Tadeusz Mazowiecki

Rok 1989 i lata następne

Teksty wybrane i nowe

Wydawnictwo Prószyński i S-ka

WSTĘP

Wiele razy spotykałem się z pytaniem, dlaczego nie piszę pamiętników. Mówiono nawet, że to mój obowiązek. Niestety, nie umiałem się z tego wywiązać. Nie prowadziłem zapisków na bieżąco, nie potrafiłbym też tego nadrobić za pomocą wywiadu rzeki.

Przejrzałem moje teksty, które powstały w roku 1989 i w latach późniejszych. Są to głównie wystąpienia publiczne lub wywiady ze mną. Stanowią one świadectwo epoki, której zrelacjonowania wiele osób ode mnie oczekuje. Czytając je, uświadomiłem sobie, że sporo już jednak opowiedziałem. Dlatego postanowiłem je zebrać i ułożyć w książkę. Dokonałem wyboru tekstów z różnych okresów i dodałem nowe, niepublikowane. Część z nich napisałem specjalnie do tej książki.

Niektóre wątki czasem się powtarzają, także w tym, co pisałem na nowo. Decyduję się jednak to wszystko przedstawić razem, bo różne teksty i wypowiedzi się uzupełniają. Jest to dla mnie ważne, jeśli powracam do niektórych spraw. Chcę też, by czytelnik zwrócił na nie uwagę.

Książka ma w zasadzie układ chronologiczny, jeśli chodzi o poruszane problemy, nie zaś o daty powstawania tekstów. Teksty uzupełniłem o dodatki, które uważam za interesujące dla omawianych czasów. Są tu dokumenty ważne dla Polski i inne, istotne dla mnie. W odrębnej części dodałem wspomnienia, jakie kiedyś napisałem bądź wygłosiłem, o moich przyjaciołach i ludziach ważnych dla tego okresu, z którymi mnie wiele łączyło.

Tym zbiorem chcę w jakiejś mierze spełnić mój obowiązek dania świadectwa o naszej najświeższej historii. Równocześnie istotne wydało mi się przedstawienie myśli politycznej, jaką się kierowałem w tym czasie i jaka, w moim przekonaniu, zachowuje swą wartość także na przyszłość.

I

JAK DO TEGO DOSZŁO

Polska jest jak otwarta księga, w której wiatr historii odwraca karty i rozpoczyna nowe rozdziały. Pamiętamy ten obraz, kiedy w Rzymie chowano wielkiego papieża i wielkiego Polaka Karola Wojtyłę – Jana Pawła II – i gdy wiatr zaczął przewracać karty położonej na jego trumnie księgi mszalnej, by ją wreszcie zamknąć. Stałem wtedy tam pod Bazyliką, a potem ze ściśniętym sercem oglądałem parokrotnie w telewizji tę trwającą sekundy, może minuty scenę, mającą taką wymowę, jakby ją Ktoś zaplanował i chciał nam zostawić. Obraz jej mi został i on właśnie nasunął to skojarzenie z dziejami ojczystymi. Także tymi, które sami przeżywaliśmy i o których wiemy, jak były trudne i niepewne, a których wielkość ukształtowała czas późniejszy. Z datami, które stają się symbolem czasu – tego, który do nich doprowadził, i tego, na które one wywarły wpływ na długo. Tak widzę rok 1989.

Czas ten tak rozumiany zaczął się już w sierpniu 1980 i w pewnym zakresie i znaczeniu trwa do dziś. Można by co prawda sięgać dalej wstecz, bo i sierpień 1980 poprzedził ciąg wydarzeń kumulujących się w pamięci i świadomości polskiej, takich jak: Poznań i październik 1956, marzec 1968, grudzień 1970 na Wybrzeżu, Radom i Ursus 1976. Można by dodać wydarzenia w otaczających nas krajach, takie jak Budapeszt 1956 i Praską Wiosnę 1968, najpierw niosące nadzieję, ale potem porażające klęską i bezwyjściowością, której świadomość głęboko weszła nam w kości, jak przedtem tragedia Powstania Warszawskiego. I trzeba by koniecznie dołączyć do tych wielkich dat rok 1979 – pierwszą pielgrzymkę Jana Pawła II do Polski, która stała się nie tylko wydarzeniem religijnym, lecz odrodzeniem moralnym i narodowym aktem policzenia własnej siły zatomizowanego przedtem społeczeństwa.

Sierpień 1980 ma w tym ciągu wydarzeń znaczenie szczególne, bezpośrednio prowadzące do lat 1988 i 1989. Powstanie „Solidarności” jako wielkiego związku zawodowego, niezależnego od partii-państwa, nie było tylko wynikiem działania zalążkowych grup Wolnych Związków Zawodowych, KOR-u czy innych grup demokratycznej opozycji, choć bez nich by nie nastąpiło. Strajk stoczniowy na Wybrzeżu, rozlewający się potem na cały kraj i koncentrujący się na żądaniach dopuszczenia do publicznego działania wolnych i niezależnych od struktur partyjnej władzy związków zawodowych, obnażył najsłabsze ogniwo systemu i rozerwał je w punkcie najbardziej znaczącym. Obnażył fałsz ideologii określającej system jako państwo klasy robotniczej. Rozerwał to państwo w miejscu najbardziej istotnym i przez masowość powstającego ruchu solidarnościowego stwarzał szeroką przestrzeń wolności i samoorganizacji. To dlatego „Solidarność” nie pozostała tylko ruchem związkowym, lecz od razu stała się szerokim ruchem narodowym o politycznym znaczeniu.

Zyskał sobie ten czas lat 1980 i 1981 miano „samoograniczającej się rewolucji”. Ale samoograniczenie i rewolucja nie idą w parze. Nie dają się pogodzić. Stając obok Wałęsy i Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego już w trakcie przygotowywania Porozumień Sierpniowych, a potem wobec kierownictwa Związku, jako doradca włożyłem, podobnie jak wielu innych ludzi, od pierwszych dni po sierpniu 1980 po grudzień 1981 wiele wysiłków i upartej determinacji, aby to samoograniczenie i rewolucję ze sobą godzić. Ocalić trwanie tego szczególnego fenomenu polskiego, któremu towarzyszyły nadzieje Polaków i fascynacja świata, a który dla nas był walką o życie, o życie innej już po Sierpniu Polski.

Walczyliśmy o czas. Bo czas był jedyną szansą na utrwalenie się tej polskiej odmienności w obozie komunistycznym. Widziałem w tym podobną szansę odmienności jak mocna pozycja Kościoła, z którym wprawdzie prowadzono walkę, ale którego istnienie, niezależność i siłę uznawano. Tych odmienności było w Polsce wtedy więcej: większe swobody kulturalne niż w innych krajach oraz istnienie prywatnego rolnictwa. Ale zdawałem sobie sprawę, że są to sytuacje w małym stopniu porównywalne. Z sytuacją Kościoła – dlatego że na jego czele stała scentralizowana silna hierarchia i jej wielkie autorytety, zwłaszcza autorytet prymasa Wyszyńskiego. Z sytuacją kultury i rolnictwa – dlatego że są to z istoty i politycznego wymiaru zjawiska innego znaczenia. Jednak w czasie Breżniewa tylko walka o czas i to odskakiwanie od konfliktu do porozumienia, i od porozumienia do konfliktu, który miał poszerzać możliwości Związku, dawały nam szansę trwania i nieutracenia tak dynamiki ruchu, jak i panowania nad sytuacją.

To odskakiwanie od konfliktu do porozumienia i na odwrót zaczęło się już nazajutrz po powstaniu „Solidarności” prowokacyjnym konfliktem rejestracyjnym. Groźba interwencji zawisła nad Polską w grudniu 1980, potem w czasie kryzysu bydgoskiego, kiedy konflikt wywołany brutalnym usunięciem z sali Jana Rulewskiego i grupy solidarnościowych działaczy bydgoskich urósł do rangi państwowego być albo nie być. Mam silne przekonanie, że między odbywającymi się wtedy na Pomorzu manewrami paktu warszawskiego a możliwością interwencji wojskowej odległość nie była wielka. Historycy, także IPN, tego dotąd nie wyjaśnili. Potem prowokacja radomska, bo tak można nazwać nagłośnienie i wypaczenie wewnętrznych obrad „Solidarności”, a po drodze wiele mniejszych konfliktów.

