© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. farm. Marek Murias

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Monika Gołaszewska

Producent: Grzegorz Mosieniak

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23283-2

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.135

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Wstęp
Anna Kiss, Adam Matkowski

1. Rośliny o działaniu toksycznym ośrodkowym
Anna Kiss

1.1. Rośliny zawierające związki cyjanogenne blokujące enzymy łańcucha oddechowego (porażenie ośrodka oddechowego)

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

1.2. Rośliny działające drgawkotwórczo poprzez wpływ na układ GABA-ergiczny

Rośliny zawierające poliacetyleny (cykutoksynę lub oenantotoksynę)

Szalej jadowity i inne rośliny zawierające poliacetyleny

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające tujon oraz inne toksyczne składniki olejków eterycznych

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

1.3. Rośliny zawierające związki oddziałujące na receptory nikotynowe porażające ośrodkowy układ nerwowy i zwoje układu autonomicznego

Rośliny zawierające cytyzynę

Złotokap pospolity

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające koniinę

Szczwół plamisty

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

1.4. Rośliny zawierające deliriantyczne związki porażające układ przywspółczulny (antycholinergiczne)

Rośliny zawierające alkaloidy tropanowe

Pokrzyk wilcza jagoda

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Bieluń dziędzierzawa i inne gatunki z rodzaju Datura

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Bieluń pachnący i inne gatunki, hydrydy lub odmiany z rodzaju Brugmansia

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Piśmiennictwo

2. Rośliny o działaniu toksycznym na układ sercowo-naczyniowy
Andrzej Patyra, Adam Matkowski

2.1. Rośliny o działaniu kardiotoksycznym zawierające glikozydy kardenolidowe

Naparstnica purpurowa

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Konwalia majowa

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Oleander pospolity

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

2.2. Rośliny o działaniu kardiotoksycznym i działaniu toksycznym na układ krążenia i układ oddechowy

Ciemiężyca

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Tojad

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Cis pospolity

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Zimowit jesienny

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Piśmiennictwo

3. Rośliny o działaniu nefrotoksycznym
Anna Kiss

3.1. Rośliny zawierające kwas szczawiowy

Szczaw

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Rabarbar lub rzewień

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

3.2. Rośliny zawierające kwas arystolochowy i jego pochodne

Kopytnik pospolity

Charakterystyka botaniczna

Kokornak

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

3.3. Rośliny zawierające ptakwilozyd

Orlica pospolita

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Piśmiennictwo

4. Rośliny o działaniu gastrotoksycznym
Anna Kiss, Adam Matkowski

4.1. Rośliny zawierające rafidy szczawianu wapnia

Obrazki plamiste

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

4.2. Rośliny zawierające diterpeny o działaniu miejscowo drażniącym

Wilczomlecz

Charakterystyka botaniczna

Wawrzynek wilczełyko

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

4.3. Rośliny zawierające saponiny o działaniu miejscowo drażniącym

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

4.4. Rośliny zawierające kukurbitacyny o działaniu miejscowo drażniącym

Przestęp

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

4.5. Rośliny zawierające alkaloidy steroidowe

Psianka

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

4.6. Rośliny zawierające alkaloidy Amaryllidaceae

Narcyz

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

4.7. Inne rośliny, których owoce mogą wywołać niegroźne objawy ze strony przewodu pokarmowego o nie w pełni zidentyfikowanych związkach toksycznych

4.8. Rośliny zawierające toksalbuminy

Rącznik pospolity

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Jemioła pospolita

Charakterystyka botaniczna

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Piśmiennictwo

5. Rośliny o działaniu hepatotoksycznym
Anna Kiss

5.1. Rośliny zawierające alkaloidy pirolizydynowe

Najczęściej mylone rośliny jadalne lub lecznicze

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

5.2. Rośliny zawierające diterpeny pochodne teukryny

Ożanka

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

5.3. Rośliny zawierające olejek eteryczny bogaty w pulegon

Mięta polej

Charakterystyka botaniczna

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Składniki toksyczne

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Przypadki zatruć/ekspozycji

Rokowania/leczenie

Piśmiennictwo

6. Rośliny o działaniu toksycznym i drażniącym na skórę
Andrzej Parzonko

6.1. Rośliny powodujące kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia

Rośliny powodujące kontaktowe zapalenie skóry wywołane mechanicznym podrażnieniem

Rośliny powodujące kontaktowe zapalenie skóry wywołane chemicznym podrażnieniem

Rośliny zawierające ranunkulinę/protoanemoninę

Jaskier jadowity

Charakterystyka botaniczna

Mechanizm działania toksycznego i objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające estry diterpenów

Objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

6.2. Rośliny powodujące alergiczne kontaktowe zapalenie skóry

Rośliny zawierające α-metyleno-γ-butyrolaktony

Rośliny zawierające laktony seskwiterpenowe

Objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające tulipalinę A

Objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające chinony

Objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające pochodne fenolu, katecholu, rezorcynolu i kwasu salicylowego

Rośliny z rodziny Anacardiaceae – Toxicodendron

Objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Inne rośliny z rodziny Anacardiaceae

Rośliny z rodziny Ginkgoaceae

Rośliny zawierające poliacetyleny

Bluszcz pospolity

Charakterystyka botaniczna

Objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające disiarczki (disulfidy)

Rośliny zawierające izotiocyjaniany

6.3. Rośliny powodujące pokrzywkę kontaktową

6.4. Rośliny powodujące fotodermatozy

Rośliny zawierające furanokumaryny

Barszcz

Charakterystyka botaniczna

Mechanizm działania toksycznego i objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Rośliny zawierające hiperycynę

Dziurawiec zwyczajny

Charakterystyka botaniczna

Mechanizm działania i objawy ekspozycji

Przypadki ekspozycji

Rokowania/leczenie

Piśmiennictwo

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WSTĘP

Anna Kiss
Adam Matkowski

Przygotowana przez nas książka ma na celu przedstawienie rzetelnej i kompleksowej wiedzy na temat roślin trujących. Inspiracją do jej napisania był odczuwany od wielu lat brak aktualnego polskiego opracowania o roślinach trujących, a także potrzeba edukacji studentów i praktyków różnych specjalności o chemii, mechanizmach i klinicznych przejawach toksyczności oraz o botanicznej charakterystyce i występowaniu poszczególnych taksonów. Z jednej bowiem strony rośliny są postrzegane jako bezpieczne w samoleczeniu lub jako dziko rosnące rośliny spożywcze, z drugiej natomiast od czasu do czasu w mediach pojawiają się alarmistyczne informacje o spożyciu przez dzieci nasion złotokapu czy owoców np. śnieguliczki i o grożącej z tego powodu utracie zdrowia lub śmierci. Regularne są także ostrzeżenia przed barszczem Sosnowskiego. Chociaż nasiona złotokapu dają silne objawy zatrucia (wymioty, zawroty głowy), a spożycie śnieguliczki grozi najwyżej bólem brzucha, to ekspozycja na te rośliny nie zagraża życiu dzieci. Nie znaczy to jednak, że nie należy zgłosić się po pomoc medyczną. Z kolei kontakt z barszczami kaukaskimi może mieć poważne konsekwencje w postaci rozległych oparzeń. W podręczniku znajdują się informacje o najważniejszych roślinach trujących z wyjaśnieniem, jakie są składniki toksyczne, jak działają na organizm ludzki, jakie jest ryzyko pomyłki z rośliną jadalną oraz jak poważnymi zatruciami grozi ich spożycie. Opis każdej rośliny jest opatrzony danymi z różnych krajów o przypadkach zatruć i ich przebiegu. Zamieszczone zasady leczenia są wyłącznie informacyjne, gdyż pochodzą z różnych krajów, także tych spoza Unii Europejskiej, a ponadto oddziały ratunkowe mają swoje procedury. Większość roślin opisanych w niniejszej książce, a występujących w Polsce, ma też dokładne opisy botaniczne razem ze zdjęciami, pozwalającymi zapoznać się z ich wyglądem.

