcia uważa się rok 1517, kiedy to Luter przybił na drzwiach katedry w Wittenberdze dokument, zawierający 95 tez przeciwko odpustom. Kościół katolicki uznawał w owym czasie, że za datki darowane na jego rzecz (czyli właśnie odpusty) można było uzyskać odpuszczenie grzechów. Za pieniądze ze sprzedaży odpustów zbudowano bazylikę św. Piotra. Luter domagał się gruntownych zmian w kościele katolickim, a swoim wystąpieniem i działalnością sprawił, że powstały różnego rodzaju wyznania reformowane, czyli protestanckie.

[5] Bracia Czescy, Jednota Braci Czeskich, Jednota Bracka (cz. Jednota bratří českých, Jednota bratrská, łac. Unitas Fratrum) — ruch społeczno-religijny w Czechach, który wyłonił się z husytyzmu w drugiej połowie XV wieku. W XVI wieku bracia czescy przyłączyli się do protestantyzmu — w Polsce w 1645 roku przyłączyli się do Kościoła reformowanego. Ruch braci czeskich zapoczątkował taborycki myśliciel Petr Chelčický, który swoim pacyfistycznym postępowaniem oraz traktatami etycznymi natchnął pewną część husytów do życia we wspólnotach wzorujących się na apostołach i urzeczywistniających napomnienia Jezusa Chrystusa z Kazania na Górze. Bracia czescy byli prześladowani w Czechach.

[6] Kalwinizm, ewangelicyzm reformowany — obok luteranizmu jeden z czołowych nurtów protestantyzmu. Powstał w toku XVI-wiecznej Reformacji. Jego założycielem był francuski teolog Jan Kalwin, działający głównie na terenie Szwajcarii (Genewa).

[7] Rynsztunek- broń, którą ktoś używa lub posiada

[8] Bracia polscy (potocznie zwani również arianami, od Faustyna Socyna socynianami lub antytrynitarzami) — unitariańska wspólnota religijna, która wyodrębniła się w latach 1562–1563 z kalwinizmu. Najbardziej radykalny odłam reformacji w Polsce. Część jego przedstawicieli odrzucała konieczność służby wojskowej, piastowanie urzędów państwowych czy też płacenie podatków. Niektórzy z nich rezygnowali z posiadania poddanych chłopów i czynili ich wyzwoleńcami. Do powstania ruchu przyczynili się teologowie ewangeliccy (taki jak np. słynny Miguel Servet) oraz włoscy unitarianie, którzy uciekli z kraju przed prześladowaniami inkwizycji. Najsłynniejszym przedstawicielem i twórcą doktryn był Włoch Faustyn Socyn. Arianie byli prześladowani na terenie Rzeczypospolitej, ich książki palono a na ich samych organizowano napaście. Część spośród nich sprzyjała Szwedom i brała pensję od szwedzkiego monarchy, Karola Gustawa X., a w późniejszym czasie wspomagała zbrojnie jego wojska. Arian oskarżano o sprowadzenie fatalnego w skutkach potopu szwedzkiego na Polskę, stąd też polscy politycy zadecydowali się na bezprecedensowe posunięciu, jakim było wygnanie braci polskich z kraju (1658).

[9] Jan Łaski herbu Korab, znany też jako: Joannes a Lasco, Jan z Łaska, Lascius, (ur. 1499 w Łasku, zm. 8 stycznia 1560 w Pińczowie) — ksiądz katolicki nawrócony na wiarę protestancką; minister (pastor) i teolog, najwybitniejszy polski działacz reformacji, humanista, pisarz, tłumacz i dyplomata, sekretarz króla Zygmunta I Starego od 1521 roku. Organizator zborów ewangelickich w Anglii i Fryzji, twórca Kościoła kalwińskiego w Polsce. Bratanek prymasa Polski Jana Łaskiego (Starszego). Jan łaski był najsłynniejszym polskim przedstawicielem reformacji, a jego działalność miała zasięg europejski. Jego pisma trafiły do polskiej wersji Indeksu Ksiąg Zakazanych.

[10] Marcin Krowicki (ur. ok. 1501 w Lubawie, zm. w listopadzie 1573 w Piaskach) — działacz i pisarz reformacyjny, polemista-teolog, jeden z autorów przekładu Biblii brzeskiej. Kolejno duchowny katolicki (z czego zrezygnował w późniejszym czasie), kalwiński i braci polskich. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

[11] Skrupulizować- dawn. być skrupulatnym, dokładnym; sprawdzać wszystko. Większość przypisów w książce opracowała redaktorka wydania. Przypisy autorskie zostały specjalnie oznaczone.

[12] Świętokradczą- w oryginale: świętokradzką.

[13] Jan Seklucjan, znany również jako: Jan z Siekluk, Seclucian, Seclucianus, Sekluczian (data ur. nieznana: między 1510 a 1515; zm. 1 połowa 1578) — działacz i pisarz reformacyjny, teolog i pastor luterański, drukarz, tłumacz, księgarz, wydawca literatury protestanckiej w języku polskim. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych.

Jan Łaski — najważniejsza postać polskiej reformacji[1]

[1] Oznaczenie pochodzi od redaktorki wydania.

Jan Łaski (1499—1560)

Ród i wychowanie. Katastrofa domowa. Przełom umysłowy. Tułaczka długoletnia. Sława i znaczenie na obczyźnie. Powrót do kraju; praca nadmierna a siły sterane[1]. Śmierć przedwczesna. Duch pojednawczy a stanowczy zarazem

Biada zwyciężonym[2] — ze sprawą, której daremnie bronili, sami giną i wszelka pamięć o niej; nawet o najsilniejszych sercem, wolą i wiedzą, o najczystszych i najświętszych własne pokolenia następne zapominają niewdzięcznie. Tak mieli i protestanci polscy pomiędzy sobą Hozjusza[3], Skargę[4] i Wujka[5], tylko pamięć o nich wśród zwycięzców — katolików zmarniała zupełnie. A stało się to tym łatwiej, im słabszą cała ta walka była, z im mniejszym trudem katolicyzm reformację pożył[6], im mniej śladów po niej zostało. Historycy nasi i obcy, katoliccy jak protestanccy, żywią dotąd o znaczeniu reformacji polskiej nadto wygórowane pojęcia; biadają nad spustoszeniem, jakie reforma po głowach i sumieniach sprawiała; nad jej zbyt wczesnym pojawieniem (gdy w istocie, jeśli już przyjść miała, o trzydzieści lat się spóźniła!); nad skomplikowaniem politycznej i społecznej naprawy rzeczypospolitej kościelną i religijną; nad zjawieniem się nowego, niszczycielskiego[7] żywiołu; w końcu filozofują nad tym, jak należało reformę, stanowczo ją przyjmując czy też stanowczo tępiąc[8], zużyć do zbudowania silnego ustroju państwowego.

Wobec olbrzymiego hałasu, jaki reformacja niegdyś wywołała, i wobec znaczenia, jakie jej dziś jeszcze, choć mylnie, przypisują, nie można się dosyć nadziwić, jak nędznie, mizernie i ubożuchno reformacja ta nawet w r. 1560 się przedstawiała. Słomiany ogień, rozdmuchany na chwilę do potwornych rozmiarów — oto polska reformacja, od pierwszego dnia chorująca na straszny brak ludzi i środków, któremu i książę pruski wydołać nie mógł, choć czynił nad siły niemal. Ci sami magnaci, których stać było na setki tysięcy aby np. jakiegoś awanturnika zbrojnie do Włoch wprowadzać, nie mieli w r. 1560 dla reformacji ani grosza, chociaż bez skrupułów dobra kościelne zabierali — dla reformacji umieli tylko żebrać moralnego poparcia w Zurychu[9], a materialnego w Królewcu[10]: jedyny Radziwiłł na Litwie stanowił zaszczytny wyjątek — nie można mu też w całej ówczesnej Polsce nikogo przeciwstawić, nikogo z nim porównać. Cóż wielkiego zrobili dla reformacji choćby Bonerzy[11] i Górkowie[12], nie mówiąc o Szafrańcach czy Stadnickich[13], o Oleśnickim, zagarniającym bezczelnie na własny użytek wszelkie dochody kościelne? Gorszono się powszechnie, protestowano o to na synodach. Magnaci małopolscy nawet na koszta Biblii[14] zdobyć się nie mogli — musiał ją Radziwiłł zapłacić. Jedyny Rej ratuje honor małopolski w tych czasach. Lecz nędza materialna — to jeszcze nie najsłabsza strona reformacji. Co ważniejsza, w głowach polskich zakorzeniła[15] się ta reforma niesłychanie płytko, wyskakiwała też z nich za byle jakim powodem bez śladu.

Wiecznie chwiejny Zygmunt August może uchodzić za typ większości polskich protestantów: starczy, że ks. biskup uchwyci za cugle woźniki[16] królewskie, aby króla do katolickiego kościoła nawrócić; wobec byle energiczniejszego ruchu protestantyzm polski zaraz mięknie. Albo taki stary Tarnowski: protestanci liczą go z triumfem do swoich; on uwierzył już, że papież to antykryst[17] i ma jeszcze tylko dwa skrupuły (co do znaczenia słów Pańskich przy wieczerzy świętej i co do zużytkowania dóbr kościelnych) — w istocie umiera katolikiem. A cóż tacy Uchański, Orzechowski i tylu innych? Gdyby reformacja i po innych krajach tylko takich była znalazła zwolenników, jak w Polsce, nigdzie by i roku nie była przetrwała. Protestanci polscy nie łudzili się też nigdy, skoro tylko z prawdą się wynurzali, co do opłakanego stanu kościoła swego. Że mimo to w Polsce protestantyzm stosunkowo tak długo i szeroko się utrzymał, nawet nie jedno ważne ustępstwo wytargował, zawdzięczał to, prócz opieszałości i nieopatrzności strony przeciwnej, jedynie temu, że był wiarą szlachecką, kaprysem pańskim, cząsteczką złotej wolności, tj. anarchii; gdyby ten sam protestantyzm rozsadowił się był w większym stopniu[18] między gminem wiejskim czy miejskim, dzieje by o nim milczały zupełnie. Wobec takiego stanu rzeczy, należy tym więcej cenić owe szczytne jednostki między szlachtą i duchowieństwem, dla których protestantyzm nie był rzeczą ambicji, narowu[19], mody albo zysku, ale najgłębszego przekonania i poświęcenia; którzy na jego ołtarzu składali bez żalu i wahania wszystko: majątek, imię i ojczyznę nawet; którzy najbogatsze dary ducha i serca kornie a ufnie przynosili w ofierze Panu i świętej sprawie jego. Lecz nawet ich praca krwawa nie mogła wzbudzić pożądanego planu. Dlaczego? — niech następne karty odpowiedzą.

Uskarżamy się słusznie, że zagranicą o naszych znakomitościach zbyt mało i wiedzą i piszą; lecz cóż odpowiemy sami na zarzut, że zagranica ceni wysoko Polaka i zbiera skrzętnie każdy, choćby najdrobniejszy ślad jego życia lub pisma, a dostrzega z boleścią w jak przekrzywionych rysach własna ojczyzna postać jednego z największych i najszlachetniejszych swych synów po dziś dzień przechowuje. I rzeczywiście, o Janie Łaskim u nas stosunkowo głucho. Uczeni nasi i literaci poświęcali dzieła i studia rodzeństwu, słynnemu condottieri[20] Jaroszowi, dzielnemu wojownikowi Stanisławowi, osławionemu awanturnikowi Olbrychtowi (synowi Jarosza), lecz o najznaczniejszym z rodziny i najsławniejszym, o ofierze prześladowań zarówno cesarza Karola V-go[21], jak pastorów luterskich, co to samą wieścią o zjawieniu się w Polsce wysokie duchowieństwo przerażał, a od protestantów jak apostoł witany był i czczony, rozprawiano u nas mało; po krótkim i mniej dokładnym, głównie bibliograficznym, artykule Walewskiego z roku 1872, nastąpił znakomity szkic pióra W. Zakrzewskiego w Ateneum[22] [w] 1882 roku, zeszyt IV. Nie wyliczamy tu prac, jakie od zeszłego wieku we Fryzji, Danii, Niemczech, Polakowi temu poświęcano — ani dzieł, nieraz najodleglejszych, w których coraz o nim mówią, albo i najnowszych, jak Bidla i Kruskego. Bo i któż by się spodziewał znaleźć np. w zbiorze trzystu listów sławnych mężów, jakie Holender Gabbema w r. 1663 i 1668 wydał, sporą wiązankę listów od i do Łaskiego pisanych; albo np. w zbiorze listów oryginalnych co do reformacji angielskiej, wydanym przez Parker’s Society[23] znaleźć sprawozdania piwowara angielskiego Burchera, albo Utenhova z Krakowa i indziej z lat 1557 i 1558, tyczących znowu Polaka? Sława imienia polskiego sięgała wtedy rzeczywiście daleko; oczy Europy były zwrócone na Polskę; z najbardziej zapadłych kątów, z Gryzonii[24] np., wyciągano do niej ręce błagalne, kładziono w niej największą nadzieję; od imion Zygmunta Augusta i Radziwiłła lub Tarnowskiego, Kromera[25] i Hozjusza, a choćby Reja i Trzecieskiego, roją się karty publikacji zagranicznych; przez Genewę np. trafiali pierwsi Francuzi do Polski.

Uczony Holender, dr Abraham Kuyper[26], wyszedszy ze studiów nad Łaskim (w stosunku do Kalwina) przystąpił do zebrania wszystkiego, co po Łaskim w druku, rękopisach i listach pozostało, i wydał w dwóch[27] sporych tomach (r. 1866), co po latach pracy z bibliotek i archiwów europejskich, od Dublina do Petersburga wyjeżdżając[28], uzbierał. Zamierzał on w tomie osobnym dodać życiorys Polaka; zamiar ten spełnił zamiast niego H. Dalton[29] w obszernej, gruntownej i pięknie napisanej pracy Johannesa Lasco (Gotha, 1881 str. 577), przetłumaczonej na język holenderski i angielski; z pracy tej korzystał głównie i J. Pascal w dziele swoim: Jean de Lasco, son temps, sa vie, ses oeuvre, 1894 r. Praca Daltona nie powiększyła szeregu dzieł o współpracownikach[30] Lutra i Zwinglego[31], Melanchtona[32] i Kalwina; jego panegiryk[33] czy apoteoza[34] uświetnia i opromienia poważną postać polską, śledzi z ciepłym zajęciem i widocznym wzruszeniem każdy krok życia i myśli, a czerpie z ich skarbów, aby zbudować i posilić dzisiejsze pokolenia w ich walce sumień i przekonań, aby stwierdzić radośnie, jak głęboko w przyszłość wpatrywał się Łaski, jak trafnie oceniał grożące reformacji niebezpieczeństwa, jak dopiero nasz wiek urzeczywistnił, do czego się on przed trzema wiekami z takim poświęceniem przykładał. Lecz pracę Daltona nie tylko obrona i uświetnienie zajęły; starał się on, i po dr. Kuyperze powiększyć jeszcze liczbę dokumentów i świadectw i nie szczędził w tym celu długoletnich, mozolnych zabiegów; plon ich zebrał w dziele pt. Lasciana (Berlin, 1898 r., str. 575). Szukał on śladów Łaskiego wszędzie, w ojczyźnie i zagranicą, w Pińczowie, Lasku i Kieżmarku, w Emden i w Królewcu, w Bazylei i Wiedniu; plon nie zawsze[35] odpowiadał zachodom[36]. Szczególniej, najciekawsza faza w życiu Łaskiego, lata od r. 1526 do 1538, kiedy przełamywały się jego przekonania religijne, świeciły dotąd najzupełniejszemi pustkami — wiedziało się o agencie[37] i rzeczniku Zapolji[38] i Jarosza, nie wiedziało się nic o właściwym Janie Łaskim. Wiadomości tych szukano bez potrzeby na ziemi sieradzkiej, spiskiej i fryzyjskiej; wystarczało przejść się po Newskim Prospekcie[39], aby dostać się do najobfitszego ich źródła. W poszukiwaniach w Ces. Publicznej Bibliotece[40] petersburskiej dotarłem i do rękopisu, zawierającego korespondencję Łaskiego właśnie z lat 1526 do 1536. Nadbutwiały rękopis, bez oprawy, bez początku, liczący 156 kart, wyszedł z kancelarii Łaskiego, który własną i obcą korespondencję w odpisach do tej księgi wciągać kazał; kopiści wywiązywali się z zadania dosyć niedbale, wojując szczególnie z nazwami miejsc i osób; wciągali oni oprócz listów od i do Łaskiego (i Jarosza) poezje, np. zbiorek przesłany od dalmatyńczyka Mussola mecenasowi swemu, Jaroszowi, na kolędę, wiersze Krzyckiego (na dworaków i in.), wiersze Jana Widnera z Mielca i Rytwian, znaną satyrę na sejm roku 1536 (Asiana dieta).

W XVI-ym wieku nie zadowalały się możne rody Radziwiłłów[41], Ostrorogów[42] itd. przyjmowaniem obcych tytułów, hrabiowskich i książęcych; próżności ich schlebiały i wywody genealogiczne[43], łączące na kruchej podstawie przypadkowego podobieństwa nazw magnaterię polską z zagraniczną. Tak mieli Łaskarzy, prawowici Godzięby, od bizantyńskich Laskarisów pochodzić; tak przywieźli Jarosz i Stanisław Łascy z Londynu i Paryża wiadomość, że ród ich jest normański, angielski, spokrewniony z Lacymi, że zamorskiego ich pochodzenia i herbowy Korab[44] dowodzi — chociaż godło to całkiem przypadkowo, jak Łodzią, Koziegłowy, Kroje, Dryje i tyle innych rzeczy, w herbie figuruje. Więc nie dopiero Olbrycht Łaski na dworze Elżbiety bajkę tę etymologiczno-heraldyczną spłodził, a powtórzył ją za nim Paprocki[45]; już Jan Łaski w liście do Zygmunta Augusta z początku roku 1548 stwierdził ją słowami:

wołają mnie Anglicy i domagają się niby rodaka, ponieważ, jak się zdaje, pierwsze początki rodu naszego od nich wywodzić możemy.

Ród ten, w istocie z ziemi sieradzkiej wyszły, nazwany od miasteczka rodowego, słynnego cudowną Matką Bożą w XVI-ym wieku, wzniósł się wysoko zasługami i zabiegami arcybiskupa, Jana Łaskiego, który i brata, Jarosza, na krześle województwa sieradzkiego osadził i synowcami gorliwie się zajął.

Miał Jarosz trzech synów: najstarszego, dziedziczącego imię a później i godność ojcowską; średniego, dziedziczącego imię (a w intencji i godność stryja); i najmłodszego, zwanego Stanisławem, jak się wtedy co drugi Polak nazywał (mawiano o tym: Stanisław z izby, Stanisław do izby); ten po śmierci ojca i brata województwo sieradzkie w spadku otrzymał. Było więc braci trzech, nie czterech, jak ks. Korytkowski stale twierdził, z najstarszego, Jarosza, dwóch: Hieronima i Jarosza, uformowawszy, kiedy to obie nazwy identyczne, czyli, innymi słowy, staropolskiego Jarosława (Jarosza) podprowadzono pod łacińskiego Jeronima (Hieronima), jak np. Nawojkę pod Natalię; my dzisiaj Jeronimów, Natalii, Dionizów itd. Jaroszami, Nawojkami, Dziwiszami nie nazywamy, lecz w XVI wieku popłacało to stale, dlatego też w dalszym ciągu pana wojewodę zawsze Jaroszem zwać będziemy. Trzej bracia byli jeden od drugiego po kilka lat młodsi, siostry ich przegradzały; Jarosz[46] urodził się w r. 1496, Jan w r. 1499, Stanisław w r. 150?[47]; Jan był najwątlejszym dzieckiem i dla tego może od razu został do stanu duchownego przeznaczony; lecz, jak to nieraz bywa, ten, o którego zdrowiu i życiu słabo tuszono[48], przeżył braci silnych i zdrowych.

Siostry powychodziły za panów polskich, np. Katarzyna za Jana Łęczyńskiego, wojewodę sandomierskiego (jej córka, również Katarzyna, wyszła za Jana Bonara, po tym za Barzego), inne za innych (Wolskiego itd.); Stanisław ożenił się z Odrowążówną. Wbrew przysłowiu akademia krakowska[49] Łaskim ani matką, ani babką nie była; ani Jana, ani którego z jego synowców nie spotykamy w spisach jej uczni[50]; wychowanie domowe w rodzinnym. Łasku i pobyt na dworze arcybiskupim zajęły lata pacholęce[51], a skoro arcybiskup sam na Wenecję do Rzymu, na sobór laterański, w r. 1513 wyruszył, zabrał ze sobą i synowców, najpierw obu starszych; później i Stanisław za niemi do Bolonii podążył, dokąd się niebawem (1514) z Rzymu dla studiów przenieśli. Grono bolońskie, skupione pod jednym dachem, było wcale liczne, składało się na nie dziesięć osób: Łascy, trzej Radziwiłłowie, kilku innej młodzieży, służba z niby ochmistrzem, ks. Janem Branickim, zdającym skrupulatnie rachunki przed arcybiskupem. Odnośny list jego obszerny, pisany straszną łaciną (szkoła w Ruszczy, jedyna jaką przeszedł, chyba niewysoko stała), pozwala nam wejrzeć w tryb życia bolońskiego. Prowadzą własne gospodarstwo, kupili nawet wagę, na której Radziwiłł wiktuały[52] odważa, by przekupnie nie oszukiwali; cen i ilości rzeczy najrozmaitszych nie przytaczamy. Każdy z uczniów[53] pracuje u osobnego pulpitu; jest siedem[54] lamp, aby mogli studia i do dziewiątej wieczorem przedłużać; język polski z obejścia wykluczono, mówią tylko po łacinie, włosku, niemiecku; przy obiedzie odczytują kolejno rozdziały z Historia bohemica (słynnego dzieła Eneasza Sylwjusza[55]): po tym rozprawiają o treści lekcji dziennych, a co tygodnia przesłuchuje ich obcy mistrz. Ponieważ Branicki u jednego z chłopców znalazł pieniądze, więc, aby nadużyciom zapobiec, bo młodzież to dziwne zwierzę, zabrał je, i, dodawszy nieco, kupił dwie lutnie; wydatki na sajany[56] — Janowi Łaskiemu i Stanisławowi Radziwiłłowi[57] sprawił Branicki jednakie — na trzewiki, na balwierza, którego wszyscy raz w tydzień nawiedzają, na praczkę itd. pomijamy. Całe grono było bardzo dobrze dobrane — prócz jednego Stanisława Radziwiłła.

Stanisław Pius Radziwiłł

Na co jemu Włochy — pyta Branicki — on już we Wiedniu wszystko zapomniał, czego się w Polsce nauczył; muszę też dla niego trzymać scholara[58], co go Donata i gramatyki przyucza.

Najzdolniejszym jest bezsprzecznie Jarosz; najgorętsze przywiązanie łączy go z Janem, który je równym przez całe życie odpłacał. Gdy Jana w Bononii nie było (i przed tym, gdy był w Niemczech, we Wiedniu, zanim za stryjem i bratem podążył do Rzymu), Jarosz zaniedbuje naukę, traci humor i wesołość, co wszystko za powrotem brata się zmienia. O nim świadczą najpochlebniej i Branicki (nigdym nie widział takiego chłopca, zaleca go najwyższa cnota; oby tylko długo pożył) i Jarosz: w jego i w oczach innych ożywia Jana tak poważna stałość, że wszyscy go niemal kornie[59] czcimy — a nie mówię tego o nim tylko jako o bracie. Rzeczywiście zalecał się Jan statkiem[60], pilnością i pojętnością, chociaż nie dorównywał świetnym darom Jarosza; chętnie popisuje się w listach do stryja, w Bononii na początku r. 1515 pisanych, cytatami[61] z Salustiusza[62] i Owidiusza[63]; widocznie, czasu w Niemczech i Włoszech nie tracił. Zadziwiające zdolności językowe, odznaczające wszystkich trzech braci ułatwiały im przyswojenie włoskiego języka, swobodne obracanie się na ulicy; z wszelkich widowisk wjazd i pobyt Franciszka I-go w Bononii największe wrażenie wywołał; boska niemal cześć, jaką Jarosz ku bohaterskiemu królowi żywił, a Stanisław czynami tylokrotnie stwierdził, może już odtąd datuje.

Na kilka lat losy i koleje braci dzielą się zupełnie. Jarosz zaciąga się w służbę wenecką i podróżuje przez cały rok, chociaż nie do ziemi świętej, jak twierdzono; powróciwszy do kraju, zyskuje za staraniem stryja- opiekuna rękę jednej z najbogatszych dziedziczek w Polsce, Anny z Kurozwęk Rytwiańskiej (pupilki arcybiskupiej) i wstępuje szybko po stopniach hierarchicznych, używany wcześnie do misji dyplomatycznych za granicą, przy czym wielkopański zbytek, polowania, gra (w kostki) rychło wielką fortunę, głównie żoniną, fatalnie nadszarpują. Janowi stryj, wpływem w Polsce a pieniędzmi w Rzymie (łożąc np. w r. 1517-ym i 400 złotych na ten cel), wyrabia jedno beneficjum[64] kościelne po drugim; wyświęconego w roku 1521 widzimy równocześnie dziekanem gnieźnieńskim i delegatem kapitulnym na synodzie piotrkowskim. Tegoż roku król go sekretarzem mianuje; otwiera mu się więc ta sama droga, którą niegdyś przodkowie kroczyli; lecz pokazuje się niebawem, że młody Jan bynajmniej po niej iść nie zamierza, że zawiedzie wysokie oczekiwania rodziny i przyjaciół, że obierze drogę inną, nie zwykłą, tradycyjną u Łaskich. Stanisław wreszcie, z braci najmniej zdolny, domem się para na razie.

Urzędy, a raczej intratne dostojeństwa kościelne i sekretariat królewski, nie zapełniały Janowi życia; od gwaru, zgiełku, intryg dworskich ciągnęło go stale do ulubionych studiów humanistycznych. Raziło go otoczenie polskie, w którym znajdywał[65] więcej niż gdziekolwiek indziej, tylu, co

choć o naukach pojęcia nie mają i ani wysłowić się nie umieją, mimo to nigdy milczeć nie myślą, aby ich o nieuctwo nie posądzano;

raził go brak światłych nauczycieli; raziła go nędza tych, co nauki pragnęli. Wszystko pchało go za granicę, lecz nie tylko do Włoch, ale i do środowiska studiów humanistycznych, do Bazylei Erazma Roterdamczyka[66] i dalej na zachód, do Paryża, świetnego szkołami i ogładą, Sorboną[67] i dworem. Otóż złożyło się właśnie, że w nowej misji dyplomatycznej Jarosz do Francji i Hiszpanii się wybierał na wiosnę r. 1524; tym razem zabrał z sobą obu braci.

Podróż skierowano i na Bazyleę; Jarosz znał Erazma już od kilku lat, jeszcze z Brukseli i Kolonii; Jan po raz pierwszy go zobaczył. Erazm zajęty starszym bratem, na młodszych zwrócił pobieżną uwagę. Z Bazylei udano się do Paryża; Jan uczęszczał i na wykłady do Sorny, gdy bracia, szczególniej Jarosz, ogładą, urodą, majątkiem, zręcznością w sztukach dyplomacji, niemniej jak w ćwiczeniach rycerskich, uznanie i oklaski zbierali. Stanisław pozostał na służbie u króla francuskiego i nie opuścił go w grożących niebawem, najcięższych przejściach, ani ranionego pod Pawią[68], ani uwięzionego w Madrycie; Jan wrócił do Bazylei na wiosnę 1525 r. i zabawił tu do września; wezwany przez brata Jarosza do powrotu, wyjechał na Wenecję; tu i w Padwie trawił jeszcze całe miesiące, niepewny, czy do Hiszpanii z powodu brata (Stanisława), czy do Polski na Bazyleę i Francję się ruszy; na początku kwietnia 1526 roku stanął wreszcie w Poznaniu. Druga ta podróż zagraniczna nosi naturalnie całkiem odmienne cechy od pierwszej; teraz, chociaż jeszcze o wykładach w Sorbonie i o urządzeniu szkolarskim w Padwie przebąkuje i listy polecające od Erazma mistrzom padewskim przynosi, już to nie ów potulny, gorliwy, pilny szkolar[69] bonoński[70]. Choć się z groszem liczy i rachunki Jaroszowi dla stryja przesyła, już to pan, mecenas, świadczący uczonym humanistom hojną a dyskretną ręką. Mecenasem jest on wobec Erazma, ponosząc koszta jego stołu, odkupując od niego bibliotekę, lecz pozostawiając mu do zgonu jej użytek (cały świat podziwiał, gdy w 250 lat później Katarzyna II-ga[71] Diderotowi[72] toż samo wyświadczyła). Łaski nakłonił Erazma do nawiązywania stosunków z Polakami, zyskownych dla sobka-humanisty; za jego to powodem poświęcił Erazm dzieło o języku Szydłowieckiemu[73] i zgłosił się do Zygmunta Starego[74] z listem, wielbiącym pokojowość królewską. Mecenasem jest Łaski wobec humanistów takiej miary, jak Rhenan lub Glarean[75], którzy mu swe dzieła dedykują: np. Rhenan — wydanie Pliniusza, najcenniejszą swą pracę filologiczną, Glarean — podręcznik geografii[76]; lecz największym mecenasem staje się wobec młodego Francuza, Anjana Burgonjusza, rodem z Orleanu[77]. Jakby w Polsce nie było dosyć Janicjuszów i Hozjuszów, zdolnych nadzwyczaj i nadzwyczaj chętnych, lecz niezamożnych, czekających z utęsknieniem, aby im Tomiccy, Krzyccy, Kmitowie drogę do ulubionych studiów i do cudownych krain hesperyjskich[78] otwarli, przybiera sobie ksiądz-dziekan skromnego, zdolnego, ubogiego Francuza, za porozumieniem z jego rodzicami, zapewniając mu przyszłość — utrzymuje go w Bazylei i w Polsce, wysyła go potem na własny koszt do Włoch i do Wittenbergi.