Ale i po stronie „Solidarności” było coraz trudniej z samoograniczeniem. W czasie kryzysu bydgoskiego doprowadziłem do przyjęcia delegacji „Solidarności” przez prymasa Wyszyńskiego. Ostrzegał on przed parciem naprzód i zalecał, by cenić to, co się już zdobyło. Ale głos tego ciężko już chorego męża stanu był przyjmowany wtedy co najwyżej z pobłażaniem. Ekstremizmy – to było słowo tamtego czasu – wzrastały po obu stronach. Umiarkowanie stawało się zarzutem i synonimem słabości, a nie koniecznej rozwagi.

Po dwudziestu pięciu latach mieliśmy w Sali BHP w Stoczni Gdańskiej dyskusję we trzech: z Karolem Modzelewskim i Lechem Wałęsą (opublikował ją później „Tygodnik Powszechny”). Modzelewski, który w latach 1980–1981 nie uchodził za umiarkowanego, w tej debacie mówił, że starcie ekstremizmów było nieuniknione, że był to wręcz determinizm historii i że odpowiedzialność za to ponoszą obie strony. A Jacek Kuroń oceniał w jakiejś wypowiedzi, że to nie związkowi radykałowie, lecz umiarkowani mieli rację. Ale myśmy stali już na straconych pozycjach wewnątrz Związku. Tyle że były one już stracone nie tylko dla Związku, lecz dla Polski.

W Strzebielinku, w obozie internowania, mogliśmy na spacerniaku dokonać z Sewerynem Jaworskim, radykalnym przywódcą „Solidarności” Mazowsza, takiej wymiany poglądów. „Mówiłem, panie redaktorze, trzeba było ostrzej” – strofował mnie Seweryn Jaworski. „Mówiłem, panie Sewerynie, trzeba było mądrzej” – replikowałem.

Już jako premier miewałem w Belwederze rozmowy z generałem Jaruzelskim jako prezydentem, które zaczynały się nieodmiennie od sprawy wprowadzenia przez niego stanu wojennego. – Pan był internowany, ja kazałem pana internować, więc chcę z panem o tym rozmawiać – mówił generał, jakby usprawiedliwiając się. Ale przede wszystkim mówił o chaosie, który w 1981 w Polsce powstał, zwłaszcza w gospodarce, i o naciskach ze strony ZSRR, i ich groźbach zamknięcia kurków z gazem. Wiele też razy padało stwierdzenie, że tajemnice wprowadzenia stanu wojennego zabierze ze sobą do grobu. Nie podejmowałem tych rozmów o stanie wojennym. – W tej sprawie pozostańmy przy swoich poglądach – ucinałem. Nie widziałem żadnej, ani merytorycznej, ani psychologicznej, możliwości wyjścia sobie w tej kwestii naprzeciw.

Od powstania „Solidarności” byłem świadkiem kolejnych prowokacji, jakie władza wobec niej czyniła. Jak choćby tej, którą odkryliśmy w „Tygodniku Solidarność”, a która dotyczyła hucznie nagłośnionego znieważenia grobów żołnierzy radzieckich na cmentarzu w Sandomierzu, gdy w istocie dwaj chłopcy, bawiąc się tam, naruszyli ten grób zupełnie przypadkiem. Albo gdy upowszechniano, że ludzie „Solidarności” mają broń czy że będą mordować rodziny funkcjonariuszy partyjnych. Władze chciały albo „Solidarność” infiltrować, albo uczynić ją odpowiedzialną za chaos gospodarczy w kraju, albo przedstawić ją jako zagrożenie dla całego porządku międzynarodowego, co stwarzało argument chwytliwy dla niektórych polityków w Europie.

Świadomości tej odmienności polskiej, którą powstanie „Solidarności” stworzyło, albo nie było wcale u ludzi władzy, albo było niewiele. Mam tu na myśli świadomość, która oceniałaby to jako szansę i wartość w budowaniu w jakiejś mierze socjalizmu z bardziej ludzką twarzą, a nie wyłącznie jako zagrożenie, z którym kierownicza partia musi się rozprawić. Toczyła się tylko gra z Moskwą o czas, kiedy się z tym zagrożeniem i naroślą na zdrowym ciele realnego socjalizmu upora. Prawda, że i za czasów Stanisława Kani, i za czasów generała Jaruzelskiego naciskom się przeciwstawiano. Nie twierdzę, że kierownictwo to nie chciało kraju zmieniać. Tylko że na swoich prawach i w wyznaczonych do końca przez siebie granicach.

Uważałem więc i uważam, że stan wojenny nie był jedynym wyjściem. Można było próbować dalej. Inne wyjście wymagało jednak przekroczenia własnego cienia. Przede wszystkim uznania w „Solidarności” partnera.

W opiniach publikowanych przez generała Jaruzelskiego czy Mieczysława Rakowskiego przewija się do dziś niezmiennie teza, że to strona solidarnościowa ponosi odpowiedzialność za to, że w 1981 roku w wyniku spotkania „ostatniej szansy” Glemp – Jaruzelski – Wałęsa nie doszło do porozumienia. Ta teza ma dodatkowo uzasadniać wprowadzenie stanu wojennego twierdzeniem, że była szansa na porozumienie, lecz „Solidarność” ją zaprzepaściła.

Uczestniczyłem w przygotowaniach do tej rozmowy, a także przeciwdziałałem jej odwołaniu, do którego ze strony władz omal nie doszło w ostatniej chwili. Zderzyły się wtedy dwie koncepcje. Jedna, oparta na założeniu, że napiętą sytuację, zmierzającą do eskalacji, przed katastrofą może zatrzymać tylko trwały, ujęty w zinstytucjonalizowaną formę dialog trzech czynników o decydującym znaczeniu dla ówczesnej sytuacji kraju: władz PRL, Kościoła i „Solidarności”. I druga, oparta na koncepcji stworzenia rady, w której „Solidarność” miała występować obok kilkunastu uczestniczących w niej zależnych od władz organizacji. Na pozorne rozwiązania nie było już czasu ani nie miały one znaczenia i dlatego – a nie z chęci odrzucenia wszelkich porozumień – „Solidarność” na to nie poszła. Tylko trudne, wychodzące poza schematy rozwiązania mogły zmienić napiętą wtedy do ostateczności sytuację.

Wspominam o tym epizodzie, dlatego że cały ten czas wymagał nie tylko balansowania na krawędzi konfliktu, ale i woli politycznej znajdowania wewnątrz Polski rozwiązań, które liczyłyby się i z zewnętrznymi niebezpieczeństwami, i z wewnętrzną zmianą, jaką stworzyło istnienie wielomilionowego ruchu.

Miałem możność w tamtym czasie, w październiku 1980, jako pierwszy po Sierpniu przedstawiciel „Solidarności” rozmawiać z Janem Pawłem II. Pamiętam, z jaką troską wypytywał mnie wtedy o ocenę sytuacji. Znany jest fakt jego zwrócenia się wprost do Breżniewa, kiedy w grudniu 1980 groźba interwencji zagrażała Polsce, o czym papieża powiadomił w nocy Zbigniew Brzeziński. Pamiętam też jego obawy, kiedy byliśmy w Rzymie z Bronisławem Geremkiem, Janem Strzeleckim i innymi osobami na kilka tygodni przed trzynastym grudnia 1981. Potem w liście, wysłanym po wprowadzeniu stanu wojennego do generała Jaruzelskiego, papież pisał: „Zwracam się do Pana, Generale, z usilną prośbą i zarazem gorącym wezwaniem, ażeby sprawy związane z odnową społeczeństwa, które od sierpnia 1980 były załatwiane na drodze pokojowego dialogu, wróciły na tę samą drogę. Nawet jeżeli jest ona trudna, nie jest ona niemożliwa”. I dalej: „Ogólnoludzkie pragnienie pokoju przemawia za tym, ażeby nie był kontynuowany »stan wojenny« w Polsce. (…) Zwracam się do Pańskiego sumienia, Generale, i do sumień wszystkich tych ludzi, od których zależy w tej chwili decyzja” (list z osiemnastego grudnia 1981).