Za kryterium podziału książki na poszczególne rozdziały przyjęto główny kierunek działania toksycznego ujętych tu roślin:

1. Rośliny o działaniu toksycznym ośrodkowym.

2. Rośliny o działaniu toksycznym na układ sercowo-naczyniowy.

3. Rośliny o działaniu nefrotoksycznym.

4. Rośliny o działaniu gastrotoksycznym.

5. Rośliny o działaniu hepatotoksycznym.

6. Rośliny o działaniu toksycznym i drażniącym na skórę.

Dane dotyczące częstotliwości zatruć roślinami czy ekspozycji na rośliny potencjalnie trujące są często niepełne, a wynika to z zaniechania kontaktu z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej czy niezgłaszania się na ostry dyżur, kiedy objawy są łagodnie nasilone. Opracowane i ogólnodostępne dane polskie z województwa śląskiego, obejmujące lata 2010–2016, wskazują na około 50 zatruć roślinami rocznie, co stanowiło nieco ponad 1% wszystkich zatruć. Dane te wydają się trochę niedoszacowane, gdyż według danych piśmiennictwa światowego zatrucia roślinami wahają się od około 2% (dane z Włoch, 1995–2007), 2,13% (USA, 2021 r.), 2,7% (Wielka Brytania, 2020–2021), 4,3% (Nowa Zelandia, 2003–2010), 4,5% (Słowacja, 2005–2014), 4,7% (Francja, 2002 r.), 8,2% (Niemcy, 2001–2010), aż do prawie 10% (Szwajcaria, 1995–2009). Wśród zgłaszanych przypadków zdecydowanie przeważają zatrucia u dzieci – około 80%, najczęściej do 5. roku życia. Małe dzieci samodzielnie spożywają owoce jagodowe, w tym silnie toksyczne, np. owoce pokrzyku wilczej jagody (➢rozdz. 1) czy wawrzynka wilczełyko (➢rozdz. 4). Wiele owoców powoduje tylko nieznaczne objawy ze strony przewodu pokarmowego, np. owoc ligustra, kaliny koralowej (➢tab. 4.4). Z opracowanych danych z Wojewódzkiego Szpitala nr 2 w Rzeszowie (lata 2010–2014) wynika, że zatrucia roślinami stanowiły 4,4% przypadków (24 dzieci) i najczęściej były to zatrucia owocami pokrzyku (➢rozdz. 1), wawrzynka wilczełyko, wiciokrzewu i jemioły (➢rozdz. 4) oraz nasionami cisu (➢rozdz. 2). Opracowanie zgłoszeń do Niemieckiego centrum kontroli zatruć (Giftinformationszentren) zatruć/ekspozycji dzieci na rośliny potencjalnie trujące z obszaru Berlina i Fryburga z lat 1997–2013 pozwoliło stwierdzić, że spośród 42 344 potwierdzonych ekspozycji na 227 gatunków roślin 39 346 (93%) przypadków było bezobjawowych, z kolei 2415 (5,7%) dzieci doświadczyło łagodnych objawów, 580 (1,3%) umiarkowanych, a 3 przypadki (0,007%) były ciężkie. Osiem z tych roślin: rodzaj Arum – obrazki (➢rozdz. 4), Laburnum anagyroides – złotokap pospolity (➢rozdz. 1), rodzaj Narcissus – narcyz (➢rozdz. 4), Prunus laurocerasus – laurowiśnia wschodnia (➢rozdz. 1), Taxus baccata – cis pospolity (➢rozdz. 2) oraz rodzaj Thuja – żywotnik (➢rozdz. 1), odpowiadało za co najmniej umiarkowane objawy. Dane z lat 1996–2001 z czeskich szpitali pediatrycznych dotyczące 174 osób wymagających hospitalizacji wykazały, że zdecydowana większość zgłaszanych objawów dotyczyła przewodu pokarmowego (46%) – były to nudności, wymioty, bóle brzucha, skurcze, ból i biegunka. Jedna trzecia (33,3%) wszystkich dzieci miała objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego (nasiona bielunia, owoce pokrzyku), a u 14,9% stwierdzono zmiany i uszkodzenie błon śluzowych (np. żucie łodygi difenbachii; ➢rozdz. 4). Analizując dane z europejskich ośrodków toksykologicznych, można wskazać, że 16 najczęściej spożywanych przez dzieci roślin w kolejności alfabetycznej to: bez czarny (owoce), cis (nasiona z osnówką), irga (owoce), jarzębina (owoce), konwalia (owoce), laurowiśnia wschodnia (owoce), ligustr (owoce), obrazki (owoce/liście), oleander (kwiaty/liście; zwłaszcza na południu Europy), mahonia (owoce), miechunka (owoce), ognik (owoce), ostrokrzew (owoce), śnieguliczka (owoce), wiciokrzew (owoce) i złotokap (nasiona).

Największy wpływ na niebezpieczeństwo dobrowolnego spożycia ma oczywiście dostępność i atrakcyjność powyższych roślin. Również smak może wiązać się z ryzykiem większego ich spożycia, np. owoce pokrzyku mają przyjemny słodki smak, a śmiertelnie trujące nasiona cisu – smaczną i ładną jadalną osnówkę.

Zatrucia u osób dorosłych można natomiast podzielić na kilka kategorii:

1. Samodzielne zbieranie i stosowanie ziół (pomyłki lub użycie rośliny tradycyjnie stosowanej, ale zawierającej związki toksyczne), zbieranie roślin dzikich w celach spożywczych (pomylenie roślin jadalnych z trującymi lub potencjalnie trującymi)

Jest to najczęstszy powód zatruć u osób dorosłych, więc i w Polsce może to mieć miejsce ze względu na dużą popularność ziołolecznictwa i samoleczenia oraz coraz większe zainteresowanie spożywaniem roślin dziko rosnących. Analiza danych z francuskiego ANSES[1] wskazuje, iż pomyłki roślin jadalnych z trującymi wcale nie są takie rzadkie. W latach 2012–2019 zgłoszono 1872 przypadki zatruć w wyniku takich pomyłek. Najczęściej dochodziło do pomylenia cebuli z cebulkami narcyza (➢rozdz. 4), liści szpinaku lub szczawiu z liśćmi obrazków (➢rozdz. 4), kwiatów akacji z kwiatami złotokapu (➢rozdz. 1) oraz liści czosnku niedźwiedziego z liśćmi zimowita jesiennego (➢rozdz. 2). Co ważne, aż 906 przypadków było objawowych, a 14 miało ciężki przebieg. We Włoszech odnotowano zatrucia w wyniku pomylenia dzikich szparagów z tojadem (➢rozdz. 2), a także pomyłki czosnku niedźwiedziego z zimowitem oraz z liśćmi konwalii (➢rozdz. 2). Zatrucia opisywano również po zakupieniu na targu zebranych dziko rosnących roślin, takich jak szpinak (pomyłka z liśćmi bielunia), bądź w wyniku zanieczyszczenia produktów bio/ekologicznych (np. zanieczyszczenie kaszy/mąki gryczanej nasionami bielunia; ➢rozdz. 1) lub nadmiernej obecności w mące „eko” nasion gorzkiej odmiany łubinu (➢rozdz. 1). Samodzielne zbieranie dzikich roślin (np. dzikiej marchwi czy pasternaku) może grozić poważnymi zatruciami szalejem lub szczwołem (➢rozdz. 1), natomiast w przypadku roślin uważanych za lecznicze największym zagrożeniem jest zbiór roślin zawierających alkaloidy pirolizydynowe, które przy dłuższym stosowaniu mogą prowadzić do hepatotoksyczności (➢rozdz. 5).

2. Celowe odurzanie się substancjami pochodzenia roślinnego oraz spożycie roślin toksycznych w celach samobójczych

Rośliny stosowane w celach odurzania się nie są głównym tematem niniejszego opracowania, ale ze względu na łatwą dostępność dziko rosnącego bielunia i lulka nasiona i liście tych roślin mogą być nadużywane, zwłaszcza przez starszą młodzież i młodych dorosłych. Na przykład na Węgrzech wg danych z centrum toksykologicznego w latach 2005–2017 zgłoszono 101 poważnych przypadków zatruć związanych z celowym spożyciem nasion bielunia. W Polsce w Klinice Toksykologii UJ CM w Krakowie w 1999 roku hospitalizowano 7 pacjentów, w wieku od 14 do 27 lat, którzy spożyli bieluń, a w Regionalnym Ośrodku Ostrych Zatruć z Oddziałem Toksykologii Klinicznej Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu oraz w szpitalach terenowych w 2016 roku było 26 przypadków nałogowego spożywania bielunia. Takie zdarzenia występują stosunkowo często i mają charakter falowy.