Między rówieśnikami w Bazylei wiąże go najściślejsza przyjaźń z Bonifacym Amerbachem[79], młodym jurystą[80], dla równości usposobień, przekonań, gustów.

Bonifacy Amerbach[81], portret autorstwa Hansa Holbeina Młodszego

Zamożny patrycjusz wyręczał go chętnie i często, gdy przesyłka od augsburskich Fugierów[82] nie przychodziła. Próba Łaskiego, w r. 1526, aby Amerbacha pod najkorzystniejszymi warunkami zwabić do Polski, nie powiodła się. Młodym dziekanem byli wszyscy zachwyceni, najwięcej Erazm sam; z listów jego można uzbierać sporą wiązankę najpochlebniejszych sądów, a choćbyśmy je i na karb nieuniknionej przesady humanistycznej albo interesowności odkładali, niepodobna zaprzeczyć, jak korzystne wrażenie Jan na każdym, co go wtedy poznawał, wywierał.

Częste są zwroty Erazma o jego śnieżnej czystości — prawdziwe to złoto i brylant szczery; zgorzkniały od chorób, prac i obmowisk starzec odmłodniał w miłym pożyciu z nim; raz skarży się, że:

Jan Łaski (wyjazdem swoim) zabił wielu, a między niemi Erazma — najszczytniejsze świadectwo wystawił mu w dedykacji dzieł św. Ambrożego dla stryja: ja starzec, stałem się lepszym w pożyciu z tym młodzieńcem; starzec, nauczyłem się od młodzieńca, czego młodzieniec od starca nabierać by winien — trzeźwości, skromności, sromieżliwości[83], powściągliwej mowy, prawości.

I zdawałoby się — Erazm liczył na to z wszelką pewnością — że ksiądz-dziekan, co jego nauce, prawości, rodowi wreszcie należało, stanie niebawem w szeregu Tomickich i Maciejowskich, a dalej choćby i Granwelów i Kontarinich. Nikt jeszcze wówczas nie przeczuwał, że za ćwierć wieku, miasto bogactw i dostojeństw, ubogi tułacz próżno szukać będzie miejsca, gdzieby z rodziną głowę znękaną przytulił. Bo nie tylko z humanistami, z książęciem drukarzy, Frobenem[84], z Oporinem, z ciągłemi okazami ich sztucznych pras ksiądz — dziekan dokładnie się zaznajamiał; jeszcze silniej pociągały go dyskusje o prawdziwej wierze, o zuchwalstwie i nietolerancji Lutra, o karygodnych skazach w kościele, w jego obyczajach, obrzędach i nauce, o niezbędnej a walnej ich naprawie, o konieczności soboru — ale nie bazylejskiego, przynajmniej nie z jego wynikami. Wprawdzie podobne dyskusje nie były dla niego nowością; mógł się nasłuchać i w Polsce, gdzie niejednego z dygnitarzy kościelnych o sprzyjanie nowinkom pomawiano, a przede wszystkim w towarzystwie swych braci. Jarosz szczególniej był nieposkromiony; nic nie sprawiało mu większej satysfakcji, niż wobec duchownych napadać na ich wiarę i życie, i im zacofańszych przed sobą widział, tym gorliwiej bronił nowinek i reform. W liście np. z r. 1527, pisanym do biskupa kamienieckiego po wzięciu Rzymu[85], gdy papieża do Hiszpanii odwieść miano, szyderczo pyta, czy się i nadal rzymskimi katolikami zwać będziemy, czy nie lepiej to chrześcijanami się nazywać — gdzież będziemy teraz szukali opieki duchowej i nauki, gdy papieża i kardynałów nie stanie, czy nie lepiej to zawierzyć samemu Duchowi Świętemu — baczcież duchowni, by się lud od was nie odstrychnął, by nie zginęły wam wasze dostatki i wpływy. Na list ten Krzycki odpowiedział obszernie, z gryzącą ironią; wychłostał go nielitościwie, kazał własnemu życiu się przyjrzeć, prawił o urojonych zasługach szlachty, że jej wpływom gorsze niebezpieczeństwa grożą, nie oszczędził arcybiskupa nawet. Lecz dotkliwa nauka wcale nie poskutkowała; w pięć lat później Jan przeprasza tego samego Krzyckiego w tej samej materii i uniewinnia przed nim brata i jego niepowściągliwość języka, której sam pochwalić nie może. I Stanisław, choć nie tak gwałtownie występował, dzielił podobne przekonania. W owym znakomitym pomniku prozy polskiej przedrejowskiej, w owych aforyzmach o rzeczach wojskowych, tchnących duchem i językiem Tarnowskich i Tęczyńskich, krążących nawet po rękopisach (znam ich kilka) pod imieniem Tarnowskiego, są przytyki do życia i nieuctwa duchownych osób, nawet do ich obrzędów, gdzieby się nikt takich przytyków nie spodziewał.

Powtarzamy więc, czymś zupełnie nowym dyskusje podobne nie były i dla Jana, tylko wywarły one na duchownym całkiem inny wpływ, niż na braciach żołnierzach, przekomarzających się z otoczeniem. Jeszcze za pierwszego pobytu w Bazylei poznał Jan zbiega z Francji dla wiary, Farela, co to Erazma nowym Balaamem[86] przezwał (niby dla daru, jakim Jarosz miał go do wystąpienia przeciw Lutrowi[87] pozyskać); w Paryżu samym, przedstawiony przez brata u dworu, obracał się w kołach, którym przewodniczyli ulubiona siostra królewska, Małgorzata Valois[88], jej ojciec duchowny, biskup Briçonnet, słynny humanista Faber Stapuiensis[89] i in., a więc między ludźmi, niezadowolonymi otwarcie z teraźniejszego stanu kościoła, chociaż stanowczo do obozu reformacyjnego nie przechodzili. Za drugim, dłuższym pobytem bazylejskim poznał Jan Zwinglego w Zurychu, zaprzyjaźnił się z teologiem Oekolampad i z gwardianem[90] Pelikanem, u którego hebrajszczyzny się uczył, z przekonanymi zwolennikami reformy.

Ulrych Zwingli

Powoli i Łaski przesiąkał ich duchem, chociaż na razie przeważały zupełnie wpływy Erazma, zrywającego tym otwarciej z Lutrem, im większe rozmiary walka o wiarę przyjmowała, przerażonego gwałtownością Lutra, płomieniem wojny społecznej i domowej, grożącym upadkiem ulubionych nauk. W obronie Erazma Łaski stale występuje; cieszy się w liście, pisanym do stryja w r. 1527, że mój Erazm oczyścił się na koniec i w oczach stryja od wszelkiej zmazy luterskiej; Luter, mówi on, chyba dowieść zamierza, że w połajankach[91] nikt go nie przesadzi, i uskarża się na ewangielików, nie znoszącących nikogo, coby śmiał nieco odmiennego twierdzić (list do Amerbacha[92] 1526 r.). Usposobienia i przekonań tych kilkomiesięczny pobyt w ściśle katolickiej Wenecji i Padwie niczym nie naruszył.

* * *

Po powrocie Jana do kraju, życie zdaje się najpierw toczyć dawnymi torami. Stryj stara się dalej o intraty i beneficja, co, już nie ksiądz-dziekan, ale ksiądz-proboszcz gnieźnieński z gorącymi podziękami[93] przyjmuje; sam, unikając dworu królewskiego, dokąd nic go nie pociąga, oddaje się dalej studiom humanistycznym i teologicznym i zajęciom urzędowym. Były to czasy, kiedy jeszcze po różnych zapomnianych bibliotekach skarbów starożytnej literatury dobywano; więc gdy ksiądz-proboszcz, jako członek kapituł gnieźnieńskiej i krakowskiej w ich murach zagości, pierwszym jego staraniem [jest- przyp. A. L.] wertować ich zasoby rękopiśmienne. Już w Bazylei[94] poruszano kwestię jednego mianowicie dzieła, którego pozorne ślady w Polsce filologów przez cały wiek, ba i dłużej, trapić miały — Łaski więc szukał zatraconych[95] ksiąg o państwie Cycerona[96]. Pierwsze, co w Krakowie czy w Gnieźnie raczej odnalazł, były też owe księgi nieocenione — a przynajmniej wyliczenie ich wyraźne w katalogu bibliotecznym, wywieszonym na drzwiach, prócz innych skarbów, tamże wymienionych — lecz daremnie przetrząsał Łaski całą bibliotekę od góry do dołu, skarby katalogu nie istniały na półkach. Prócz rzeczy matematycznych i magicznych, niczego się, pisze do Amerbacha[97] z Krakowa 1527 r., po tej bibliotece spodziewać nie należy; jest wiele miejsc próżnych, gdzie dawniej prawdopodobnie książki stały; teraz leży wszystko w kurzu i pleśni. Przypuszczam, że za niedbalstwem przełożonych wiele stamtąd wykradziono lub ukradkiem wyprzedano. Łacińskie rękopisy zawio- [tekst niekompletny- przyp. A. L.] szukał zresztą De legibus Cycerona, nie De republica; lepiej myślał[98] o greckich, o które się i z Moskwy starał przez znajomych, i z biblioteki królewskiej; do Moskwy bowiem, gdzie dotąd wiara grecka nieporuszona kwitnie, dokąd się Grecja przeniosła, przewieziono — twierdzi on w listach do tegoż Amerbacha — i odpisy najlepszych ksiąg z pierwowzorów, i znajdą się: tam pewnie, choćby nigdy dotąd nie wydane, pisma greckich ojców kościoła[99]; co uzbieram, a mam już nieco, prześlę do Frobena). Zajęcia i troski filologiczne nie uśpiły jednak trapiących myśli o kościele i reformie. Należało, zdaje się, uspokoić i obawy stryja, bo jeżeli w jego oczach Erazm za nowinkarza uchodził, to i gorący tego wielbiciel mógł się podejrzanym wydać. Do pogłosek, ubliżających prawowierności Łaskiego, odnoszą dwa listy jego do stryja, wspominające o poszeptach, którym stryj zawierzać nie powinien, ten sam stryj, który go niby z obawy przed wpływami Erazma z Bazylei odwołał i na Wenecję, nie na Niemcy, wracać mu kazał. Lecz ton tych wzmianek do podobnych przypuszczeń wcale nie upoważnia — owe poszepty tyczyły się może całkiem innych rzeczy, np. niewdzięczności jakiej — nie wspominalibyśmy też o nich wcale, gdyby nie okoliczność, jak zobaczymy niżej, że taki ich wykład walnie służy przy usunięciu wielkiego zarzutu, ciążącego wedle naszego uczucia na pamięci męża. W liście do stryja nieco późniejszym (z 13 czerwca 1527) zaznacza wyraźnie, że:

ile wiem, zaraza (luterska) Polski jeszcze nie tknęła, chyba że gdzie w sercach ludzkich się kryje; lecz jeśli raz, co Boże odwróć, przekroczy nasze granice, obawiam się, aby nam zło to nie sprawiło znacznie więcej kłopotów, niż i Niemcom samym.

W listach do przyjaciół bazylejskich wywnętrza się o niezmienionym położeniu duchowieństwa w Polsce, chyba że wobec nowych konstytucji (o majątkach po zmarłej ręce) liczba mnichów się nieco umniejszy. Głównie jednak użala się na brak miłości i wyrozumienia, na niechrześcijańskie napastowania czci i sumienia bliźniego, na narzucanie gwałtem przekonań: stanowisko, jakiego w ciągu całego życia nigdy nie opuszczał. Coraz bardziej rozczytywał się też w bieżącej literaturze polemicznej, której okazy zewsząd sobie przesyłać kazał[100], np. znanemu protestantowi, doktorowi wrocławskiemu, Janowi Hess, Maciejowi Auctus, również lekarzowi wrocławskiemu, tamtejszemu rektorowi, Janowi Rullus.

Lecz ze wszystkich umiłowanych zajęć, ze studiów humanistycznych, zstępujących już nieco na drugi[101] plan wobec teologicznych, z korespondencji z przyjaciółmi bazylejskimi i wrocławskimi, z rozmów poufałych z Anianem, z zajęć urzędowych wykoleił Jana na całe lata szalony postępek Jarosza, pierwszy objaw anarchii magnackiej, prowadzącej zewnętrzną politykę na własną rękę, instalującej wojewodów mołdawskich i samozwańców moskiewskich, dobijającej się w końcu klęski cecorskiej i kapitulacji moskiewskiej. Panu wojewodzie sieradzkiemu- wysoką godność piastował dwudziestokilkoletni młodzieniec od roku 1523— Polska nagle za małą się wydała; krzesło wojewodzińskie i ekspektatywa[102] na bogate starostwo malborskie były zbyt małą nagrodą ze strony niewdzięcznego króla — wojewoda więc poszukał innego pana, co by zdolności jego lepiej cenił i służbę hojniej wynagradzał. Bo nie tylko ogólne sympatie polskie ku Janowi Zapolji i specjalna, tradycyjna nienawiść Łaskich przeciw Habsburgom[103], popchnęły wojewodę do Węgier, wbrew wyraźnemu zakazowi królewskiemu, zapewniającemu[104] w walce Zapolji z Ferdynandem neutralność polską — coraz fatalniejszy stan majątkowy, a zarazem żądza czynów, sławy, prędkiego wyniesienia się i wzbogacenia, o czym wszystkim w głęboko uśpionej Polsce, zażywającej błogiego pokoju, ani marzyć się dawało, uczyniły[105] pana wojewodę hetmanem polnym i agentem dyplomatycznym królika węgierskiego, składającym wszelkie wpływy, zdolności i środki na ołtarzu nieszczęsnej tej sprawy. W walnych czynach wojennych pan wojewoda udziału prawie nie brał; rozjeżdżał, jako niestrudzony agent, po całej Europie, od Londynu do Konstantynopola, między ziomkami i między obcymi agitując i werbując; wprawdzie nie udało mu się wciągnąć Polski do czynnego wystąpienia, za to uzyskał dla swego pana fatalną pomoc turecką. Porwał za sobą i braci, mniej Stanisława, który po oblężeniu w Budzie[106], gdzie z królem i z załogą pięćset szkap zjedli, i po odsieczy przez p. wojewodę dokonanej, ze spraw tych rychło się wywikłał i gdzie indziej szczęścia i wawrzynów szukać podążył, tym więcej za to Jana.

Sam gorący afekt, znany nam od dawna, kazał Janowi wszystkim, osobą i środkami bratu pomagać; przedsięwzięcia samego nigdy nie pochwalał, zawsze pragnął jednego, aby ukochany brat jak najrychlej z tych wielce ryzykownych spraw węgierskich się wyplątał, mimo to oddał mu się całkiem. Służbę jego dyplomatyczną nagrodził król Jan tytułem biskupa wesprzymskiego — lecz Rzym, nie uznający króla, i biskupa nie potwierdził, a dochody zabierał zawsze potrzebny Zapolia sam. Zdawałoby się, że Jan Łaski, jak brat Jarosz, całkiem obcej służbie się odda: prawiąc poselstwo wobec Zygmunta i senatu, tylko Jana swoim królem i panem nazywał, w rokowaniach poznańskich (1530 r.) z bratem do pełnomocników króla Jana należał i z polskimi i saskimi rokował. Szczegółów tych przejść, w które Jana całkiem mimo wiedzy i woli wciągnięto, wcale nie myślimy poruszać; odbijają się one w korespondencji petersburskiej, gdzie zamiast listów do Erazma, Amerbacha, Aukta i in., same listy do polskich i węgierskich magnatów i dostojników kościoła, do królów Zygmunta i Jana się przewijają; odbiły się one na całym biegu życia Jana, między 1528 a 1535 rokiem.

Unikał dawniej ksiądz proboszcz dworów królewskich i pańskich, teraz sam do nich stale i silnie kołatał; żył on cicho, skromnie i miernie, zasilając uczonych, otaczając się poezją i teologią, ugaszczając humanistów, obcych i swoich; teraz odmawiał sobie wszystkiego, zaciągał długi, poświęcał czas, siły i dochody sprawie brata, najwięcej zaś wtedy, gdy cała komedia węgierska jak najsmutniej dla p. wojewody się zakończyła.

Powodzenia dyplomatyczne p. wojewody, wpływ jego nad królem Janem uzyskany, który mu tyle zawdzięczał, dostojeństwa i dary, jakie nań za te zasługi spływały, coraz bardziej psuły krew dostojnikom węgierskim, niechętnie patrzącym na polskiego intruza; oni to podbechtywali przeciw niemu króla, porywczego i gwałtownego nie mniej od pana wojewody; oni wzniecali podejrzliwość, podsuwając wojewodzie ambitne, daleko sięgające zamiary, podejrzliwość tym więcej uzasadnioną, skoro p. wojewoda, godząc niby Zapolię i Ferdynanda, coraz wyraźniej na stronę rywala przechylać się zdawał. Oziębiła się więc przychylność, a zaczęły rychło niesnaski i nieporozumienia, świadczące o złej woli Zapolii, przekonanego o złej wierze Jarosza — sam ksiądz proboszcz wyłożył je najobszerniej w liście do Tomickiego[107] z 16 stycznia 1533 roku. Zamiast załagodzenia, stosunki w końcu tak dalece się zaostrzyły, że król Jan najgorliwszego sługę, który dla niego ojczyznę i rodzinę porzucił, sułtanom i królom się narażał, życie i mienie w ofierze niósł, jako zdrajcę uwięził i na życie jego godził (31 sierpnia 1534 r.).

W najkrytyczniejszej tej chwili ksiądz proboszcz najgorliwszą czynność rozwinął. Dziennie rozrzucał listy po całym świecie, do książęcia pruskiego, do książąt bawarskich, do króla i królowej, do magnatów polskich i węgierskich, do krewnych, wzywając o pośrednictwo, o wstawienie się za niewinnym bratem, przekładając niesłychaną krzywdę, jaką brat, a z nim ród cały i Polska (w osobie senatorskiej) od niewdzięcznego króla ponoszą; do króla Jana pisywał natarczywie o glejt[108], aby mógł osobiście niewinności brata wobec króla dowieść — na razie ograniczał się wobec niego do próśb, ale w przyszłości groził i zbrojną interwencją i dla niej się rzeczywiście w Kieżmarku na Śpiżu, który król wojewodzie był nadał, a gdzie teraz ks. probosz[109] stale przebywał, gotował.

Do zbrojeń tych odnosi się jedyna polska zapiska petersburska, którą dla tego też za rękopisem powtarzamy: w niedzielę po św. Franciszku lata 34 posłano jest JMP. proboszczowi przez p. Bobolę do Cheszmarku dziewięć parowchi (?) przednich a zadnich kusów, item[110] dziewięć obojczyków plachowich, item siedm par bruniowych[111] rękawów, item sześć półhaków, a to pożyczył pan opolski (?) p. proboszczowi JM. Zdawało się więc, że ks. proboszcz sam może w żelazo się zakuje przykładem średniowiecznych książąt kościoła, choć się wszelką wojną brzydził. Lecz nie przyszło do takiej ostateczności. Namiętna ruchliwość jego odniosła i bez niej pożądany skutek; na przedstawienia Tarnowskiego i Andrzeja Tęczyńskiego szczególniej, co to świeżo z ziemi świętej wracał, król wojewodę z więzienia w styczniu 1535 r., a niebawem na zawsze ze swej służby uwolnił, którą teraz wojewoda otwarcie rywalowi, królowi Ferdynandowi, zaofiarował. Tak się ten epizod zakończył, lecz ks. proboszcz całe lata jeszcze chromał[112] pod jego skutkami; należało bowiem spłacać zaciągnięte długi, słowu i zobowiązaniom zadosyćuczynić[113]. A pod tym względem obaj Łascy byli nadzwyczaj skrupulatni; nawet w Konstantynopolu, w niebezpieczeństwie życia i misji, jedna troska trapiła p. wojewodę: jak wy tam w domu długom moim podołacie i słowa mego na najmniejszy szwank nie narazicie.

Obaj byli całkiem odmiennych zasad od prymasa, Gamrata, co to myśl o spłacaniu wierzyciela z największą flegmą odsuwał:

dosyciem ja myślił, gdziem pieniędzy miał dostać, niechajże też on myśli, skąd mu je zapłacą.

Mimo to sprawy węgierskie same nie zajmowały wyłącznie księdza proboszcza przez wszystkie te lata. Nie zapominał on przede wszystkim o młodym Francuzie Anianie, wysyłał go (1530 r.) własnym kosztem do Włoch, do Bononii i Padwy — w rękopisie petersburskim mamy listy dziękczynne Aniana i sprawozdania z podróży, z trybu życia i studiów w Wenecji, Bononii i Padwie, z kursów u Romulusa i Bonamika, którzy go zachwycali wiedzą, wymową, ogładą; przesyła on wiersze Bonamika — którego równocześnie Orzechowski słuchał i podziwiał — i załącza listy Hozjusza. Hozjusz znał. Łaskiego od lat kilku; prosił go o wstawienie się u patrona, Tomickiego, aby go wreszcie, nie zważając na grożące wojny i rozruchy, za granicę wysłał — gdzież może być głębszy spokój, niż u Erazma? Podczas pobytu zaś w Wenecji i Bononii w taką zażyłość wszedł z drogim Anjanem, z którym mieszkanie i zajęcia dzielił, że w listach dziękował za wszystko, co Łaski Anjanowi świadczył, jakby to jemu, Hozjuszowi, wyświadczał. Odwołał na koniec Łaski Aniana z Włoch, aby od studiów humanistycznych[114] Anjan bronił między innymi Łaskich-Korabitów wierszami przeciw wierszowanej napaści Krzyckiego z powodu łodzi Tomickich; Glarean, słynny humanista, każe w liście do Łaskiego z r. 1529 pozdrawiać naszego Anjana, młodzieńca rokującego najlepsze nadzieje.

Łaski miał w Polsce wspólników w tym kulcie dla Melanchtona, głównie Krzyckiego: znana rzecz, jak noszono się w Polsce z myślą sprowadzenia Melanchtona do kraju i odzyskania go dla katolicyzmu — prof. Morawski i p. Kaweran poświęcili temu zakusowi osobne szkice.

U Melanchtona studiowało liczne grono Polaków, żeby choć Fryczego[115], Warszewickiego[116] i Mączyńskiego wymienić. Melanchton, polecając ciągle duszę Panu. Ponieważ sakramentu pod jedną postacią nie chciał był przyjąć, przeto odmówiono w katolickim wtedy Lipsku pogrzebu; towarzysze zwłoki do Witenbergi przewieźli, gdzie je z wielką czcią[117] chowano; sam Melanchton miał mowę pogrzebową, w której niedwuznacznie wyrażał, do czego Anjana gotowano[118]. Na pogrzeb sprosił był osobną odezwą wszystkich scholarów witenberskich; obszerny list jego do Łaskiego z wyrazami najgłębszego żalu jest najpiękniejszym pomnikiem Anjana. O nim wyraża się Hozjusz:

Klientem Łaskiego był niegdyś nasz Anjan, którego nam losy przed czasem wydarły.[119]

Lecz nie tylko Francuzowi świadczył Łaski wsparcia: zobowiązywał sobie i Józefa Strusia (sławnego później medyka), który wesprzymskiemu biskupowi przekłady z greckiego dedykował; dalej ówczesnego notariusza, Andrzeja Frycza (Modrzewskiego[120]), chociaż nie zapełnili mu oni próżni po zgonie Anjana. Teraz upatrzył on sobie Hozjusza samego i, bawiąc umyślnie dlatego w Krakowie, zapraszał go usilnie, aby z nim prace i zajęcia dzielił. Hozjusz zgadzał się najzupełniej; nic nie odpowiadało lepiej własnym jego życzeniom, lecz rodzina oparła się temu stanowczo, aby Hozjusz, już pewny silnej protekcji u dworu zagrzebywał się w Rytwianach z Łaskim, który, jak sam dla siebie niczego nie wymagał, tak i drugim niewiele chyba mógł czynić; jej opór przeważył ku wielkiemu żalowi Hozjusza. W liście do Bonamika (1536 r.) zdaje on sprawę o tych zabiegach; nie może znaleźć dosyć słów, by wysławiać w Łaskim świętość i nieskazitelność kapłana, wiedzę i powagę człowieka; kończy zaś znanym aforyzmem pesymistycznym: widzę i pochwalam, co lepsze, lecz idę za tym, co gorsze.

Tymczasem przygotowywał się u ks. proboszcza stanowczy przełom. Stary stryj, arcybiskup, na którym partyzanci austryjaccy za imprezę wojewody sieradzkiego owym osławionym monitorium[121] papieskim do arcydjabła się pomścili, zmarł w r. 1531 (w rękopisie petersburskim są elegie[122] słynnego później lekarza, Józefa Strusia[123], przesłane Łaskiemu z tego powodu, znane i w druku); z nim runęła Janowi najwalniejsza podpora, lecz zarazem i przeszkoda. Wprawdzie król obiecał był stryjowi uroczyście, że biskupstwo synowca nie minie; wymieniano też imię jego przy wielu wakansach[124], nawet (?) między kompetytorami o arcybiskupstwo po śmierci Drzewickiego (r. 1535), o czym on sam w liście do nowego arcybiskupa, Krzyckiego, napomykać się zdaje; również jeszcze w r. 1539, gdy poznańska katedra wakowała (jak ze współczesnego listu Hozjusza wynika). Lecz obietnica królewska nie wystarczała; należało samemu stawić się na targowisku Bony[125] i datkami a obietnicami kupić, wyżebrać czy wyłudzić dostojeństwa i dochody, a o tym Łaski ani myślał. Pozostawiał wprawdzie znajomym i przyjaciołom wolną wolę starania się o cośkolwiek dla niego, lecz stale dodawał, że wszelki zawód nie będzie mu niespodzianym lub przykrym, że więcej niczego nie pragnie, że wahałby się wymienić teraźniejszy tryb życia na inny i przyznawał się otwarcie, że trapiący go niedostatek (z powodu spłacania długów) jest mu miłym pozorem niestawania u dworu, w stolicach.

Długi te były też jedną z głównych przyczyn, że jeszcze w Polsce wytrwał, choć z nią w duchu już zerwał. Bo od dawna czuł się on tutaj osamotnionym i uczucie to z każdym dniem wzrastało. Było wprawdzie w Polsce wielu, szczególnie między świeckimi i między młodszym duchowieństwem, np. Trzecieski, Frycz lub Hozjusz, nie mówiąc o Lutrze, Jakóbie[126] z Iłży, i in., wobec których śmiało wychwalano Melanchtona i jeszcze śmielej wytykano błędy i zdrożności kleru, a nawet i coś więcej — lecz miejsca dla reformacji jeszcze nie było i Łaski sam wiedział o tym najlepiej; wspomina on nieraz o głębokim śnie, w jakim dotąd Polska pogrążona. Dawniej cieszył się z tego wobec Erazma:

my tu pokoju zażywamy i staramy się, aby nam Luter i frakcje jego, którym wszystko złe zawdzięczamy, nie bróździli[127].

W pięć lat później już przyznawał (1533 r.), że, choć nie mamy się czego od ewanielików[128] obawiać, przecież zarodki sporów[129] i burz kiełkują, tłumione dotąd powagą króla-patriarchy; lecz myślał raczej o burzach wewnętrznych, politycznych, nie religijnych. W Polsce wiedziano niebawem o nadzwyczaj pochlebnej opinii Melanchtona o Łaskim; nie szkodziło mu to, tym bardziej, że Krzycki sam niemal równocześnie Melanchtona do Polski zwabiał; już 1536 r. szerzono jednak w Krakowie pogłoskę, jakoby Łaski do Witenbergi się udał, a szerzyć ją miał sam poufały domownik Łaskiego, Zbigniew. Łaski próbował tymczasem poruszyć sumienie jednego i drugiego dostojnika kościoła, ale próby wydały niespodziewane owoce. Skorzystał on z wyniesienia Krzyckiego na arcybiskupstwo, aby w liście z Rytwian z 13 października 1535 r., winszując mu godności, rozwieść się nad obowiązkami arcypasterza i nad oczekiwaniami własnymi.

Inni będą ci gratulować nowych dostatków i wpływów — ty myśl raczej o tym, że wzniósszy się na szczyty, uzyskałeś możność najlepszą szerzenia światła prawdziwego słońca naszego (tj. najczystszej nauki P. Jezusa)… przez ciebie Chrystus, który dotąd u nas spał i zaledwie przebłyskiwał, przebudzony, rozjaśnieje i rozsławi się… pomagać ci w tym będą tacy biskupi, jak wuj twój (Tomicki)… a jeśli na lud spojrzysz, to on, zbrzydziwszy już sobie owe plotki babskie, jakie mu potąd narzucano, tak gorąco łaknie poznania słowa Bożego, że obawiam się, czy starczy nam pracowników w tym tak wielkim i już bielejącym się żniwie… nie ludzkie rady, raczej Boża łaska nam ciebie dała, by wódz i pasterz, z pochodnią słowa Bożego na prawdziwej drodze przed nami kroczył; przeczuwał to szatan i wzniecał ci przeszkody, przeciwników, którzy z owym narzędziem Aleksandra (złotym) do rozprawy się zabierali…

Cóż taki Krzycki o takim liście mógł sądzić, on, który najlepiej wiedział, komu arcypasterstwo zawdzięczał? O naiwność nie mógł Łaskiego posądzać, więc o złośliwość i ironię go pomówił w krótkiej, ironicznej odprawie, która dalszą korespondencję wywołała; lecz mowa w niej już nie o rzeczach wiary, tylko o nietrafnych i niesłusznych posądzeniach i o uniewinnieniu się (listy obopólne z 1536 r.). W dwa miesiące później (12 grudnia 1535 r.) podobna sposobność się nadarzyła: o wakujące biskupstwo kamienieckie miał się ubiegać Sebastian Branicki[130], lecz wprzód napisał do Łaskiego, czy nie on się o toż samo starać zamyśla, w takim razie ustąpiłby. Łaski go uspokaja, że ubiegać się zwykłym torem o biskupstwo nie tylko kamienieckie (ubogie), lecz ani o krakowskie, ani o wszystkie polskie razem nie myśli; niech więc Branicki, wybiwszy sobie z głowy skrupuły, rzecz swą jak najsilniej popiera; dziwi go tylko jedno, że Branicki od kłopotów i intryg dworskich życzy sobie wypoczynku na stolicy biskupiej. Jak to, wypoczynek na stanowisku, gdzie gra idzie nie o sprawy majątkowe ani polityczne, ale o wieczne zbawienie lub potępienie powierzonych dusz?