Dla oceny wprowadzenia stanu wojennego najistotniejsze jest naturalnie to, czy Polsce groziła wtedy interwencja wojskowa ze strony ZSRR. Generał Jaruzelski twierdzi, że tak, że była ona, jeśli nie pewna, to wielce prawdopodobna. Jego polemiści i przeciwnicy, że nie. Niektórzy z nich posuwają się nawet do twierdzenia, że to polskie kierownictwo z Jaruzelskim na czele domagało się interwencji i że wprowadzając stan wojenny, nie tyle obroniło Polskę przed tragedią, ile obroniło siebie przed naciskiem Moskwy, która gdyby tak się nie stało, ulokowałaby swoje oczekiwania w innych ludziach PZPR.

To były czasy Breżniewa i obowiązywania w bloku sowieckim sformułowanej przez niego doktryny ograniczonej suwerenności, w myśl której w praktyce to Moskwa decydowała, kiedy trzeba zastosować „bratnią pomoc” w obronie socjalizmu i wobec zagrożenia dla sowieckiego imperium. Na interwencję nalegały też z całą siłą NRD i Czechosłowacja.

Generał Jaruzelski przysłał mi w 1993 roku swoją wypowiedź polemizującą z rewelacjami tak zwanego Archiwum Susłowa, z których miało wynikać, że wtedy w 1981 roku Moskwa była daleka od takiej decyzji. Oczywiście, kiedy czyta się wypowiedzi ówczesnych sowieckich przywódców, nie znajdzie się w nich wprost potwierdzenia zagrożenia interwencją. Ale nie znajdzie się też wprost zdecydowanego jej wykluczenia, „jeśli towarzysze polscy sobie sami nie poradzą”. Trzeba też brać pod uwagę, że w tych „braterskich” stosunkach wzajemnych obowiązywał pewien kod nadający znaczenie wypowiadanym słowom, niekoniecznie wyraźny w dokumentach pisanych, a z pewnością funkcjonujący w całej jego barwności w bezpośrednich rozmowach.

Są w historii sprawy, które na długo pozostają nierozstrzygnięte. Ta do nich należy. Podobnie jak wokół Aleksandra Wielopolskiego i jego zarządzenia „branki” toczy się niekończący do dziś spór, tak zapewne będzie wokół postaci Wojciecha Jaruzelskiego. Nie zdobył się na ryzyko przekroczenia tego cienia, by prowadzić do utrzymania wtedy owej solidarnościowej odmienności Polski. Ale nie mam powodu, by w sprawie zagrożenia interwencją bardziej wierzyć Breżniewowi, Susłowowi, Andropowowi czy generałowi Kulikowowi z 1981 roku, zwłaszcza że w 1980 byli już do tego gotowi, a wtedy i później stale wzmacniali swoje garnizony w Polsce i otoczenie polskich granic pierścieniem sił ZSRR.

Wojciech Jaruzelski jednak to nie tylko autor stanu wojennego, lecz i człowiek, który odegrał decydującą rolę w doprowadzeniu po stronie rządowej do rozmów i wejścia na drogę przemian 1989 roku. Obu tych wyborów politycznych, jakich dokonał, stojąc na czele państwa, nie można pomijać. I ocena ich obu należy do historii.

Dla ludzi współczesnych tym wydarzeniom wyważanie obu tych aspektów historii nie było i nie jest łatwe. Szok, jaki spowodowało wytoczenie przez władze polskie polskim obywatelom tej wojny, jaką stanowił stan wojenny, pozostał głęboko w świadomości ludzi. Nie tylko nawet i nie przede wszystkim tych z pierwszej linii, ale u tysięcy działaczy w regionach i zakładach pracy. Polska historia rozgrywać się będzie i po 1989 roku między poczuciem niewypełnionej potrzeby zaspokojenia sprawiedliwości a pułapką wejścia w spiralę odwetu.

Trzynasty grudnia 1981 nie złamał „Solidarności”. I nie złamał Narodu. Późniejsze wyniki badań ankietowych, w których większość wypowiadała się twierdząco w odpowiedzi na pytanie: „Czy stan wojenny był potrzebny?”, nie stanowią w moim przekonaniu dowodu przeciwnego wypowiedzianej tu tezie. Ale oczywiście z wielu względów muszą budzić zastanowienie nad stanem polskiej świadomości oraz nad przygotowaniem społeczeństwa, zwłaszcza na wsi i w małych miasteczkach, do wejścia w osiem lat po wprowadzeniu stanu wojennego na drogę wolności i zasadniczej transformacji ustrojowej.

Trzeba jednak do tych wyników ankiet dodać pewien komentarz socjologiczny. Były one wszakże przeprowadzane już w trakcie transformacji, kiedy ujawniły się jej koszty, które przysłaniały świadomość pozytywnych zmian i rodziły nostalgiczny stosunek do czasów minionych. Wspomnienia ostrych konfliktów z okresu tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego oraz obaw, że sytuacja polityczna może narazić kraj na interwencję, miały w tym swój udział. Kształtował je wpływ zmasowanej propagandy docierającej przez radio, prasę i telewizję, która obwiniała „Solidarność” o dezorganizację życia. To zostało w pamięci.

Naród nie został jednak złamany. Nie odpowiedział na tę decyzję aktywnym poparciem, lecz milczeniem i zasępieniem, a jego aktywna część protestem, bojkotem i przejściem do nowych form walki. I jeśli pod osłoną stanu wojennego, w zamierzeniu tych, którzy tę decyzję podjęli, Polska miała nie tylko uniknąć obcej interwencji o krwawych konsekwencjach, lecz i w spokoju narzuconym siłą podnieść się gospodarczo – to zamysł ten się nie powiódł.

Spotkałem się z poglądem, który główny zarzut do ówczesnych władz PRL widzi nie we wprowadzeniu stanu wojennego, lecz w niewykorzystaniu tego czasu i stracie przez Polskę siedmiu lat, w czasie których można było ją zreformować. W poglądzie takim odbija się swoisty rodzaj technokratycznej filozofii społecznej. Nie można budować na gruzach nadziei. Tego się w rozwiniętym społeczeństwie nie da. Siedem lat straconych to właśnie potwierdziło. PZPR długo trwała w zbiorowym grzechu wiary w taką możliwość. A przecież zadano w tych latach, zwłaszcza pierwszych, cios nie tylko wolnościowym aspiracjom społeczeństwa, lecz i sprawiedliwości, co najdrastyczniej wyrażały wyroki w procesach ludzi „Solidarności”.

„Solidarność” stanęła wtedy po trzynastym grudnia przed pytaniem, co dalej. Internowanie kilkunastu tysięcy działaczy „Solidarności”, uwięzienie i całkowite odizolowanie jej przewodniczącego Lecha Wałęsy, zejście innych do podziemia, manifestacje, represje i aresztowania z jednej, a budowa podziemnych struktur i wydawnictw z drugiej strony – to była ta nowa rzeczywistość, w której „Solidarność” musiała się odnaleźć i odpowiedzieć na pytania, co i jak dalej.

Z politycznego punktu widzenia kluczowe znaczenie miało postawienie i w tej fazie na pokojowe metody walki. Można powiedzieć, że „Solidarność” innych możliwości nie miała, i to jakby sprawę wyboru metody walki kończy. Ale nie całkiem, mogły bowiem istnieć zamysły organizowania dywersji, a po pacyfikacji kopalni „Wujek” problem, czy nie należy sięgnąć po inne niż pokojowe metody walki, nie był dla wszystkich tak oczywisty. Istotne jest więc nie tylko to, że innych możliwości nie było, lecz także to, że istniała wiara w jedyność i skuteczność tej formy walki we współczesnych warunkach.

Pokojowość „Solidarności”, zarówno ta sprzed trzynastego grudnia, jak i ta, która wyraziła się w działaniach w formach nielegalnych, wymaga wszakże dopowiedzenia. Zwłaszcza że była to cecha, której oddawano hołd w świecie i na którą my sami się powoływaliśmy jako na argument z dziedziny wartości, które „Solidarność” wniosła. Nie była to pokojowość właściwa niewielkim grupom lansującym walkę bez użycia przemocy, które pod względem ideowym i metodologicznym jej formy przemyślały. Nie była to też polska wersja walki Gandhiego. Mam wrażenie, że „Solidarność” tę metodę walki podjęła, ale jej moralnej zawartości jakby nie przetrawiła. Gdyby bowiem było inaczej, sama w większym stopniu uwolniona byłaby może od tych ładunków wewnętrznej agresji, jakie i przedtem (Zjazd w Olivii), i później dawały o sobie znać. To jednak, że do tej metody sięgnęła i przy niej się ostała, stanowiło i moralną wartość, i polityczną mądrość działania na długą metę. Wyrażało tę „siłę bezsilnych”, która, jak się potem w roku 1989 okazało, może rozsadzić granice politycznego realizmu.