Rośliny trujące nadal stosuje się w celach samobójczych. Na przykład w latach 2002–2017 w Austrii (wg Vergiftungsinformationszentrale) 114 osób próbowało popełnić samobójstwo, spożywając m.in.: cis (n = 16), konwalię majową (n = 15), tojad (n = 14), Datura/Brugmansia (n = 12), pokrzyk wilczą jagodę (n = 10), zimowit jesienny (n = 10), naparstnicę (n = 7), oleander (n = 7), rącznik (n = 6). Notowano też pojedyncze przypadki spożycia ciemiężycy, wawrzynka wilcze łyko i szczwołu plamistego. Spośród wymienionych, tylko 2 przypadki zakończyły się śmiercią (po spożyciu cisu), natomiast 2 pacjentów miało poważne objawy zatrucia. We Francji w marsylskim centrum toksykologicznym w latach 2002–2020 odnotowano 275 celowych zatruć roślinami, w tym 39 ciężkich i 4 śmiertelnych. W 172 przypadkach zatruto się oleandrem, w 11 bieluniem, a w 10 rącznikiem. Pojedyncze przypadki dotyczyły cisu, naparstnicy i tojadu. Odnotowano też ciężkie przypadki zatruć roślinami w paryskim szpitalu uniwersyteckim – w latach 2007–2019 stwierdzono 22 takie przypadki, w tym 15 wiązało się z próbą samobójczą, a 2 pacjentów zmarło. Spożyto głównie rącznik pospolity (n = 5), cis pospolity (n = 4), zimowit jesienny (n = 3), tojad (n = 2) i oleander (n = 2).

Mimo że jest to dość rzadkie, odnotowuje się także zgony związane najczęściej z celowym spożyciem roślin toksycznych (patrz powyżej). W USA w latach 1983–2009 stwierdzono 45 zgonów wywołanych spożyciem takich roślin, jak: bieluń (różne gatunki) – 9 przypadków, szalej (różne gatunki) – 7 przypadków oraz 2 przypadki zatrucia szczwołem plamistym (➢rozdz. 1). Ponadto w Europie, bazując na opracowaniach wchodzących w skład niniejszej publikacji, przyczyną zatruć śmiertelnych były: zimowit jesienny – 25 przypadków, cis – 7 przypadków, rącznik pospolity – 6 przypadków, tojad – 4 przypadki, kropidło szafranowe – 3 przypadki, pokrzyk wilcza jagoda – 2 przypadki, rośliny zawierające glikozydy nasercowe (naparstnica, oleander) – 2 przypadki.

W tabeli przedstawiono przypadki opisanych w podręczniku zgonów, do których doszło w wyniku zatrucia roślinami. Najczęściej były to zatrucia celowe, spowodowane spożyciem znacznych ilości toksyn, bądź zatrucia dzieci lub osób starszych, bardziej wrażliwych na działanie toksyn. Zgony te obserwowano w Europie, USA, krajach azjatyckich oraz Australii.

Tabela.
Przypadki zgonów w wyniku zatrucia roślinami uszeregowane według częstotliwości

Roślina

Liczba zgonów

Tojad (różne gatunki)

Zimowit jesienny

Szalej (różne gatunki)

Cis pospolity

Kropidło szafranowe

Bieluń (różne gatunki)

Rącznik pospolity (nasiona)

Tytoń siny

Łubin – odmiana gorzka (nasiona)

Szczwół plamisty

Oleander pospolity

Naparstnica purpurowa

Pokrzyk wilcza jagoda

Starzec (różne gatunki)

Morela (pestki)

Złotokap pospolity

Rabarbar (liście)

57*

25

18

12

12

12

10

8

3

3

3

2

2

2

1

1

1

* 53 przypadki dotyczą Chin – zatrucie tojadem wykorzystywanym jako roślina lecznicza.

3. Zatrucia suplementami diety zawierającymi rośliny toksyczne i niewłaściwe zastosowanie/dawkowanie leku roślinnego

Problem ten nie stanowił głównej tematyki naszej książki, zwrócono przede wszystkim uwagę na niebezpieczeństwo zbioru i spożycia rośliny trującej pomylonej z rośliną leczniczą oraz na ryzyko samodzielnego zbioru roślin uważanych za lecznicze, a zawierających związki potencjalnie toksyczne (zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu). Zagrożenie niesie samoleczenie pestkami moreli (obecność związków cyjanogennych; ➢rozdz. 1), roślinami zawierającymi alkaloidy pirolizydynowe, zwłaszcza zielem starca (➢rozdz. 5) bądź stosowanie mieszanek z tradycyjnej medycyny chińskiej mających w swoim składzie korzeń kokornaka (Aristolochia sp.) lub ziele kopytnika (➢rozdz. 3). Warto zwrócić też uwagę na ryzyko zatruć niektórymi olejkami eterycznym (➢rozdz. 1 i 5), a u niemowląt i małych dzieci nawet naparami z tych roślin (np. liść szałwii, liść mięty polej).

4. Dermatozy, występujące m.in. u osób pracujących przy zbieraniu czy konfekcjonowaniu ziół bądź zajmujących się ogrodnictwem zawodowo lub hobbistycznie

W niniejszej książce skupiliśmy się również na dermatozach, do których może dochodzić w wyniku przypadkowego kontaktu z roślinami w czasie spacerów lub zabaw dzieci w ogrodzie, parku czy lesie. Szczególnie poważne mogą być dermatozy, a w zasadzie oparzenia w wyniku działania fototoksycznego składników barszczu Sosnowskiego lub innych gatunków z rodzaju barszcz, roślin z rodziny selerowatych oraz soku z limonki bądź liści figi (➢rozdz. 6). Poważne zmiany skórne obserwuje się ponadto po kontakcie z bluszczem [nie mylić z potocznie nazywaną trującym bluszczem (poison ivy) amerykańską rośliną z rodzaju Toxicodendron].

Podsumowując:

• zatrucia roślinami nie są wcale takie rzadkie;

• najczęściej dotyczą dzieci poniżej 5. roku życia;

• zatrucia roślinami są w większości przypadków bezobjawowe, najczęściej z powodu spożycia niewielkich ilości rośliny trującej;

• większość przypadków zatruć objawowych ogranicza się do symptomów ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka);

• zgony obserwuje się bardzo rzadko;

• ze względu na zainteresowanie roślinami jadalnymi i leczniczymi dziko rosnącymi można się spodziewać większej liczby przypadków zatruć u osób dorosłych;

• wiedza o roślinach trujących jest ważna dla społeczeństwa i osób pracujących w zawodach medycznych oraz związanych z rolnictwem.

Niniejsza publikacja ma więc za zadanie choćby częściowe wypełnienie braku polskojęzycznego źródła wiedzy toksykologicznej z roślinami w centrum uwagi. Powinna ona stanowić pomoc w podnoszeniu kwalifikacji i uzupełniać wiedzę odbiorcy, będącego przedstawicielem zawodów medycznych, oraz wszystkich osób zainteresowanych roślinami bądź narażonych na ich szkodliwe działanie. Zwiększenie świadomości zagrożeń, a jednocześnie niedemonizowanie możliwości zatrucia są szczególnie potrzebne w sytuacji braku we współczesnych programach kształcenia np. lekarzy, farmaceutów czy ratowników medycznych zagadnień tu poruszanych. Z kolei specjaliści i znawcy botaniki mogą skorzystać z pogłębienia wiedzy toksykologicznej o objawach i mechanizmach działania trucizn roślinnych.

Piśmiennictwo

Bruneton J.: Toxic Plants Dangerous to Humans and Animals. Lavoisier Publishing, Paris 1999.

Colombo M.L., Assisi F., Della Puppa T. i wsp.: Exposures and Intoxications after herb-induced poisoning: A retrospective hospital-based study. J Pharm Sci Res 2009; 2(2): 123–136.

Dorner-Schulmeister S., Bartecka-Mino K., Holzer A.: A 16-year (2002–2017) review of suicide attempts by plant ingestion in Austria. 40th International Congress of the European Association of Poisons Centres and Clinical Toxicologists (EAPCCT) 19–22 May 2020, Tallinn, Estonia. Clin Toxicol 2020; 58(6): 505–652 (abstract no. 72).

Groszek B., Gawlikowski T., Szkolnicka B.: Samozatrucie Datura stramonium. Prz Lek 2000; 57(10): 577–579.

Fuchs J., Rauber-Lüthy C., Kupferschmidt H. i wsp.: Acute plant poisoning: analysis of clinical features and circumstances of exposure. Clin Toxicol (Phila) 2011; 49(7): 671–680.