Prawda, my sobie za bajki poczytujemy, spuszczając się[131] na wikarych, którzy za nas to odprawiają, dla czego nam czasu szkoda — tylko obawiam się, czy kiedyś Pan Bóg nie poczyta naszych wymówek za bajki, czy uzna on owych wikarych, na których dziś wszystko spychamy, co do pieczy duchowej należy, czy nie z grozą zawoła: was, nie jakichś wikarych, poczyniłem stróżami trzody mojej, z waszych rąk patrzeć będę krwi jej…

I Łaski się cieszy, że nic mu innego, krom[132] ubóstwa, do osiągnięcia biskupstwa nie przeszkadza, w czasach, gdzie ten, co grosze uciułał, twierdzić może: zasłużyłem na dobre, to jest bogate biskupstwo. I coraz wyraźniej zaznacza, że nie myśli zmieniać skromnego trybu życia; w liście do arcybiskupa (z 12 lutego 1536 r.) pisze, że o niczym teraz nie myśli, jak o tym, by mógł nadal gdziekolwiek swobody swej wolnej zażywać.

Niestety, listem z Łasku z 28 czerwca 1536 rękopis petersburski się urywa. 11 lipca umarł Erazm, którego Łaski listami, upominkami, sumami pieniężnymi od czasu do czasu zasyłał, ceniąc jak najwyżej każde jego słowo, list czy dzieło, nie zrażając się nigdy niedyskrecją humanisty, chciwego na grosz, żądającego, by pochwały jego złotem odważano; za ofiarowanie stu złotych na zbiorowe wydanie dzieł Erazma dziękuje mu Froben kornie 25 grudnia 1536 r. Biblioteka Erazma, po spłacie wszelkich rat, przypadała na Jana, który ją od Amerbacha, egzekutora testamentu, sam odbierał; kiedy i na jak długo z tej wycieczki wrócił do kraju, nie wiemy. Ostatni ślad jego tutaj widzimy na dniu 21 marca 1538 r., gdy się instalował na świeżo uzyskanej archidiakonii warszawskiej, połączonej z prałaturą w kapitule poznańskiej; tegoż samego roku, za wiedzą i pozwoleniem króla, opuścił kraj i wyruszył do Niemiec.

* * *

Jakież to powody skłoniły go do tego rozpaczliwego kroku? Cóż przeszkadzało mu wykonywać i nadal program, jaki sobie wobec Krzyckiego zakreślił: spożywać spokojnie intraty[133] kościelne; kokietować protestantyzmem, jak to czynili nieco później biskupi, np. Drohojowski, Leonard Słończewski[134] lub Jakób Uchański; podejmować szczodrze powierników lub protegowanych Filipa Czarnego (Melanchtona, ten mu polecał np. listem z 31 lipca 1535 r. trzech towarzyszy: margrabiego-matematyka Karjona, prawnika Franciszka, którym się Anjan zachwycał, i poetę, znanego później rektora królewieckiego, Jerzego Sabina); dalej czytywać za indultem[135] papieskim (choćby przez Tomickiego udzielonym) pisma akatolickie; przede wszystkim zaś wyczekiwać na uboczu, czy prąd reformacyjny nie ogarnie w końcu i Polski, czy ze śmiercią starego króla nie zmienią się czasy, czy nie wypadnie kiedyś stanąć na czele nowego ruchu? Do takiego wyczekiwania już własne stosunki musiałyby go nakłaniać: nie posiadał przecież majątku, dawno zrzekł się był działów, po ojcu i stryju nań spadających, na korzyść braci, żył więc z beneficjów kościelnych, a samowolnym wyjazdem i pobytem za granicą narażał się prędzej czy później na ich pewną utratę. Do tego, ani Witenberga, ani Genewa, Zurych czy Bazylea zbyt go nie przyciągały: on był chrześcijaninem, nie lutrem, ani zwinglianem, ani kalwinem; zaprzysiągł wiarę Chrystusowi, nie wyznaniu ani ludziom; bronił i wymagał wolności sumienia i przekonań, a tych i tu i tam nie uznawano. Więc po cóż to wyrzeczenie się zupełne ojczyzny, rodziny, dobrego mienia i zaszczytów, to puszczanie się na niepewny los, na tułaczkę, na ubóstwo, może i na prześladowanie?

Wyjdźcie od nich i odłączcie się!” — „wyjdź z niej, ludzie mój, abyś nie stał się uczestnikiem grzechu jej?[136]

— kto raz prawdziwie w duchu swym to rozważył, nie będzie długo utykał pomiędzy tymi, którzy w oczach jego zasługi Chrystusowe stale znieważają: oto, co pisał w kilka lat później młodemu przyjacielowi, wywołując go z wygód zacisza klasztornego; toż i nim kierowało w r. 1538. Rozbratu z katolicyzmem, papizmem, w sumieniu swoim dawno, stanowczo dokonał; zgłębianie Pisma Świętego zaostrzało mu coraz bardziej ducha na potępienie wszystkiego, co go otaczało, na inne cenienie ludzi i wyznań, których niegdyś nie znosił lub lekceważył. Aby wybrnąć z sieci faryzeuszowych, aby móc żyć w duchu Chrystusowym, należało rzucić wszystko, zaprzeć się wszystkiego. I rzucił i zaparł się z łatwością ten, u którego rzeczy wiary i sumienia dawno nad innymi górowały, który o świeckich, politycznych zawikłaniach słyszeć ani radzić nie chciał, pókiśmy nieprzejednani z Bogiem. Łaski skierował pierwsze kroki, nie wiemy czy samym trafem, czy dla rozgłosu miasta i jego targu książkowego, ku Frankfurtowi nad Menem, już zreformowanemu.

Tu zamieszkał u księgarza Hadriana, Niderlandczyka i poznał innego ziomka jego, młodego Alberta Hardenberga, i polubił go bardzo; Hardenberg ruszał do Włoch, lecz gorączką we Frankfurcie złożony, plan podróży zmienił i do Moguncji dla uzyskania stopni teologicznych wyjechał, czego w ciągu następnego roku (1539) dokonał, po czym do ojczyzny powrócił, w nieodstępnym towarzystwie Łaskiego, obejmując katedrę na ultrakatolickim fakultecie teologicznym w Lowanium, gdzie rej wodził sofista[137], sykofanta[138] Latomus (list jego do Melanchtona mamy i w rękopisie petersburskim). Łaski naturalnie fakultetu i wszechnicy[139], bardzo zresztą kwitnącej, starannie unikał — i tak już brano za złe Hardenbergowi obcowanie z podejrzanym Polakiem; za to poznał go jeden i drugi z lowańskiej młodzieży, np. młody Hiszpan Enzinas, który, sam później męczennik dla wiary, świadczy, jak głębokie wrażenie polski tułacz na nim wywarł (w pełnym entuzjazmu liście, u Gabbemy). Zamiast o scholastyków teologów, Łaski w Lowanium ocierał się o koła mieszczańskie, o ich conventiculi[140]; w poufnych zebraniach po domach i na zamiejskich wycieczkach czytano Pismo Święte w tłumaczeniu, objaśniano i budowano się wzajemnie, odrzucano jeden i drugi artykuł wiary, lecz nie zrywano całkowicie z kościołem; przy tym wspierano się nawzajem i pocieszano miłosiernie. O głębokości wiary stałość świadczy, z jaką po paru latach wszyscy pod rękami katów hiszpańskich ginęli, na stosie, na szubienicy, lub zakopywani żywcem. Może w jednym z takich kółek Łaski poznał młodą panienkę i z nią się ożenił; rodu jej i nazwiska nie znamy. Lecz pobyt w Lowanium stał się niebawem niebezpiecznym.

Prześladowania o wiarę wybuchły; jedną z pierwszych ofiar padł Hardenberg, choć go obywatelstwo lowańskie tym razem jeszcze wyprosiło — wydalono go do klasztoru i spalono mu książki. Łaski więc nie mógł dłużej tu pozostać; z Niderlandami swobodna, niezawisła, już po większej części zreformowana Fryzja (wschodnia) graniczyła; Łaski przeniósł się więc tutaj do głównego jej miasta, do nadmorskiego Emden. Właśnie umarł był panujący hrabia Enno II (we wrześniu 1540 r.); wdowa jego, Anna z Oldenburga, objęła rządy w imieniu małoletnich synów. I pod jej rządami kraik pozostał azylem dla wszystkich wygnanych z ojczyzny o wiarę, mimo jawnej niechęci, z jaką w Brukseli na to patrzano. Tu urodziła się niebawem córeczka, Barbara: r. 1541 odwiedzała z nią matka rodzime Lowanium, gdzie ją wspomniany wyżej Enzinas witał. Spokój pobytu w Emden przerywały nie tylko napady chorób, jakimi Łaski odtąd coraz częściej podlegał, lecz i wycieczki, z których najdalsza i najdłuższa na pewien czas do ojczyzny na powrót go sprowadziła.

W Polsce dowiedziano się o ożenieniu Łaskiego w ciągu 1540 roku (może przez usłużnego[141] Latoma) i odebrano beneficja[142], na które inni się zainstalowali; Łaski przeciw temu nie protestował, w ogóle nie zgłaszał się do nikogo o nic. Nie utrata dochodów spowodowała też podróż do Polski, lecz brat Jarosz. Pan wojewoda kończył niedługi swój żywot iście tragicznie. Uwięziony podczas ostatniej, siódmej legacji do Konstantynopola, uwolniony dopiero po złożeniu przysięgi, że służbę u Ferdynanda na zawsze opuścił, skołatany i znękany rozbitek wracał do Polski, aby, styrawszy w wieloletnich obcych usługach zdrowie i siły, zdolności i lata, cześć i majątek, na rodzinnej ziemi umierać. Czyż Kieżmark spiski, nadany przez Zapolię a potwierdzony przez Ferdynanda, wszystkie te straty wynagradzał? I teraz jeszcze nosił się z dziwacznymi planami; zamyślał całkowicie przenieść się do Prus książęcych i służyć temu, przed którym Polaków (Krzyckiego), jako przed żmiją, w zanadrzu chowaną, dziesięć lat temu przestrzegał. Lecz niebawem siły go opuściły; zaczął rychło gasnąć, najpierw w Kieżmarku, potem w Krakowie, gdzie 22 grudnia 1541 roku umarł.

Zgon jego wywołał powszechny żal; upatrywano wielką stratę ojczyzny, widoczny znak gniewu Pańskiego, który w tak niebezpiecznej (od Turków) chwili najpotrzebniejszych przedwcześnie, niespodzianie odwołuje. Łaski znał przecież najlepiej słabe strony tureckiej potęgi; zostawił nawet księgi i plany, gdzie własnoręcznie wykreślił, na jakich miejscach, w jakiej ilości, w jakim szyku, z jakimi podstępami na Turków nacierać należy, lecz trzy dni przed śmiercią wysłał to wszystko do Wiednia. Nie wiemy, co się z tym stało; w Kieżmarku, u ks. Łobockiego, tylko urywki zostały. W ostatnich tygodniach gromadził około siebie znajomych, rozprawiał z nimi różnych wadach w polskim ustroju państwowym, w wymiarze sprawiedliwości itp.; z rozmów tych Frycz Modrzewski, dawny klient Łaskich, wziął asumpt do pierwszej swej mowy o karze mężobójstwa; jego świadectwo, słowa Janicjusza[143], nawet obszerny wiersz polski, może pióra samego Reja, który przed kilku laty ogłosiliśmy z rękopisów petersburskich, dowodzą, jak głęboko stratę odczuto. Przed śmiercią p. wojewoda miał choć tę pociechę, że zobaczył ukochanego brata, który na wezwanie jego ruszył w jesieni z dalekiej Fryzji i na Lipsk i Kraków do Kieżmarka zawitał. Z Kieżmarka Jan wrócił po tym do Krakowa, gdzie do marca 1542 r. zabawił. Z krakowskim tym pobytem wiąże się najciemniejsza sprawa w życiu Jana, sprawa nie całkiem w pobudkach wyjaśniona, gdyż znamy ją jednostronnie; nie wiemy, jak ją Łaski przedstawiał czy uniewinniał.

Z drogi polskiej, z Lipska 28 września 1541 r., Łaski wystosował list, pierwszy odgłos do znajomych i przyjaciół od długiego czasu, do Łukasza z Górki[144], niedawnego wojewody poznańskiego a świeżego biskupa kujawskiego:

Wiesz pewnie, jaki rodzaj życia obrałem; dziwić się temu nie należy, raczej podziwiać łaskę Bożą, która mnie, zgubioną owieczkę, z niewoli babilońskiej ku szczęśliwej wolności ewanielji swojej wywołała… Nikt nie zaprzeczy, że nadużycia muszą być w kościele, lecz są i takie, które się znajdą tylko w przybytku szatańskim, nie boskim, wprowadzone przez ludzi dumnych, jak szatan, przeciw grozie i powadze słowa Bożego: np., choćby celibat… Z trudem przyszło mi opuścić wszystko i wszystkich, lecz dzięki Bogu, który mi sił dodał, który we mnie, jako w pierwszym z ziomków, łaskę swą objawić raczył, który uznał mnie godnym, aby mnie ogołocono, oplwano, wyszydzono, dla świętego imienia jego.

List podpisany:

Jan z. Łaska, niegdyś wielu tytułami znaczny, teraz nagi nagiego Ukrzyżowanego sługa.

Na Górkę list ten wywarł chyba takie wrażenie, jakie poprzednio na Krzyckim lub Branickim; Łaski zawiódł się znowu najzupełniej, chociaż Górkowie, np. syn p. wojewody, niebawem do najgorliwszych forytarzy[145] protestantyzmu należeć mieli. W odpisach list ten okrążył całe duchowieństwo polskie; Hozjusz np. przesłał go Dantyszkowi. Lecz w kilka miesięcy później, 6 lutego 1542, Łaski złożył w Krakowie na ręce pasterza swego, arcybiskupa i biskupa krakowskiego (Gamrata), pisemne wyznanie wiary, w którym wszystkiego się wyparł!!

Gdym się dowiedział, że zazdrośni mi ludzie fałszywie mię tu obmówili, uważałem za potrzebne złożyć wyznanie itd. — zapewniał, że z dobrą wolą i wiedzą nie przyjął żadnej nauki ani zdania, przeciwnych rzymskiemu kościołowi; jeśli to zaś gdziekolwiek z nieświadomości uczynił, odwołuje to wyraźnie, trzymając się tylko tego, co kościół rzymski wyznaje, któremu, jak i wszelkim przełożonym, we wszystkim godziwym ślubuje dozgonne posłuszeństwo (tu widoczna reservatio mentalis)[146].

Tekst tego zaprzysiężonego na Boga i ewangelię[147] wyznania Hozjusz Dantyszkowi przesłał 31 marca 1542 r.; nas przysięga ta doszła w odpisie archiwum królewieckiego, na którym nagłówek obcego autora brzmi:

(…) tę własnoręcznie wypisaną przysięgę przedstawił Jan z Łaska arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i biskupowi krakowskiemu, gdy, wróciwszy z Niemiec, twierdził, że się nie ożenił, ani do nauki ewanielickiej przystąpił.

Tekst królewiecki nie ma żadnej daty; Kuyper[148] więc, który go najpierw ogłosił, za nim ks. Korytkowski i Dalton odnoszą tę przysięgę do r. 1526 — twierdząc, że wtedy (!!) zarzucano podobne rzeczy Łaskiemu i że wyprzysiągł się ich wobec stryja Łaskiego i Tomickiego; Dalton odnosi poszepty, o których Jan w liście do stryja z 23 maja 1526 wspomina, do takich właśnie pogłosek. Przypuszczenia te, oczyszczające Łaskiego z jawnego krzywoprzysięstwa, są wręcz niemożliwe. W Królewcu nikogo nie mogło obchodzić, co Łaski w r. 1526 zaprzysięgał czy odprzysięgał; w roku 1526 wracał Łaski nie z Niemiec, lecz z Włoch, nie był jeszcze ani lutrem, ani żonatym, i mógł każdego, co by go o coś podobnego posądzał, sądownie o kalumnię[149] pozywać — wtedy byłyby to nie jakieś susurri poszepty, lecz niecne kłamstwa, impudentissima mendacia[150]. Całkiem co innego w r. 1542, gdy i to wszystko szczerą prawdą było, i w Królewcu Łaskim bardzo się zajmowano. Tego samego dnia, 6 lutego 1542, Łaski pisze z Krakowa do księcia Albrechta:

(…) nie wątpię, że W. Ks. M. zna już mój nowy tryb życia, byłbym o nim już dawno napisał, gdyby nie pewne przyczyny, które wyłoży Decjusz[151], ponieważ teraz dla słabości obszerniej pisać nie mogę; on mnie nakłaniał do pisania ku W. Ks. M., jako ku patronowi wszystkich ewanielików: z zapewnieniami gorliwej chęci służenia podpisuje własną, drżącą od gorączki ręką.

Decjusz pisał rzeczywiście do księcia obszernie; listu nie znamy; po tym stosunki Łaskiego z księciem przerwały się na dwa lata. Trzeciego marca 1542 staje Łaski i przed kapitułą krakowską; powołuje się przed nią na wyznanie, złożone przed Gamratem, od którego ani na włos odstąpić nie myśli; użala się, że jego pobyt zagraniczny wywołał takie pogłoski[152]; prosi kapituły, aby go i nadal broniła, tym bardziej, że musi w sprawach dzieci po bracie (Jaroszu) i aby własne rzeczy pozabierać, do Niemiec na krótki czas wracać, po czym na zawsze w kraju osiądzie, chyba żeby mu nie dopuściły tego nowe krzywdy i obmowy. Kapituła przyjęła te oświadczenia i wróciła mu dawne beneficjum (którego się Łaski dopiero w rok później przez zastępcę na zawsze zrzekł); beneficjów gnieźnieńskich zrzekł się był zupełnie jeszcze 7 lutego pod warunkiem, że obecny ich posiadacz (ks. Naropiński) zrzeknie się ich kiedyś na rzecz synowca (syna Stanisława, wiodącego odnośne pertraktacje).

Oto treść zapisek urzędowych; p. Dalton pyta, czy ich nie sfałszowano, aby rzucić cień na prawość Łaskiego — lecz z fałszerstwa nie korzystał nawet Hozjusz w najzawziętszej polemice z Łaskim; dopiero po 340 latach po raz pierwszy rzecz ogłoszono z aktów kapitulnych. Cel widocznej komedii (szczególniej wobec świeżego listu do Górki), jaką Łaski odegrał, nam niejasny; powróciwszy niebawem do Emden, pisał (12 maja 1542) do Hardenberga, że wygotował sprawozdanie o pertraktacjach z biskupami (w Polsce), że treść ich niepomału[153] jego ubawi (będziesz się śmiał itd.); czuł więc widocznie potrzebę jakiegoś rozjaśnienia tej ciemnej sprawy, która mu i w Królewcu i we Fryzji walnie szkodzić mogła. Czy go może umierający brat nakłaniał, aby dla niezrywania z rodzinną ziemią, dla zachowania możliwości powrotu taką (niecną) sztukę wyprawił? Że tu nie szło o dalsze zatrzymanie skromnego dochodu jednego beneficjum, za to całe życie Łaskiego dostatecznie ręczy; mimo to wszelkie pozory za tym świadczą, że się Łaski sprzeniewierzył zasadzie, którą słowami Kalwina głosił i szczerze wyznawał: nic w życiu nie powinno być tak drogim, abyśmy się dla niego jakimśkolwiek bałwochwalstwem zmazali[154]).

zacietrzewienie, jeśliś jeszcze nie całkiem oślepł. Żeby on zaś swoje kapłaństwo sprzedawał, od ciebie to po raz pierwszy słyszę i niema chyba w naszej Sarmacji człowieka, któryby tobie co do tego żywo nie odparł.

Komedia krakowska, w której Łaski chyba wyszydził i wykpił znienawidzony mu „papizm“, niczym na dalsze jego losy nie wpłynęła; wrócił do Emden i na powtórne nalegania hrabiny i najznakomitszych mieszczan obcy przybysz, odrzuciwszy miejsce kaznodziei dla małej wprawy w języku krajowym, objął dozór (eforat) nad kościołami kraiku, pod warunkiem porzucenia urzędu, skoro spostrzeże, że nie dla samej chwały Bożej go powołano. Że warunek ten nie był czczą formułą, tym hrabina niebawem się przekonała. W Emden tolerowano[155] jeszcze franciszkanów, chrzczących, prawiących kazania; po kościołach stały jeszcze obrazy — Łaski wszystkiego zabronił. Apelowano do hrabiny, niepokojonej i tak od Brukseli i cesarza; ona ustąpiła, lecz Łaski w szczerym a poważnym piśmie wytknął jej to ustępstwo, jako karygodną słabość, i postawił jej do wyboru, jeśli raczej za mądrością świata tego, niż za wolą Bożą udać się zamierza, niech go oddali:

(…) wiem, żem obcy, że mam rodzinę, że trzeba mi stałej siedziby, staram się też o łaskę u wszystkich — lecz tylko po kraty ołtarza; tych nie przekroczę, żebym i wszelką przyjaźń miał stracić i rodzinę w największej nędzy zostawić!

Hrabina przyjęła upomnienie z wdzięcznością; obrazy nocą usunięto, franciszkanom nie pozwolono [wygłaszać- przyp. A.L.] kazań i [urządzać- przyp. A.L.] obchodów, a gdy z Brukseli coraz natarczywiej domagano się wydalenia krzywoprzysiężcy (dla komedii krakowskiej?) i wichrzyciela, hrabina go wzywała do spokojnego wytrwania, a szwagrowi, instygującemu[156] na Łaskiego, oświadczyła, że tegoż rady i współpraca[157] są jej niezbędne.

Kościelne stosunki fryzyjskie były dosyć powikłane; w kraiku znajdowali[158] przytułek i wyznawcy sekt nowochrzczeńskich[159], zwolennicy fanatycznego Dawida Jorrisa[160]

David Joris

Łaski przystąpił do uspokojenia zawichrzeń[161], grożących od nich; dawidanom[162] fanatycznym wymówił gościnę, za to spokojnym mennonitom[163], chociaż w głównych rzeczach wiary odstępowali i starannie wszelkiej łączności z kościołem (czy katolickim, czy reformowanym) się wystrzegali, mimo nakazów i pogróżek cesarskich zapewnił pobyt w Emden, gdzie do dzisiejszego dnia przetrwali; pismo Haskiego, broniące przeciw cierpkim zarzutom Mennona człowieczeństwa Chrystusowego, poważne, gruntowne, łagodne, wydał w Bonn Herman z Wied, arcybiskup koloński, zwolennik reformacji; Melanchton[164] bardzo je wychwalał. Dłuższej pracy wymagało wewnętrzne urządzenie własnego kościoła, przede wszystkim poddanie samego duchowieństwa pod ścisłą karność kościelną. Pilnowano jej na synodzikach, coetus, odprawianych dorocznie przez całe lato, gdzie ustalano zgodność wyznania, załatwiano wszelkie skargi, wytaczane na duchownych, i badano kandydatów służby duchownej. Szczególną uwagę zwracał Haski na religijne wychowanie młodzieży; przeprowadził (pierwszy w Europie) rodzaj przymusu szkolnego, wypracował (po wielkiej części) dla gminy i dla młodzieży katechizm większy i mniejszy, który jak najlepiej przyjęto. Gdy zauważył, że władza zbyt miękko i opieszale jego zabiegi popiera, złożył eforat[165], zatrzymał tylko kaznodziejstwo; lecz na ogólne prośby podjął się eforatu na nowo (r. 1546). Z kraju wydalał się tylko na krótki czas, do arcybiskupa kolońskiego, by mu na sejm rzeszy w Wormacji towarzyszyć (r. 1545). Zarzucano arcybiskupowi obcowanie ze zbiegiem polskim.

Czy on zbiegiem, nie wiem — kazał arcybiskup radcom cesarskim odpowiedzieć — wiem tylko, że często i usilnie starano się go do Polski wielkiemi obietnicami zwabić, lecz on wolał zostać tu w ubóstwie, byle mógł czystą wiarę wyznawać.

Stosunki z ks. Albertem nawiązał Łaski ponownie w r. 1544; wobec pośrednika wyraził się książę bardzo łaskawie o nim, życzył, aby mógł i pruskiemu kościołowi służyć, aby się zbyt do Fryzji nie wiązał; podziwiał, że z jednych rodziców dwaj tak odmienni synowie wyszli: Jan, sama pobożność, i rycerski Stanisław, gardzący wszelką śmiercią. Łaski donosił księciu, w liście z 22 czerwca 1547 r., o zamierzonej, ale dla słabego zdrowia odłożonej podróży do niego, miał go prosić o wsparcie pieniężne (przy spłacaniu rat za folwarczek Abbingwehr pod Emden, który nabył); udawał się był i do brata Stanisława w tym celu, lecz nowy wojewoda sieradzki nie rozciągał miłości braterskiej aż do ofiar pieniężnych, zadowolił się wysłaniem listu, polecającego prośbę brata, do księcia; w jesieni wojewoda sieradzki sprawował misję królewską (z powodu zwołania koncylium[166] i dla grożącego niebezpieczeństwa tureckiego itd.) na sejmie czeskim w Augsburgu i udzielał bratu do Emden nowości dyplomatycznych[167]. Z Emden wznowił Jan dawną korespondencję ze znajomemi w Bazylei i Zurychu, ze staruszkiem Pelikanem, z Glareanem, z Bulingerem i innemi. I literacko był czynnym; obok wspomnianych pism przeciw Mennonowi i in., wypracował wyciąg z nauki kościoła we wschodniej Fryzji, który przed ogłoszeniem w kilku odpisach Melanchtonowi i in. dla przejrzenia posłał; książę Albert otrzymał również egzemplarz i przedłożył swoim teologom (1544 r.), gorliwym luteranom, wietrzącym i potępiającym wszelkie odstępstwo od zasad witenberskich, pojmowanych bardzo ciasno; obszerna ocena młodego profesora teologji, znanego Litwina Rapagelana, ulubieńca księcia, wypadła też bardzo niepomyślnie; i inni nie godzili się na szczegóły, więc Laski dzieła nie ogłosił. Zabierał też głos w nowo przez Lutra wznieconym sporze o sakrament ołtarza, o sposób naszego obcowania w nim z Chrystusem; za lepszy wydał Malinowski r. 1866. Ale Łaski sam r. 1545 wydał, choć pod pseudonimem, o wiele ciekawsze pisemko, nawołujące do zgody mocarstwa chrześcijańskie, aby z połączonymi siłami na Turka uderzyć, prowadząc niby dalej zabiegi brata Jarosza — z równym skutkiem: już to wszystko, co Łascy podejmowali, kończyło się grzybami Miechowicinemi, tj. niczym. Lecz choć ani szlachty, ani mocarstw ościennych do boju nie porwał, zostawił znakomity okaz jędrnej dykcji staropolskiej, zwięzłej, trącącej obozem, myśliwstwem, dworem, nie celą klasztorną czy zborem różnowierczym. Lepsza to proza niż Rejowa, np. o łacińskich pracach p. Stanisława, o dalekich podróżach i opisie ich (niedokończonym) łacińskim pióra Holtorpa, o mowie pogrobowej St. Warszewickiego tu nie wspominamy; owo Napomnienie polskie ku zgodzie i t. d. przedrukował, nie znając autora — prof. Wierzbowski (Biblioteka zapomnianych poetów i prozaików, nr. 6, Warszawa, 1896 r.) równo katolicka transsubstancjacja[168], jak i skrajność, uważająca w sakramencie tylko zwierzchnie oznaki, są mu obce; lecz i na luterską konsubstancjację (impanację) nie godził się, na cielesną obecność Chrystusa w sakramencie; skłania się ku zdaniu Kalwina i Zwinglego, uznaje obcowanie w duchu i, choć go wraz z niemi za to sakramentarzem obzywać i z jedności konfesji augsburskiej wykluczać będą, będzie on zawsze twierdził, że różnice w pojmowaniu tego misterium[169] bynajmniej nie są tego rodzaju, ani tak ważne, aby się dla nich kościoły reformowane rozdzielać miały. Lecz nawoływania jego do zgody przebrzmią bez skutku, azylanci luterscy wrzaskiem swym zagłuszą wszelkie głosy rozsądku, miłości i zgody, ku największej szkodzie dzieła reformy.

Z Polski oka nie spuszczał; i w Emden nie oddał się był całkowicie, bez wszelkich zastrzeżeń, raz na zawsze w usługi tamtego kościoła, gotów ruszyć na każde wezwanie królewskie, aby ojczyźnie, która mu przecież nie przypadkiem, lecz od Opatrzności nadana, słowem bożym służył. Pisywał do młodego króla; posiadamy bardzo obszerny list (Lasciana, str. 296 — 310), z początku r. 1548, w którym, nie wyczekawszy odpowiedzi królewskiej (na poprzedni), mającej mu oznajmić wolę obu królów[170], ponownie swe służby ofiaruje. Wyraźnie zaznacza, że nie myśli być sługą żadnych koncyliów, ani innych tyranów duszy, lecz tylko sługą Chrystusowym i będzie się im otwarcie sprzeciwiał, gdzie oni z prawej drogi zbaczają.