Kwestią, na którą w pierwszych dniach po trzynastym grudnia patrzyliśmy z niepewnością, było to, czy „Solidarność”, ta myśląca w obozach internowania o znalezieniu wyjścia dla kraju i ta organizująca się od pierwszych dni w strukturach i wydawnictwach podziemnych, nie zostanie sama. Patrzyliśmy na Kościół, od którego postawy zależało w dużej mierze, czy dalszy opór pozostanie tylko oporem pokonanej „Solidarności”, czy będzie oporem Narodu. Znane było kazanie prymasa Glempa, który w pół roku po objęciu przewodnictwa w polskim Kościele musiał się zmierzyć z najtrudniejszym wyzwaniem. Prymas nawoływał w tym kazaniu do spokoju. Zostało to przyjęte niejednoznacznie. Przez jednych jako oznaka odejścia Kościoła od podtrzymania „Solidarności”, przez innych jako rozpaczliwe wołanie o to, by nie polała się krew.

Należałem raczej do tych drugich, ale nie mogłem mieć pewności, czy nie przeważy przekonanie, że polski Kościół uzna sprawę „Solidarności” za skończoną w imię własnego instytucjonalnego bezpieczeństwa. Nie było wątpliwości, bo być nie mogło, że Kościół będzie pomagał prześladowanym i ich rodzinom. Powstał Prymasowski Komitet Pomocy Internowanym, a księża od pierwszej chwili pojawili się w obozach internowania. Słuchali spowiedzi i odprawiali msze, zabierali też z sobą nasze nielegalne listy. To wszystko określało postawę wobec prześladowanych, nie wyjaśniało jednak i nie określało stosunku do sprawy „Solidarności”. Patrzyliśmy więc dalej poza Polskę i czekaliśmy na głos papieża.

Mam w tym oczekiwaniu osobiste doświadczenie. Z obozu w Jaworzu napisałem list do Jana Pawła II, który został przemycony przez moich synów i poprzez kardynała Macharskiego dostarczony do Watykanu. Zawarłem w nim nasze odczucia – pokonanych, ale nieodstępujących od tej Polski nadziei, której zadano cios. Wyraziłem przekonanie, że żadne rozwiązanie poniżej tego, co naród i społeczeństwo sobie zdobyło, nie jest w Polsce możliwe.

Bardzo szybko otrzymałem – przemyconą również nielegalnie – odręczną odpowiedź papieża datowaną na ósmego lutego. „Dziękuję za list z 30 stycznia, pisany z miejsca internowania. Odczytałem go z przejęciem, kilkakrotnie. Dziękuję za zawarte w nim świadectwo. Jest mi ono bliskie. Dzielę tę samą troskę – i tę samą nadzieję”.

Nastał czas palenia świec w oknach, mszy za Ojczyznę, noszenia oporników i pokazywania litery „V” w geście protestu, bojkotu telewizji, manifestacji organizowanych w określone daty na ulicach, ogarniających setki i tysiące ludzi na ulicach, które pokazywały, że „Solidarność” żyje, i były liczeniem własnej siły za cenę pałowań przez oddziały ZOMO oraz doraźnych aresztów. Bo był to równocześnie czas zastraszania, procesów, w wyniku których wymierzano drastyczne wyroki, przeszukiwań i aresztowań, rozwiązywania stowarzyszeń i tworzenia posłusznych kontrzwiązków, wyrzucania z pracy, inwigilowania kościołów, w których opór znajdował schronienie, łamania ludzi i usiłowania przywrócenia totalnej kontroli nad społeczeństwem. Nie była ona już jednak w całkowitym stopniu możliwa.

List papieża z 8 lutego 1982

Warszawa, 10 listopada 1980, konferencja prasowa po rejestracji NSZZ „Solidarność”

fot. Andrzej Friszke

Można się było zastanawiać – i takie myśli po trzynastym grudnia chodziły nam po głowach – czy „Solidarność” nie dała się zaskoczyć siłową rozprawą, której się ciągle obawiała, a która już od oblężenia Szkoły Pożarniczej w Warszawie wisiała w powietrzu. Czy nie powinna się do tego przygotować? W jakiejś mierze jest to zarzut uzasadniony, ale tylko w jakiejś. W dziesięciomilionowym Związku, działającym jawnie, takie przygotowania na szeroką, znaczącą skalę były trudne do przeprowadzenia. Można było ukryć więcej powielaczy, ale przygotowanej do działania w warunkach podziemnych organizacji nie można było stworzyć. Ten spontaniczny ruch musiał się spontanicznie odrodzić, zorganizować i utrzymać w innych warunkach. Nie dać się ani złamać i podzielić, ani odizolować od reszty społeczeństwa

Nazwiska Zbigniewa Bujaka i Władysława Frasyniuka, Bogdana Lisa i Bogdana Borusewicza urosły wtedy do rangi narodowej, bohaterów i przywódców podziemnej „Solidarności”. Ciągle też był jako najważniejszy punkt odniesienia – przewodniczący Związku Lech Wałęsa. Gdyby Wałęsa dał się wówczas skusić, wszystko zaczęłoby się pruć. Postawa Wałęsy była wtedy naszym wspólnym kapitałem, ważniejszym niż później Nagroda Nobla, która także jest wspólnym kapitałem moralnym całej „Solidarności”. Nagrody Nobla mógł wszakże nie dostać i nic by się nie stało, ale wówczas gdyby odizolowany, trzymany w pojedynkę w komfortowych na pozór warunkach, nie wytrzymał tej sytuacji, „Solidarność” byłaby moralnie zrujnowana. A zapewne nie tylko moralnie.

To jest przykład niemalże klasyczny roli jednostki w historii, zostający w niej jako wielka karta nie tylko w jego biografii. Podobnie zostanie w niej też postawa czołówki uwięzionych działaczy, którym chciano wytoczyć proces pokazowy zamykający historię „Solidarności”.

Polski „krajobraz po bitwie” nie przedstawiał jednak obrazu zdruzgotania niezależnego społeczeństwa. Nie tak odbijał się on w jego świadomości ani internowanych, ani tych, którzy podjęli walkę w podziemiu. Nie był zakończeniem tej walki, lecz przejściem do innego jej etapu. Zarówno w kraju, jak i od pierwszej chwili za granicą.

Opór ten i obywatelski sprzeciw, trwający siedem lat, nie był wszakże dziełem większości, lecz mniejszości. I inaczej być nie mogło. Część działaczy i członków „Solidarności” wyjechała z kraju, część nie przystąpiła do pozalegalnej działalności. Także postawy występujące w szerszych kręgach społeczeństwa były zróżnicowane i zmieniały się z upływem czasu. Poczucie stłumienia wolności, brak wyjścia ku przyszłości i zniechęcenie ciągle tkwiło w świadomości różnych warstw społeczeństwa, robotników i ludzi kultury. Równocześnie w tamtej sytuacji wewnętrznej i w tamtym otoczeniu zewnętrznym „nawet w okresie największego osłabienia podziemie solidarnościowe było potęgą w porównaniu z ośrodkami sprzeciwu w innych krajach bloku”[1].

Jak kształtowała się droga wyjścia z wzajemnego zakleszczenia między władzą a „Solidarnością”, w jakim znalazł się wtedy kraj? Jakie znaczenie miała myśl polityczna szukająca wyjścia z tego zakleszczenia? Czy należało w ogóle tego wyjścia szukać, czy raczej postawić wszystko na walkę odrzucającą jakikolwiek kompromis? Albo, skrajnie przeciwnie, uznać, że upieranie się przy „Solidarności” nie prowadzi do wyjścia, i postawić na ugodę? Niech nikt się nie wypiera, że takich dylematów w ogóle nie było i że nie dochodziły one, zwłaszcza z czasem, wprost lub mniej wyraźnie, do głosu.