Hermanns-Clausen M., Koch I., Pietsch J. i wsp.: Akzidentelle Vergiftungen mit Gartenpflanzen und Pflanzen in der freien Natur. Bundesgesundheitsbl 2019; 62: 73–83.

http://pedworld.ch/ENTREE/INTOXICATIONS/INTOXICATION%20AUX%20PLANTES%20ET%20BAIES/2004-INTOXICATION%20PAR%20PLANTES.-MED%20CONF.pdf (dostęp: 23.11.2023).

https://vigilanses.anses.fr/sites/default/files/VigilAnsesN8_Juin2019_1.pdf (dostęp: 23.11.2023).

Kerchner A., Farkas Á.: Worldwide poisoning potential of Brugmansia and Datura. Forensic Toxicol 2020; 38: 30–41.

Krenzelok E.P., Mrvos R.: Friends and foes in the plant world: A profile of plant ingestions and fatalities. Clin Toxicol 2011; 49(3): 142–149.

Owsianik D.: Analiza zatruć dzieci hospitalizowanych w latach 2010–2014, w Szpitalu Wojewódzkim Nr 2 w Rzeszowie. Praca doktorska. Wydział Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2016.

Pietsch J., Koch I., Hermanns-Clausen M. i wsp.: Pediatric plant exposures in Germany, 1998–2004. Clin Toxicol (Phila) 2008; 46(7): 686–691.

Plenert B., Prasa D., Hentschel H., Deters M.: Plant exposures reported to the Poisons Information Centre Erfurt from 2001–2010. Planta Med 2012; 78(5): 401–408.

Slaughter R.J., Michael D., Beasley G. i wsp.: Poisonous plants in New Zealand: a review of those that are most commonly enquired about to the National Poisons Centre. N Z Med J 2012; 125(1367): 87–118.

Torrents R., Reynoard J., Glaizal M. i wsp.: Intentional self-poisoning with plants: a 19-year-retrospective from the Marseille Poison Control Center. 42nd International Congress of the European Association of Poisons Centres and Clinical Toxicologists (EAPCCT) 24–27 May 2022, Tallinn, Estonia. Clin Toxicol 2022; 60(sup1): 1–108 (abstract no. 66).

Un M., Chen C.-K., Labat L., Mégarbane B.: Severe plant poisonings admitted to the intensive care unit in France: management and outcome. 40th International Congress of the European Association of Poisons Centres and Clinical Toxicologists (EAPCCT) 19–22 May 2020, Tallinn, Estonia. Clin Toxicol 2020; 58(6): 505–652 (abstract no. 93).

Vandenbussche E.: Enquête sur les connaissances de la toxicité des plantes auprès des professionnels de santé de la région des Hauts-de-France [Badanie poziomu wiedzy na temat toksyczności roślin wśród pracowników służby zdrowia w regionie Hauts-de-France]. Praca doktorska. Université de Lille, Lille 2018.

Vichova P., Jahodar L.: Plant poisonings in children in the Czech Republic, 1996–2001. Hum Exp Toxicol 2003; 22(9): 467–472.

Vončina M., Baričevič D., Brvar M.: Adverse effects and intoxications related to medicinal/harmful plants. Acta agriculturae Slovenica 2014; 103: 263–270.

Wąsik M., Pawlas N.: Zatrucia spowodowane trującymi roślinami i jadami zwierzęcymi w latach 2010–2016 w województwie śląskim. Environ Med 2017; 20(4): 14–20.

1
ROŚLINY O DZIAŁANIU TOKSYCZNYM OŚRODKOWYM

Anna Kiss

Rośliny oddziałujące na ośrodkowy układ nerwowy (OUN) zaliczają się obok roślin kardiotoksycznych (➢rozdz. 2) do najbardziej trujących i stwarzających zagrożenie poważnym zatruciem, czasami kończącym się zgonem. Możemy wyróżnić rośliny zawierające związki działające porażająco na układ oddechowy blokujące enzymy łańcucha oddechowego, rośliny działające drgawkotwórczo i także mogące prowadzić do zgonu w wyniku porażenia układu oddechowego. Ważną grupą są również rośliny oddziałujące na receptory nikotynowe i muskarynowe. W grupie tej znajdziemy rośliny zawierające związki, które miały i częściowo mają znaczenie w lecznictwie, takie jak nikotyna, cytyzyna, koniina czy atropina. W tym miejscu warto też wspomnieć o maku lekarskim, który nie będzie omawiany w niniejszym rozdziale ani w książce, ze względu na brak ryzyka zatruć samą rośliną[2], ale należy pamiętać, że jeden z ważniejszych leków – morfina – jest izolowany z materiału roślinnego.

1.1 ROŚLINY ZAWIERAJĄCE ZWIĄZKI CYJANOGENNE BLOKUJĄCE ENZYMY ŁAŃCUCHA ODDECHOWEGO (PORAŻENIE OŚRODKA ODDECHOWEGO)

Związki cyjanogenne występują przede wszystkim w niektórych gatunkach roślin z rodziny różowatych (Rosaceae), a także w niektórych roślinach stanowiących lokalnie podstawę wyżywienia, np. maniok (Manihot esculenta Crantz) i sorgo [Sorghum bicolor (L.) Moench]. Głównym czynnikiem toksycznym jest cyjanowodór (HCN), którego źródłem są glikozydy cyjanogenne (GC), np. amigdalina. Biogenetycznie związki te są związane z aminokwasami (fenyloalanina, tyrozyna, alanina, izoleucyna, leucyna), których grupa aminowa uległa przekształceniu do nitrylu, a na skutek dekarboksylacji i hydroksylacji powstaje typowy układ glikozydów cyjanogennych.

Rycina 1.1. Struktury chemiczne przykładowych związków cyjanogennych

Glikozydy cyjanogenne występują zazwyczaj w nasionach, młodych pędach, a także w liściach i korach (przykłady związków: ➢ryc. 1.1). Charakterystyczna dla rodziny Rosaceae jest amigdalina, natomiast dla rodziny Viburnaceae (kalinowate) – sambunigryna. Rozkład GC i wydzielanie cyjanowodoru następuje po roztarciu świeżego organu rośliny pod wpływem roślinnych enzymów – β-glukozydaz. Najpierw w wyniku odszczepienia cząsteczki (cząsteczek) cukru (glukozy) powstaje α-hydroksynitryl, a następnie – spontanicznie lub enzymatycznie pod wpływem liaz – cyjanowodór i aldehyd (benzaldehyd w przypadku rozkładu amigdaliny, prunazyny i sambunigryny) (➢ryc. 1.2). Należy przy tym pamiętać, że β-glukozydazy mogą być wydzielane przez niektóre bakterie zasiedlające przewód pokarmowy człowieka i w ten sposób przyczyniają się do toksyczności glikozydów cyjanogennych.

Główne rośliny zawierające glikozydy cyjanogenne oraz dane dotyczące zawartości związków toksycznych i ich potencjalnej toksyczności zebrano w ➢tabeli 1.1.

Rycina 1.2. Wydzielanie cyjanowodoru (HCN) z glikozydów cyjanogennych na przykładzie amigdaliny

Składniki toksyczne

Rośliny (lub części roślin) zawierające więcej niż 20 mg potencjalnego HCN/100 g świeżej masy są uważane za toksyczne, przy czym stopniowe wydzielanie cyjanowodoru może zminimalizować trujące działanie na organizm ludzki, gdyż dochodzi do detoksykacji (pod wpływem enzymu rodanazy powstają tiocyjaniany, które są następnie usuwane z moczem). Należy jednak pamiętać, że dzieci są znacznie bardziej wrażliwe na działanie cyjanowodoru. Szacowana dawka letalna amigdaliny dla osoby dorosłej wynosi 0,5–3,5 mg/kg m.c. (od 35 do 245 mg dla osoby o masie ciała 70 kg).

Podanie doustne zwierzętom (szczurom) dawki 600 mg amigdaliny/kg m.c. powodowało zgon w ciągu 2 godzin. LD_50 dla prunazyny wynosi 560 mg/kg m.c. (szczur), a śmierć zwierząt następuje po 5 godzinach[3]. Z nielicznych badań na zwierzętach nad wchłanianiem amigdaliny i prunazyny wynika, że ta ostatnia jako mono-O-glukozyd ma większą biodostępność (ok. 50% dawki wchłonięte) i najprawdopodobniej wchłania się w jelicie cienkim z wykorzystaniem kotransportera sodowo-glukozowego (sodium-glucose co-transporter 1, SGLT-1). Może też dochodzić do jej rozkładu pod wpływem β-glukozydazy w enterocytach. Z kolei amigdalina, która jest disacharydem, nie jest wchłaniana w jelicie cienkim i ulega rozkładowi do HCN dopiero pod wpływem enzymów bakterii jelitowych (kluczowe dla toksyczności amigdaliny). Trzeba przy tym pamiętać, że w wyniku gryzienia materiału roślinnego enzymy występujące w tkankach roślinnych mogą uwalniać HCN już w jamie ustnej.