Od ciebie, królu, nie od nich, pragnę powołania, bo tyś na tronie obraz Chrystusów, tyś i dostojnicy twoi przewodniczący kościoła Chrystusowego; obelgi od owych pocieszają mnie tylko, gdy zowią mnie heretykiem dla tego, żem według nauki Chrystusa i apostołów Bogu wdzięczne życie urządził, odrzuciwszy ich cudzołóstwa i szkortacje; o coś innego bowiem ani w życiu, ani w nauce oskarżać mnie nie mogą.

Lecz powołania nie przychodziły ani z Prus od księcia, ani z Polski od króla; za to zażądano obecności, rady i powagi Łaskiego w Anglii. Pomimo że Łaski nie dorównywał wielkim reformatorom ani siłą porywającą słowa, ani bystrością argumentowania, ani głębokością wiedzy, zasługi jego, zdolność organizacyjna, powaga, spokój, oględność, niewzruszoność przekonań, otwartość, zjednały mu daleki rozgłos, stawiały barona polskiego obok owych reformatorów. Więc gdy prymas angielski, Kranmer[171], zwoływał dla ustalenia wyznania Melanchtonów, Bucerów[172] i in., zaprosił Łaskiego i ponawiał tak długo prośby, aż Łaski, za dozwoleniem hrabiny, w sierpniu 1548 r. do Anglii ruszył; niemal osiem miesięcy gościł u Kranmera, i, jak się współczesny świadek wyraża, wyrwał go silnie za pomocą Bożą z groźnej letargji; gdy urlop jego się kończył, liczni znajomi usilnie go zatrzymywali, lecz, nie dawszy się im skusić, wrócił do Emden.

Dni tutejszego pobytu były jednak już policzone. Zwycięstwo, odniesione przez cesarskie wojska nad ligą protestancką, zaprowadzony wskutek tego Interim[173] zmuszający protestantów do znacznych ustępstw na rzecz katolicyzmu w nauce itd., zawisły w skutkach swych i nad Fryzją. Nowa liga książąt niemieckich, szukająca oparcia i w Anglii, zawiązywała się przeciw cesarzowi; w politycznej misji ruszył i Łaski na Gdańsk, gdzie całe tygodnie spędzał, do Królewca, wyludnianego zarazą a zawichrzonego sporami teologicznymi Osiandra[174] i Lauterwalda; sporów tych Łaski unikał, jak zawsze; za to religijność księcia silnie go pokrzepiała. Naglące listy z Emden zmusiły go do powrotu: cesarz żądał przyjęcia Interimu[175], wystraszona groźbami hrabina ulegała, lecz pastorowie się sprzeciwiali; gdy im kościoły zamykano, na cmentarzach odprawiali nabożeństwa; odebranie pensji również nie skutkowało. Stałość ta cieszyła Łaskiego, gromił hrabinę, lecz zarazem oświadczył, że, powołany od całej gminy, nie złoży też urzędu, póki go cała gmina nie odpuści. Gromy cesarskie zwróciły się teraz przeciw niemu; zarzucono mu, że do Anglii i Polski wyjeżdżał dla praktyk antycesarskich, że listownie podburza umysły w dziedzicznych krajach cesarskich; obrony jego nie skutkowały, groźby ponawiano tak natarczywie, że hrabina wreszcie poczęła go prosić, aby dobrowolnie kraj opuścił.

Gmina mu jednogłośnie dymisji odmówiła: pozwoliła tylko, aby na czas przed srogością Antjocha-Karola ustąpił, póki go znów[176] nie powołają; hrabina wystawiła mu najszczytniejsze świadectwo za cały czas kierowania kościołem, za jego wiarę i żywot, pobożność i niestrudzoność; życzyłaby go na zawsze mieć w kraju, lecz dla cesarza musi go odpuścić, gdyż dłuższy pobyt groziłby wielkim niebezpieczeństwem jemu, rodzinie i całemu krajowi.

Łaski opuścił Emden w październiku 1549 r., udał się na Bremę do Hamburga, gdzie go niebawem listy doszły, wzywając do Anglii na powrót; 13 maja 1550 r. przyjechał do[177]Londynu. Liczni protestanci napływali tu zewsząd, szczególniej Niemcy i Holendrzy; nie mieli zorganizowanej gminy kościelnej, i zjawiało się niebezpieczeństwo, jak w Emden, że powoli od wszelkiego kościoła odciągną ich fanatyczni sekciarze. Urządzono więc osobną gminę cudzoziemców, a superintendentem jej został Łaski; zapewniono im zupełną niezawisłość kościelną.

Król (Edward VI) potwierdził gminę i jej wolności, darował obszerny klasztor augustiański z pięknym kościołem i sto funtów rocznie (4 lipca 1550 r.). Nie obeszło się i tym razem bez utarczek; biskup londyński niechętnie znosił autonomię gminy i stawiał przeszkody, gdzie mógł, lecz stałości Łaskiego tym nie zachwiał. Łaski zabrał się raźno do dzieła, wspierany przez Holendra, Jana Utenhove[178], wiernego towarzysza we wszystkich późniejszych przejściach. Każdy, wstępujący do gminy, podpisywał jej wyznanie[179] wiary, przez co wykluczano sekciarzy[180] i poświadczano przynależność do jedynego, powszechnego kościoła Bożego[181]; pytano o artykuły wiary, kazano przedkładać wątpliwości jakie i obiecywać, że się wytrwa w tej nauce, wyrzeka się świata dla życia chrześcijańskiego i poddaje się karności kościelnej, po czym przyjmowano do gminy i dopuszczano[182] do wieczerzy świętej. Szczegółów organizacji kościelnej, karności, rytuału itd. nie myślimy przedstawiać; wyłożył je Łaski w najobszerniejszym swym dziele (Kształt i sposób całkowity służby kościelnej w kościele cudzoziemskim, ustanowionym w Londynie; główna waga leżała na karności, której tak superintendent, jak każdy inny podlegać musiał; na wciąganiu elementów świeckich, prezbiterów (starszych) obok ministrów (księży), do zawiadywania sprawami kościelnymi; na urządzeniu jałmużn, zbieranych przez diakonów; próba ogniowa, jaką niebawem gmina przechodziła, wykazała najlepiej, jakim ją duchem, kornym wobec Pana, a stałym wobec ludzi, Łaski natchnął. Lecz czynność jego londyńska nie ograniczała się do kierowania gminą cudzoziemską; musiał się on, choć nie bardzo chętnie, podejmować i misji dyplomatycznych przed królem Edwardem[183] dla ligi książąt protestanckich. Czynił to tylko dla dobra kościoła i wiary; zabierał też głos w walnych sprawach wewnętrznych samego kościoła angielskiego. Wpływ, jaki tu wywarł, i po dziś dzień nie zupełnie się zatarł; jemu przypisują, że nauka kościoła angielskiego o sakramencie ołtarza do kalwińskiej, nie do luterskiej zbliżona, jego krótki a jasny wykład o sakramentach kościoła Chrystusowego (wydany r. 1552), powstał był właśnie z tygodniowych wykładów biblijnych, jakie Łaski urządzał, i z pytań i wątpliwości, jakie co niedzieli każdy członek gminy przed całą gminą na sąd i odparcie ministrom i prezbiterom przedkładał, tak zwane profecje; w przedmowie do króla wyraził przekonanie, że kościół rzymski, pokonany przez Lutra, sieje niezgody między wyznawcami reformy, lecz że zewsząd, od kościołów szwajcarskich do fryzyjskich i angielskich, mnożą się usiłowania o zjednoczenie tych, którzy mimo drobnych różnic na jednym fundamencie Pisma Św. się oparli.

Do komisji, naznaczonej dla układu prawa kościelnego, wybrano i Łaskiego (r. 1552); radykalniejszy odłam kościoła anglikańskiego, tak zwani nonkonformiści (independenci, purytanie[184]) poszli drogami, jakie i Łaski wytyczał, i szkocki kościół, jak każdy prezbiteriański, z jego kierunku wyszedł. Stały antagonizm przeciw wszystkiemu, co by tylko papizm przypominało, a więc wojowanie przeciw obrzędom i ubiorom nawet, jakie kościół anglikański od rzymskiego odziedziczył, — dalej siedzenie przy przyjmowaniu sakramentu ołtarza, — przede wszystkim zaś wstręt przeciw papieskiemu niewoleniu sumień, które i uczniowie Lutra z taką szkodą dla dzieła reformy praktykowali, co i u nich Łaski papizmem nazywał, cechowały jego kroki. Ustępstwa miękkiego Melanchtona na rzecz żądań katolickich (podczas Interimu) po jego myśli nie były: cóż stanie się z temi, którzy uczyli, że i z narażeniem życia należy to zwalczać, czego teraz nie zwalczają? — pytał z bolesnym wyrzutem.

Król sprzyjał Łaskiemu, nadał mu obywatelstwo angielskie (r. 1551), pozwolił dla zdrowia słabego jadać z mięsem w dni postne (1552) i t.d. Lecz świetny rozwój gminy cudzoziemskiej chylił się już ku końcowi: młody król, protektor jej, zmarł już 6 lipca 1553 r., a katolicka reakcja, w najsroższej, najwstrętniejszej formie, triumfująca nie słowem, lecz mieczem i stosem, za dni krwawej furii, Marii Tudor, zwróciła się i przeciw gminie. Byli to cudzoziemcy, więc nie chciano ich natychmiast rzucać do więzienia, jak Kranmerów, Hooperów[185] i tylu innych męczenników; za to rozkazano tym zbójom i sekciarzom Anglię w ciągu dwudziestu czterech dni opuścić. Ciężko przychodziło to szczególniej Łaskiemu, zapadającemu od wyjazdu z Polski coraz częściej na zdrowiu, obarczonemu liczną rodziną, drobną dziatwą. W sierpniu 1552 r. żona zmarła mu była w Londynie; nie mogąc podołać obowiązkom urzędowym i rodzinnym zarazem, ożenił się powtórnie 29 stycznia 1553 r. z Katarzyną, wierną, pobożną towarzyszką życia, jaką i pierwsza żona mu była.

Część gminy z Łaskimi, w liczbie 175, odbiła 17 września 1553 r. w dwóch[186] szalupach duńskich od brzegów angielskich; przeprawa była nadzwyczaj uciążliwa, przedsmak wszystkiego, co wygnańców oczekiwało.

Christian III Oldenburski

Łaski liczył na życzliwe przyjęcie u Chrystiana III-go[187], lecz zawiódł srogo siebie i swoich; naznaczono mu audiencję na niedzielę, 10 listopada 1553 r., po nabożeństwie, przy którym miał być obecny; nadworny kaznodzieja prawił zaś głównie na temat, że kto przeczy cielesnej obecności Pańskiej w sakramencie (a Łaski jej nigdy nie uznawał), walczy przeciw słowu Bożemu i jest potępiony. Więc król kazał oświadczyć, że przyjmie tułaczy[188], jeśli sią wcielą do konfesji panującej; Łaski prosił o rozmowę, dysputę, aby uzasadnić prawowitość wyznania, błagał o dozwolenie przeczekania zimy, proszono o dwa tygodnie, — król nie dał się wzruszyć; nędzarze wsiedli z trudem, w największej śnieżycy, gdy kry lodowe się zewsząd spychały, śpiewając ulubiony psalm Łaskiego, drugi (Przecz zgrzytało pogaństwo itd.), na trzy szalupy, które ich do Rostoku, Wismaru, Lubeki przewieźć miały.

Zima była nadzwyczaj sroga, lecz o wiele sroższymi okazali się ludzie; wszędzie zgotowano wygnańcom dla wiary podobne przyjęcie, jak w Danii; zażartość predykantów[189] luterskich trapiła wszędzie tych sakramentarzy, nowochrzczeńców, niespokojniczków (dlatego, że się w Anglii za Marii Tudor nie wysiedzieli!), prześladowała niewinnych i bezbronnych z miasta do miasta, z Lubeki do Hamburga itd.

Jan Utenhove, opisując te niesłychane przygody — Łaski stwierdził prawdę relacji — kończy prośbą do pobożnych

(…) aby nie znienawidzili tych, którzy nas w naszym utrapieniu prześladowali; aby nie błagali o płomień z nieba, by ich dla odmówionej gospody pożarł, lecz aby się za nich modlili, niech się upamiętają i uczynią pokutę.

Polskie tłumaczenie tej relacji posiadamy w historii o srogim prześladowaniu kościoła bożego[190], wydanej przez Cypr. Bazylika[191], w Brześciu litewskim, r. 1567[192]. Nędzarze znaleźli na koniec upragniony przytułek w litościwej Fryzji, dokąd Łaski zaraz jeszcze w Danii pospieszył, aby przyjęcie im wyrobić. Wypróbował teraz na własnym ciele prawdę przepowiedni Erazma, który mu nieraz w Bazylei powtarzał:

(…) jeśli się ci luteranie władzy dobiją, będziemy pod niemi znosić tyraństwo o wiele cięższe niż papieskie;

(…) i protestanci sami oburzali się nieraz na tak nieludzkie obejście. Przyjęcie w Emden wynagrodziło cierpienia; szczególniej mieszczaństwo ubiegało się w wyświadczeniu miłosierdzia wygnańcom, i z Anglii napływało ich tyle, że małe Emden, macierzą zbiegów i wygnańców, gospodą miłośników Bożych nazywane, niebawem 6000 przechowywało. Wygnańcy, po największej części pilni i zdolni rzemieślnicy, tkacze itp., wypłacili się znakomicie; dobrobyt miasta i kraiku podniósł się rychło i znacznie, jakby łaska Boża nad nimi spłynęła.

Łaski zajął dawne stanowisko w kościele fryzyjskim, lecz na nim długo nie wytrwał; skargi królowej angielskiej na forytowanie[193] zbiegów angielskich popierano w Brukseli tak silnie, luterscy pastorowie szkalowali sakramenciarza

[1] Sterane- zniszczone.

[2] Biada zwyciężonym- tłumaczenie łacińskiej sentencji vae victis.

[3] Stanisław Hozjusz herbu Hozyusz, (ur. 5 maja 1504 w Krakowie, zm. 5 sierpnia 1579 w Capranice) — biskup chełmiński i warmiński, kardynał, pisarz religijny walczący z reformacją, sekretarz królewski Zygmunta I Starego (od 1538 roku), sekretarz wielki koronny (od 1543 roku), poeta, humanista. Od 1569 r. sprawował funkcję przedstawiciela dyplomatycznego Rzeczypospolitej w Państwie Kościelnym w 1569 roku.

[4] Piotr Skarga herbu Pawęża (ur. 2 lutego 1536 w Grójcu, zm. 27 września 1612 w Krakowie) — jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, i Uniwersytetu Wileńskiego. Autor Żywotów świętych i Kazań sejmowych, w których porównał Polskę do tonącego okrętu.

[5] Jakub Wujek (ur. 1541 w Wągrowcu, zm. 27 lipca 1597 w Krakowie) — duchowny i pisarz katolicki, jezuita, doktor teologii, rektor Akademii Wileńskiej, wykładowca kolegium jezuickiego w Pułtusku, rektor i organizator kolegium jezuickiego w Poznaniu, autor przekładu Biblii na język polski (słynna Biblia Wujka).

[6] Pożyć- dawn. przemóc.

[7] Niszczycielskiego- w oryginale: rozkładowego.

[8] Tępiąc- w oryginale: wytępiając.

[9] Zurych- miasto w Szwajcarii.

[10] Królewiec- dzisiejszy Kaliningrad.

[11] Bonerowie — rodzina mieszczańska pochodzenia niemieckiego, której nadano szlachectwo w 1514 r. Ród słynnych bogaczy i bankierów. Majątek zyskali jako właściciele papierni i zarządcy żup (kopalni) w Wieliczce. Od XV wieku odgrywali ważną rolę na dworze Jagiellonów.

[12] Górkowie herbu Łodzia, inaczej panowie z Górki- magnacka rodzina z Wielkopolski.

[13] Stadniccy — rodzina szlachecka herbu Szreniawa bez Krzyża. Korzenie rodu Stadnickich sięgają końca XIV w. Najsłynniejszym przedstawicielem rodu był słynny czy raczej niesławny Stanisław Diabeł Stadnicki.

[14] Biblii- w oryginale biblji.

[15] Zakorzeniła- w oryginale: korzeniła.

[16] Woźnik- 1) przewoźnik 2) koń.

[17] Antykryst- antychryst.

[18] W większym stopniu- w oryginale: wyłączniej.

[19] Narów- złe przyzwyczajenie.

[20] Condottieri- kondotier, żołnierz.

[21] Karol V (ur. 24 lutego 1500, zm. 21 września 1558) — król Hiszpanii gdzie jako Karol I panował w latach 1516–1556,cesarz rzymski (1519–1556) z dynastii Habsburgów. Gorliwy katolik, przeciwnik Marcina Lutra i stronnik kontrreformacji. Na dwadzieścia lat przed zwołaniem soboru trydenckiego (1545—1563) postulował zwołanie soboru, dzięki uchwałom którego można by było podjąć walkę z reformacją.

[22] Ateneum — warszawskie czasopismo popularnonaukowe ukazujące się w latach 1876–1901, założone przez Ignacego Baranowskiego, a drukowane w oficynie Józefa Ungra.

[23] Parker Society- stowarzyszenie założone w 1841 w celu wydawania dzieł pisarzy protestanckich (konkretnie: autorów, związanych z reformacją angielską.) Stowarzyszenie za swojego patrona obrało anglikańskiego duchownego Matthew Parkera (1504—1575), arcybiskupa Canterbury w latach 1559—1575, znanego z kolekcji manuskryptów. Stowarzyszenie działało do roku 1833.

[24] Gryzonia, Graubünden- jeden z trzynastu kantonów szwajcarskich.

[25] Marcin Kromer herbu Kromer (ur. 11 listopada 1512 w Bieczu, zm. 23 marca 1589 w Lidzbarku Warmińskim) — biskup warmiński, kanonik krakowski, wiślicki, kielecki i warmiński; pisarz polemiczny związany z kontrreformacją; humanista, historyk, teoretyk muzyki, dyplomata. Od 1544 r. pełnił funkcję sekretarza króla Zygmunta I Starego.

[26] Abraham Kuyper (ur. 1837, zm. 1920) — holenderski polityk, duchowny i teolog kalwiński (pastor). Twórca Partii Antyrewolucyjnej, sprzeciwiającej się założeniom rewolucji francuskiej i myśli marksistowskiej. Była to pierwsza holenderska partia polityczna. W latach 1901–1905 sprawował urząd premiera Holandii. Wierzył w bezpośredni kontakt z Bogiem, który jest możliwy do osiągnięcia bez pośrednictwa organizacji kościelnych.

[27] Dwóch- w oryginale: dwuch.

[28] Wyjeżdżając- w oryginale: rozjeżdżając.

[29] Hermann Dalton (1833—1913) — autor pracy o Janie Łaskim.

[30] Współpracownikach- w oryginale: spółpracownikach.

[31] Huldrych Zwingli (Ulrich Zwingli) (ur. 1 stycznia 1484 w Wildhaus, zm. 11 października 1531 w Kappel am Albis) — szwajcarski kaznodzieja i teolog, obok Lutra i Kalwina najważniejszy przedstawiciel reformacji. Upowszechniał jej postulaty w Zurychu.

[32] Filip Melanchton (właściwie Philipp Schwartzerd ur. 16 lutego 1497 w Bretten, zm. 19 kwietnia 1560 w Wittenberdze) — reformator religijny, najbliższy współpracownik Marcina Lutra, pisarz, znawca literatury antycznej i języków klasycznych, wykładowca na uniwersytecie w Tybindze, następnie profesor Uniwersytetu w Wittenberdze, z którą to uczelnią był związany do końca życia. Reformator szkolnictwa w Niemczech. Autor Wyznania augsburskiego, stanowiącą oprócz Biblii podstawę wyznaniową luteranizmu.

[33] Panegiryk- utwór pochwalny, często pełen przesady.

[34] Apoteoza- 1) wychwalanie, gloryfikacja. 2) Pełen patosu (przesady) utwór pochwalny.

[35] Nie zawsze- w oryginale niezawsze. Pisownia łączna korygowana w podobnych wypadkach.

[36] Zachód- staranie.

[37] Agencie- w oryginale: agiencie.

[38] Jan Zápolya (węg. Szapolyai János) (ur. 2 lutego 1487 na Zamku Spiskim, zm. 22 lipca 1540) — król Węgier od 1526, zagorzały przeciwnik Habsburgów.

[39] Newski Prospekt (ros. Не́вский проспе́кт) — główna ulica Petersburga.

[40] Cesarska Biblioteka Publiczna- dawna nazwa Rosyjskiej Biblioteki Narodowej, która została założona przez Katarzynę II w 1795 r.

[41] Radziwiłłowie (lit. Radvila) — polsko-litewski ród magnacki herbu własnego (Trąby Odmienne).

[42] Ostrorogowie — ród magnacki z wielkopolski, wywodzący się z rodu Nałęczów. Do wielkiego znaczenia doprowadził Sędziwój z Ostroroga (zm. 1441).

[43] Genealogiczne- w oryginale: gienealogiczne.

[44] Korab (Korabczik, Korabiów) — polski herb szlachecki. Używany głównie na terenie Mazowsza.

[45] Bartłomiej (Bartosz) Paprocki, Bartolomej Paprocký herbu Jastrzębiec (ur. ok. 1540 w Paprockiej Woli koło Sierpca, zm. 27 grudnia 1614 we Lwowie) — słynny historyk, zwany ojcem heraldyki polskiej i czeskiej; pisarz, historyk, poeta i tłumacz, autor słynnej pracy Herby rycerstwa polskiego.

[46] Hieronim Łaski (również: Jarosz Łaski) herbu Korab (ur. ok. 17 września 1496, zm. 22 grudnia 1541) — ban (władca) Chorwacji, dyplomata w służbie królów Polski, Węgier i Habsburgów; wojewoda sieradzki i siedmiogrodzki, żupan spiski.

[47] 150? — jak w oryginale; data niepewna.

[48] Tuszyć- mieć nadzieję; słabo tuszono- spodziewano się złego obrotu spraw.

[49] Akademia Krakowska- późniejszy Uniwersytet Jagielloński.

[50] Uczni- uczelni.

[51] Lata pacholęce- lata młodości.

[52] Wiktuał- produkt.

[53] Uczniów- w oryginale: uczni.

[54] Siedem- w oryginale: siedm.

[55] Pius II (Eneasz Sylwiusz Piccolomini, ur. 18 października 1405 w Corsignano, zm. w sierpniu 1464 w Ankonie) — papież od 19 sierpnia 1458 do 14 lub 15 sierpnia 1464.

[56] Sajan- renesansowy kaftan męski, cechujący się charakterystycznym dekoltem w formie prostokąta.

[57] Stanisław Radziwiłł herbu Trąby (ur. 12 maja 1559 w Wilnie, zm. 19 marca 1599 w Pasawie) — syn Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Sprawował następujące urzędy: ordynata ołyckiego (od 1586), marszałka wielkiego litewskiego (od 1592) oraz żmudzkiego starosty generalnego. Wyznawca kalwinizmu, dorastał w ośrodku protestanckim w Nieświeżu. W 1574 r. wraz z braćmi przeszedł na katolicyzm. Zasłynął z przywiązania do nowej wiary, zyskując przydomek Pius (pobożny).

[58] Scholar- tu: nauczyciel.

[59] Kornie- pokornie.

[60] Statek- stateczność.

[61] Cytatami- w oryginale: cytacjami.

[62] Gaius Sallustius Crispus (86–34 p.n.e.) — rzymski historyk i polityk, namiestnik prowincji Africa Nova. Autor dzieł takich jak: De coniuratione Catilinae (Spisek Katyliny), Bellum Iugurthinum (Wojna z Jugurtą), oraz Historiae (Dzieje). Oddany zwolennik Juliusza Cezara, który został jego patronem.

[63] Owidiusz, właściwie Publiusz Owidiusz Nazo (łac. Publius Ovidius Naso; ur. 20 marca 43 p.n.e. w Sulmonie, zm. 17 lub 18 n.e. w Tomi) — poeta rzymski, autor słynnych elegii. Jeden z najważniejszych poetów starożytnych. Autor Sztuki kochania i Metamorfoz (dzieła prozą, w którym opisuje m.in. znany ze starożytności kult bogini).

[64] Beneficjum- dobra ziemskie lub dochody, związane ze sprawowaniem określonego stanowiska kościelnego.

[65] Znajdywał- w oryginale: znachodził.

[66] Erazm z Rotterdamu (łac. Desiderius Erasmus Roterodamus, właściwie Geert Geerts, czyli Gerhard Gerhardson. Ur. w Rotterdamie 28 października 1466 lub 1467 roku, zm. 12 lipca 1536 w Bazylei) — niderlandzki filolog, pisarz. filozof, duchowny katolicki (podejrzewany o herezję), pedagog. Słynny z erudycji, był autorytetem epoki. Nazywano go księciem humanistów. Autor słynnej Pochwały głupoty.

[67] Sorbona (fr. La Sorbonne) — nazwa dawnego kolegium Uniwersytetu Paryskiego, mieszczącego się w Dzielnicy Łacińskiej, a następnie całego uniwersytetu.

[68] Bitwa pod Pawią — bitwa, która miała miejsce 24 lutego 1525. Jej wynik zadecydował o losach prowadzonych w latach 1494–1559 wojnach włoskich. Główną przyczyną owych wojen była chęć objęcia sukcesji Królestwie Neapolu i Księstwie Mediolanu przez Habsburgów i -z drugiej strony- siły francuskie wraz ze stronnikami. Zwycięsko z szeregu batalii wyszedł cesarz.

[69] Szkolar- student, uczeń.

[70] Bonoński- boloński, od miasta Bolonia we Włoszech, w którym znajdował się słynny w owych czasach uniwersytet.

[71] Katarzyna II Aleksiejewna Wielka, ros. Екатерина II Алексеевна; urodzona jako Zofia Fryderyka Augusta, niem. Sophie Friederike Auguste von Anhalt-Zerbst, ur. 2 maja 1729 w Szczecinie, zm. w listopadzie 1796 w Petersburgu) — księżniczka anhalcka, żona rosyjskiego wielkiego księcia i późniejszego cesarza rosyjskiego Piotra III. Objęła samodzielne rządy jako cesarzowa Rosji w roku 1762. Władzę w stylu absolutyzmu oświeconego sprawowała do roku 1796. Uczestniczyła w rozbiorach Polski. Zamierzała zorganizować wyprawę zbrojną przeciwko rewolucji francuskiej, ale przeszkodziła jej w tym śmierć. Nazywana Semiramidą Północy, słynęła z umiłowania nauki i sztuki.

[72] Denis Diderot (ur. 5 października 1713 w Langres, zm. 31 lipca 1784 w Paryżu) — francuski pisarz, filozof, krytyk literatury i sztuki. Jeden z twórców słynnej oświeceniowej Encyklopedii. Najbardziej znanym dziełem Diderota jest Kubuś Fatalista i jego pan, w której porusza kwestię istnienia przeznaczenia, a najbardziej znaną powieścią Zakonnica, w której opisuje niedole dziewczyny, zmuszonej do zostania mniszką.

[73] Krzysztof Szydłowiecki (ur. 1467 w Szydłowcu, zm. 30 grudnia 1532 w Krakowie) — hrabia na Szydłowcu. Piastował kolejno urzędy: podskarbiego nadwornego koronnego (1507–1510), podkanclerzego (1511), kanclerza wielkiego (od 1515), wojewody krakowskiego (1515–1527), jak również: kasztelana sandomierskiego, krakowskiego, starosty generalnego krakowskiego, średzkiego, nowokorczyńskiego, gostynińskiego, sochaczewskiego, łukowskiego i leżajskiego.

[74] Zygmunt I Stary (ur. 1 stycznia 1467 w Kozienicach, zm. 1 kwietnia 1548 w Krakowie) — wielki książę litewski, od 1507 roku król Polski. Syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki, ojciec Zygmunta II. Jego zonami były kolejno: Barbara Zápolya (1512) i Bona Sforza (1518).

[75] Henricus Glareanus (Heinrich Loriti; ur. w 1488 r. w Mollis w Szwajcarii, zm. w marcu 1563 we Fryburgu Bryzgowijskim) — szwajcarski humanista, historyk, muzyk i poeta.

[76] Geografii- w oryginale: gieografii.

[77] Orlean (fr. Orléans) — miasto i gmina w środkowej Francji.

[78] Hesperia- w starożytności kraje położone na zachodzie (dla Greków- Italia, dla Rzymian- Hiszpania).

[79] Johann(es) Amerbach (Amorbach, Welcker, znany także jako Hans Fenediger; ur. ok. 1443 w Amorbach, zm. 25 grudnia 1513 w Bazylei) — słynny renesansowy drukarz i humanista. Protoplasta rodu Amerbachów.

[80] Jurysta- prawnik.

[81] Creative Commons — Attribution-ShareAlike 4.0 International — CC BY-SA 4.0

[82] Fuggerowie — ród niemiecki osiadły w Ausburgu, której członkowie przeszli do historii jako bankierzy papiescy i cesarscy. W roku 1514 Fuggerom przynano tytuł hrabiowski (niem. reichsgraf).

[83] Sromieżliwość- wstydliwość.

[84] Johann Froben (ur. 1460 w Hammelburg, zm. 1527), inaczej Frobeniusz — drukarz i wydawca szwajcarski, współpracownik Amerbacha, wydawca dzieł Erazma z Rotterdamu i Nowego Testamentu w grece. Drukarz zasłynął tym, że Jako pierwszy stosował stałe (zamiast ruchomych) układy typograficzne.

[85] Sacco di Roma (wł. Złupienie Rzymu; 6–14 maj 1527) — zniszczenie Rzymu przez niemiecko-hiszpańskie wojska Karola V w toku wojen włoskich, które cesarz ów toczył z Francją, papieżem Klemensem VII i miastami włoskimi. W złupieniu Rzymu ogromne znaczenie odgrywał niszczycielski zapał protestantów, którzy wznosili okrzyki na cześć Lutra i parodiowali zwyczaje katolików.

[86] Balaam syn Beora — postać biblijna ze Starego Testamentu.

[87] Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 tamże) — mnich augustiański, reformator religijny, twórca religii luteranizmu; doktor teologii, tłumacz Biblii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski bożej.