Droga, którą poszła „Solidarność” – jako ruch polityczny działający w formach nielegalnych oraz w półlegalnych formach obywatelskich aż do powstania Komitetu Obywatelskiego – była drogą związania perspektywy „Solidarności” z perspektywą zreformowania kraju. Albo – ujmując to odwrotnie – związania perspektywy zreformowania kraju z perspektywą uznania „Solidarności” za partnera i czynnik, którego nie można pominąć czy obejść. Była to więc walka nie tylko przeciw czemuś, lecz i o coś. Każda inna droga była w istniejących warunkach albo drogą ekstremizacji, ale i marginalizacji ruchu z jednej strony, albo politycznej kapitulacji z drugiej.

Rekonstruuję tę formułę politycznej drogi ex post, ale nie odbiega to od zajmowanego wtedy stanowiska. Wspólnie z Bronisławem Geremkiem staraliśmy się przekonywać do niego i z uporem się go trzymaliśmy. Kwestia podstawowa jednak polegała na tym, czy i kiedy okaże się to wyjściem skutecznym.

„Solidarność” zepchnięta do podziemia i związany z nią ruch obywatelskiego sprzeciwu nie były w stanie same wyrąbać drogi wyjścia. Bardzo rzadko zresztą w historii jest tak, że na przebieg zdarzeń ma wpływ tylko jeden czynnik. W ramach całej złożoności historycznego procesu jednak coś nadaje mu imię, kierunek, charakter, organizuje zbiorową wolę, coś, bez czego sprawy potoczyłyby się inaczej. Solidarnościowa wierność tej nadziei zdobycia wolności i społecznego samostanowienia, która zrodziła się w sierpniu 1980, była takim właśnie czynnikiem.

Długo jednak nie widać było żadnego światła w tunelu. Wbrew temu, co głosiła oficjalna teza, że prawa obywatelskie zostają czasowo tylko zawieszone, opresyjność państwa i prawa została wzmocniona, a poza instytucjami działającymi pod ochroną Kościoła jako jego stan posiadania wszystko inne było przywracane tylko w sparodiowanej formie organizacji, które miały zastąpić to, co społeczeństwu odebrano. Wprowadzało to w różne środowiska nowe ostre konflikty.

Gospodarczo Polska nie tylko się nie podniosła, ale zmierzała do coraz ostrzejszego kryzysu. Przede wszystkim z powodu własnej niewydolności, w jakiejś mierze z nałożonych przez Stany Zjednoczone sankcji. Międzynarodowo Polska znalazła się w stanie izolacji ze strony państw demokratycznych (wyjątkiem była wizyta Herberta Wehnera z zachodnioniemieckiej SPD). Po delegalizacji „Solidarności” członkostwo Polski w Międzynarodowej Organizacji Pracy zostało zawieszone za naruszenie praw związkowych, a obie międzynarodowe centrale związkowe, Wolne Związki Zawodowe i Światowa Konfederacja Pracy, oraz związki ze wszystkich krajów zachodnich z amerykańskimi z jednej strony i komunistycznymi we Włoszech z drugiej, utrzymały uznanie „Solidarności” i podjęły pomoc dla niej.

Głos międzynarodowej opinii politycznej i moralnej współbrzmiał z tym, co najbardziej jasno i zdecydowanie mówił Jan Paweł II, inkorporując pojęcie solidarności do swego nauczania w świecie i nawołując do powrotu w Polsce na drogę dialogu. Jego pielgrzymka w 1983 roku miała ogromne znaczenie. Było to na powrót spotkanie z masami ludzi i z ideą „Solidarności”, świadectwo mówienia do nas i za nas. Tyle że nawet po niej „Solidarność” miała w zamierzeniu władz pozostać marzeniem zakazanym, a Wałęsa osobą prywatną.

Wydana w 2006 roku dokumentacyjna książka biskupa Alojzego Orszulika dobrze ilustruje zarówno ten czas bez światła w tunelu, jak i czas, gdy światło to zaczęło się pojawiać i kształtowały się zarysy wyjścia z zakleszczonej sytuacji kraju[2]. Są to notatki rozmów prowadzonych przez przedstawicieli Episkopatu z władzami PRL w latach 1981–1989. Stanowią one unikalne źródło historyczne, dotyczące nie tylko stosunków między władzami kościelnymi i państwowymi, lecz i spraw ogólnych, w tym „Solidarności”, jakie się przewijały i działy wtedy w Sekretariacie Episkopatu.

Można sądzić, że do pojawienia się owego światła w tunelu doszło, ponieważ obie strony były już słabsze i ponieważ trwanie w tym zakleszczeniu ani dla nich, ani dla kraju nie było dalej możliwe. Zamiar generała Jaruzelskiego jakiegoś otwarcia na dialog z przedstawicielami społeczeństwa w postaci Rady Konsultacyjnej nie przyniósł większych skutków. Sytuacja gospodarcza była bardzo trudna. Mieczysław Rakowski i inni przedstawiciele władzy zaczęli wprowadzać pewne liberalizujące zmiany w gospodarce.

Przede wszystkim znaczenie miał fakt, że w ZSRR zaczęły się czasy Gorbaczowa, które rozluźniały gorset, w jakim znajdowały się kraje obozu, choć nie było pewne, czy zmiany w samym ZSRR się utrzymają. Ich zamierzeniem była modernizacja ZSRR, a koniecznością, bez której spełnienia to było niemożliwe, odskoczenie od rywalizacji w dziedzinie zbrojeń. Parametrom wyznaczanym przez politykę prezydenta USA Ronalda Reagana ZSRR nie mógł już sprostać ani technologicznie, ani ekonomicznie. Kierunek polityki Gorbaczowa budził odzew i nadzieję w krajach Zachodu, większą niż w samym ZSRR, którego ociężała struktura była trudna do ruszenia. Ekipa Jaruzelskiego i Rakowskiego od początku z nim sympatyzowała, w odróżnieniu od kierownictw partyjno-państwowych NRD czy Czechosłowacji, widząc w nim szansę na zmiany i rozwój. Wyciągnięcie wniosków, by odmrozić sprawę „Solidarności”, ciągle jednak w żadnym stopniu nie wchodziło w grę.

Diagnoza nastrojów w kraju nie była też dla „Solidarności” optymistyczna. Upływ czasu robił swoje. Delegalizacja Związku w stanie wojennym, mimo licznych protestów i zaangażowań podziemnych, niemożność odwrócenia narzuconego przez władze biegu zdarzeń spowodowały upadek nastrojów, szczególnie widoczny w połowie lat osiemdziesiątych. Pod wpływem aresztowań nieuchwytnych dotąd przywódców podziemnej „Solidarności” kruszyła się jej siła oraz wiara w sens jej trwania. W różnych środowiskach niezależnych zaczynało się myślenie o zdobyciu własnych możliwości działania oraz przyjęciu innej perspektywy poszerzania wolności i wpływania na reformowanie kraju niż perspektywa przywrócenia „Solidarności”. Otwarta stawała się kwestia, czy ich starania będą szły równolegle z podtrzymywaniem „Solidarności”, czy też zostaną wpasowane przez władze w jej miejsce.

Zmęczenie społeczne nie stanowiło jednak jakiegoś swoistego przyzwolenia na to, że sytuacja bez wyjścia ma się już utrwalić i utrzymać. Zaprzeczeniem takiego przyzwolenia stał się przebieg kolejnej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1987 roku. Jeśli pielgrzymkę z 1983 roku, odbywającą się tuż po formalnym zawieszeniu stanu wojennego, można by uznać za pielgrzymkę pocieszenia, to w cztery lata później pielgrzymka z 1987 roku, a zwłaszcza spotkanie na Zaspie w Gdańsku, stała się pielgrzymką pobudzenia nadziei, godności narodu i praw człowieka nieodłącznych od tego, co ludzie wiązali z pamięcią o „Solidarności”. „Nie ma wolności bez »Solidarności«”, skandowano wtedy na Zaspie. To samo hasło odezwie się niecały rok później w strajkach.

W maju 1988 wybuchły strajki w Nowej Hucie i Stoczni Gdańskiej. Mnie uczestnictwo w strajku gdańskim przyniosło mocne odczucie nadchodzącej nowej fali protestów i walki, tej samej co w roku 1980. To było już w dużej mierze młodsze pokolenie robotnicze, jakaś nowa, niezwykle autentyczna, świeża fala ludzi walczących o swoją godność. Ale w miarę upływu czasu stawało się jasne, że nie da się osiągnąć ani rozszerzenia strajku na inne zakłady pracy, ani uzyskać przywrócenia legalnego istnienia „Solidarności” przynajmniej w jej kolebce. Mimo to wyjście ze Stoczni, choć bardzo przez strajkujących przeżyte, nie było klęską. Sposób, w jaki to się stało, był świadectwem odrzucenia upokorzenia.