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Objawy kliniczne zatrucia roślinami bogatymi w glikozydy cyjanogenne są analogiczne do zatrucia cyjanowodorem. Cyjanowodór hamuje odwracalnie funkcje enzymów oksydacyjnych łańcucha oddechowego, np. oksydazy cytochromowej (tworzy trwałe kompleksy z Fe3+), prowadząc do ostrego lub przewlekłego niedotlenienia. Następuje zablokowanie transportu elektronów i zahamowanie oddychania komórkowego. Zarówno krew żylna, jak i tętnicza pozostają bogate w tlen, ale komórki i tkanki obumierają w wyniku dysfunkcji w przyjmowaniu tlenu. Szczególną wrażliwość na niedobór tlenu wykazują komórki ośrodkowego układu nerwowego (OUN) oraz ośrodka oddechowego.

Tabela 1.1. Rośliny zawierające glikozydy cyjanogenne

Gatunek zawierający glikozydy cyjanogenne (część trująca)

Rodzina

Główne glikozydy cyjanogenne (zawartość)

Potencjalnie wydzielany HCN [na 100 g świeżej rośliny]

Dawki toksyczne

Gorzki migdał (syn. migdałowiec pospolity, śliwa migdał) (Prunus amygdalus Batsch)

(pestki)

Rosaceae (różowate)

Amigdalina (1,4–5%)

90–120 mg/100 g

Dawka śmiertelna:

• 50–60 pestek – dorośli

• 5–10 pestek – dzieci

Morela zwyczajna (Prunus armeniaca L.)

(pestki)

Rosaceae (różowate)

Amigdalina (3,6–7,9%)

50–400 mg/100 g (średnio 85 mg/100 g)

Ostre zatrucie:

• 20–40 pestek – dorośli

• 5–25 pestek – dzieci

Brzoskwinia zwyczajna [Prunus persica (L.) Batsch]

(pestki)

Rosaceae (różowate)

Amigdalina (2,7–3,1%)

40–260 mg/100 g

–

Czereśnia (syn. wiśnia ptasia, wiśnia dzika) (Prunus avium L.)

(pestki)

Rosaceae (różowate)

Amigdalina (0,8–2%)

Ok. 100 mg/100 g

–

Śliwa domowa (Prunus domestica L.)

(pestki)

Rosaceae (różowate)

Amigdalina (ok. 1%)

70 mg/100 g

–

Laurowiśnia wschodnia (Prunus laurocerasus L.)

(liście, owoce)

Rosaceae (różowate)

Prunazyna (liście 1–6%) Amigdalina (owoce 0,01–0,1%)

50–210 mg/100 g (liście)

Po spożyciu powyżej 10 owoców obserwuje się objawy ze strony przewodu pokarmowego – dzieci

Powyżej 2 liści – istnieje ryzyko zatrucia

Irga (Cotoneaster spp.)

(owoce)

Rosaceae (różowate)

Prunazyna (liście 0,5–5%)

Prunazyna i amigdalina (owoce 0,018–2,1%)

–

Po zjedzeniu ok. 20 owoców obserwuje się łagodne objawy zatrucia

Ognik (Pyracantha spp.)

(owoce)

Rosaceae (różowate)

–

–

Spożycie 1–30 owoców powoduje łagodne objawy zatrucia ze strony przewodu pokarmowego

Maniok jadalny (Manihot esculenta Crantz)

(korzeń)

Euphorbiaceae (wilczomleczowate)

Linamaryna i lotaustralina (100–500 mg/kg świeżej masy – 0,01–0,05%)

1,5–40 mg/100 g

Nie stanowi ryzyka przy właściwym przygotowaniu (gotowanie)

Bez czarny (Sambucus nigra L.)

(niedojrzałe owoce, liście)

Viburnaceae (kalinowate)

Sambunigryna (dojrzałe owoce ok. 0,001%, niedojrzałe – ok. 0,003%; liście 0,003–0,02%)

Ok. 10 mg/100 g (niedojrzałe owoce)

Nie powinno stanowić ryzyka dla zdrowia

Len (Linum usitatissimum L.)

(nasiona)

Linaceae (lnowate)

Linamaryna

8–30 mg/100 g

Nie powinno stanowić ryzyka dla zdrowia

Sorgo [Sorghum bicolor (L.) Moench]

Poaceae (wiechlinowate)

Durryna, głównie w częściach wegetatywnych (nie w ziarnach) oraz podczas kiełkowania

240 mg/100 g (pędy)

60 mg/100 g (liście)

Nie powinno stanowić ryzyka dla zdrowia. Znane są zatrucia zwierząt gospodarskich

– brak danych

Źródło: opracowanie własne

Pierwsze objawy ostrego zatrucia występują już po 30 minutach i obejmują pieczenie przełyku, ślinotok, wymioty, a także zawroty głowy, uczucie słabości, bóle lub ucisk w okolicy serca. Następnie obserwuje się kwasicę metaboliczną, spadek ciśnienia krwi, spłycony i przyśpieszony oddech oraz takie objawy, jak: drgawki, dezorientacja, utrata przytomności. Zgon następuje w wyniku niewydolności układu oddechowego i układu krążenia.

Zatrucie amigdaliną i/lub prunazyną wykrywa się zarówno w materiale roślinnym, jak i w moczu oraz osoczu, stosując metody chromatograficzne (HPLC-MS lub GC-MS)[4]. Podobnymi metodami wykrywa się cyjanowodór. Charakterystyczną cechą zatrucia cyjankami jest też kwasica metaboliczna, która może ułatwić wykluczenie innych przyczyn zatrucia.

Przypadki zatruć/ekspozycji

Najczęściej wyróżniamy dwie przyczyny zatruć glikozydami cyjanogennymi: przypadkowe zatrucia dzieci lub celowe stosowanie (najczęściej przez dorosłych) pestek moreli w samoleczeniu. W Polsce pestki moreli są dostępne w sklepach spożywczych i tzw. sklepach ze zdrową żywnością oraz propagowane na stronach internetowych jako środki przeciwnowotworowe (kontrowersyjne i naukowo niepotwierdzone). Główny Inspektor Sanitarny w swoim oświadczeniu w przypadku osób dorosłych odradza spożywanie więcej niż 1–2 pestek moreli i gorzkich migdałów dziennie. Zatrucia pestkami moreli w celach samoleczenia nie są rzadkie także w innych państwach Unii Europejskiej. We Francji w latach 2012–2017 opisano 154 przypadki ekspozycji, w tym 33 osoby miały objawy zatrucia (spożyto średnio 20 pestek, a maks. 90!). Zgłaszane objawy, które wystąpiły w pierwszych godzinach po spożyciu, miały głównie charakter neurologiczny lub neuropsychologiczny i obejmowały zawroty głowy, złe samopoczucie i ból głowy oraz inne powiązane objawy, takie jak zaburzenia trawienia, uczucie „kołatania serca” lub przejściowe trudności w oddychaniu. W 12% przypadków (n = 18) migdały były spożywane w celach „przeciwnowotworowych” przez osoby chore na nowotwór (n = 13) lub w celach profilaktycznych (n = 5), pozostałe przypadki nie były zdefiniowane.

a

Fot. fyodor/iNaturalist.org

b

Fot. 6493990/Pixabay

c

Fot. NickyPe/Pixabay

Rycina 1.3.
Najczęściej przypadkowo spożywane przez dzieci rośliny zawierające glikozydy cyjanogenne: (a) laurowiśnia wschodnia (Prunus laurocerasus L.); (b) irga (Cotoneaster spp.); (c) ognik (Pyracantha spp.)