[88] Małgorzata de Valois, Małgorzata francuska La Reine Margot, franc. Marguerite de Valois (ur. 14 maja 1553, zm. 27 marca 1615), jako żona Henryka IV Burbona królowa Francji i Nawarry.

[89] Jacques Lefèvre d’Étaples, łac. Jacobus Faber Stapulensis (ur. ok. 1455, zm. 1536) — francuski humanista, filozof i teolog, tłumacz Biblii. Jeden z prekursorów reformacji we Francji.

[90] gwardian- rel. przełożony niektórych męskich domów zakonnych.

[91] połajanka- kłótnia, spór

[92] Johann(es) Amerbach (Amorbach, Welcker, znany także jako Hans Fenediger; ur. ok. 1443 w Amorbach, zm. 25 grudnia 1513 w Bazylei) — bazylejski drukarz i humanista, jeden z najważniejszych wydawców, drukarzy i sprzedawców książek renesansu. Protoplasta rodu Amerbachów, bazylejskich uczonych.

[93] Podzięki- w oryginale: dzięki.

[94] Bazylea (niem. Basel) –miasto szwajcarskie, graniczące z Niemcami i Francją.

[95] Zaginionych- w oryginale: zatraconych.

[96] Marek Tulliusz Cyceron (łac. Marcus Tullius Cicero), inaczej Marek Tulliusz Cycero (ur. 3 stycznia 106 p.n.e., zm. 7 grudnia 43 p.n.e.) — pisarz, mówca, polityk, dowódca wojskowy, filozof, prawnik i kapłan rzymski. Jako polityk i wódz stojący na czele stronnictwa broniącego republiki rzymskiej przeciw Cezarowi, Antoniuszowi i Oktawianowi, poniósł klęskę. Jako mówca i pisarz, podziwiany nawet przez wrogów, już za życia odniósł wielki sukces.

[97] Johann(es) Amerbach (Amorbach, Welcker, znany także jako Hans Fenediger; ur. ok. 1443 w Amorbach, zm. 25 grudnia 1513 w Bazylei) — bazylejski drukarz i humanista, jeden z najważniejszych wydawców, drukarzy i sprzedawców książek renesansu. Protoplasta rodu Amerbachów, bazylejskich uczonych.

[98] Myślał- w oryginale: tuszył.

[99] Ojcowie Kościoła (łac. Patres Ecclesiae) — pisarze i teologowie we wczesnym chrześcijaństwie, w epoce bezpośrednio po czasach apostolskich, aż do czasów średniowiecza. Pierwszymi ojcami Kościoła byli ojcowie apostolscy (Patres apostolici), nazwani tak ze względu na to, iż uczestniczyli jeszcze w Kościele, któremu przewodzili apostołowie lub pisali pod bezpośrednim wpływem życia Kościoła czasów apostolskich. Okres ojców trwał aż do VIII wieku. Doktryna starożytnych i wczesnośredniowiecznych ojców Kościoła, a także dział teologii zajmujący się ich nauczaniem, nazywa się patrystyką.

[100] Kazał- w oryginale: poruszał.

[101] Drugi- w oryginale: wtóry.

[102] Ekspektatywa- w języku staropolskim znaczy tyle, co „nadzieja”, „widok na przyszłość”. Nazywano w ten sposób również pismo królewskie przyrzekające nadanie godności lub stanowisk w razie wakatu. Prawo od 1717 roku zabraniało wydawania takich pism.

[103] Habsburgowie — dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (od staro-wysoko-niemieckiego hab lub haw — przejście, bród; legendarna etymologia od niem. Habichtsburg — Jastrzębi Zamek) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii.

[104] Zapewniającemu- w oryginale: warującemu.

[105] Uczyniły- w oryginale: zdziałały.

[106] Buda (niem. Ofen, chorw. Budim, słow. Budín, serb. Budim / Будим, tur. Budin) — zachodnia, w znacznej części zalesiona i górzysta, część Budapesztu, stanowiąca około 1/3 terytorium całego miasta. Buda znajduje się na prawym brzegu Dunaju, który wyznacza granicę między nią a Pesztem.

[107] Piotr Tomicki inne formy nazwiska: Tomicius, Tomiczki, herbu Łodzia (ur. 1464 w Tomicach, zm. 29 października 1535 w Krakowie) –biskup przemyski, poznański i krakowski, podkanclerzy koronny, archidiakon krakowski w 1502 roku, kustosz kielecki, kanonik poznański w 1504 roku, kanonik włocławski i gnieźnieński w 1510 roku, proboszcz w Pniewach w 1505 roku, sekretarz królewski, humanista-mecenas, mówca i dyplomata.

[108] List żelazny (glejt z niem. Geleit „orszak, konwój” od leiten ”(od)prowadzić”) (łac. salvus conductus) — zgodnie z kodeksem postępowania karnego specjalny dokument, wydawany przez właściwy miejscowo sąd okręgowy, zapewniający oskarżonemu przebywającemu za granicą pozostawanie na wolności do czasu prawomocnego ukończenia postępowania.

[109] Probosz- proboszcz.

[110] item- łac. również

[111] Bruniowe- związane z bronią, obronne.

[112] Chromał- tu: ponosił szkody.

[113] Zadosyćuczynić- zadośćuczynić.

[114] O głębokości tych studiów może świadczyć bardzo zaszczytny dla młodego Francuza list Pawła Manucjusza z Wenecji do Anjana Burgonjusza pisany (w zbiorze Gabbemy). Listy Aniana do Łaskięgo wydał Herman Dalton, w Evangelisch reformirte przygotowawczych przeszedł do teologicznych, i wysłał go w tym celu do Wittenbergi, gdzie, za zasługą Melanchtona, studia te najbujniej kwitłyKwitły- w oryginale: kwitnęły.. Praeceptora Giermanji Łaski znał i podziwiał z dzieł, dla nauki niemniej, jak dla umiarkowania; powoływał się na świadectwo dobrego znajomego obu, Andrzeja Trzycieskiego (ojca), pisząc list do ozdoby wieku naszego z poleceniem Anjana i oddaniem pierścienia kosztownego (z Krakowa 1534 r., 7 marca). W odpowiedzi z maja Melanchton, dziękując za szafir, nie może dosyć wychwalić skromności i słodyczy Anjana, lecz ten zawiódł rychło nadzieje wszystkich. Łaski i Melanchton liczyli, zdaje się, na przyszłą jego rolę w szerzeniu reformacji w Polsce; Melanchton przygarnął go jak syna, wziął ze sobą w podróży do landgrafa heskiego. W powrocie Anjan odjechał do Lipska dla jakichś załatwienia jakichś sprawZałatwienia jakichś spraw- w oryginale: załatwień. załatwień, tu jednak zachorował i umarł w styczniu 1535 r., w ostatnich chwilach obok powtarzania imion „Łaski Blatter, herausgegeben von Szalatnay”, Praga 1892, str. 111—129, lecz nie wszystkie; w rękopisie petersburskim jest ich nieco więcej; i tu omyłki kopisty (Aureliae, Ignatius) wydawcę próżnego kłopotu nabawiały.

[115] Fryczego- Frycza-Modrzewskiego.

[116] Krzysztof Warszewicki (ur. 1543 w Warszewicach, zm. 10 lub 11 września 1603 w Krakowie) — dworzanin królewski, historyk, pisarz polityczny, publicysta.

[117] Wielką czcią- w oryginale: wielkimi czciami.

[118] Gotowano- przygotowywano.

[119] Klient (łac. Clientes, niem. Man) — ubogi szlachcic nie posiadający własnej ziemi, najmujący się na służbę u majętnych feudałów. Klientów, których służba obejmowała dozór i obronę zamku feudała, nazywano burgmanami.

[120] Andrzej Frycz Modrzewski, właśc. Andrzej Piotr Modrzewski herbu Jastrzębiec (ur. 20 września 1503 w Wolborzu, zm. 1572 tamże) — polski pisarz polityczny okresu renesansu, sekretarz królewski.

[121] Monitorium- napomnienie.

[122] Elegia (gr. ἐλεγεία elegeia — pieśń żałobna) — utwór liryczny o treści poważnej, refleksyjny, utrzymany w tonie smutnego rozpamiętywania, rozważania lub skargi, dotyczący spraw osobistych lub problemów egzystencjalnych (przemijanie, śmierć, miłość); wyróżnia się elegie miłosne i patriotyczne. Należy do najbardziej charakterystycznych form liryki bezpośredniej.

[123] Józef Struś, inne formy nazwiska: łac. Josephus Struthius, Strucius, a także: Strusiek, Struszek, (ur. 1510 w Poznaniu, zm. 6 marca lub po 27 lipca 1568 tamże) — humanista, tłumacz, nadworny lekarz Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, burmistrz Poznania, naukowiec wsławiony badaniami tętna.

[124] Wakans, wakant- wolne miejsce.

[125] Bona Sforza d’Aragona (ur. 2 lutego 1494 w Vigevano, zm. 19 listopada 1557 w Bari) — od 1518 królowa Polski i wielka księżna litewska, księżna Rusi, Prus i Mazowsza itd., księżna Bari i Rosano, spadkobierczyni pretensji do Królestwa Jerozolimy od 1524. Żona Zygmunta Starego, matka Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.

[126] Jakóbie- oryginalna pisownia.

[127] Bróździć- pisownia oryginalna; przeszkadzać.

[128] Ewanjelik- ewangelik.

[129] Sporów- w oryginale: poswarków.

[130] Sebastian Branicki herbu Korczak (ur. w 1484, zm. 5 maja 1544 w Łaskarzewie) — biskup rzymskokatolicki, jeden z prekursorów kontrreformacji w Polsce, sekretarz króla Zygmunta I Starego.

[131] Spuszczać się na kogoś- pokładać zaufanie w kimś.

[132] Krom- oprócz.

[133] Intrata- dochód, zysk.

[134] Leonard Słończewski herbu Kościesza (zm. 27 marca 1562) — duchowny rzymskokatolicki, członek zakonu Bożogrobców, królewski kaznodzieja (kaznodzieja katedralny krakowski).

[135] Indult- zezwolenie władz duchownych na odstąpienie od przepisu kościelnego.

[136] „Dlatego wyjdźcie spośród nich i odłączcie się, mówi Pan, I nieczystego się nie dotykajcie; A Ja przyjmę was.” 2 Kor 6:17 „Ludu mój, wyjdźcie z niej,
byście nie mieli udziału w jej grzechach i żadnej z jej plag nie ponieśli (…)” Ap. 18:4

[137] Sofista- 1) filozof w starożytnej Grecji, przedstawiciel kierunku humanistycznego, głoszący względność wszystkich zasad i prawd 2) książk. człowiek dowodzący nieprawdziwych tez za pomocą nielogicznych, fałszywych argumentów.

[138] Sykofant (z gr. Συκοφάντης, trl. sykophántēs dosł. „wskazywać figi” od σῦκον „figa” i φαίνω „pokazuję”) — zawodowy donosiciel w starożytnych Atenach.

[139] wszechnica- książk. uniwersytet, szkoła wyższa

[140] Conventiculi- łac. zebrania.

[141] Usłużnego- w oryginale: usłużliwego.

[142] Beneficjum (łac. beneficium — dobrodziejstwo) — pierwotnie określenie dotyczyło dóbr ziemskich przydzielonych osobie za wykonywanie powierzonych obowiazków. Następnie dotyczyło dochodów związanych z konkretnym probostwem czy kapelanią. W terminologii świeckiej także nadanie gruntu wasalowi przez seniora, czasowe albo dożywotnie, jako honorowe wynagrodzenie albo w zamian za służbę wasalną, później dziedziczne. Nazwa ta oznacza także sprawowany urząd i dochody z nim związane.

[143] Klemens Janicki, łac. Ianicius, inne formy nazwiska: Janeczko, Janicius (Janitius), Janicjusz, Janicz, Janik, Januscovius, Januszkowski (ur. 17 listopada 1516 w Januszkowie, zm. prawdopodobnie w 1543 w Krakowie) — polski poeta piszący w języku łacińskim, humanista okresu odrodzenia.

[144] Łukasz II Górka herbu Łodzia (ur. 1482, zm. 14 października 1542) — biskup, wojewoda, kasztelan, starosta, starosta.

[145] Forytarz (niem. Vorreiter), 1) foryś; 2) pomocnik, wspólnik, stronnik; 3) protektor, opiekun; 4) oskarżyciel, donosiciel; 5) pomocnik kata.

[146] Reservatio mentalis (łac. zastrzeżenie potajemne) — potajemne zastrzeżenie polegające na zewnętrznym wyrażeniu woli takiej, jakiej w rzeczywistości osoba składająca oświadczenie nie miała, gdy adresat oświadczenia nie wie o tym zastrzeżeniu potajemnym, ewentualnie wewnętrzne zastrzeżenie kontrahenta, że zobowiązania z zawartej umowy nie dotrzyma

[147] Ewangelia- w oryginale: ewanielia.

[148] Abraham Kuyper (ur. 1837, zm. 1920) – holenderski polityk, duchowny i teolog kalwiński, w latach 1901–1905 premier Holandii.

[149] kalumnja- kalumnia, oszczerstwo

[150] Impudentissima mendacia- łac. najbezczelniejsze kłamstwa.

[151] Justus Ludwik Decjusz (ur. ok. 1485 w Wissembourgu, zm. 26 grudnia 1545), znany także jako Jost Ludwig Dietz, Just, Jodocus Ludovicus Decius, Ludwik Decjusz Jodok — pochodzący z Alzacji krakowski dyplomata, historyk, ekonomista, finansista i sekretarz króla Zygmunta Starego, później jego doradca i zwierzchnik mennic koronnych.

[152] Pogłoski- w oryginale: obmowiska.

[153] Niepomału- bardzo, niezmiernie, wielce.

[154] Łaski istotnie w r. 1542 krzywo przysiągł. W łacińskim wydaniu
swego „Mnicha” oskarżył go bowiem Kromer o to krzywoprzysięstwo (perjurium) — w pierwotnym polskim wydaniu z r. 1554, gdy Łaskiego jeszcze w kraju nie było, nie potrzebow ał o tym wspominać, ale 1559 r., gdy Łaski „wichrzył” w kraju i za głow ę „sakramentarzy“ widomą uchodził, nie zaniedbał Kromer, tłum acząc na łacinę i rozszerzając „Mnicha”, użyć tej broni. Rychła śmierć Łaskiego uniemożliwiła mu odpowiedź na ciężki zarzut Kromera, — ale ten, kto z ram ienia m inistrów w Pińczowie przeciw łacińskim dialogom Kromera pisał, rzeczywiście nań odpowiedział. Oto jego słowa (w dosłownym tłumaczeniu z arcyrzadkiego dziełka „In duos Martini Cromeri dialogos” etc. A nim adversiones”, drukowanego w Pińczowie u Daniela z Łęczycy 8 lutego 1560 roku — egzemplarz w Toruniu): „Co do krzywoprzysięstwa, jakim się wedle ciebie związał, odpowiadam, żeś ani ty, ani kto inny z całej swej rzeszy faryzejskiej nie zrozumieli, z jakiego to posądzenia się Jan Łaski u owych starszych kapłańskich oczyścił. O skarżasz go przecież, jakoby od kościoła, rzym skiego odpadł. Popim twoim przełożonym kościelnym on odparł, że trzym a się wiary kościoła rzymskiego oczywiście takiego, jaki niegdyś Paweł ustanowił i przez długie lata sam że istniał, napom ykając temi słowam i, że nie to rzymski kościół, który samowoli jednego biskupa ulega. Nie zważając na taką mądrą odpowiedź, przypisali twoi dobrzy ojcowie Łaskiem u krzywoprzysięstwo. Istnieje przecież owo oczyszczenie, wiernie z autografu przepisane; jeśli je kiedy zechcesz widzieć, postaram się, abym ci radość uczynił i abyś poznał swe zacietrzew ienie, jeśliś jeszcze nie całkiem oślepł. Żeby on zaś swoje kapłaństwo sprzedaw ał, od ciebie to po raz pierwszy słyszę i niem a chyba w naszej Sarmacji człowieka, któryby tobie co do tego żywo nie odparł”. Autora tej książeczki (podobnych wydrukował Daniel kilka) nie wyśledziłem, może to składkow a robota Piotra Statorjusza (Stoińskiego), Sylwjusza i innych ministrów.

[155] Tolerowano- w oryginale: cierpiano.

[156] Instygować- gorliwie coś doradzać.

[157] Współpraca- w oryginale: spółpracownictwo.

[158] Znajdowali- w oryginale: znachodzili.

[159] Sekty nowochrzczeńskie- których zwolennicy uznawali, zgodnie z zaleceniem Jezusa, chrzest w wieku świadomym.

[160] David Joris (ur. w 1501 lub w 1502 w Gandawie lub Brugii; zm. 28 sierpnia 1556 w Bazylei) — witrażysta, zwolennik i propagator ruchu anabaptystów w XVI wieku. Jego zwolennicy nazywani byli joristami.

[161] Zawichrzenie- niepokój, zamieszki itp.

[162] Dawidanie- członkowie sekyty Dawida Jorisa.

[163] Mennonici — wyznanie chrześcijańskie zaliczane do protestantyzmu, powstałe w roku 1539 w Holandii. Jest jednym z nurtów anabaptyzmu, nazwę wywodzi od swego założyciela — Menno Simmonsa.

[164] Filip Melanchton (właściwie Philipp Schwartzerd ur. 16 lutego 1497 w Bretten, zm. 19 kwietnia 1560 w Wittenberdze).

[165] Eforat — w Sparcie instytucja kontrolująca wszystkie inne, również królów.

[166] Koncyljum, koncylium- obrady, zgromadzenie dostojników kościoła w rzeczach wiary; sobór.

[167] Tu wypada zaznaczyć, że Stanisław, jedyny z Łaskich, zasilał własnymi pracami literaturę narodową. Jego pióra bowiem są aforyzmy sztuki wojennej, pisane jeszcze przed „Consilium rationis bellicae” Jana Tarnow skiego; wydał je, nie wymieniając (i nie znając) autora, medyk lwowski, Stanisław Karliński r. 1599 (sprawy i postępów rycerskich itd.) z bardzo podłego odpisu; o wiele lepszy wydał Malinowski r. 1866. Ale Łaski sam r. 1545 wydał, choć pod pseudonimem, o wiele ciekawsze pisemko, nawołujące do zgody mocarstwa chrześcijańskie, aby z połączonemi siłami na Turka uderzyć, prowadząc niby dalej zabiegi brata Jarosza — z równym skutkiem: już to w szystko, co Łascy podejmowali, kończyło się grzybami Miechowicinemi, tj. niczym. Lecz choć ani szlachty, ani mocarstw ościennych do boju nie porwał, zostawił znakomity okaz jędrnej dykcji staropolskiej, zwięzłej, trącącej obozem, myśliwstwem, dworem, nie celą klasztorną czy zborem różnowierczym. Lepsza to proza niż Rejowa, np. o łacińskich pracach p. Stanisława, o dalekich podróżach i opisie ich (niedokończonym) łacińskim pióra Holtorpa, o mowie pogrobowej St. Warszewickiego tu nie wspominamy; owo „Napomnienie polskie ku zgodzie itd.“ przedrukował, nie znając autora — prof. Wierzbowski (Biblioteka zapomnianych poetów i prozaików, nr. 6, Warszawa, 1896 r.).

[168] Transsubstancjacja (łac. transsubstantiatio) lub przeistoczenie — w teologii katolickiej oznacza rzeczywistą przemianę substancji podczas Eucharystii: chleba (hostii) i wina w ciało i krew Jezusa Chrystusa. Termin ten został przyjęty podczas Soboru Laterańskiego IV w 1215 roku.

[169] misterjum, misterium- tajemnica

[170] Królów- w oryginale: króli.

[171] Thomas Cranmer (ur. 2 lipca 1489 w Aslockton, zm. 21 marca 1556 w Oksfordzie) — przywódca reformy anglikańskiej i arcybiskup Canterbury za panowania Henryka VIII Tudora, Edwarda VI Tudora i przez krótki czas królowej Marii I Tudor, z rozkazu której został stracony.

[172] Martin Bucer, lub Marcin Bucer (ur. 11 listopada 1491 w., Schlettstadt, zm. 28 lutego 1551 w Cambridge) — niemiecki reformator protestancki, współracownik Oswalda Myconiusa. Jednym z jego dzieł był podręcznik na temat rekonstruowania życia kościelnego i publicznego według zasad opisanych w Piśmie Świętym.

[173] Interim- łac. tymczasem.

[174] Andreas Osiander (ur. 19 grudnia 1498 w Gunzenhausen, zm. 17 października 1552 w Królewcu) — niemiecki teolog luterański i działacz reformacyjny.

[175] Interim- stan tymczasowy.

[176] Znów- w oryginale: nazad.

[177] Przyjechał do Londynu- w oryginale: stanął w Liondynie; również można by przetłumaczyć jako: zatrzymał się w Londynie.

[178] Jan Utenhove (Ghent 1516 — Lonyn 6 stycznia 1566) holenderski pisarz, któremu sławę przyniosło przetłumaczenie Psalmów i Nowego Testamentu na język holenderski. Przypis autora książki: Tegoż brat przyrodni, Karol, należał niegdyś do grona bolońskiego, Anjana, Hozjusza i Konarskiego; rodem Flamandczyk a duchem Polak, zwie go Anjan.

[179] Wyznanie- w oryginale: wyzwanie.

[180] Te i tym podobne uwagi stanowią osobiste poglądy autora.

[181] Ewangelia mówi, że trzeba narodzić się z Ducha Bożego, by stać się dzieckiem bożym. Jasnym jest, że organizacje religijne nie zapewniają tego, co jest zależne od suwerennej decyzji Boga.

[182] Dopuszczano- w oryginale: przypuszczano.

[183] Edward VI (ur. 12 października 1537 w Hampton Court, zm. 6 lipca 1553 w Greenwich) — król Anglii w latach 1547–1553, jedyny syn Henryka VIII Tudora, króla Anglii, i jego trzeciej żony, Jane Seymour, córki Johna Seymoura, szlachcica z Wiltshire. Edward nigdy nie rządził samodzielnie (rządy w jego imieniu sprawowała Rada Regencyjna).

[184] Purytanizm (z łac. purus „czysty”) — ruch religijno-społeczny w XVI i XVII-wiecznej Anglii, mający na celu „oczyszczenie"Kościoła anglikańskiego z pozostałości po katolicyzmie w liturgii i teologii. Początkowo działając jako ruch wewnątrz anglikanizmu, purytanie stopniowo oddzielali się od niego tworząc odrębne wspólnoty religijne, czasem nazywane nonkonformistycznymi. W języku potocznym „purytanizm” to skrajne przejawianie jakichś zasad, szczególnie moralnych.

[185] George Hooper (18 paździenik 1640 — 6 września 1727) wpływowy duchowy anglikański, biskup diecezji walijskiej St Asaph; w póxniejszym czasie diecezji Bath i Wells; kapelan rodziny królewskiej.

[186] Dwóch- pisownia oryginalna: dwuch.

[187] Chrystian III Oldenburski (ur. 12 sierpnia 1503 w zamku Gottorp w Szlezwiku, zm. 1 stycznia 1559 w Koldinghus/Kolding) — król Danii i Norwegii od 1534, z dynastii oldenburskiej.

[188] Tułaczy- w oryginale: tułaczów.

[189] Predykant — kaznodzieja protestancki.

[190] Historia o srogim prześladowaniu Kościoła Bożego…, Brześć 1567 (przeróbka dzieła Jana Crespina Actiones et moimenta martyrum, franc. wydanie 1554).

[191] Cyprian Bazylik (ur. 1535 w Sieradzu, zm. po 1591), zwany Ciprianus Siradiensis, Cyprian z Sieradza– polski kompozytor, pisarz, poeta, tłumacz, działacz reformacyjny (kalwinista). W półroczu 1550/1551 immatrykulował się w Akademii Krakowskiej. Tworzył utwory poetyckie i muzyczne. Dzięki poparciu Mikołaja Radziwiłła Czarnego otrzymał posadę w kancelarii Zygmunta Augusta w Wilnie. W 1558 wyjechał na Litwę, gdzie został muzykiem i rymotwórcą na dworze Mikołaja Radziwiłła Czarnego (razem z przebywającym już tam Wacławem z Szamotuł). W 1569 był sekretarzem wojewody sieradzkiego Olbrachta Łaskiego. Był kancelistą, drukarzem i tłumaczem wydawnictw kalwińskich. W latach 1569—1570 był właścicielem poradziwiłłowskiej drukarni w Brześciu.

[192] Przypis autora dot. dzieła Cypriana Bazylika: Księga liczy 396 kart; Cyprian zestawił tu i przełożył na wezwanie kilku zacnych i pobożnych ludzi trzy dzieła (Anglika Foxa, Henryka Pantaleona i Jana Crispina) w chronologicznym porządku; szczególnie obszernie wyłożył rzeczy angielskie (do wstąpienia na tron Elżbiety) i francuskie (do r. 1563). Na k. 348 poczynają się dzieje Kościoła cudzoziemskiego w Londynie, jego ustanowienia i rozsypki, z nową dedykacją do Olbrychta Łaskiego (któremu i całe dzieło poświęcono — Bazylik nie przypuszczał chyba, że dni protestantyzmu Olbrychta były już policzone, że ulegał już wpływom Comendoniego), a w niej panegiryk Łaskich, dziada, trzech braci, głównie zaś Jana, polskiego Ulissesa duchownego (Jarosza nazwał był Ulissesem polskim Janicjusz). Łaciński oryginał Utenhowjusza (z przedmową Łaskiego, z Kalisza 28 marca 1558 r.) jest nader rzadki.

[193] Forytowanie- faworyzowanie.

[194] Zagorzalcy- entuzjaści.

[195] Joachim Westphal (ur. w Hamburgu w 1510 r. lub na początku 1511 r., zm. 16 stycznia 1574 r.) iemiecki teolog luterański. Od 1571 do 1574 r. pełnil funkcję superintendenta w habsburskim kościele luterańskim.

[196] Flacjusz (właściwie Flacich) Maciej, nazwany „błędnym rycerzem grzechu pierworodnego,“ a także „Achillesem luteranizmu“, urodził się w Albonie, w weneckiej Illirji, 1520 r., i dla tego przybrał przydomek Illyricus. Zmarł w 1954 na skutek prześladowań. Znajomy Melanchtona. Doktor filozofii i profesor hebrajskiego. Uważał, że grzech pierworodny przenika całą naturę ludzką.

[197] Chwiejnego- w oryginale: chwiejącego się.

[198] Oczerniając- w oryginale: czerniąc.

[199] Johann Brenz (ur. 24 czerwca 1499 w Weil der Stadt, zm. 11 września 1570 w Stuttgarcie) — niemiecki teolog, reformator Szwabii.

[200] poswarki- kłótnie

[201] Bawiąc- bywając.

[202] Synod w Koźminku–synod zjednoczeniowy polskich kalwinistów i braci czeskich. Odbył się w połowie 1555 r. Na synodzie zawarto krótkotrwałą unię obu wyznań. Była to jedna z wielu nieudanych prób zjednoczenia protestantyzmu w Polsce w obliczu zagrożenia ze strony kontrreformacji.

[203] Zawisłość- zależność.

[204] Nil de nobis sine nobis- łac. nic o nas bez nas.

[205] Bijąc- uderzając.

[206] Przygodnie- od czasu do czasu.

[207] kacerz- przest., daw., rel.- chrześcijanin, będący przeciwnikiem religii rzymskokatolickiej (w szczególności protestant); w okresie reformacji synonim heretyka.

[208] Matnia- pułapka.

[209] Kościół katolicki jest uznawany przez kler i wiernych za „matkę wszystkich kościołów”.

[210] nowochrzczeniec- członek protestanckiej grupy wyznaniowej praktykującej chrzest osób dorosłych, a nie dzieci; anabaptysta.

[211] Augustyn Mieleski Rotundus (ur. ok. 1520 w Wieluniu, zm. 20 marca 1582 w Wilnie) — pisarz polityczny, prawnik, pierwszy historyk i apologeta Litwy, sekretarz Jego Królewskiej Mości, wójt wileński w latach 1552—1582.

[212] Czerniec- dawn. zakonnik obrządku wschodniego.

[213] spółwyznawców- współwyznawców

[214] Dojutrek- człowiek odkładający rzeczy na później, opieszały.

[215] Jan Przerębski herbu Nowina (ur. ok. 1519 roku, zm. 12 stycznia 1562 roku w Łowiczu) — od 1551 podkanclerzy koronny, sekretarz wielki koronny od 1550 roku, sekretarz królewski, nominat na biskupstwo chełmskie (którego nigdy nie objął), od 1559 arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski, prepozyt kapituły kolegiackiej w Wieluniu w 1557 roku.

[216] De non turbanda religione- łac. o nienaruszalności religii.

[217] Pominięciem- w oryginale: pomijaniem.

[218] Stanisław Ostroróg herbu Nałęcz (ur. 1519, zm. 1568) — kasztelan międzyrzecki, działacz reformacyjny, luteranin.

[219] Syzyf (gr. Σίσυφος Sísyphos, Sisyphos Aiolides, łac. Sisyphus) — w mitologii greckiej założyciel i król miasta Efyra (późniejszy Korynt), syn Eola, postać tragiczna, archetyp. Miał być ojcem Odyseusza i Glaukosa, późniejszego króla Koryntu.

[220] Namawiając- w oryginale: upominając.

[221] Zapewniał- w oryginale: warował.

[222] Hieronim Ossoliński herbu Topór (zm. 1575 lub 1576) — kasztelan sandomierski, uczestnik sejmu podpisującego unię polsko-litewską w Lublinie w 1569 roku, wyznawca kalwinizmu, przywódca stronnictwa innowierców w Małopolsce za króla Zygmunta Augusta, sygnatariusz konfederacji warszawskiej.