W sierpniu zorganizowany został drugi strajk w Stoczni. Pod jego koniec przyszło, autoryzowane przez arcybiskupa Bronisława Dąbrowskiego, sekretarza Episkopatu, zaproszenie dla Lecha Wałęsy na spotkanie z generałem Czesławem Kiszczakiem, postacią współdecydującą w tamtym układzie władzy. Oznaczało to przełamanie istniejącego wtedy w kręgu ówczesnej władzy tabu, że z Wałęsą się w ogóle nie rozmawia. To był początek prowadzący do Okrągłego Stołu. Ale decyzja rozmawiania z Wałęsą nie oznaczała jeszcze decyzji przywrócenia „Solidarności”. To trzeba było wywalczyć.

Rok 1989 przyniósł trzy wydarzenia, które zdecydowały o zasadniczej odmianie sytuacji Polski: Okrągły Stół od szóstego lutego do piątego kwietnia, wybory do Sejmu i Senatu czwartego czerwca i powołanie dwunastego września mojego rządu. Te trzy wydarzenia stanowią powiązany ze sobą logiczny ciąg. Nie powstały one jednak jako całość według z góry ułożonego planu. Ani w Polsce, ani tym bardziej poza nią. Doszło do nich w wyniku sięgającego 1980 roku procesu historycznego, o którym dotąd była mowa, oraz politycznych zmagań lat 1988 i 1989.

Okrągły Stół z pierwszych propozycji władz a Okrągły Stół, którego sens widzieliśmy – i do którego ostatecznie doszło – to dwa inne wyobrażenia, które dzieli ogromna polityczna różnica. Co jednakże było powodem tego, że władze zaczęły wówczas brać pod uwagę konieczność jakiegoś porozumienia ze społeczeństwem? Widmo nadciągającego kryzysu w następstwie stanu, w jakim znajdowała się niewydolna i niepoddająca się zmianom gospodarka, przy równoczesnym głębokim zadłużeniu kraju? Groźba zaburzeń społecznych, jakie ta perspektywa może ze sobą nieść? Poczucie zablokowania wszelkiego rozwoju, który nawet w tamtym arbitralnym i monopartyjnym systemie rządów wymagał jakiegoś stopnia wzajemnego zrozumienia ze społeczeństwem?

Niewątpliwie wszystkie te elementy składały się na to, że oficjalnemu zadowoleniu i pewności siebie towarzyszył niepokój o przyszłość. W części ówczesnego establishmentu partyjnego i państwowego narastała świadomość potrzeby reform, a wraz z tym konieczności podjęcia bardziej istotnych niż dotąd kroków, które by wprowadzały zmiany w relacje ze społeczeństwem.

Rozpoczęcie rozmów z przedstawicielami obozu solidarnościowego i wprost z ostentacyjnie dotąd ignorowanym przewodniczącym Związku, jego symbolem, było tego wyrazem. Doszło do nich pod auspicjami Kościoła, którego przedstawiciele, podobnie jak my, dostrzegli w nich zalążek zmiany stosunku do „Solidarności” i możliwość otwarcia drogi do zmian w kraju. Kościół odniósł się do nich z zainteresowaniem i poparciem. Był – od początku i do końca – świadkiem i arbitrem. Dla nas udział przedstawicieli Kościoła w tych rozmowach był bezcenny i to nie tylko dlatego, że nie było wątpliwości, po której stronie ulokowane są jego sympatie i nadzieje. Przy tym stopniu nieufności tylko obecność przedstawicieli Kościoła zapewniała tym rozmowom wiarygodność w oczach szerszej opinii publicznej i wiążący, przynajmniej moralnie, charakter podejmowanych ustaleń.

Obie strony stanęły wtedy wobec sytuacji ryzyka i szansy zarazem. Zarysowała się możliwość zmiany istotnej dla Kraju, ale każda ze stron inaczej widziała charakter i zakres tej zmiany. Władze chciały poprawy wewnętrznej i zewnętrznej sytuacji Polski poprzez wciągnięcie w polityczną współodpowiedzialność za sprawy państwa – przede wszystkim ekonomiczne – ludzi z niezależnych środowisk i „Solidarności” nawet, ale nie za cenę przywrócenia jej samej. Lata 1980 i 1981 tkwiły mocno w ich świadomości, uzmysławiając, jaka siła społeczna znów może się pojawić mimo znacznego osłabienia „Solidarności” stanem wojennym i delegalizacją. Dla nas bez przywrócenia legalnego miejsca dla „Solidarności” poprzestanie na innych ustępstwach władzy było niemożliwe do przyjęcia. Pluralizm związkowy i samo słowo „Solidarność” były więc, obok kwestii owego politycznego rozszerzenia, przedmiotem wstępnych rozmów, jakie toczyły się od impasu do impasu.

„Solidarność” nie była wtedy, jak dziś, jednym z rewindykacyjnych związków zawodowych. Była wówczas, można powiedzieć, wszystkim, w czym politycznie i moralnie skupiały się nadzieje i dążenia niezależnego społeczeństwa. Tylko powrót możliwości legalnego działania masowego ruchu społecznego, jakim była „Solidarność”, mógł sprawić, że uzyskane ustępstwa i zmiany nie będą miały charakteru przejściowego, lecz staną się trwałym elementem nowej sytuacji. Tylko to dawało mocny punkt oparcia dla rozwoju wolnościowych i demokratycznych przeobrażeń.

Stało się jasne – w wyniku absolutnej jednoznaczności i uporu po naszej stronie – że bez przełamania bariery stawianej przywróceniu „Solidarności” do Okrągłego Stołu nie dojdzie. Władze, ta ich część, która zainicjowała wejście na drogę rozmów, stanęły nie tylko przed koniecznością oswojenia swej bazy politycznej z faktem prowadzenia rozmów z obozem solidarnościowym, lecz i pokonania oporu we własnych szeregach. Musiały albo wycofać się z tej drogi, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej kraju, albo podjąć próbę zdecydowania się na zmiany sięgające znacznie głębiej, niż pierwotnie dopuszczano.

Również po naszej stronie, a zwłaszcza wśród radykalnych środowisk opozycyjnych, istniały wątpliwości – czy wręcz sprzeciw – czy należy zasiąść przy Okrągłym Stole. Nieufność była zrozumiała, a ryzyko uwikłania się w dwuznaczne rozwiązanie ogromne. Później jednak, aż do dziś, przeciwnicy podjęcia rozmów przy Okrągłym Stole będą twierdzić, że był to czas, w którym horyzont załamania się systemu komunistycznego, w tym upadku ZSRR, można było już wtedy dostrzec. I że do zmian tak czy inaczej by doszło.

Nie istnieją żadne przekonujące dowody na to, że przekreślenie jałtańskiego podziału Europy było wtedy możliwe do przewidzenia w wymiernym czasie. Ani że takie oceny pojawiały się w poważnych prognozach możliwego rozwoju sytuacji, ani tym bardziej że dawały wówczas o sobie znać w postępowaniu głównych aktorów sceny międzynarodowej. Jeśli zaś już puszczać wodze wyobraźni, to należałoby odpowiedzieć na pytanie, co miałoby zastąpić to ogniwo w łańcuchu zdarzeń, jakim stał się Okrągły Stół, które wtedy w Polsce się zaczęły.

Realnie biorąc – jeśli odłoży się na bok rozumowanie, że do zmian tak czy inaczej by doszło – istniała wtedy albo możliwość postawienia na to, że dopiero przyszłe wybuchy społeczne przyniosą możliwość zasadniczych zmian sytuacji w kraju, albo wywalczenia warunków, by tę szansę można było podjąć. Okrągły Stół stał się otwarciem drogi, która ku temu prowadziła.