Dość nietypowy przypadek zatrucia opisano w Słowenii, gdzie 37-letnia kobieta próbując popełnić samobójstwo, przeżuwała i połknęła 426 nasion jabłek (też zawierają glikozydy cyjanogenne – szacunkowo przyjęła 10–50 mg amigdaliny). Po przybyciu do szpitalnego oddziału ratunkowego 3 godziny po spożyciu była senna i miała kwasicę metaboliczną. Pacjentkę po 2 dniach bez żadnych objawów wypisano do domu. Z kolei zatrucia przypadkowe dzieci są zwykle związane ze spożyciem owoców laurowiśni, irgi czy ognika (➢ryc. 1.3) oraz pestek moreli lub gorzkiego migdała. Zatrucia tymi ostatnimi są często opisywane w Turcji, zapewne ze względu na ich większą dostępność. Na przykład w Kayseri (miasto w Turcji) w latach 2005–2009 odnotowano 13 przypadków zatruć glikozydami cyjanogennymi u dzieci, które spożyły od 5 do 21 pestek moreli. W Europie natomiast częściej notowano mało groźne zatrucia dziko rosnącymi owocami z rodziny Rosaceae. Dane z Francji (ośrodek toksykologiczny w Lyonie) zbierane przez 15 lat (lata 70. i 80. ubiegłego wieku) wskazują, że 12% z 202 dzieci, które spożyły owoce laurowiśni, miało objawy zatrucia, takie jak ból brzucha, senność czy astenia. W przypadku ognika opisano 386 zgłoszeń spożycia od 1 do 30 owoców, w których w 19% przypadków wykazano lekkie objawy zatrucia: nudności, wymioty i biegunki.

Na podstawie danych ze szwajcarskiego centrum toksykologicznego (Tox Info Suisse), obejmujących w latach 1995–2009 ponad 40 tys. przypadków ekspozycji na rośliny, kontakt z roślinami cyjanogennymi wynosił: 2966 przypadków dotyczyło rodzaju Prunus (w tym 2756 to dzieci), 941 rodzaju Cotoneaster (w tym 926 to dzieci), 576 rodzaju Sambucus (w tym 401 dzieci) oraz 281 rodzaju Pyracantha (w tym 219 dzieci). Główne objawy były związane z przewodem pokarmowym. Z kolei według danych z niemieckiego centrum informacyjnego o zatruciach (Giftinformationszentrum) w latach 1998–2004 na około 58 tys. ekspozycji dzieci na rośliny potencjalnie toksyczne 3257 przypadków dotyczyło rodzaju Prunus, 1296 – rodzaju Cotoneaster i po około 700 – rodzajów Pyracantha i Sambucus. W latach 2008–2016 Brytyjskie Narodowe Centrum Zatruć (National Poisons Information Service, NPIS) otrzymało 1101 zgłoszeń o ekspozycji na rośliny zawierające GC (1027 przypadkowych). Były to głównie owoce wiśni (16%), irg (14%), laurowiśni (7%), bzu czarnego (7%), pestki moreli (7%) i jabłek (3%). W 78% przypadków były asymptomatyczne, a u 1 pacjenta wystąpiły poważne objawy. Inne zgłoszone objawy były nieznaczne i obejmowały wymioty (n = 58), ból brzucha (n = 38), nudności (n = 38), biegunkę (n = 33), zawroty głowy (n = 20), ból głowy (n = 16) i senność (n = 9). W większości krajów europejskich spożycie owoców laurowiśni i irgi to najczęstsze przypadki zjedzenia przez dzieci roślin niejadalnych i potencjalnie trujących. Jednocześnie zwykle nie wymagają one hospitalizacji, gdyż rzadko dzieci spożywają więcej niż 1–4 owoców i zazwyczaj nie rozgryzają pestek, w których jest najwięcej związków toksycznych. Dość podobnie wygląda statystyka z USA – według danych American Association of Poison Control Centers’ National Poison Data System (NPDS) w latach 2015–2020 na średnio rocznie ponad 47 tys. ekspozycji ponad 5 tys. (nieco powyżej 10%) przypadało na rośliny zawierające glikozydy cyjanogenne, w tym około 32% pacjentów było hospitalizowanych. Odnotowano 156 przypadków ze średnio nasilonymi objawami (3%), 8 z silnymi objawami oraz 1 śmiertelny. Ciężkie przypadki zatruć glikozydami cyjanogennymi wymagające hospitalizacji opisano poniżej.

Przypadek 1 (USA, 1997 r.): 41-letnia kobieta spożyła 30 pestek moreli (dokładnie pogryzła przed połknięciem) i trafiła do szpitala nieprzytomna. Zastosowano inhalacje z azotynu izoamylu oraz dożylnie 300 mg azotynu amonu i 12,5 g tiosiarczanu sodu. Dalsze leczenie poskutkowało znaczną poprawą stanu zdrowia i po 2 dobach wypisaniem ze szpitala.

Przypadek 2 (Francja, 2009 r.): 30-miesięczna dziewczynka dostała od dziadka do spróbowania 1 pestkę gorzkiego migdała z ogrodu, posmakowało jej i zjadła kolejne 5. Po 15 minutach dziecko zbladło i nie mogło utrzymać prosto głowy, w drodze do szpitala miało napady drgawek. Dziewczynce podano klonazepam (0,3 mg) i dożylnie hydroksykobalaminę (70 mg/kg m.c.). Po dobie pacjentka wyzdrowiała.

Przypadek 3 (Francja, 2010 r.): 58-letnia kobieta trafiła do szpitala po spożyciu 50 gorzkich migdałów z ogródka. Pacjentka miała takie objawy, jak: ból brzucha, zawroty głowy, wymioty i drgawki. W szpitalu stwierdzono bradykardię, spadek ciśnienia krwi i ciężką kwasicę metaboliczną. Kobieta wymagała intubacji oraz podano jej dożylnie adrenalinę (0,5 mg/godz.), insulinę i wodorowęglan sodu, a także hydroksykobalaminę (10 g, 140 mg/kg m.c.). Pacjentka po 3 dniach wróciła do zdrowia.

Przypadek 4 (Turcja, 2011 r.): 28-miesięczne dziecko trafiło do szpitala po zjedzeniu 10 pestek moreli (potwierdzono później zatrucie cyjankami). Po 15 minutach od zjedzenia dostało drgawek i straciło przytomność. W szpitalu wymagało intubacji, otrzymało odtrutkę (wersenian dikobaltu), ale jego stan się nie poprawił i dziecko zmarło na skutek niewydolności wielonarządowej.

Przypadek 5 (Maroko, 2013 r.): 5-letni chłopiec po zjedzeniu 10 gorzkich migdałów trafił do szpitala z objawami splątania, zawrotami głowy i wymiotami. Następnie pojawiły się drgawki kloniczno-toniczne i dziecko zapadło w śpiączkę. Po podaniu tlenu w ciągu kilku godzin pacjent wrócił do zdrowia.

Przypadek 6 (Polska, 2018 r.): 80-letnia kobieta 1 godzinę po spożyciu 300 ml ekstraktu ze zmielonych pestek moreli trafiła do szpitala z dusznością, zawrotami głowy i wymiotami. U pacjentki wykonano płukanie żołądka i podano jej węgiel aktywowany oraz ze względu na kwasicę metaboliczną 8,4% roztwór wodorowęglanu sodu. Po 3 dniach kobieta wyzdrowiała.

Przypadki 7 i 8 (Turcja, 2020 r.): 2-letnia dziewczynka po zjedzeniu garści pestek moreli trafiła do szpitala z objawami sinicy, wymiotami, tachykardią i hipotensją. Po intubacji i podaniu hydroksykobalaminy (70 mg/kg m.c.) wyzdrowiała.

3-letni chłopiec po zjedzeniu 6–7 pestek moreli trafił do szpitala z problemami z oddychaniem, wymiotami i bólem brzucha. W szpitali stwierdzono silną kwasicę metaboliczną. Po podaniu hydroksykobalaminy (70 mg/kg m.c.) wyzdrowiał w ciągu 24 godzin.

Rokowania/leczenie

W większości przypadków rokowania są dobre, ale należy pamiętać, że dzieci są bardziej zagrożone ostrym zatruciem. Leczenie zatruć spowodowanych narażeniem na rośliny zawierające związki cyjanogenne jest podobne do leczenia zatruć cyjankiem. Łagodne do umiarkowanych objawy wymagają tylko leczenia objawowego. Wskazania do stosowania antidotum (azotyny/tiosiarczany lub hydroksykobalamina) obejmują zmiany ośrodkowe, ciężką kwasicę, ciągłe drgawki i oporne na leczenie niedociśnienie.