[223] NA HERETYKI
Po co wy, heretycy, w kościele bywacie,
Kiedy ceremonije za śmiech sobie macie?
Jesli zła w oczu waszych msza i procesyja,
Aza lepsze łakomstwo i ta ambicyja?
Wyjmi, nieboże, bierzmo pierwej z oka swego, A potym ździebłka sięgaj w oczach u drugiego!
Chwalisz, jako w twym zborze dobrze nauczają,
A przedsię tam się ciśniesz, kędy rozdawają.
A jesli jeszcze z niczym odjedziesz do żony,
Jakobyś wodę święcił albo też krzcił dzwony.

[224] Spółczesnych- współczesnych.

[225] Andrzej Zebrzydowski herbu Radwan (ur. 1496 w Więcborku, zm. 23 maja 1560 we Wrześni) — biskup krakowski od 25 lutego 1551, kujawski w latach 1546–1551, chełmski od 8 czerwca 1545 do 19 marca 1546, kamieniecki od 1543, sekretarz Zygmunta I Starego, kanonik kapituły katedralnej poznańskiej instalowany w 1525 roku.

[226] Stanisław Lubieniecki herbu Rola, ps. Christianus Thimoteus, Brutus (ur. 23 sierpnia 1623 w Rakowie, zm. 18 maja 1675 w Hamburgu) — polski astronom, historyk, pisarz i członek wspólnoty braci polskich zabiegający o odwołanie edyktu z 1658 roku o banicji braci polskich. Jego nazwisko w pismach anglojęzycznych zapisywane jest również jako Lubiniezky lub Lubyenyetsky, rezydent króla polskiego w Hamburgu w latach 1667–1674. Prześladowany przez kler luterański, został otruty wraz z córką przez służącą. Znawca komet; od jego nazwiska pochodzi nazwa krateru na księżycu (Lubieniecki).

[227] Historia reformationis polonicae…, powst. po wrześniu 1664, wyd. Freistadt 1685, drukarnia J. Aconius; przekł. polski: E. Bursche, cz. 1, Rocznik Teologiczny 1938 i odb.; cz. 2, Rocznik Teologiczny 1938.

[228] Stanisław Orzechowski łac. Orichovius herbu Oksza (ur. 11 listopada 1513 w Przemyślu, zm. 1566) — ksiądz katolicki, kanonik przemyski, historyk, autor pism politycznych i religijnych okresu renesansu, ideolog złotej wolności szlacheckiej i ruchu obrony praw szlacheckich.

[229] Epigraf- liter. cytat lub aforyzm przed tekstem utworu.

[230] Kaligula (ur. 31 sierpnia 12 n.e., zm. 24 stycznia 41 n.e.) — Jeden z cesarzy rzymskich, słynący z okrucieństwa i dziwacznego zachowania, związanego z chorobą umysłową, na jaką cierpiał. Kaligula był czcicielem słońca.

[231] potwarz- obraza, oszczerstwo

[232] Paskwil, paskwilus, paskwilusz, paskwiljusz, paszkwil- pismo oszczercze.

[233] prawami warowanymi- gwarantowanymi przez prawa

[234] Paroch- pleban; proboszcz.

[235] Szalić- zwodzić.

[236] „Nie wprzęgajcie się w jedno jarzmo z niewierzącymi. Co ma bowiem wspólnego sprawiedliwość z nieprawością? Albo co ma wspólnego światło z ciemnością? Czy może istnieć harmonia pomiędzy Chrystusem a Belialem? Co ma wspólnego wierzący z niewierzącym?” 2 Kor 6:14—15

[237] Anabaptyzm (z gr. anabaptizein — „na nowo chrzcić”), nowochrzczeńcy — radykalny nurt w reformacji XVI w. Anabaptyści byli zróżnicowanym ruchem. Łączyło ich odrzucanie chrztu dzieci (który ich zdaniem chrztem nie był) oraz pogląd o konieczności zasadniczej zmiany życia społecznego w celu powrotu do ideałów pierwotnego chrześcijaństwa. Kult religijny anabaptystów odznaczał się prostotą — zrezygnowali z przedmiotów kultu (obrazy, ołtarze, budynki sakralne). Odrzucają też hierarchię kościelną oraz odmawiają pełnienia służby wojskowej.

[238] Miguel Servet (także: Michał Serwet; ur. 29 września 1511 w Villanueva de Sigena, zm. 27 października 1553 w Genewie) –hiszpański teolog unitariański, astronom, prawnik, lekarz i humanista. Uważany za prekursora unitarianizmu. Jako pierwszy w Europie odkrył płucne krążenie krwi, pionier farmakologii i stosowania odkrytych później witamin a także ojciec współczesnej etnografii. Znawca greki, łaciny i hebrajskiego.

[239] Nestorianizm –chrześcijańska doktryna chrystologiczna zapoczątkowana w latach 428–431 w wyniku kontrowersji powstałej wokół nauczania Nestoriusza, patriarchy Konstantynopola, na temat relacji między dwiema naturami, boską i ludzką, Jezusa Chrystusa. Potępiona jako herezja przez sobór efeski (431 r.), dała początek licznym Kościołom wschodnim, które żyły w izolacji od Wielkiego Kościoła. Nestoriusz, podkreślając realność i pełnię ludzkiej natury Jezusa Chrystusa, wypowiadał się o niej jako o rzeczywistości odrębnej od natury Słowa. Patriarcha Nestoriusz zaprzeczał rozpowszechnionemu przekonaniu wyrażanemu w wierze i modlitwie Kościoła, że Chrystus narodził się z Marii z Nazaretu jako Bóg (Logos). Maria, według niego, nie mogła być nazywana Rodzącą Boga (gr. Theotokos), lecz jedynie Rodzącą Chrystusa (gr. Christotokos). Bóg, jako wieczny, nie mógł narodzić się z ludzkiej matki, ani tym bardziej umrzeć. Jedynie o człowieku można mówić, że urodził się i umarł. W konsekwencji doktryna ta rozumiała, że Jezus Chrystus był zwykłym człowiekiem, w którym zamieszkał Bóg-logos, „jak w świątyni”.

[240] Franciszek Stankar herbu własnego (1562—1621) — minister kalwiński, superintendent prowincji małopolskiej

[241] Materję- sprawę

[242] Franciszek Lismanin (ur. 1504 w Korfu w Grecji, zm. w kwietniu 1566 w Królewcu w Prusach) — kaznodzieja, prowincjał zakonu franciszkanów, od roku 1545 komisarz generalny na Polskę, Litwę i Czechy, profesor teologii Uniwersytetu Krakowskiego, działacz reformacyjny.

[243] Stanisław Lubomirski herbu Szreniawa bez Krzyża (ur. w 1583, zm. 17 czerwca 1649) — wojewoda krakowski od 1638, wojewoda ruski w latach 1629–1638, marszałek Trybunału Głównego Koronnego w 1625, podczaszy wielki koronny w 1620, krajczy wielki koronny w 1619, starosta generalny krakowski w latach 1638–1646, starosta spiski w 1605, starosta sandomierski w 1613, starosta lelowski w 1620, starosta białocerkiewski w 1620, starosta zatorski w 1633, starosta krzepicki w 1634, starosta niepołomicki w 1635, starosta grybowski w 1638 i starosta sądecki, starosta dobczycki w 1610 roku, dworzanin królewski w 1608 roku. Obrońca Chocimia przed Turkami (1621), uważany za jednego z najbardziej wpływowych ludzi w Polsce. Właściciel 18 miast, 313 wsi i 163 folwarków.

[244] superstycje- przesądy

[1] Proteusz- osoba często zmieniająca poglądy, niestała w uczuciach; proteus

[2] Piotr Kmita Sobieński hrabia na Wiśniczu herbu Szreniawa (łac. Petrus Kmita de Wisnicze, Petrus Cmitha in Wissnicze, również, Kmitha, ukr., Кміта Петро, słow., węg. Peter Kmita z Sobnia, ur. w 1477, zm. 31 października 1553 roku) — marszałek wielki koronny od 1529 roku, marszałek nadworny koronny w latach 1518 — 1529, wojewoda krakowski w latach 1536- 1553, starosta generalny krakowski w latach 1533—1553, starosta spiski (1522–1553), wojewoda sandomierski od 1535 roku, kasztelan sandomierski od 1532 roku, kasztelan wojnicki w latach 1527—1532, starosta spiski od 1523 roku, starosta kolski od 1524 roku, starosta przemyski od 1511 roku. Jeden z najbogatszych i najbardziej wpływowych ludzi w ówczesnej Polsce. Właściciel dóbr leskich, które do śmierci dziedziczył wraz ze Stuposianami i innymi miejscowościami w Bieszczadach. Był dziedzicem 28 wsi, min. Wiśnicza i Sobienia oraz wielu majątków królewskich m.in. Lipnicy Murowanej. Był mecenasem kultury, jego dwór w Wiśniczu był jednym z najświetniejszych ośrodków polskiego renesansu, gromadząc najwybitniejsze umysły epoki spośród prawników, pisarzy i poetów. Jego sekretarzem był m.in. Stanisław Orzechowski, a dworzaninem Marcin Bielski, Kmita finansował wydawanie wierszy Klemensa Janicjusza. Wzbudzał podziw u współczesnych w całej Europie — Erazm z Rotterdamu dedykował mu swoje dzieła. Był zdecydowanym przeciwnikiem Reformacji, bogato uposażając wiele świątyń katolickich.

[3] Fraucymer- damy dworu.

[4] gruby czyn- zdecydowane działania o wrogim charakterze

[5] Kreatura- w tym znaczeniu: człowiek, sługa.

[6] Magnificat — kantyk śpiewany w czasie nieszporów. Nazwa pochodzi od jego pierwszego słowa w języku łacińskim: Magnificat anima mea Dominum (Wielbi dusza moja Pana). Jest to radosna pieśń dziękczynna, oparta na tekstach ze Starego Testamentu, którą według Ewangelii św. Łukasza (1, 46—55) wypowiedziała (lub zaśpiewała) Maryja podczas spotkania ze świętą Elżbietą, krótko po Zwiastowaniu.

[7] Malcher- Melchior

[8] Zato- za to; pisownia oryginalna

[9] Hydzenie- zohydzanie.

[10] Stanisław Reszka inna forma nazwiska: Rescius, anagram: Sanis recta salus, (ur. 14 września 1544 w Buku, zm. 3 kwietnia 1600 w Neapolu) — opat jędrzejowski (in commendam) w 1585 roku, kanonik warmiński w 1571 roku, dziekan warszawski w 1583 roku, sekretarz królewski w 1573 roku, protonotariusz apostolski, dyplomata, pamiętnikarz, polemista piszący głównie po łacinie, przedstawiciel dyplomatyczny Rzeczypospolitej w Państwie Kościelnym w 1588 roku

[11] Erazm Dezyderjusz- Erazm z Rotterdamu

[12] Pamflet — utwór publicystyczny lub literacki, nierzadko anonimowy, zmierzający do zdemaskowania, ośmieszenia i poniżenia osoby, środowiska społecznego, instytucji. Posługuje się ekspresywną retoryką, przejaskrawieniami w sformułowaniach, elementami satyrycznymi.

[13] zlitrzył- sprawił, że przeszli na luteranizm lub zaczęli go popierać

[14] Ustęp ten ciekawy i jako próbka tonu ówczesnych walk wyznaniowych, i jako próbka nazwisk chłopskich, w rzeczywistości prześcigajączch jeszcze wym ienione w łaśnie nieprzyzw oitością: Dusipiwo (albo Łupipiwo i Marczypiwo), Ludzkaszkoda, K ozirak itp. — niemożliwych innych tu nie wymieniamy — znamy z XV wieku. Głodzigiza znaczy obgłodującego piszczele (nóg); Koliweszkami zwano łataczy starej odzieży; Chomranice i Kremnica znane zboram i różnowierczemi;
duszotrajca tyle, co zatracający dusze.

[15] Alteracja- wzburzenie, niepokój.

[16] Zamcech- zamkach.

[17] Zbigniew Oleśnicki herbu Dębno (ur. 5 grudnia 1389 w Siennie, zm. 1 kwietnia 1455 w Sandomierzu) — biskup krakowski w latach 1423–1455, od 1449 pierwszy kardynał narodowości polskiej, doradca Władysława II Jagiełły i Władysława III Warneńczyka, mówca.

[18] Mikołaj Zebrzydowski (ur. 1553, zm. 17 czerwca 1620) — wojewoda krakowski od 1601 roku, marszałek wielki koronny w 1597 roku, wojewoda lubelski w 1589 roku, marszałek Trybunału Głównego Koronnego w 1595 roku, starosta generalny krakowski od 1585 roku, starosta stężycki w latach 1582—1588, starosta rycki w latach 1585—1620, starosta lanckoroński w latach 1590—1598, starosta śniatyński w latach 1596—1620, starosta bolesławski, starosta szadkowski w 1588 roku.

[19] jucha- krew

[20] Aleksander Witrelin (Vitrelinus, zm. po 1587) pochodził z Bytomia na Śląsku. Do Polski przybył przed 1554 r. na zaproszenie właściciela Pińczowa Mikołaja Oleśnickiego w sprawie nieznanego przekładu Jana Kalwina. Pełnił urząd ministra w Pińczowie, Solcu, Piasku Wielkopolskim, u Hieronima Ossolińskiego, w Seceminie, Goźlicach i Ćmielowie. Pracował nad przekładem Biblii brzeskiej, korespondował z przedstawicielami reformacji szwajcarskiej: Johannem Bullingerem i Johannem Wolfem. Około 1587 r. Witrelin został pastorem w Węgrowie na Podlasiu.

[21] żywąc- żyjąc

[22] Parteka- kawałek.

[23] Obrok, wyznaczona żywność codzienna dla koni, głównie owies czysty lub zmieszany; pobierany czynsz od włościan zamiast pańszczyzny; przen., obrok duchowny = nauka, pokarm dla umysłu, moralne napomnienie, wzmocnienie, posiłek duszy; jeść czyjś obrok= być u kogo na utrzymaniu; ująć komu obroku= zmniejszyć czyjeś wygody, dochody, poskromić.

[24] Sromocić- nabawiać sromoty, znieważać, bezcześcić, lżyć.

[25] Poczciwiec, Poczciwina, człowiek zacny, poczciwy, honorowy; dobry człowiek, zacna dusza.

[26] utargnąć- targąć, porwać się na kogoś, zaatakować

[27] nauką- naukom

[28] An den christlich en Adel deutscher Nation von des christlichen Standes Besserung- Do chrześcijańskiej szlachty niemieckiego narodu o ulepszeniu chrześcijańskiego stanu

[29] Najj. Kr. M. — Najjaśniejszej Królewskiej Mości.

[30] Uroszczenie, niesłuszna pretensja.

[31] cierpią- tolerują

[32] Dominus vobiscum — Pan z wami

[33] Rąbek, chustka na głowę, zasłona, duża chustka perkalowa, którą kobiety noszą na ramionach.

[34] w słupiech- na słupach

[35] czyż- czyżyk

[36] Apologia, d. i. V erantwortung und Vertheidigung der wahrhaftigen Lehre und des uralten christlichen G laubens i t. d… 302 kart in 4°. Tłumacz, Cyriacus Molier, Leutschovius, poświęcając dzieło burgrabiem u, burm istrzowi i rajcom m iasta Rygi, uniewinnia się, że mowa jego nie tak ozdobna, jak polszczyzna oryginału, że spieszył się z tłum aczeniem, o które go znajom i prosili, że wybrał książkę nie dla nowości a niezwykłości, lecz dla jej pożytku i potrzeby. Egzemplarze tłumaczenia widzieliśmy w zbiorze Uphagena — gdańskim i Wallenroda — królewieckim; polskie wydanie z r. 1584 częste po bibljotekach, zato pierw szego znamy tylko jeden egzem plarz
(w blbliotece Jagiellońskiej). Wedle notat p. Adalberga, drukowana była „Obrona” i t. d. w Pińczowie w drukarni Danielowej r. 1560, przypisana zaś gorliwemu kalwinowi, Janowi Bonerow i z Balic, kasztelanow i bieckiemu, w. rządcy krakow skiem u, staroście spiskiemu i rabsztyńskiemu; zaczyna je dłuższy wiersz na Lilie Bonerowe jakiegoś „I. L. P.“ (?):
Nie bez przyczyny zdaw na ten herb ludziom dano,
W których cnoty osobne na wszem uznawano i t. d.
Baczem wiele tych Lilij iż sie w korzeniły
W Krystusa Pana swego, a w nim sie skrzewiły,’
Wszędy z swych kwiatków wdzięczną wonność podawają,
Bo się o chwałę Bożą mocnie zastawiają i t.d. i t.d.
Ej! nuż i wy z tych lilij bierzcie przykład, róże,
A rozczerstwiajcie sie też dziś przez słowo Boże i t.d.
Po całej karcie takich wierszów następuje list Krowickiego do
Bonera, list „ubogiego sługi Bożego”, piszącego nie dla tego, aby
biskupow i Jędrzejow i „miał oddać złość za złość, sromocenie za
sromocenie, złorzeczenie za złorzeczenie, bo tego Pan Bóg zakazał”, ale, aby strzegł czci i chwały Pana zastępów i t. d. Po 8 kartach listu „przedmowa do wszelkiego brata chrześciańskiego” i t. d. W wydaniu z r. 1584 wiersze i list do Bonera zastąpiono; wierszami i listem do Jana Hlebowicza, kasztelana mińskiego, podsk. lit.

[37] Burgrabia, Burgraf nm., dawniej naczelnik wojenny grodu; B. a. Murgrabia, zawiadowca, dozorca pałacu, zamku, szkoły.

[38] Rajca, inaczej zwany radca, radczy, rajczy, radnik, radny, radziciel, mąż [mężczyzna; człowiek] należący do rady.

[39] Częste po bibliotekach- często spotykane w bibliotekach.

[40] Lilie Bonerowe- ród Bonerów miał lilie w herbie.

[41] rozczerstwiać się- czerwienić, zaczerwieniać, zaczerwieniać się

[42] Jan Janowicz Hlebowicz herbu Leliwa — wojewoda trocki w latach 1586—1590, kasztelan trocki w latach 1585—1586, podskarbi i pisarz Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1580—1586, kasztelan miński w 1572 roku, starosta upicki w latach 1584—1586, starosta radoszkowicki. W 1573 roku potwierdził elekcję Henryka III Walezego na króla Polski. Był posłem Wielkiego Księstwa Litewskiego na sejm konwokacyjny 1587 roku. W 1589 roku był sygnatariuszem ratyfikacji traktatu bytomsko-będzińskiego na sejmie pacyfikacyjnym. Był wyznawcą kalwinizmu.

[43] Alba (łac. vestis alba — biała szata) — długa, biała szata liturgiczna, noszona przez wszystkich duchownych i usługujących wszystkich stopni w czasie liturgii obrządku łacińskiego oraz przez duchownych wielu kościołów protestanckich. W liturgii Kościołów wschodnich odpowiednikiem alby jest sticharion.

[44] Ożegać, ożegnąć, spalić naokoło; opalić.

[45] „Tacy bowiem są fałszywymi apostołami, pracownikami zdradliwymi, którzy tylko przybierają postać apostołów Chrystusowych. I nic dziwnego; wszak i szatan przybiera postać anioła światłości.” 2 Kor 11:13—14

[46] pospolicie- zwykle

[47] Tonsura (łac. strzyżenie) — wygolony krążek obejmujący ciemię (w zakonach, jak np. dominikanie, franciszkanie, karmelici) lub całą głowę (jak np. u kamedułów); włosy okalające wygolone miejsce miały przypominać koronę cierniową.

[48] wynidę- wyjdę

[49] Łaziebny, przymiotnik od łaźnia

[50] Wartogłowy, mający przewróconą głowę; szalony; niespokojny, burzliwy, warcholski.

[51] Kmieć, knieć, bogaty gospodarz; najstarszy w rodzinie, starosta.

[52] Szalić, 1) S. kogo, co, kim, czem = czynić szalonym, nabawiać szaleństwa; 2) kogo = mamić, oszukiwać.

[53] Facelet, facolet, facelit — wyraz spolszczony ze średniowiecznej łaciny: faciletum, fazoletus, fazoletum, oznaczający welon, opaskę na głowę czyli zawój, namiotkę, zasłonę twarzy i delikatną chustkę do nosa.

[54] Siemię, nasienie, ziarno nasienne; owoc konopi, lnu.

[55] Stadło, 1) stadjum, faza, okres czasu; 2) przestąpić stadło — wykroczyć przeciw sakramentowi małżeństwa, przeciwko przysiędze małżeńskiej; 3) stan, powołanie.

[56] sześciniedziałki- niewiasty rodzące

[57] Ciasnocha, 1) spódnica; 2) koszula; 3) panna; 4) udająca pannę.

[58] Szołdra, 1) szynka; 2) świnia.

[59] bagno- 1) mokradła; 2) bot. bagno zwyczajne, Ledum palustre 3) bot. wełnianka pochwowa, Eriophorum vaginatum (4) bot. wrzos, Calluna vulgaris

[60] Towarzystwo Jezusowe, (łac. Societas Iesu), jezuici — męski zakon założony przez Ignacego Loyolę. Zakonnicy slużą w szczególny sposób papieżowi; jednym z ich głównych zadańjest walka z wrogami kościoła.

[61] Grzegorz z Żarnowca, nazwisko domniemane: Koszarski, Koszerski, Koszutski, inne formy nazwiska: Zarnovicius, Żarnowczyk, Żarnowecius, Żarnowita, (ur. ok. 1528 w Żarnowcu, zm. 4 maja 1601 we Włoszczowie) — polski polemista wyznaniowy, postylograf, teolog i kaznodzieja kalwiński.

[62] Andrzej Wolan (ur. około 1530/1531, najprawdopodobniej w okolicach Lwówka, zm. 6 stycznia 1610 w Bijuciszkach) — polsko-litewski pisarz, tłumacz, publicysta, polemista i teolog protestancki epoki renesansu, przywódca kalwinów litewskich, sekretarz królewski. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

[63] Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Władysława w Wilnie — katolicka bazylika w Wilnie, katedra archidiecezji wileńskiej, miejsce pochówku wielkich książąt litewskich i królów Polski.

[64] Spas- zbawiciel

[65] Przeczysta- jeden z przymiotników, zwyczajowo określający Maryję

[66] Marcin Białobrzeski herbu Abdank (ur. ok. 1530 Białobrzegach, zm. 19 kwietnia 1586 w Mogile pod Krakowem) –biskup kamieniecki, bibliofil, pisarz, teolog i kaznodzieja.

[67] księżej rzymskiej- księży rzymskich

[68] Prebenda- dobra kościelne, z których dochody pobiera duchowny, w zamian za obowiązki, które spełnia.

[69] Roztykać, dok. Rozetkać- rozciągać, rozpinać za pomocą kołków; oznaczać kołkami, wytykać, rozstawiać; w różnych miejscach zatykać, rozpychać: roztykać brzuch; dawać co różnym osobom, wtykając im w ręce; roztykać się najadać się nadmiernie, opychać się.

[70] papieżnik- zwolennik papieża

[71] Panteon (gr. pantheon: pan- wszysto, theos- bóg): 1) w religiach politeistycznych- ogół bóstw, w sztuce starożytnej Grecji i Rzymu- świątynia poświęcona wszystkim bogom.

[72] Benedykt Herbest (ur. ok. 1531 w Nowym Mieście, zm. 4 marca 1598 w Jarosławiu) — polski pisarz, literaturoznawca i pedagog, działający w okresie renesansu. Absolwent Akademii Krakowskiej, w 1562 przeniósł się do Poznania, gdzie biskup Andrzej Czarnkowski powierzył mu katedrę teologii oraz stanowisko wykładowcy prawa w Akademii Lubrańskiego. W 1563 Czarnkowski nadał mu kanonię poznańską. Herbest był również kaznodzieją katedralnym. Zwalczał reformację.

[73] Pośnik, 1) p. postnik; 2) lekka wieczerza postna; 3) jadło, strawa, potrawa; jarzynka, nowalijka.

[74] Husytyzm — ruch religijny i polityczny zapoczątkowany przez Jana Husa, którego zwolennicy w 1417 ogłosili Cztery artykuły praskie w których domagali się m.in. sekularyzacji dóbr kościelnych i komunii pod dwiema postaciami. Ruch obejmował swoim zasięgiem głównie Czechy. Teolodzy husyccy brali udział w soborach powszechnych w Konstancji, który m.in. skazał i żywcem spalił Jana Husa.

[75] Napisany po łacinie traktat wydano w 1524 r.

[76] Mercha- nierządnica.

[77] Zamek w Kórniku — zabytkowa rezydencja historycznych rodów Górków i Działyńskich, położona w mieście Kórnik, w województwie wielkopolskim. Obecnie siedziba muzeum i Biblioteki Kórnickiej PAN. Początki zamku sięgają średniowiecza, jego obecny kształt pochodzi z połowy XIX wieku

[78] Mir- pokój

[79] Tuszyć- mieć nadzieję, uważać, mniemać.

[80] Orda, Horda tat. dziki tłum, zgraja, obóz, koczowisko (tatarów), koczujące plemię.

[81] Antykryst- antychryst

[82] pisownia oryginalna

[83] Szermierz, nm., człowiek biegły w fechtunku, fechmistrz; zapaśnik; przen., bojownik, człowiek, walczący za jaką sprawę, za jaką ideę; stronnik czyjś, zwolennik jakiejś partii; zręczny polemista.

[84] Kolator- opiekun miejscowego kościoła, mający prawo przedstawiania kandydata na proboszcza.

[85] Komża krótka biała szata (skrócona alba) używana przez kapłanów i przez świeckich posługujących kapłanowi przy sprawowaniu obrzędów w kościele rzymskokatolickim.

[86] Marcin Krowicki pełnił funkcję ministra kalwińskiego w Książu.

[87] Akademia Rakowska (łac. Gymnasium Bonarum Artium, także Szkoła lub Gimnazjum w Rakowie) — założona w 1602 rokuszkoła średnia braci polskich, istniejąca w Rakowie do 1638 roku. Akademia ta nie była szkołą wyznaniową, kształcili się w niej oprócz braci polskich, także protestanci i katolicy. Koniec Akademii przyniosła w 1638 sprawa rzekomego sprofanowania przydrożnego krzyża przez kilkunastu uczniów Akademii. Sprawę wykorzystali i nagłośnili: biskup krakowski Jakub Zadzik, wojewoda sandomierski Jerzy Ossoliński mianowany wówczas podkanclerzym i nuncjusz papieski Honorato Visconti. Doprowadzili oni do zamknięcia Akademii i zniszczenia wszystkich instytucji ariańskich w Rakowie na mocy wyroku sądu sejmowego z kwietnia 1638. Wyrok zapadł w procesie skróconym tzw. sumarycznym, bez oparcia w obowiązującym prawie, co wzbudziło opór również posłów katolickich.

[88] Jan Dymitr Solikowski herbu Bończa, inne formy nazwiska: Solicovius, Sulicovius, krypt.: J. S. S. K. (ur. 1539 w Sieradzu, zm. 27 czerwca 1603 we Lwowie) — arcybiskup lwowski w latach 1583–1603, sekretarz królewski, legat papieża Klemensa VIII, dyplomata, pisarz polityczny i poeta, publicysta, polemista religijny, kanonik włocławski, sandomierski i łęczycki.

[89] Erazm Otwinowski, (ur. w 1529 w Liśniku Dużym, zm. w 1614 w Liśniku Dużym) — polski poeta renesansowy, działacz reformacyjny (kalwiński i braci polskich). Był jednym z pierwszych w Polsce poetów biblijnych, pisał również wyrafinowane fraszki i erotyki.

[90] 1 Kor. 9:16

[91] delia — rodzaj nierozpinanego płaszcza, noszonego w dawnej Polsce.

[92] Kontusz (węg. köntös — suknia) — rodzaj szaty wierzchniej w formie płaszcza lub kamizelki z rozcinanymi rękawami.

[93] kuligująca- urządzająca kuligi

[94] fizjognomja, fizjonomia- twarz; w przenośni: wyraz

[95] Siedmiogród lub Transylwania (rum. Transilvania lub Ardeal, węg. Erdély, niem. Siebenbürgen) — kraina historyczna położona na Wyżynie Siedmiogrodzkiej w centralnej Rumunii.

[96] Jonasz Szlichtyng inne formy nazwiska: Schlichting, Jonas Slichtingius (vel Schlichtingius) de Bukowiec, pseud.: Jan Simplicius, Eques Polonus, Iraeneus Sedaletophilus(?), (ur. 1592 w Sączkowie, zm. 1661 w Żelechowie) — szlachcic polski, pisarz i teolog braci polskich. W roku 1647 wyrokiem sejmu warszawskiego został zaocznie skazany na infamię, konfiskatę mienia i karę śmierci za opublikowanie w 1646 książki „Wyznanie wiary zborów tych, które się w Polsce Chrystiańskim tytułem pieczętują” zawierającej wyznanie Braci Polskich. Odtąd Szlichtyng ukrywał się prowadząc jednocześnie swą działalność potajemnie.

[97] Lusławice — wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Zakliczyn. W latach 1560–1664 wieś ta była jednym z najważniejszych ośrodków braci polskich (potocznie zwanych arianami), założonym przez Achacego Taszyckiego. Od 1570 działała drukarnia, przeniesiona z Pińczowa oraz szkoła wyższa („Szkoła Lusławicka”). Odbywały się tu liczne zjazdy i synody braci polskich; mieszkali twórcy doktryny wspólnoty: Piotr Stoiński (młodszy) i Jonasz Szlichtyng. Działał tu i zmarł znany reformator religijny Faust Socyn; w parku dworskim nad jego grobem wzniesiono w latach 30. XX wieku mauzoleum. Achacy Taszycki po nawróceniu się na katolicyzm w 1655 spalił zbór braci polskich w Lusławicach i zaczął szczodrze finansować klasztor reformatów w Zakliczynie, przyczyniając się do rekatolicyzacji regionu. W latach 1923–1926 w XIX-wiecznym dworze lusławickim mieszkał malarz Jacek Malczewski, który założył tu szkółkę malarską dla utalentowanych dzieci wiejskich.