Sprawa najbardziej nabrzmiała – przywrócenie legalnego miejsca „Solidarności” – rozgrywała się przy Okrągłym Stole już nie w odpowiedzi na pytanie „czy”, lecz „jak”. Bez odpowiedzi na pierwsze do rozmów by nie doszło. Wspominając tamten czas – a zwłaszcza mając w pamięci oszustwa, jakie nastąpiły po Porozumieniach Sierpniowych podczas rejestracji Związku – pamiętam, że aż do ostatecznego podpisania ustaleń Okrągłego Stołu żywiłem nieufność, czy pod pozorem przeciągania dyskusji o relegalizacji Związku (i konieczności zmiany wprowadzonej w stanie wojennym ustawy znoszącej pluralizm związkowy) powrót do legalnego działania masowego ruchu społecznego nie zostanie w jakiś sposób storpedowany i osłabiony. Dążenie do tego było wówczas dość przejrzyste w stanowisku OPZZ. Z decyzją „jak” łączyły się też nasze postulaty dotyczące naprawienia krzywd ludziom wyrzuconym z pracy po delegalizacji „Solidarności”.

Dużą część debaty przy Okrągłym Stole zajęły sprawy sytuacji ekonomicznej kraju. Nasze stanowisko w tamtych warunkach mogło być nastawione tylko na racjonalizację i kontrolę systemu gospodarczego. Żadna zaś racjonalizacja i kontrola nie była możliwa bez złamania tej obręczy, jaką nakładał na gospodarkę system wszechwładzy nomenklatury partyjnej. Jedyną drogę do tego widzieliśmy wtedy w samorządności przedsiębiorstw państwowych i udziale załóg w ich zarządzaniu. Z czysto ekonomicznego punktu widzenia jest to postulat dyskusyjny, z politycznego i społecznego punktu widzenia był to wtedy jedyny sposób na przełamanie arbitralności i nieracjonalności, w jakich tkwił tamten system ociężałej i centralnie kierowanej gospodarki. Do tego dochodził również postulat rzeczywistego, a nie jedynie werbalnego równouprawnienia różnych sektorów gospodarczych. Nie mogła też „Solidarność” jako związek zawodowy nie podjąć spraw warunków życia ludności i mimo całej, ekonomicznie rzecz biorąc, dyskusyjności tego rozwiązania, nie żądać indeksacji, czyli wyrównywania różnic między wzrostem cen a płacami.

Jeśli w kwestiach ekonomicznych były to rozwiązania, które bez zasadniczej zmiany ustrojowej mogły się okazać „kwadraturą koła”, to w rozwiązaniach politycznych wchodziliśmy w sytuację wysokiego ryzyka. Niedawno, na zadane mi przez Jacka Żakowskiego w wywiadzie dla „Polityki” pytanie: „To co właściwie zdobyliście przy Okrągłym Stole?”, odpowiedziałem: przestrzeń wolności. Tak było też w sierpniu 1980. Tamten Sierpień – to było zdobycie przestrzeni wolności i samoorganizacji społeczeństwa. Podobnie było i teraz.

Ale była też różnica, i to nie tylko ta, że wtedy odbywało się to po wielkich strajkach i przyjęte zostało jako ich zwycięstwo, teraz zaś dokonywało się w wyniku żmudnych rokowań. Różnica polegała na tym, że teraz wchodziliśmy w sytuację współodpowiedzialności za państwo. Jako opozycja – jak wówczas sądziliśmy przy Okrągłym Stole – ale jednak współodpowiedzialności. Nie mam wątpliwości co do tego, że obie strony, zasiadając do Okrągłego Stołu, inaczej widziały ostateczną perspektywę dalszego rozwoju. Pamiętam, co prawda, znamienną uwagę Aleksandra Kwaśniewskiego podczas jednej z debat czy rozmów, że dotąd wiedział, jak trudno władzę zdobywać, a teraz wie, jak trudno władzę oddawać. Nie sądzę jednak, że taka była już wtedy perspektywa myślenia obozu rządzącego. Obawiałem się czegoś, co nazywałem „wessaniem” w system. Oczywiście, w system reformowany, ale co do istoty ciągle ten sam, w którym obowiązywała zasada obozu komunistycznego, sformułowana niegdyś przez Władysława Gomułkę: „Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy”.

Przy tak różnych perspektywach – perspektywie znaczących nawet reform systemu z ukrytym założeniem kooptacji do niego sił niezależnych oraz perspektywie traktowania odzyskanej przestrzeni wolności jako otwarcia drogi ku pełnej wolności, suwerenności i demokracji – Okrągły Stół, jego zdobycze i jego ograniczenia stanowiły kompromis.

Czy można było patrzeć na jego rezultaty z optymizmem? Kiedy pojechaliśmy do papieża po Okrągłym Stole, był nie tylko dumny z tego, że Polska potrafiła w drodze dialogu pójść naprzód w rozwiązywaniu swych spraw, ale zarazem pełen optymizmu i jakby intuicji co do dalszego rozwoju rozpoczętej tym wydarzeniem historii.

Okrągły Stół był kompromisem, ale kompromisem otwierającym drogę w przyszłość. Odróżniam to pojęcie od pojęcia ugody, różnice między nimi są łatwe do odczucia i mają swoje odniesienia w polskiej myśli politycznej. Ugodą byłaby zgoda na porzucenie sprawy „Solidarności” i zejście poniżej tego, co Naród wywalczył sobie w 1980 roku. Oczywiście, nigdy w historii nie wraca się do identycznych warunków, elementem tego kompromisu było przyjęcie wspólnej odpowiedzialności za to, że dalsza sytuacja rozwijać się będzie w sposób obliczalny i nie załamie się tak jak wówczas przed ośmiu laty w wyniku dojścia do totalnego zwarcia. Nie była to żadna tajna umowa, wszystko co stało się w związku z Okrągłym Stołem – wbrew temu, co dotąd sugerują jego przeciwnicy – jest jawne[3]. Było to naturalne, niewymagające spisywania żadnego kontraktu przyjęcie założenia o wspólnej odpowiedzialności za przyszłość.

Historyk opozycji Andrzej Friszke tak ocenia bilans porozumienia Okrągłego Stołu: „Było ono – wbrew opinii ówczesnych i późniejszych krytyków – ogromnym sukcesem strony opozycyjnej. Uzyskano zapisy, które jeszcze kilka miesięcy wcześniej były trudne do wyobrażenia: legalizację »Solidarności« i to bez okresu przejściowego, jak również »Solidarności« rolniczej. Dzięki temu opozycja mogła natychmiast rozwinąć struktury organizacyjne w całym kraju. Opozycja zdołała wyminąć pułapki, które groziły rozmyciem jej tożsamości. Nie ułożono wspólnej deklaracji wyborczej, przedstawiciele opozycji nie weszli z działaczami PZPR na listę krajową, otworzono drogę do wolnych wyborów na 35% miejsc w Sejmie (pozostałe 65% było objęte kontraktem dla strony rządowej). Postanowiono utworzenie Senatu i ustalono, że wybory do niego będą całkowicie wolne. Negocjatorom Komitetu Obywatelskiego udało się również bardziej zrównoważyć relacje między Sejmem, Senatem i prezydentem w stosunku do pierwotnego projektu władz oraz ograniczyć kompetencje prezydenta tak, by zminimalizować zagrożenie dla ładu demokratycznego płynące z tej strony. Zapisy dotyczące usunięcia barier w korzystaniu z wolności obywatelskich, poszerzenia wolności słowa i druku, możliwości zrzeszania się w organizacjach politycznych, społecznych i zawodowych dawały podstawę do budowania demokratycznego społeczeństwa. Perspektywa trwałości tych ustaleń i dalszego biegu zdarzeń zależała od przebiegu i wyniku wyborów”[4].

Uważałem wtedy, że zagospodarowanie zdobytej przestrzeni wolności musi się dokonać w możliwie szeroki sposób. Nie tylko poprzez wejście do parlamentu, lecz i przez zorganizowanie się na nowo „Solidarności”, odrodzenie zdelegalizowanych stowarzyszeń i rozwój nowych, wykorzystanie wywalczonych możliwości prasowych, dostęp do telewizji, formowanie wolnej opinii publicznej. Sama „Solidarność” jako związek stanęła w nowej sytuacji wobec pytania, czy będzie tylko związkiem walczącym o rewindykacje pracownicze, czy związkiem w jakiś sposób uczestniczącym w reformowaniu kraju. Wokół jej Przewodniczącego ukształtowało się już wcześniej centrum polityczne w postaci Komitetu Obywatelskiego, współdziałającego z Krajową Komisją Wykonawczą „Solidarności”, a zarazem skupiające szerszy krąg osób. Tu ukształtował się po naszej stronie ośrodek kierowniczy w czasie obrad Okrągłego Stołu, a następnie, siłą rzeczy, przejmujący przywództwo w dalszym rozwoju sytuacji. Przede wszystkim w decyzjach dotyczących następnego najważniejszego aktu politycznego – wyborów.