1.2 ROŚLINY DZIAŁAJĄCE DRGAWKOTWÓRCZO POPRZEZ WPŁYW NA UKŁAD GABA-ERGICZNY

Do grupy tej należą niektóre silnie trujące rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae), m.in. z rodzajów szalej i kropidło, zawierające lipofilne związki z grupy poliacetylenów, np. cykutoksynę (syn. cykutotoksynę) czy oenantotoksynę, oraz rośliny o wysokiej zawartości lipofilnego tujonu, będącego składnikiem olejków eterycznych [żywotnik zachodni (syn. tuja zachodnia), wrotycz pospolity, bylica piołun, szałwia lekarska (➢ryc. 1.4)], lub sabinolu i jego estrów, zwłaszcza octanu sabinolu, wchodzących w skład olejku jałowca sawina.

ROŚLINY ZAWIERAJĄCE POLIACETYLENY (CYKUTOKSYNĘ LUB OENANTOTOKSYNĘ)

Szalej jadowity i inne rośliny zawierające poliacetyleny

Roślina macierzysta Szalej jadowity (Cicuta virosa L.) (➢ ryc. 1.5a)

Rodzina Selerowate (Apiaceae)

Nazwa popularna Pietruszka wodna

Nazwa angielska Water hemlock

Występowanie na świecie: Roślina występuje na obszarach półkuli północnej, zwłaszcza w Europie i obszarach północnej Azji (➢ryc. 1.5b). Na terenach Ameryki Północnej (północny zachód kontynentu) występują też gatunki Cicuta douglasii (DC.) J.M. Coult. & Rose i Cicuta maculata L., które również są trujące. Rośliną bardzo podobną botanicznie i powodującą analogiczne zatrucia jak szalej jest kropidło szafranowe (Oenanthe crocata L.), występujące na terenie zachodniej Europy (Wielka Brytania, Francja, Hiszpania), w Polsce niespotykane.

Występowanie w Polsce: Szalej jadowity rośnie na terenie całego kraju, poza terenami górskimi, najczęściej na obszarach podmokłych i na brzegach rzek.

a

Fot. Simona Pavan/Dreamstime

b

Fot. PeachesandCreme/Pixabay

c

Fot. photosforyou/Pixabay

d

Fot. Andrew Sebastian

Rycina 1.4.
Rośliny zawierające tujon jako główny składnik olejku eterycznego: (a) bylica piołun (Artemisia absinthium L.); (b) szałwia lekarska (Salvia officinalis L.); (c) wrotycz pospolity (Tanacetum vulgare L.); (d) żywotnik zachodni (Thuja occidentalis L.)

a

Fot. Anna Kiss

b

Na podstawie https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:840414-1

Rycina 1.5.
Szalej jadowity (Cicuta virosa L.) – (a) wygląd ogólny oraz (b) występowanie na świecie

Charakterystyka botaniczna

Rośliny wieloletnie (byliny) rosnące jako hemikryptofity (rośliny naziemnopączkowe) o typowej dla rodziny selerowatych morfologii, przez co mogą być trudne do rozpoznania dla osób niedoświadczonych i mylone z gatunkami pokrewnymi, w tym nietrującymi. Rośliny nagie (nieowłosione). Mają dęte proste łodygi o wysokości zwykle między 50 a 150 cm, na powierzchni lekko rowkowane, w górnej połowie gałęziste. Liście odziomkowe i dolne o wielkości ponad 20 cm (do 40) 2–3 razy pierzastosieczne o odcinkach lancetowatych i piłkowanych brzegach. Liście w górnych partiach łodygi mniejsze, słabiej podzielone (np. jednokrotnie pierzaste o kilku odcinkach). Ogonki i pochwy liściowe także dęte i czarkowato wgłębione. Kwiatostany w baldachach pozbawionych pokryw, o parasolowatym zarysie, złożonych z kilkunastu baldaszków o półkulistym zarysie, z 6–10 zwisającymi pokrywkami, kwiaty są białe, drobne (płatki ok. 1 mm). Owoc to typowa dla całej rodziny rozłupnia z dwiema jednostronnie spłaszczonymi rozłupkami o wielkości około 2 mm, owalnymi w zarysie, z kilkoma żeberkami.

Bardzo charakterystyczne jest natomiast skrócone kłącze (czasem także klasyfikowane anatomicznie jak korzeń), wrzecionowato-bulwiasto zgrubiałe i mające na przekroju podłużnym komory powietrzne (do kilku) z poprzecznymi przegrodami (➢ryc. 1.6).

Fot. BEW AB89H3 alamy lim

Rycina 1.6. Charakterystyczne komory powietrzne korzeni szaleju

Roślina nieprzyjemnie pachnie, choć bulwa może przypominać zapachem seler lub pietruszkę.

Występuje dość pospolicie na terenach podmokłych i mokrych, a nawet w płytkiej wodzie, na brzegach wolno płynących rzek i zbiorników wody stojącej oraz w olsach. Kwitnie od czerwca do września, a owoce dojrzewają nierównomiernie do jesieni.

Toksyczność: Szalej jest uznawany za roślinę bardzo toksyczną. Najbardziej trujące są charakterystyczne bulwiaste korzenie z komorami powietrznymi, zawierające żółty sok bogaty w lipofilną cykutoksynę i jej pochodne. Objawy zatrucia obserwowano przy spożyciu od kilku kęsów do kilku korzeni. Trzeba jednak pamiętać, że cała roślina jest silnie trująca. Zawartość cykutoksyny jest najwyższa na wiosnę i może osiągać 0,2%. Łodygi i korzenie mają słodkawy smak o aromacie przypominającym seler czy pasternak, dlatego łatwiej może dochodzić do pomyłek i zatruć w porównaniu z inną bardzo trującą rośliną z rodziny Apiaceae – szczwołem plamistym (➢podrozdz. 1.3. Rośliny zawierające związki oddziałujące na receptory nikotynowe porażające ośrodkowy układ nerwowy i zwoje układu autonomicznego). Podobną toksycznością charakteryzuje się kropidło szafranowe, którego główną toksyną jest oenantotoksyna.

W trakcie suszenia czy przechowywania roślin nie dochodzi do zmniejszenia ich toksyczności. Warto pamiętać, że cykutoksyna i oenantotoksyna mogą się też wchłaniać przez skórę.

Dawka toksyczna szaleju jest określana jako kawałek korzenia o wielkości kciuka (silne napady drgawek), a zjedzenie dwóch korzeni może prowadzić do śmierci. W przypadku kropidła szafranowego szacowana dawka śmiertelna oenantotoksyny to 10–20 mg, co odpowiada około 20 g korzenia.

Najczęściej mylone rośliny jadalne

Do zatruć dochodzi w wyniku pomylenia z jadalnymi przedstawicielami rodziny Apiaceae, takimi jak seler, marchew, pasternak czy konopodium (dziko rosnące na terenach Europy Zachodniej, jadalne po obróbce termicznej), czy arcydzięgiel (➢ryc. 1.7). Na terenie USA opisywano także pomyłki z korzeniem żeń-szenia pięciolistnego (Panax quinquefolius L.), znanej rośliny leczniczej, która występuje naturalnie w Ameryce Północnej. Jednakże pomyłki z innymi roślinami jadalnymi czy leczniczymi również były opisywane (➢tab. 1.2).

Składniki toksyczne

Składnikami toksycznymi szaleju i kropidła szafranowego są związki z grupy poliacetylenów o 17-węglowym łańcuchu zawierające przy węglu C1 i C14 grupę hydroksylową oraz szereg wiązań nienasyconych. Przykładowe związki przedstawiono na rycinie 1.8.

a

Fot. Matti Virtala/Wikimedia Commons

b

Fot. Simona Pazvan/Dreamstime

c

Fot. Siegi232/Dreamstime

Rycina 1.7. Najczęściej mylone rośliny: (a) szalej jadowity (Cicuta virosa L.); (b) konopodium większe [Conopodium majus (Gouan) Loret]; (c) arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica L.)

Rycina 1.8. Struktury chemiczne poliacetylenów występujących w szaleju i kropidle

Mechanizm działania toksycznego i objawy zatrucia

Tabela 1.2. Opis przypadków zatruć szalejem (Cicuta sp.) i kropidłem szafranowym (Oenanthe crocata L.)

Gatunek trujący

(część rośliny)

Pomylony gatunek jadalny

Kraj

Rok

Pacjenci (wiek)

Objawy

Rokowania

Cicuta virosa L.

(korzeń)

–

USA

1969

Dziecko (15)

Dziecko (14)

Sinica, rozszerzenie źrenic, tachykardia, drgawki

Wyzdrowienie, ale zaburzenia czynności mózgu

Cicuta virosa L.