[98] „Wiedzą bowiem żywi, że muszą umrzeć, lecz umarli nic nie wiedzą i już nie ma dla nich żadnej zapłaty, gdyż ich imię idzie w zapomnienie. Zarówno ich miłość, jak ich nienawiść, a także ich gorliwość dawno minęły; i nigdy już nie mają udziału w niczym z tego, co się dzieje pod słońcem.” Koh. 9:5—6 „Jak obłok się rozchodzi i znika, tak nie wraca ten, kto zstąpił do krainy umarłych. Nigdy już nie wróci do swego domu, a miejsce jego zamieszkania nie wie już nic o nim.” Hi 7:9—10

[99] Stanisław Lubienicki (młodszy) — opisany wcześniej astronom

[100] Kord (niem. Hauswehre) — pierwotnie krótki miecz albo długi nóż, sztylet, puginał. Później spokrewniony z szablą w wieku XVI. Używany przez uboższe warstwy społeczne.

[101] Przeciwnej strony ludzie sprzysięgają się nie jeść, nie pić, nakoniec ani „pom aga bóg” (stały sposób w itania chrześcijańskiego, jak później „niech będzie pochwalony mówić stronie przeciwnej, sędziego nie mieć, jedno człowieka sekty swej, nie appelować od niego, nie słuchać starosty, i t. d.“ — pisze St. Orzechowski 6 lipca 1560.

[102] Jąć- zacząć

[103] Kazać — wygłaszać kazania

[104] Pry, prawi, mówi, rzecze.

[105] „Duch, kędy chce, tchnie, i głos jego słyszysz, ale niewiesz, zkąd przychodzi i dokąd idzie: tak jest wszelki, który się narodził z Ducha.” Jn 3:8

[106] fraszka- tu: rzecz nieważna, błahostka

[107] Fasoł, 1) swary, poswarki, kłótnia, burda, awantura; 2) troska, frasunek; 3) fasoły = figle, żarty.

[108] Gliczner- pedagog, autor „Książek o wychowaniu dzieci” (sic!)

[109] O naprawie Rzeczypospolitej- Dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego Ukazało się po raz pierwszy w Krakowie r. 1551 (po łacinie). Przekład Cyprjana Bazylika został wydany w Łosku w r. 1577.

[110] Oksza (Ascia, Bradacica, Bradaczyca, Brodacica, Halabarda, Hoksza, Oksa, Oxa, Kołda) — polski herb szlachecki z okresu dynastii Piastów, pochodzenia czeskiego. Oksza oznacza siekierę bojową. Orzechowski był herbu Oksza.

[111] Minister. [Przypis autorski]

[112] bujny- najprawdopodobniej rusycyzm oznaczający tyle co porywczy, gwałtowny, szalony

[113] Stanisław Paklepka (łac. Paclesius, zm. 1567 w Lublinie) — jeden z pierwszych polskich kalwinistów, później członek wspólnoty braci polskich. Studiował na Akademii Krakowskiej w roku 1551 i od 1558 do 1560. Był opiekunem polskich studentów w Bazylei. Na synodzie Pińczowie w 1562 roku, Stanisław Paklepka oraz Grzegorz Paweł z Brzezin odrzucili doktrynę o Trójcy Świętej jako koncepcję papieską, pozbawioną podstaw biblijnych. Zmarł wskutek epidemii morowego powietrza, które nawiedziło Lublin w roku 1567. Stanisław Paklepka, zmarły r. 1565 od powietrza. [Ostatnie zdanie stanowi przypis autorski].

[114] Stanisław Sarnicki herbu Ślepowron, inna forma nazwiska: Sarnicius, (ur. ok. 1532 w Mokrelipiu, zm. 23 września 1597 tamże) — polski historyk, działacz i polemista kalwiński, senior zborów polskich, twórca i wydawca utworów o tematyce wojennej oraz jeden z ideologów polskiego sarmatyzmu. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego. Stanisław Sarnicki, późniejszy dziejopis. [Przypis autorski]

[115] Grzegorz Paweł z Brzezin, także: Gregorius Paulus Brzezinensis, Paweł Zagrobelny (Zagroblny, Zagrobny, łac. Sagroblini). Brzezinius Masovita; mylnie nazywany Gregorius Pauli (ur. o. 1525 w Brzezinach, zm. w 1591 w Pińczowie) — pisarz i teolog braci polskich, polemista, jeden z głównych twórców i propagatorów radykalnego nurtu braci polskich; autor pierwszych w historii dzieł teologicznych w języku polskim. Grzegorz Paweł z Brzezin, albo Walenty Brzozowski, znany i z arjaństwa, lub Maciej Brzozowski, polemizujący (r. 1560) z Cechowjuszem. Płatka nie znam. {Ostatnie dwa zdania- przypis autorski].

[116] Krowa- tu: Marcin Krowicki

[117] kacerzmi- kacerzami

[118] San– rzeka w południowo-wschodniej Polsce, prawobrzeżny dopływ Wisły.

[119] Kopieniak- płaszcz bez rękawów.

[120] Bracia polscy na mocy ustaw sejmowych z 1658 r. i następnych zostali zobowiązani do przejścia w ciągu trzech lat na katolicyzm lub do opuszczenia kraju. Okres ten skrócono do dwóch lat w trakcie których mieli wyprzedać majątki i przenieść się za granicę. W konsekwencji arianie zostali wygnani z Polski. Było to pierwsze tak poważne naruszenie wolności religijnej w Rzeczypospolitej oraz pierwsza, a zarazem ostatnia, banicja grupy religijnej na terenie Polski i Litwy.

[121] Wyrzekli się- w oryginale: zaprzeli się.

[122] żółdactwo- dawn. żołdactwo, żołnierze

[123] Marcin Czechowic (ur. w listopadzie 1532 w Zbąszyniu, zm. w listopadzie 1613 w Lublinie) — teolog protestancki, polemista, pisarz i poeta religijny. Reprezentował radykalny nurt plebejski w ruchu braci polskich. Był jednym z pionierów pacyfizmu w Polsce. Głosił całkowity zakaz zabijania (także zwierząt). Jest uznawany za mistrza wczesnej prozy polskiej. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego).

[124] Szymon Budny (także Simon Budnii, biał. Сымон Будны, Symon Budny, łac. Budnius i Budnaeus, ur. w styczniu 1530 wBudnym, zm. 13 stycznia 1593 w Wiszniewie) — działacz reformacji w I Rzeczypospolitej, pastor początkowo kalwiński a następnie braci polskich, hebraista, biblista, tłumacz Biblii na język polski, pisarz i teolog braci polskich. Jeden z pionierów idei demokracji w polityce, przeciwnik kary śmierci. Pisał w języku ruskim. Budny dokonał przekładu Biblii (Biblia nieświeska) — pierwszego kompletnego tłumaczenia Pisma Świętego na język polski z języków oryginalnych oraz pierwszego w historii polskich przekładów Biblii, dokonanego przez jedną osobę. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

[125] Jan Niemojewski (ur. ok. 1526–1530 w Niemojewie, zm. 8 marca 1598 w Lublinie) — polski prawnik, działacz i teolog braci polskich. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

[126] Hieronim Moskorzowski vel Moskorzewski, inne formy nazwiska: Moscorovius, Jarosz Moskorzowski, pseudonimy: Eusebius, Medicus, Nobilis, Subditus Fidelis (ur. 1560 w Moskorzewie, zm. w 1625 w Rakowie) — działacz reformacyjnybraci polskich, polityk, pisarz, polemista i wydawca.

[127] Olbrycht Karmanowski (ur. ok. 1580, zm. po 1632) — poeta i tłumacz, dworzanin ks. Krzysztofa Radziwiłła (zm. 1640), członek wspólnoty braci polskich, szlachcic herbu Prus I rodem z podlubelskich Karmanowic.

[128] Zbigniew Morsztyn inne formy nazwiska: Zbygneus Morztyn, Morstyn, Morstin, kryptonim: M. M. M. (Morsztyn, Miecznik Mozyrski), Z. M. (ur. około 1625 w Krakowskiem, zm. 13 grudnia 1689 w Królewcu) — polski szlachcic (herbu Leliwa), poeta, tłumacz, żołnierz i działacz braci polskich. Syn Jerzego Morsztyna i Katarzyny de Nowotaniec (zm. 7 czerwca, 1645), córki Jerzego Stano, wdowy po Janie Węgierskim. Kuzyn i współpracownik Jana Andrzeja Morsztyna.

[129] zboreczki- zbory

[130] Postylla — komentarz do Pisma Św. o charakterze egzegezy, a od połowy XIV wieku także termin oznaczający zbiór kazań w przystępny sposób komentujący fragmenty Biblii. Postylle szczególnie rozpowszechnione były w czasach reformacji. Pisali je zarówno autorzy protestanccy jak i rzymskokatoliccy.

[131] Grzegorz z Żarnowca, nazwisko domniemane: Koszarski, Koszerski, Koszutski, inne formy nazwiska: Zarnovicius, Żarnowczyk, Żarnowecius, Żarnowita, (ur. ok. 1528 w Żarnowcu, zm. 4 maja 1601 we Włoszczowie) — polemista wyznaniowy, postylograf, teolog i kaznodzieja kalwiński.

[132] Jakub Niemojewski inne formy nazwiska: Niemoyewski, Nyemoyewski (ur. ok. 1532, zm. 1584) — polski działacz reformacyjny, teolog kalwiński, polemista, chorąży inowrocławski, wielokrotny poseł na Sejm walny. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

[133] Walenty Smalc, niem. Valentin Schmalz, inne formy nazwiska: Smalcjusz, Smalcius Gothanus, Szmalc, pseud.: Butyrus Theoph. Nicolaides, Andreas Reuchlin, (ur. 12 marca 1572 w Gocie, zm. 8 grudnia 1622 w Rakowie) — duchowny i teolog braci polskich, pisarz, tłumacz Biblii (Nowy Testament w przekładzie Walentego Szmalca) i polemista.

[134] Johann Ludwig von Wolzogen (w formie spolszczonej Jan Ludwik Wolzogen), baron von Tarenfeldt, Freiherr von Neuhäusel (ur. w 1599 w Érsekújvár, zm. w 1661 w Szlichtyngowej) — spolonizowany austriacki filozof, teolog, matematyk. Mieszkał wiele lat w Polsce, działając w ruchu braci polskich. Pisał w języku polskim i łacińskim.

[135] Samochcąc- samowolnie.

[136] Bibliotheca Fratrum Polonorum quos Unitarios vocant (łac. Biblioteka Braci Polskich zwanych Unitarianami) — zbiór najważniejszych dzieł braci polskich, wydanych przez nich na emigracji w Amsterdamie w roku 1668 (niekiedy podaje się błędną datę 1656). Wiele spośród pism składających się na ten zbiór zostało wydrukowanych wcześniej (m.in. w drukarni Akademii Rakowskiej w latach 1602–1638). W 1674 roku Biblioteka Braci Polskich trafiła na Indeks ksiąg zakazanych.

[137] Robert Wallace (1791–1850) angielski unitarianin, najbardziej znany z napisania działa Antitrinitarian Biography (1850).

[138] Egzegieza- egzegeza.

[139] Predylekcja- szczególne upodobanie do czegoś, do kogoś, przekładanie, lubienie czegoś lub kogoś, więcej niż innych (przedmiotów lub osób).

[140] Chrystologia — jeden z działów teologii zajmujący się refleksją nad osobą Jezusa Chrystusa w świetle wiary chrześcijańskiej.

[141] „Wtedy Żydzi rzekli do niego: Pięćdziesięciu lat jeszcze nie masz, a Abrahama widziałeś? Odpowiedział im Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam, pierwej niż Abraham był, Jam jest.” J. 8:57—58

[142] Ebionici (gr.: ebionaioi, hebr. אביונים, ebjonim, „ubodzy”) — wczesny nurt judeochrześcijański istniejący na ziemiach Izraela oraz jego okolicach od I do V wieku n.e. Ich nazwa nawiązuje do kilku tekstów religijnych, włączając w to słowa kazania na górze: „Błogosławieni ubodzy w duchu, bo do nich należy Królestwo Niebios” (Mt 5,3) zgodnie z poleceniem których wyrzekli się wszelkich dóbr doczesnych i żyli w religijnej komunie.

[143] „Baczcie, aby was kto nie sprowadził na manowce filozofią i czczym urojeniem, opartym na podaniach ludzkich i na żywiołach świata, a nie na Chrystusie; Gdyż w nim mieszka cieleśnie cała pełnia boskości.” Kol. 2:8—9

[144] Herezjarcha — założyciel lub przywódca ruchu religijnego, które jest uznawane za heretyckie przez denominację, z której ten ruch się wydzielił. Pierwszą oficjalnie ogłoszoną przez Kościół katolicki herezją był arianizm stworzony przez Ariusza.

[145] Krzyżmo (z łac. chrisma, gr. μύρον, myron) — mieszanina oliwy i balsamu, używana do namaszczania przy udzielaniu sakramentów chrztu, bierzmowania, święceń kapłańskich, ślubów wieczystych, konsekracji biskupów oraz przy konsekracji kościołów i ołtarzy.

[146] Wawrzyniec Krzyszkowski- zwolennik i propagator kalwinizmu, zwłaszcza wśród ludności prawosławnej na Litwie; studiował w Akademii Lubrańskiego w Poznaniua także na Uniwersytecie Albrechta w Królewcu (tzw. Albertynie) przyjaciel i długoletni współpracownik Szymona Budnego, tłumacz na język polski Dialogu św. Justyna, tekstu ariańskiego Rozmowy czterech braci, minister w zborze kalwińskim w Nieświeżu, superintendent zborów ariańskich na Litwie. Jego działalność dała impuls do powstania drukarni protestanckiej w Nieświerzu.

[147] Leliusz Socyn (wł. Lelio Sozzini, łac. Laelius Socinus, ur. 29 stycznia 1525 w Sienie, zm. 4 maja 1562 w Zurychu) — włoski działacz reformacyjny, teolog unitariański, wuj słynnego teologa i pisarza braci polskich Fausta Socyna.

[148] Mateusz Gribald- wykładowca prawa na uniwersytecie w Padwie, wyznawca kalwinizmu.

[149] Scholastyk (łac. scholasticus) — od XII do XVIII wieku duchowny, sprawujący nadzór nad szkołami, które znajdowały się na terenie diecezji, którą zarządzał.

[150] apostazja- wyrzeczenie się wiary

[151] Bernardino Ochino (także: Tommassini, ur. w 1487 w Sienie, zm. w 1564 w Slavkovie) — włoski zakonnik, następnie działacz i pisarz unitariański.

[152] kazał- wygłaszał kazania

[153] Drukarnia Ariańska, Dom Ariański, dom wójta mirowskiego- renesansowy budynek z przełomu XVI i XVII w. Nad łukiem portalu głównego wejścia umieszczono sentencję Benedicte Domine domum istam et omnes habitantes in ea (Błogosław Panie temu domowi i wszystkim jego mieszkańcom).

[154] „Policyja Królestwa Polskiego na kształt Arystotelowskich Polityk wypisana (…)”

[155] Giovanni Valentino Gentile (ur. około 1520 w Scigliano, zm. 10 września 1566 w Bernie) — włoski działacz unitariański, teolog i pisarz. Skazany na ścięcie przez protestantów, którym się sprzeciwiał, jeszcze tuż przed śmiercią debatował ze strażnikiem więziennym.

[156] Piotr Stoiński (także: Stojeński, w jęz. franc.: Pierre Statorius, ur. około 1530 w Thionville, zm. 1591 w Krakowie) — francuski i polski działacz reformacji (kalwiński i ariański), polemista innowierczy, pedagog, jeden z tłumaczy Biblii brzeskiej, autor pierwszego podręcznika gramatyki języka polskiego. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

[157] Rzeczywiście znaleźliśmy ten sam wiersz po polsku na ostatnich sześciu kartach dzieła p. t. „O różnicach teraznieyszych t. i. co o iednym Bogu Oycu y Synu iego iednorodzonym y o Duchu Ś. prawdziwie a po prostu wedle Pisma Ś. (w ktorym się tylko Bog obiawił), rozumieć mamy Grzegorza Pawła krótkie pisanie r. 1564 (karty A — O.).

[158] Jan Zygmunt Hohenzollern (ur. 8 listopada 1572 w Halle, zm. 23 grudnia 1619 — 2 stycznia 1620 w Berlinie) — elektor brandenburski (w latach 1608–1620) i książę (pruski w latach 1618–1620).

[159] Jerzy Szoman (niem. Georg Schomann, ur. ok. 1526 w Raciborzu, zm. w 1591 w Chmielniku) — działacz reformacyjny (kolejno: luterański, kalwiński i braci polskich), pisarz, polemista i duchowny protestancki, jeden z tłumaczy Biblii brzeskiej.

[160] trójbójstwo- tu: wiara w doktrynę o Trójcy Świętej

[161] anszlak, hanszlak- podstęp, z niem. Anschlag; „rozmaitych anszlaków dziwnie używają (Turcy)” (Rej, Zwierciadło); „dziwnych sztuk a hanszlaków”, „nadobny hanszlak uczyniła”, tamże; (Zwierzyniec); „takimi anszlakami i wywrotami obrotnymi”, (Grzegorz Pauli O różnicach 1564 r.)

[162] Inspirato da Dio- wł. inspirowane przez Boga. Przypis autora: Jak się wszystko powtarza, jak Tołstoj nic nowego w gruncie nie daje, dowodzi właśnie ta nauka o „natchnieniu”. Znajdziemy ją u niego już w „Annie Kareninie”, a więc dawno, zanim sformułowała się jeszcze jego „etyka”. Prawi tam Lewin, całkiem jak arianin, (zob. niż.) o wojnie, że to rzecz tak straszna, zwierzęca, iż nikt osobiście początku jej na siebie brać nie może, może to tylko rząd uczynić, a na 80 milionów narodu znajdzie się zawsze z jakich 10,000 wartołków, utraciwszych społeczne stanowisko, gotowych do Chiwy czy do Serbii (i arianie na takich wartołków zawsze liczyli). Gdy Koznyszew Lewinowi prawi, że on (Lewin) zabiłby człowieka, mordującego w jego oczach niewiastę lub dziecko, odpowiada Lewin, całkiem jak Czechowic i Ochin: nie wiem — gdybym coś podobnego obaczył, oddałbym się swemu bezpośredniem u czuciu (inspirazione, zapalenie ducha), — ale naprzód nic powiedzieć nie mogę. Dalej czyni Lewin z Rusi niby arjan: przyzwałaż Ruś Waregów a rządu i sądu, sam a jednak ani rządzi, ani sądzi, tylko słucha pokornie lecz to sam o i słowianofiii twierdzili (Konstanty Aksakow i t. d.).

[163] Lew Tołstoj, hrabia (ros. Лев Николаевич Толстой wymowa (ur. 28 sierpnia-9 września 1828 w Jasnej Polanie, zm. w listopadzie 1910 w Astapowie) — rosyjski powieściopisarz, dramaturg, krytyk literacki, myśliciel, pedagog. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli realizmu w literaturze europejskiej. Klasyk literatury rosyjskiej i światowej. Uchodził za najwyższy autorytet moralny w Rosji na przełomie XIX — XX w.

[164] Koznyszew- jeden z bohaterów Anny Kareniny

[165] inspirazione- inspiracja, odczucie

[166] Waregowie — skandynawscy wikingowie (głównie pochodzących z obecnej Szwecji i Danii), którzy w VIII i IX wieku działali w rejonach obecnej Ukrainy i Rosji, tworząc tam w późniejszym okresie pierwsze dynastie.

[167] „Nie okłamujcie się nawzajem, skoro zewlekliście z siebie starego człowieka wraz z uczynkami jego, a przyoblekli nowego, który się odnawia ustawicznie ku poznaniu na obraz tego, który go stworzył.” Kol. 3:9—10

[168] godłem- tu: hasłem

[169] Jerzy Szoman (niem. Georg Schomann, ur. ok. 1526 w Raciborzu, zm. w 1591 w Chmielniku) — działacz reformacyjny (kolejno: luterański, kalwiński i braci polskich), pisarz, polemista i duchowny protestancki, jeden z tłumaczy Biblii brzeskiej.

[170] Ferenc Dávid (łac. Franciscus Davidis, pol. Franciszek David, ur. ok. 1510 w Kolozsvárze (Kluż Napoka), zm. 15 listopada 1579 w Deva) –węgierski pisarz i teolog unitariański, założyciel i biskup Unitariańskiego Kościoła w Siedmiogrodzie. W 1564 roku został mianowany superintendentem Kościoła ewangelicko-reformowanego w Siedmiogrodzie oraz nadwornym kaznodzieją Jana Zygmunta Zápolyi, pierwszego księcia Siedmiogrodu, antykróla Węgier w latach 1559–1571.

[171] Sobociarz- święcący sobotę.

[172] Zakaz spożywania krwi znajduje się zarówno w Starym, jak i Nowym Testamencie.

[173] warować- tu: bronić

[174] Czerniec, zakonnik w kościele greckim.

[175] Mateusz Baszkin- mieszczanin moskiewski. Oskarżony o herezję, torturowany i skazany w 1553 r. na dożywotnie więzienie w Wołokołamskim monasterze. Nauki Baszkina propagowali jego uczniowie: Tedozyusz Kosoj i mnich Ignacy. Baszkin uważał m.in., że kult obrazów i posągów to bałwochwalstwo, był przeciwny doktrynie o transsubstancjacji a Pismo Święte każdy może zrozumieć.

[176] *) Por. przedruk tych listów w Ruskiej Bibljotece Historycznej IV, 1287 i 1423.

[177] kazili- dawn. niszczyli, szkodzili

[178] nie stało- nie było

[179] łapaczka- pułapka

[180] Zawichost — miasto w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim.

[181] Jakub Sylwiusz, Iacobus Smilovitanus (zm. po 1583) — ksiądz katolicki, następnie minister kalwiński, publicysta. Od 1550 minister kalwiński. 25 listopada w Pińczowie, w dawnym zespole klasztornym paulinów (obecnie kościele farnym), odprawił pierwsze nabożeństwo reformowane w Polsce. W 1570 podpisał zgodę sandomierską. W sprawach religijnych przeciwny poglądom Franciszka Stankara i braci polskich. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

[182] Wawrzyniec z Przasnysza, zwany też Laurentius de Prasnisch, Discordia (Niezgoda), Prasnitius, Prząśnicki (ur. ok. 1515 w Przasnyszu– zm. między 1566 a 1569 w Wysocicach k. Miechowa) — kaznodzieja nadworny Zygmunta II Augusta, działacz reformacji polskiej. Popadał w liczne konflikty, stad przydomek Discordia (Niegoda).

[183] nazwisko- nazwę

[184] Apocapypsis Mikołaja Reja to fragment postylli, krytykującej kościół katolicki. Utwór został wydany w Krakowie w 1565 r.

[185] wartogłów- człowiek lekkomyślny i niezrównoważony

[186] Mikołaj Sienicki herbu Bończa (ur. ok. 1520, zm. 1581) — polityk ruchu egzekucyjnego, podkomorzy chełmski, słynny z talentu oratorskiego marszałek sejmu, jeden z najważniejszych działaczy politycznych swego czasu, współtwórca konfederacji warszawskiej.

[187] Demostenes (gr. Δημοσθένης Dēmosthénēs, 384–322 p.n.e.) — słynny mówca i polityk grecki.

[188] Jan Kiszka herbu Dąbrowa (ur. ok. 1552 roku, zm. w 1592 roku) –starosta generalny żmudzki, kasztelan wileński i wojewoda brzeskolitewski; magnat, polityk i działacz braci polskich. Współpracował ze słynnym arianinem, Piotrem z Goniądza, działającym na terenie dóbr, należących do magnata (Węgrów). W 1570 r. Kiszka ufundował w tej miejscowości drukarnię, jednym z przedsięwzięć której było wydrukowanie Nowego Testamentu, przetłumaczonego na język polski.

[189] secesja- podział

[190] Nadmienimy, że w spór Grzegorza Pawła i Sarnickiego o Trójcę w mieszał się i Jakub Górski, znany filolog i teolog krakowski, z osobnym pisemkiem, dedykowanym St. Myszkowskiemu (owemu staroście krakowskiemu i kasztelanowi Sędomirskiemu;,
jako gorliwemu obrońcy Trójcy, lecz argument Górskiego, zaczerpnięty od pogan (!), byłby i Grzegorza i Sarnickiego tylko rozśmierzył.

[191] Nadmienimy, że w spór Grzegorza Pawła i Sarnickiego o Trójcę wmieszał się i Jakub GórskiJakub Górski (Jacobus Gorscius, Górski Jakub Sztemberg) herbu Szeliga (ur. ok. 1525 w Górkach Borzych, zm. 17 czerwca 1585 w Krakowie) –działacz kontrreformacyjny, polemista religijny, doktor praw, wydawca, tłumacz, rektor Akademii Krakowskiej, kanonik płockiej kapituły katedralnej. Sprzeciwiał się doktrynom antytrynitarskim., znany filolog i teolog krakowski, z osobnym pisemkiem, dedykowanym St. Myszkowskiemu (owemu staroście krakowskiemu i kasztelanowi Sędomirskiemu; jako gorliwemu obrońcy Trójcy, lecz argument Górskiego, zaczerpnięty od pogan (!), byłby i Grzegorza i Sarnickiego tylko rozśmierzył.

[192] Superintendent ł. w kościele ewangielickim: duchowny przełożony nad kościołami okręgu kościelnego.

[193] Szymon Budny, znakomity tłumacz Pisma Św., znawca wyborny cerkiewnego języka i podejmujący propagandę religijną na Rusiw ruskim języku, został w lutym 1558 roku na synodziku wileńskim
katechistą, miał uczyć co niedzielę i święta, tudzież w wtorki i piątki po obiedzie o pierwszej godzinie (na półzegarzu) — dostawał myto 10 złt. ćwierć rocznie i „stół“ u brata Jakuba Kurnickiego za 12 złt.

[194] katechista- świecki pomocnik misjonarza. Tutaj w znaczeniu katecheta, czyli człowiek nauczający Słowa Bożego. Jako że Szymon Budny był protestantem, nie głosił nauk kościoła katolickiego- obecnie wyraz katechista służy określeniu osoby związanej z kościołem katolickim.

[195] półzegarze- zegar, akcentujący to, że doba ma po dwa razy 12 godzin (np. przez wygrywanie określonej melodii do dwunastu razy). Istniały również tzw. zegary całe, akcentujący podział doby na 24 godziny).

[196] myto- opłata pobierana za przejazd drogą, autostradą, mostem. Tu w znaczeniu przenośnym.

[197] Złt.- złotych; pisownia oryginalna.

[198] Atenianie- Ateńczycy

[199] zową- zowią, nazywają

[200] Nimrod- król babiloński, opisany w Piśmie Świętym.

[201] „Nie ciągnijcie jarzma z niewiernymi; albowiem co za uczestnictwo sprawiedliwości z nieprawością? Albo co za towarzystwo światłości z ciemnościami?” 2 Kor. 6:14

[202] „Nie masz Żyda, ani Greka; nie masz niewolnika ani wolnego; nie masz mężczyzny i niewiasty; albowiem wszyscy wy jednym jesteście w Chrystusie Jezusie.” Gal. 3:28

[203] Judown- Żyd

[204] biała głowa, białogłowa- kobieta

[205] wokabuły- słówka, słownictwo.

[206] servus- łac. niewolnik

[207] insza- inna

[208] srogość- surowość

[209] folga- folgowanie, odpuszczanie, pobłażliwość

[210] popłatek- opłata

[211] baczyć- zwracać uwagę, dbać

[212] adagium- przysłowie

[213] Hieronim ze Strydonu (łac. Eusebius Sophronius Hieronymus; ur. między 331 a 347 w Strydonie, zm. 30 września 419 lub 420 w Betlejem) — święty Kościoła katolickiego i prawosławnego, apologeta, doktor Kościoła. Autor komentarzy biblijnych, pism polemicznych i listów. Przytoczone adagium znajdujemy w jednym z dzieł jego autorstwa.

[214] uczyciel- nauczyciel

[215] beze wszech ogródków- bez ogródek; tak jak jest, dosłownie

[216] Nie bierzcie z sobą złota, ani srebra, ani miedzi w trzosy wasze; Mt 10:9

[217] jako krzeczy- jak należy

[218] Quinta- piąta.

[219] Rzekł mu Jezus: Jeźli chcesz być doskonałym, idź, sprzedaj majętności twoje, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie, a przyszedłszy, naśladuj mię. Mat. 19:21

[220] przedać- sprzedać

[221] Rozprasza, i daje ubogim; sprawiedliwość jego trwa na wieki; róg jego wywyższy się w sławie. Ps. 112:9

[222] A jeźli kto o swoich, a najwięcej o domowych starania nie ma, wiary się zaprzał i gorszy jest niż niewierny. 1 Tm 5:8

[223] Ebreow- Hebrajczyków

[224] Albowiem nie mamy tu miasta trwałego, ale onego przyszłego szukamy. Heb. 13:14

[225] Przetoż ja, aczem odległy ciałem, lecz przytomny duchem, jużem jakobym był przytomny, osądził tego, który to tak popełnił, Gdy się w imieniu Pana naszego Jezusa Chrystusa zgromadzicie, i z duchem moim, i z mocą Pana naszego, Jezusa Chrystusa (…) 1 Kor. 5:3—4

[226] żmodzki- żmudzki

[227] Żmodzi- Żmudzi. Żmudź (lit. Žemaitija) — region etnograficzny Litwy.

[228] jurgielt (niem. Jahrgeld) — dosłownie: pensja roczna; wynagrodzenie za służbę.

[229] Heliasz i Helizeusz- Eliasz i Elizeusz

[230] Wówczas, gdy liczba uczniów wzrastała, zaczęli helleniści szemrać przeciwko Hebrajczykom, że przy codziennym rozdawaniu jałmużny zaniedbywano ich wdowy. «Nie jest rzeczą słuszną, abyśmy zaniedbywali słowo Boże, a obsługiwali stoły» — powiedziało Dwunastu, zwoławszy wszystkich uczniów. «Upatrzcież zatem, bracia, siedmiu mężów spośród siebie, cieszących się dobrą sławą, pełnych Ducha i mądrości! Im zlecimy to zadanie. My zaś oddamy się wyłącznie modlitwie i posłudze słowa». Dzieje Apostolskie 6:1—4

[231] Pastyrzom-pasterzom.

[232] Lepak- ale, lecz.

[1] fałesznej- fałszywej

[2] Czy właśnie Rey przed sądem sejmowym obżałowanego żartami i drwinami obronił, o tym w olno powątpiewać. Katolicy świętokradztwa tego nie zapomnieli; jeszcze w r. 1597 Zebrowski, mówiąco Otwinowskim (Recepta na plastr Czechowica i t. d.), wspomina i o owym zamachu „starego wyrwy”, jakiemu niby baby przeszkodzić umiały; r. 1605 toż sam o ks. Andrzej W argocki w swojej Apologji przeciwko Luteranom i t. d. opow iada, jakoby „chciał” porwać monstrancję jakiś nurek. Czytelnik tego dzieła dopisał „ba i dochciał i nic mu za to… podobno jeszcze będąc kalwinistą“ (egzemplarz ten jest w Ossolineum ). Szmalc w pamiętniku, zapisując śmierć jego (pod r. 1614), nie zapomniał dodać „który przed piędziesięciu laty monstrancję nadeptał”.

[3] Iwan Tyszkiewicz (także: Iwan Tyszkowic, Jan Tyszkiewicz, Jan Tyskiewicz, Jan Tyszkowicz) (data ur. nieznana, zm. 1611) — brat polski z Bielska Podlaskiego. Skazany na karę śmierci za odmowę złożenia przysięgi na Trójcę. Torturowany a następnie spalony na rynku w Warszawie.

[4] Benedykt Herbest (ur. ok. 1531 w Nowym Mieście, zm. 4 marca 1598 w Jarosławiu) — pisarz, pedagog, znawca literatury, jezuita.

[5] Münzer (ur. w 1489 lub 1490 w Stolberg, zm. 27 maja 1525 w Mühlhausen) — anabaptysta, teolog ewangelicki. Uczestniczył w niemieckiej wojnie chłopskiej jako jej ideolog i przywódca.

[6] kazać- głosić

[7] Wespołek- razem z.

[8] Wymietywać- wymieść.

[9] Conciliabulum- nazwa mniejszej wagi zgromadzenia starszych w kościele. Conciliabulum nie miało rangi soboru.

[10] Szymon Zacjusz, właściwie: Szymon Żak, inna formy nazwiska: Zacius, (ur. około 1507 w Proszowicach, zm. około 1591 w Bochni) –pastor kalwiński, propagator reformacji na Litwie i w Małopolsce, pisarz teologiczny, poeta, jeden z autorów przekładu Biblii brzeskiej.

[11] agenda- księga liturgiczna, w której są umieszczone są wypisane czynności (agendorum) kapłanów. Zawiera odmawiane przez nich modlitwy, porządek procesji itp.

[12] Jerzy Szoman (niem. Georg Schomann, ur. ok. 1526 w Raciborzu, zm. w 1591 w Chmielniku) — działacz religijny związany z ruchem braci polskich; kaznodzieja, pisarz, polemista i duchowny protestancki, tłumacz Biblii brzeskiej.

[13] Stąd urosły ow e podania o grobach ariańskich. R. 1611 oblatuje w grodzie żytomirskim stary Piotr hvanowicz Peresiecki testament swój, każe się pochować „u sadku na folwarku”; r. 1648 oskarżają w grodzie Tobiasza Iwanickiego i Jakuba Lubienieckiego, że ochrzcili katolika nurzaniem (w gody) a żonę Jakuba pochowali w ogrodzie w Iwaniczach. W Kisielinie mieszczanie arianie r. 1643 zabili wędrownego krawca i pochowali go nie po katolicku lecz po ariańsku, poza miasteczkiem, odkopawszy nieco ziemię i t.d.

[14] Potwarz- obraza, oblega.

[15] sowity- podwójny

[16] kunsztować- żartować

[17] Pismo Święte mówi o tym, że człowiek po narodzeniu na nowo (otrzymaniu Ducha Bożego) ma podwójną naturę: duchową, tą z Boga, i cielesną, która jest stara i grzeszna. Stąd w tekście książki mowa o starym i nowym Adamie. Abyście złożyli według dawnego obcowania starego człowieka, który się psuje według żądz błędu. I odnowili się duchem umysłu waszego; I oblekli się w onego nowego człowieka, który według Boga stworzony jest w sprawiedliwości i w świętobliwości prawdy. Ef. 4:22—24

[18] sprośność- rozpusta, rozwiązłość, nierząd

[19] taboryci-jeden z odłamów ruchu husyckiego, uznawanego za herezję przez kościół katolicki

[20] Prosper Provana (zm. 1584) — pierwszy dyrektor poczty królewskiej w Polsce. Znajomy słynnych unitarian, takich jak Jerzy Blandrata, Bernardino Ochino, Giovanni Alciato i Giovanni Valentino Gentile).

[21] sedycja- bunt, niezgoda

[22] dwuch- pisownia oryginalna

[23] spółwierca- współwyznawca

[24] skora- szybka

[25] Epikur- 1) filozof grecki 2) tu w znaczeniu: epikurejczyk, czyli zwolennik poglądów Epikura; człowiek unikający cierpienia i dążący do przyjemności i równowagi w życiu codziennym.

[26] Kasper de Korniath Bekiesz (ur. 1520, zm. w Grodnie 7 listopada 1579) — hrabia i magnat węgierski, wojskowy. Pełnił urząd, podskarbiego księcia Jana Zygmunta i starosty lanckorońskiego.

[27] nie stoję- nie obchodzi mnie

[28] społem- razem

[29] Liber generationis plebeanorum (Księga rodów plebejskich, zw. też Liber Chamorum, dosłownie — Księga Chamów) — dzieło Waleriana Nekandy Trepki (ok. 1585—1640). Pierwszw wydanie w 1963. Stanowi satyrę na ówczesną, często samozwańczą, szlachtę.

[30] prozelita- człowiek, który nawracaj na swoją wiarę. Potocznie określa się mianem prozelity nowego, gorliwego wyznawcę danej wiary, który usiłuje nawracać innych.

[31] Przypis autora: Dopiero syn jego, Jakub, przeszedł, po dyspucie rakowskiej, odbytej m iędzy arjanami a kalwinami, do arian, 13 listopada 1599 (pamiętnik Szmalca).

[32] Sęstwo- sędziostwo.

[33] znalazszy- znalazłszy

[34] Święto Kuczek, Święto Szałasów, Święto Namiotów, Sukot — żydowskie święto ruchome, obchodzone we wrześniu lub październiku, od 15. do 21. dnia żydowskiego miesiąca tiszri i obchodzi się je na pamiątkę pobytu Żydów na pustyni i wyjścia z niewoli egipskiej.

[35] Świnina- wieprzowina.

[36] Sabatianie- chrześcijanie obchodzący szabat; możliwe, że chodzi o konkretną sektę, ale może chodzić jedynie o ogólny nurt.

[37] discipulus- uczeń

[38] Arianie polscy, a szczególniej niemieccy, imiona i nazwisk a dla zacierania śladów nieraz odmieniali, nie tylko w XVII wieku, dla prześladowań, lecz i w XVI. 1 en Maciej Vehe=Glirius, „diaconu slutrensis” (w Palatynacie) uciekł z ojczyzny r. 1572, nazywał się i Dietrich Dorschius i Nathanael Aeliemus Matthania.

[39] Gdy go raz żacy krakowscy srodze turbowali, uszedł im, mieniąc się nie „Arianus“ lecz „Marianus“, bo wierzy, że Chrystus z Marii zrodzony. W r. 1581 żył w Krakowie, w liście do Ronenberka kazał go Budny pozdrowić.

[40] Samuel Przypkowski (łac. Samuel Przipcovius) herbu Radwan, pseud.: Julius Celsus, Ireneus Philaletes, (ur. ok. 1592 w Gnojniku, zm. 19 czerwca 1670 w Królewcu) — pisarz religijny i polityczny, działacz religijny należący do wspólnoty braci polskich, poeta. Sprzeciwiał się stosowaniu przemocy, czego wyraz dawał, chodząc z drewnianą szablą u boku. Założyciel gminy ariańskiej w Kosinowie, pochowany tamże, na tzw. ariańskiej górze.

[41] Jakub Paleolog (gr.: Ιάκωβος Παλαιολόγος, także: Giacomo Palaiologo, Jacob Palaiologos, Paleolog z Korfu) (ur. w 1520 na wyspie Chios, zm. 25 maja 1585 w Rzymie) –dominikanin, a w późniejszym czasie działacz braci polskich. Prześladowany za wiarę, wsławił się ucieczką z więzienia, w którym zamknięto go z rozkazu inkwizycji. Pierwsza ucieczka była początkiem całej serii kolejnych. Paleolog był bardzo aktywny i wielokrotnie zmieniał miejsca zamieszkania. Ujęty przez inkwizycję po opublikowaniu obrony swojego przyjaciela i współpracownika, Ferenca Davida. Ścięty na dziedzińcu rzymskiego więzienia.

[42] podsędek- pomocnik sędziego w dawnej Polsce

[43] Mieścski- miejski.

[44] siermięga, świtka, sukmana — odzież z grubego materiału; rodzaj długiego, płóciennego płaszcza. Noszona przez uboższe warstwy społeczeństwa.

[45] Pomiatywać- 1) zamiatać, 2) porzucać, poniewierać.

[46] Kaźń- tu: kara.

[47] jarzmo- przen. powinność, obowiązek; w szczególności przykry i niewygodny.

[48] ś. ponurzenie- święte ponurzenie, czyli chrzest przez zanurzenie.

[49] przypytawali- wypytywali

[50] Wasil Mikołajewicz Ciapiński, także Wasyl (Bazyli) Ciapiński-Omelianowicz h. Ostoja (ur. ok. 1530, zm. ok. 1604) — białoruski działacz unitariański, posiadacz ziemski. Założył drukarnię na terenie rodowej posiadłości w Ciapinie. Tłumacz Ewangelii z języka cerkiewnosłowiańskiego ruski.

[51] ratum, gratum et firmissimum- bezpieczne, dopuszczalne i stabilne

[52] konsylium- narada

[53] więtsze- większe

[54] uźrzeli- ujrzeli

[55] Przypis autora: Nie wiem, jak Paleolog skończył. Jezuici twierdzili, że rewokował i katolikiem dobrym umarł. Szydzi Czechowic z Wujka: podobno jakie było gwałtowne i zdradzieckie go do tego nawrócenia abo raczej odwrócenia przynucenie, tak też pewnie i tyrańskie dokończenie; po moskiewsku tam żyda krzczono, jako ludzie powiedają — a jeżeli nie, niechże Wujek Paleologa pokaże albo godnych św iadków jego dokończenia stawi, tylko niech strzeże, żeby cygan dziećmi swymi nie świadczył.

[56] leda- lada

[57] JMP- skrót od Jegomość Pan.

[58] przystojnie- należycie

[59] pośrzednik- pośrednik

[60] statecznie- poważnie

[61] pospolicie- zwykle

[62] ergo- więc

[63] urząd trzymać- piastować

[64] roztok- roztopy

[65] naswarzywszy- pokłóciwszy, wykłóciwszy. Od swar, czyli kłótnia.

[66] Narabia- wiele pracuje.

[67] czeluść- policzek

[68] faryzejski- właściwy dla faryzeuszy; obłudny i zakłamany

[69] konwekcja- umowa

[70] oręż- broń

[71] plebej- wieśniak

[72] O aptekarzach Ronenbergach, krakowskich, których potomkowie się w szlachtę wpierali (Naborowsky), prawi Księga Chamów starego Trepki pod „Naborowski”.

[73] nielza- nie trzeba

[74] krzepczyć- umacniać

[75] przedsię- przedtem

[76] deputat- wybierany w głosowaniu członek określonej oraganizacji

[77] potwarliwe- zawierające potwarze, czyli oszczerstwa

[78] papieżnik- katolik

[79] tumultuaciones- łac. bunt

[80] móla- mola

[81] Stanisław Warszewicki herbu Kuszaba (ur. ok. 1530 w Warszewicach, zm. 3 października 1591 w Krakowie) — duchowny katolicki, działacz kontrreformacyjny, tłumacz, jezuita; organizator kolegium jezuickiego w Wilnie; sekretarz król Zygmunta Augusta.

[82] więtsze- większe

[83] adamantowe- twarde, nieugięte

[84] frasunek- troska, zmartwienie

[85] zelżywość- pohańbienie

[86] abych był od was za kłamcę niepoczytan- żebym nie został wzięty za kłamcę

[87] wrychle- wkrótce

[88] eo nomine- w tym imieniu

[89] Zbieżać- uciec.

[90] odmiatując- zmieniając

[91] dekreta relaksują- prawa łagodzą

[92] expresse- łac. wyraźnie, dobitnie

[93] żacy- studenci

[94] barzo-bardzo

[95] Prawić- mówić.

[96] preeminencja- pierwszeństwo

[97] sromając- wstydząc, gniewając

[98] dwójczacy- dawna nazwa odłamu religijnego, uznającego dwie osoby boskie zamiast tradycyjnej Trójcy.

[99] spuścić się na coś- zaufać czemuś

[100] konfuzja- zamieszanie, dezorientacja

[101] Sukcesor- zastępca.

[102] Sektarze- sekciarze.

[103] hardość- duma, wyniosłość

[104] skrybent- pisarz lub sekretarz

[1] myłek- pomyłek

[2] Urwaniec- nicpoń.

[3] Na ręby- na odwrót.

[4] Wrzeciennik- tokarka.

[5] chędogo- porządnie

[6] plaga- kara

[7] pauperibus- łac. biedak

[8] imiennik- osoba, która posiada to samo imię, co ktoś inny

[9] Bodze- Bogu

[10] snać- widocznie

[11] recitare- grać

[12] dicentes- mówiących

[13] badać- dowiadywać

[14] Przez święte do Boga- do Boga za pośrednictwem świętych

[15] badawija- koń arabski

[16] przystoi- wypada

[17] rataj- oracz, włodarz; ogólnie: mieszkaniec wsi

[18] trzymał- uważał

[19] philozoph- filozof

[20] rybitwa- rybak

[21] Przypis autora: Książka polska zaginęła już od paruset lat, łacińska (De paedobaptistarum errorum origine i t. d., wydana r. 1575, przypisana Janowi Kiszce, jako jedynemu magnatowi — nowokrzczeńcowi) zachowała się zagranicą: dwa egzemplarze posiada np. biblioteka miejska gdańska. Otóż z przedmowy łacińskiego dzieła wiemy, że i tekst polski wyszedł nakładem tegoż Kiszki przed 1575 r., choć późno po napisaniu (1565 r.), ale na wielu miejscach przez niedbałość niektórych osób popsuty, przekręcony i zmieniony; że książka polska odkrywała i kilka innych makuł antykrystowych; że niemal jeszcze młodzieńcem o rzeczach tych z natchnienia bożego rozmyślać, a niebawem i pisać począł — prawdziwość słów zaświadczą, co go od 25 i więcej lat znają. Rzeczywiście widzę z cytaty w Chason emunah (str. 86 wydania z r. 1873, o tej książce Izaka Trockiego zobacz niżej), że w „Trzech dni rozmowie” zbijał Czechowic i naukę o Trójcy św. na kilkudziesięciu kartach (28 — 69).

[22] Mikołaj Czarny cierpiał na podagrę. Podobno wysmarował się rtęcią, posłuchawszy porady pewnego Żyda-doktora. Wkrótce po tym namaszczeniu wzmogły się bóle, dręczyły go przez całe trzy dni bez przerwy tak dalece, iż naprzód popękały mu oczy, uszy i gęba, następnie rozparło mu boki, a na koniec głowa rozszczepiła się na dwie części tak, iż opuszczony od Boga, w okropnym wyciem wyzionął ducha. Stanisław Cynarski: Zygmunt August. Wrocław: Ossolineum, 1988, s. 240.

[23] Przypis autora: Łaciński katechizm Czechowica zaginął od wieków — wiem o nim tylko z Neothebela, cytującego go nieraz, np. „Krystus non merits homo jako ty bluźnisz w swoim małym łacińskim, jako i wielkim katechizmie polskim”; (tamże) Czechowic „swoim dumem” (wymysłem ) pisze: „credo spiritum sanctum” zamiast; „in spiritum”; jeszcze w Wilnie wydał (?) i nauczał Czechowic, wedle K. W ilkowskiego, inny katechizm „trójczack i“. Polski zachował się w kilku egzemplarzach; najciekawszy berliński, na którym spółczesna ręka po łacinie zanotow ała (w tłum aczeniu): „Rok 1576-ty 28 marca książkę tę sam autor z Polski mi przysłał i darował, lecz jak Sofokles prawdziwie mówi „wrogów dary niedarne i niepożyteczne” (cytata po grecku), gdy bowiem w róg lściwie prawi i pod maską kom iczną trajedję spraw uje, nie wierz mu, bo siedm bezecności kryje się w sercu jego (Salomon, przypow. 26). Walenty Brzeziński (młodszy, syn) z Lublina student oddał. „Zboru złych nie najrzę i z bezbożnymi nie będę siedział” (psalm 1). Będzie to A. Wolan lub inny kalwin z m inistrów wileńskich. Inny egzemplarz posłał Czechowic Wojciechowi Nientojewskiemu „jako samołówkę, abyś go osidlił” (Neothebel), lecz również nic nie w skórał.

[24] Alegować- udowadniać (cytatem).

[25] Np. „Pan Bełdowski przeszłej wiosny u JMP. Jana Chodowskiego w Modlibożycach (na Kujawach), gdym mu z pism prorockich i z starego zakonu z strony krztu św. małych dziatek począł dowodzić, jawnie wyznał, że nam pry nic do starego zakonu i nic do proroków, dosyć mamy na Nowym Testamencie, który też tylko a nic więcej przy sobie nie miał“ (Neothebel, Raphaelahi z r. 15S1).

[26] sylogizm- wnioskowanie; wyciągnięcie wniosku z dwóch przesłanek, które do niego prowadzą

[27] Uczony ten Karaita żył w XVI wieku; był synem rabina Mordechaia, znanego pod przydomkiem „świętego“. Nauki pobierał u słynnego Karaity Izaaka z Trok, którego dzieło „Chizuk Emunah,“ zaopatrzył w przedmowę, później zaś ogłosił drukiem uwagi i objaśnienia do rzeczonego dzieła swego nauczyciela. Malinowski wydał kilka dzieł teologicznych i dogmatycznych. Najsłynniejsze jego dzieło „Minhagim,“ traktujące o obrządkach służby Bożej, wyszło drukiem w Eupatorii i bardzo było cenione przez Karaitów polskich i litewskich. Malinowski wogóle dużo pisał, lecz reszta jego prac poważnych pozostała w rękopiśmie. Rok śmierci jego jest nieznany. Umarł podobno w Trokach.

[28] Jakub z Bełżyc (2. poł. XVI w.) — uczony żydowski, uczestnik synodów ariańskich, twórca apologii judaizmu, która zachowała się do dzisiaj jedynie we fragmentach. Dyskutował z Marcinem Czechowicem (komentując jego Rozmowy chrystiańskie). Historyczność tej postaci bywa negowana.

[29] „Synowie izraelscy będą przestrzegać sabatu, zachowując sabat w pokoleniach swoich jako przymierze wieczne. Między mną a synami izraelskimi będzie on znakiem na wieki, bo w sześciu dniach stworzył Pan niebo i ziemię, a dnia siódmego odpoczął i wytchnął.” Wyj.31:16—17 Pamiętaj, abyś święcił dzień szabatu. Wyj. 20:8

[30] Nie Izak Trocki zebrał pierwszy te sprzeczności; miał on poprzedników właśnie między judaizantami polskiemi, głównie może w Danielu Bielińskim, co to 139 niezgod 11 w N. T. wyliczył;
z nim Czechowic w Dyalogach ciągle polemizuje, choć go po imieniu nie nazywa („od jednego nieobrzezanego nowego poganożydowina, a wielkiego odmieńca zebrane 11, 1. 147; „wedle słów, których Herst ich przedniejszy w katechizmie swym używa 11, 1. 97); w Odpisie wymienia go nieraz, np. „z ziemkami swoimi (żydami), którzy ono Daniela, nowego żyda i z wielą inszych uczniów, bez obrzezki przyjmowali, nie nucąc ich i z nim do obrzezki, byle tylko szabatu przystrzegali”, str. 285. Daniel Bieliński, niegdyś kalwiński minister, broniący z Czechowicem na synodzie skrzyńskim (1567 r.) przedwieczności Chrystusa, po tym żyd, wrócił około 1575 r. na powrót do kalwinów. Budny w katechizmie ir. 1576) nieraz go wspomina, np. „Bieliński, który niedawno od Epikurstwa do Trójczaków znowurz kotno przystał w Wyznaniu swem, które im kwoli napisał, inszą na sercu trzyma, inszą pisze11; lub „Daniel Apostata niektóry, nie obrzezany żyd, zawiódszy w żydowskie sprosne błędy mnóstwo wartogłowów i prostych ludzi, o dbieżał ich i do Trójczaków się udał, ten też w swych bluźnierstwach przygania Pawłowi i t. d.“; lub „nie to by mieli Trójczacy z swoimi Bieieńskimi, farbowanymi Lucjany, przywodzić”. Z pism D aniela korzystali przeciw arjanom i katolicy, np. ks. Powodow ski w Wędzidle, którem u Bieliński, arjan „wyśpiegowawszy, światu lepiej pokazał”, wyliczając u nich w księgach swych „Odwołania” (Retractiones, łacińskie), nie dwie, jak Czechowic twierdzi, „ale m nóstwo sekt, godnych powrozów, klozej i czegoś gorszego”. Ciekawy ten człowiek nawet z nazwiska bibliografom naszym zupełnie nieznany; dotąd samych dzieł jego nie odszukaliśmy. Pamięć o nim trwała dosyć długo, pisze np. Chrząstowski w Obronie dyalogu 1619 r.: „nie onże Daniel na ten
czas był starszym tego synodu (w Krakowie), który iż był mixti fori, na poły żydem i chrześcianinem, pamiętam z młodu co o nim mówiono za króla Stefana, bo rezydował w Krakowie, po tym w Wilnie, tego w wielu excesiech i w żydowstwie wytykano, ba i wyrzucono, aż się wpraszał i błąkał tam i sam; był tym ludziom (arjanom ) wielkim nieprzyjacielem, bo mu prawdę mówili” (str. 72). Sprzeczności te zbierano zresztą już i przed Bielińskim, lecz aby je godzić, nie aby z nich kuć strzały przeciw Ewangielii i chrześcijaństwu.

[31] Kloza- zamknięte pomieszczenie; koza.

[32] ekscesiech- ekscesach

[33] dufanie- ufanie, ufność

[34] chróst- chrust

[35] Czechowic nie wierzy, „żeby krwie wszytkim żydom potrzeba było dla jakiego oczyścienia, abo i tego tam papieskiego opłatka — błąd to i wymysł. Ale czarno księżnicy niektórzy człowieczej krwie potrzebują, a ci się i między żydy najdują i więcej ich niż gdzie indziej… wierząc temu, że tą nauką czarty zaklinać Salomon wynalazł. Tedy mniemam, iż z tej przyczyny musiało to mniemanie o powszechnym was żydów oczyścianiu uróść.

[36] Bróździł- pisownia oryginalna.

[37] Chrystologia- nauka o Chrystusie.

[38] Hieronim Powodowski- (ur. w r. 1543 (1547) w Gnieźnie; zm. w 1613 w Poznaniu): duchowy katolicki, szlachcic, student Akademii Krakowskiej, uniwersytetów w Rzymie i Padwie, doktor teologii, kanonik gnieźnieński, poznański i krakowski, arcyprezbiter kościoła Panny Marii w Krakowie; sekretarz królewski, dworzanin biskupa kujawskiego S. Karnkowskiego. Opiekunem jego był Hozjusz. Słynny kaznodzieja; wróg arian.

[39] Łacniej- łatwiej.

[40] „Wchodźcie przez ciasną bramę; albowiem przestronna jest brama i szeroka droga, która prowadzi na zatracenie, a wiele ich jest, którzy przez nię wchodzą. A ciasna jest brama i wąska droga, która prowadzi do żywota; a mało ich jest, którzy ją znajdują.” Mt. 7:13—14

[41] Kacerz- heretyk.

[42] Żądostki- pożądania.

[43] Wirzbina- gałązki wierzby.

[44] Rokicina- wierzba rokita; 2) roślina jednoroczna zwana również cyborą.

[45] Krzesnica- chrzcielnica.

[46] Pax tecum- łac. pokój z tobą.

[47] Agnus- łac. baranek.

[48] Tedy odpowiadając Piotr i Apostołowie, rzekli: Więcej trzeba słuchać Boga, niż ludzi. Dz. Ap. 5:29

[49] Niestrzych- ktoś, kto nie strzyże włosów.

[50] Mszarz- człowiek, popierający msze lub/i uczestniczący w nich.

[51] Sarka- narzeka.

[52] Żak- student.

[53] Morderzu- morderco.

[54] Forytował- popierał.

[55] Mir- spokój.

[56] Nie usłuchali najbliżsi, własne potomstwo; pisze o tym A. Chrząstowski w Obronie dyalogu r. 1619, str. 44; „Co z strony potomków pana Czechowicowych, że się do zboru ewangielickiego udali, bogdaj się we wszytkiem jako trzeba nauce Zbawicielowej nadali, aleć ja lepiej o tem wiem, niż waszmość wszyscy: coś inego, nie ociec, im tam drogę ukazał, podobno trochę przestrzeńsze życie, a też nie wszyscy się tam do was udali“. Podobnie wyraża się i Smalcjusz o tym w Odpisie na dwa pasquillusy (r. 1619), lecz twierdzi, że się od starego Czechowica dla jego niebraterskich mów i postępków, nie dla jego wiary odłączyć chciano, że on się jednak polepszył, a wtedy dali mu pokój „i w miłości go dopiastowali“.

[57] Pasquillus- łac. paszkwil- utwór literacki, ośmieszający konkretną osobę.

[58] Dopiastować- zadbać o kogoś.

[59] omnia sunt communia- łac. wszystko jest wspólne

[60] Rzeką- mówią.

[61] Crescite et multiplicamini- łac. Idźcie i rozmnażajcie się.

[62] Wtóra- druga.

[63] Swarliwa- kłótliwa.

[64] Nietrwam- nie dbam.

[65] Bykowe- kara za uwiedzenie dziewczyny, opłacana jej opiekunom (ojcu lub dworowi, na którym służyła).

[66] Pokajenie- pokuta.

[67] Poniewolne- dobrowolne.

[68] Maszkarny- koszmarny.

[69] Pharyzejska- faryzejska, obłudna.

[70] „I nauczając dalej mówił: Strzeżcie się uczonych w Piśmie. Z upodobaniem chodzą oni w powłóczystych szatach, lubią pozdrowienia na rynku, I pierwsze krzesła w synagogach, i pierwsze miejsca na ucztach; Którzy pożerają domy wdów i dla pozoru długo się modlą; tych spotka szczególnie surowy wyrok.” Mk. 12:38—40

[71] Bachusowy-lubieżny, pożądliwy.

[72] Przewieczerzawszy- zjadłszy lub przejadłszy na wieczerzę, czyli kolację.

[73] Kacermistrz- minister kacerzy, czyli różnowierców lub „heretyków.”

[74] Sinister- rzeczownik pochodny od łac. sinister, czyli zły.

[75] Hipokrates lub Hippokrates[ z Kos, (ur. ok. 460 p.n.e. na wyspie Kos, zm. ok. 370 p.n.e. w Larysie) — lekarz grecki, uważany za ojca medycyny współczesnej.

[76] Muza- bogini nauki i sztuki; ćwiczenia w muzach- ćwiczenia, związane z umiejętnościami artystycznymi lub pogłębianiem wiedzy.

[77] Westa- rzymska bogini domowego ogniska.

[78] Snażność- czystość.

[79] Królik- król.

[80] Zdyszeł- zdechł.

[81] Obiesił- powiesił.

[82] Jan Mączyński, inne formy nazwiska: Macinius, Maczinsky (ur. 1520 w Gzikowie, zm. ok. 1587 w Miłkowicach) — polski leksykograf, uczeń Filipa Melanchtona, sekretarz Mikołaja Radziwiłła Czarnego, dworzanin króla Stefana Batorego, członek wspólnoty braci polskich. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych. Ułożył i opublikował pierwszy polsko-łaciński słownik, za co chwalił go Jan Kochanowski we fraszce Na słownik Mączyńskiego. Być może zmarł śmiercią samobójczą.

[83] Mikołaj Bucella- cyrulik Stefana Batorego.

[84] Wszetecznik- dawne znaczenia słowa: 1) człowiek wścibski, wtrącający się we wszystko; 2) chcący być ze wszystkimi w dobrych stosunkach. Znaczenie bardziej współczesne, choć również przestarzałe: prostytutka.

[85] Z gardłem uciec- uciec, zachowując życie.

[86] Nawiedzali- odwiedzali.

[87] Obiadwając- jedząc obiadu.

[88] Raić- swatać.

[89] Nawara- karma.

[90] Znachodzimy- znajdujemy.

[91] Facecje- żarty.

[92] Marcin Laterna (ur. w 1552 w Drohobyczu, zm. 30 sierpnia lub 30 września 1598 na Morzu Bałtyckim) — teolog, jezuita, pisarz, kaznodzieja królewski.

[93] Łaje- karci.

[94] przywara- wada

[95] Elemozyna- jałmużna.

[96] Baal (ugar. hebr.) ‏semickie bóstwo, którego ośrodkiem kultu było miasto Ugarit.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.