(korzeń)

Arcydzięgiel litwor

Szwecja

1984

Mężczyzna (30)

Uczucie oszołomienia, nudności, rozszerzenie źrenic, drgawki kloniczno-toniczne

Wyzdrowienie

Cicuta douglasii (DC.) J.M. Coult. & Rose

(korzeń)

Pasternak

USA

1984

Mężczyzna (27)

Mężczyzna (22)

Po 45 min drgawki kloniczno-toniczne, ponadto sinica i tachykardia

Po 1 godz. silne drgawki kloniczno-toniczne, po 6 epizodach drgawek nastąpiło zatrzymanie krążeniowo-oddechowe

Wyzdrowienie, ale objawy amnezji

Zgon

Oenanthe crocata L.

(liście i korzeń)

–

Wielka Brytania

1986

Mężczyzna (26)

Kobieta (20)

Nudności, ból brzucha, ataksja, drgawki kloniczno-toniczne, bradykardia

Nudności, wymioty, lekkie zaburzenia świadomości

Wyzdrowienie po 60 godz.

Wyzdrowienie

Oenanthe crocata L.

(korzeń)

Seler

Dania

1987

2 kobiety i 2 mężczyzn (28–40)

Drgawki i rozszerzenie źrenic

Wyzdrowienie

Cicuta douglasii (DC.) J.M. Coult. & Rose

(korzeń)

–

USA

1988

Dziecko (16)

Po 45 min osłabienie, piana na ustach i kłopoty z przełykaniem, następnie drgawki i zatrzymanie oddechu

Zgon

Cicuta maculata L.

(korzeń)

Korzeń żeń-szenia

USA

1992

Mężczyzna (23)

Mężczyzna (39)

Po 30 min wymioty i drgawki, następnie sinica, piana na ustach, rozszerzone źrenice oraz drgawki kloniczno-toniczne i bezdech

Po 1 godz. słabe objawy zatrucia, po 2 godz. drgawki i delirium

Zgon

Wyzdrowienie

Oenanthe crocata L.

(korzeń)

Pasternak

Wielka Brytania

2002

9 młodych ludzi

2 osoby miały drgawki kloniczno-toniczne, pozostałe – nudności i wymioty

Wyzdrowienie po najpóźniej 48 godz.

Cicuta virosa L. lub

Oenanthe crocata L.

(korzeń)*

Marchew

Francja

2008

Dziecko (11)

Zaburzenia świadomości, silny ból głowy, wymioty, biegunka

Wyzdrowienie po 24 godz.

Cicuta virosa L.

(korzeń)

Kłącze trzciny

Szwecja

2015

3 rodziny

Wszyscy: nudności

3 kobiety (16–20 lat): nudności, drgawki, jeden przypadek rabdomiolizy

Wyzdrowienie

Cicuta maculata L.

(korzeń)

Korzeń kozłka

USA

2019

Mężczyzna (23)

Wielokrotne drgawki kloniczno-toniczne

Wyzdrowienie, ale objawy amnezji

Oenanthe crocata L.

(korzeń)

–

Hiszpania

2020

Kobieta (86)

Wymioty, utrata świadomości, następnie drgawki, zaburzenia oddychania, niewydolność krążeniowa

Zgon

Oenanthe crocata L.

(korzeń)

Warzywo z ogródka

Francja

2020

Mężczyzna (63)

Kobieta (–)

Drgawki kloniczno-toniczne, zatrzymanie akcji serca, niewydolność wielonarządowa

Nudności, wymioty, splątanie

Zgon

Wyzdrowienie po 24 godz.

Oenanthe crocata L.

(korzeń)

–

Francja

2020

Mężczyzna (25)

Ślinotok, drgawki i śpiączka. Następnie kwasica metaboliczna, rabdomioliza, niewydolność nerek i niewydolność wielonarządowa. Śmierć mózgu po 48 godz.

Zgon

Cicuta virosa L.

(korzeń)

Burak

Niemcy

2022

Dziecko (9)

Nudności, wymioty, serie drgawek kloniczno-tonicznych trwających 40 min, sinica

Wyzdrowienie

– brak danych

* Roślina nie została jednoznacznie potwierdzona.

Źródło: opracowanie własne

Cykutoksyna i oenantotoksyna są jednakowo silnie trujące, natomiast cykutol jest znacznie mniej toksyczny. Związki przyłączają się niekompetycyjnie do receptora GABA-ergicznego w miejscu wiązania pikrotoksyny w kanale chlorkowym, hamując w ten sposób prąd jonowy i prowadząc do depolaryzacji, hiperaktywacji komórek neuronalnych i wystąpienia drgawek. Do pełnej aktywności niezbędne są dwie grupy hydroksylowe w strukturze związków, dlatego pozbawiony jednej z tych grup cykutol jest znacznie mniej toksyczny (➢ryc. 1.8). Dawka LD_50 (myszy, podanie dootrzewnowe) dla cykutoksyny w porównaniu z pikrotoksyną to odpowiednio 2,8 i 9,8 mg/kg m.c.

Objawy zatrucia mogą wystąpić nawet po spożyciu czy żuciu niedużych kawałków rośliny. Cykutoksyna bardzo szybko się wchłania i objawy zatrucia pojawiają się nawet w minutach po spożyciu (15–60 min), lecz obserwowano także wystąpienie objawów po kilku godzinach. Niemniej, w zależności od dawki, objawy najczęściej utrzymują się między 24 a 96 godzin po spożyciu trucizny.

Głównymi objawami zatrucia są nudności, wymioty, ślinotok, biegunka, pocenie się, uczucie słabości, drżenie, senność, zawroty głowy, omdlenia, ponadto obserwuje się rozszerzenie źrenic. Najbardziej charakterystyczne jest występowanie wielokrotnych napadów drgawek trwających około 2 minut z 30-minutowymi przerwami (mogą być pierwszym symptomem zatrucia, jeszcze przed wymiotami) o charakterze klonicznym (typ padaczkowy), a następnie tonicznym (szczękościsk, tężec tylny). Po ustąpieniu drgawek może nastąpić śpiączka.

Często występują: sinica, bezdech, „świszczący” oddech, zatrzymanie oddechu, upośledzenie krążenia oraz zgon w wyniku porażenia układu oddechowego i zatrzymania krążenia (zgon następuje najczęściej między 1 a 8 godz. po spożyciu). Tak jak w przypadku zatrucia szczwołem (➢podrozdz. 1.3. Rośliny zawierające związki oddziałujące na receptory nikotynowe porażające ośrodkowy układ nerwowy i zwoje układu autonomicznego), u pacjentów obserwuje się rabdomiolizę (rozpad mięśni szkieletowych) i w konsekwencji niewydolność nerek. Przeżycie pierwszych 8 godzin po objawach zatrucia daje dobre rokowania na wyzdrowienie, które najczęściej ma miejsce po około 48 godzinach. W przypadku ozdrowienia pełen powrót do zdrowia może wymagać dodatkowych kilku dni.

Zatrucie szalejem diagnozuje się poprzez potwierdzenie obecności cykutoksyny w moczu lub we krwi przede wszystkim metodą chromatografii gazowej lub wysokosprawnej chromatografii cieczowej sprzężonymi ze spektrometrią mas (GC-MS lub HPLC-MS), a także identyfikując materiał roślinny obecny w przewodzie pokarmowym lub zabrany z miejsca zatrucia/spożycia. Identyfikacja botaniczna może być trudna, zwłaszcza w przypadku roślin słabo rozwiniętych (brak kwiatów i/lub owoców). Opisywano ponadto wykorzystanie badań roślinnego DNA.

Przypisy

[1] L’agence nationale de sécurité sanitaire de l’alimentation, de l’environnement et du travail – francuska krajowa agencja ds. bezpieczeństwa żywności, środowiska i higieny pracy.

[2] Uprawa maku lekarskiego jest ściśle nadzorowana, a rosnący na naszych łąkach mak polny nie zawiera morfiny.

[3] LD (lethal dose) – oznaczenie toksyczności danej substancji. LD_50 – dawka wymagana do zabicia połowy członków badanej populacji po określonym czasie trwania testu.

[4] GC-MS (gas chromatography–mass spectrometry) – chromatografia gazowa sprzężona ze spektrometrią mas; HPLC-MS (high-performance liquid chromatography–mass spectrometry) – wysokosprawna chromatografia cieczowa sprzężona ze spektrometrią mas