Powstały wtedy różnice dotyczące samej metody wyłaniania kandydatów i potrzeby poszerzenia ich politycznej reprezentatywności. Rzutowały one na moją decyzję skupienia się na reaktywowaniu „Tygodnika Solidarność” i niekandydowania w wyborach. Większy może jeszcze wpływ miały one na podobną decyzję Aleksandra Halla, z którym od czasu wspólnego udziału w strajku 1988 w Stoczni Gdańskiej się zbliżyłem i dobrze rozumiałem. Z innych przyczyn postanowili nie kandydować przywódcy regionów, tacy jak Władysław Frasyniuk czy Zbigniew Bujak. Różnice, czy to polityczne, czy też motywowane innym widzeniem swego miejsca w działalności publicznej, nie zmieniały faktu, że waga tych wyborów była dla nas wszystkich oczywista.

Nasza strona – godząc się przy Okrągłym Stole na wybory w odniesieniu do Sejmu reglamentowane zastrzeżeniem 65% miejsc dla kandydatów strony rządowej, a całkowicie wolne do wskrzeszanego tymi wyborami Senatu – stawiała sprawę jednoznacznie, że jest to decyzja jednorazowa, a przyszłe wybory będą do obu izb wolne. Nie godziła się więc na stabilizację jakiejś swoistej kontraktowej demokracji. Traktowała tę decyzję jako etap przejściowy do systemu demokratycznego całkowicie już kształtowanego przez wolne wybory. I tak jednak zapowiadało to zmianę istotną.

Rzeczywistość przekroczyła te zapowiedzi. Choć do wyborów, w tak znacznym stopniu już innych, poszło 64% uprawnionych, to jednak ich polityczny rezultat był jednoznaczny: 161 posłów i 99 (na 100) senatorów zostało wybranych z listy Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Wielką porażką prestiżową obozu rządzącego stał się upadek tak zwanej listy krajowej, z wyjątkiem dwóch osób, która skupiała czołowe kandydatury tego obozu.

Między władzą rzeczywistą a nowym układem sił politycznych powstał oczywisty rozdźwięk. Z dzisiejszej perspektywy można twierdzić, że należało ten rozdźwięk wykorzystać, z perspektywy tamtej sytuacji sprawa nie wyglądała tak jednoznacznie. Chodziło o to, by wszystko się nie wywróciło przez natychmiastowe zwarcie. Stąd wynikła – mocno krytykowana przez naszych konstytucjonalistów – milcząca zgoda naszej strony na zarządzenie, nieprzewidziane przedtem w ordynacji wyborczej, w wyniku którego obóz rządowy uzupełnił w drugiej turze wyborów do 65% swój umniejszony upadkiem listy krajowej skład Sejmu.

Wybory 4 czerwca były zwycięstwem demokratycznego społeczeństwa, które wypowiedziało swoją wolę. Stanowiły nie tylko dalszy ciąg Okrągłego Stołu, wypełniający jego ustalenia, ale i jego korektę o ogromnym znaczeniu moralnym i politycznym. Nie zmieniały jeszcze rzeczywistości kraju, ale inaczej kształtowały polityczny układ sił. Moralny wymiar tej zmiany wypowiedziała wtedy – ku satysfakcji ogromnej części społeczeństwa – aktorka Joanna Szczepkowska, oznajmiając w telewizji, że 4 czerwca skończył się w Polsce komunizm.

Co prawda, w jego najbardziej skrajnej totalitarnej wersji, komunizm dał o sobie znać tego samego czwartego czerwca masakrą tysięcy chińskich studentów na placu Tiananmen w Pekinie. Podobne zagrożenia w Polsce już nie istniały, tak jak i później nie istniała ani w Polsce, ani już w ZSRR możliwość wprowadzania państwowego kapitalizmu przy utrzymaniu za cenę tysięcy ludzkich istnień totalitarnej władzy politycznej. To było już niemożliwe. Jednakże między moralnym a rzeczywistym końcem systemu istniała jeszcze odległość do przebycia, najeżona niebezpieczeństwami i możliwa do pokonania jedynie w pokojowy sposób.

Komunizm od dawna już w Polsce był ideologią wyczerpaną, martwą. Jednakże utrzymywały go wewnętrzne i zewnętrzne więzi władzy. Moralny cios, jaki zadały mu wyniki wyborów czwartego czerwca, sprawił, że więzi te zaczęły się w przyspieszonym tempie kruszyć.

W przeciwieństwie do obozu rządowego strona solidarnościowa wyszła z wyborów zwycięsko tak politycznie, jak moralnie. Powstał liczny Obywatelski Klub Parlamentarny (OKP), który pod przewodnictwem Bronisława Geremka od razu stał się siłą nadającą ton debatom sejmowym i wpływającą na bieg wydarzeń politycznych. Senat, którego pierwszym marszałkiem został profesor Andrzej Stelmachowski, a wicemarszałkami Andrzej Wielowieyski i Józef Ślisz, przewodniczący „Solidarności” rolniczej, był całkowicie zdominowany przez OKP.

Trudności obozu władzy PZPR ujawniły się najpierw przy wyborze prezydenta, a następnie, w jeszcze większym stopniu, w kwestii powstania rządu. Adam Michnik opublikował wtedy w „Gazecie Wyborczej” słynny artykuł Wasz prezydent, nasz premier, którego sam tytuł podziałał na ówczesną scenę polityczną jak piorun z jasnego nieba. Polemizowałem z nim, uważając, że sytuacja jeszcze do takich rozwiązań nie dojrzała, ani programowo po naszej stronie, ani politycznie z powodów tak wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Nie byłem jego jedynym oponentem. Polemizował z nim wtedy też Karol Modzelewski. Wsparł go, choć ostrożniej, Jacek Kuroń. Jan Nowak-Jeziorański, włączając się do tej debaty z zewnątrz, obawiał się, podobnie jak ja, powtórzenia się solidarnościowego zawrotu głowy od sukcesów z roku 1981. Sama debata na ten temat stała się jednak faktem o wielkim znaczeniu, a rozwój sytuacji, burzliwy i przyspieszony po wszystkich stronach sceny politycznej, doprowadził później, również mnie, do zmiany stanowiska.

Wybór generała Jaruzelskiego na prezydenta, którego uprawnienia stanowić miały gwarancję stabilizacji politycznej w Polsce, docenianą również przez Zachód, dokonał się w Zgromadzeniu Narodowym jednym głosem większości. Koncepcja utworzenia rządu wielkiej koalicji z udziałem przedstawicieli opozycji solidarnościowej i desygnowanie do tej roli generała Kiszczaka została od początku odrzucona przez obóz solidarnościowy. Równocześnie bezwzględne dotąd posłuszeństwo w szeregach PZPR, a zwłaszcza ze strony klubów Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego, partii dotąd satelickich, zaczęło stawać pod znakiem zapytania. Przedłużający się kryzys formowania rządu okazał się niemożliwy do kontynuowania.

Punktem zwrotnym stał się manewr polityczny polegający na przeprowadzeniu przez Jarosława Kaczyńskiego rozmów z przedstawicielami ZSL i SD i wydaniu przez Lecha Wałęsę, przywódcę „Solidarności” i Komitetu Obywatelskiego, publicznej deklaracji przystąpienia do tworzenia nowej koalicji rządowej z ZSL i SD. Zmieniło to w sposób zasadniczy układ sił w parlamencie. Inicjatywa tworzenia rządu przeszła w ręce obozu solidarnościowego. Tak jednak jak wcześniej wielka koalicja zdominowana przez PZPR była dla obozu solidarnościowego nie do przyjęcia, tak z drugiej strony wyeliminowanie z udziału w rządzie PZPR, w której rękach znajdował się cały aparat władzy państwowej, nie mogło w istniejącej sytuacji stanowić skutecznego i bezpiecznego wyjścia.

Między zainicjowaną artykułem Adama Michnika debatą, dojrzewaniem gotowości do wzięcia rządów i różnymi wizjami jej zrealizowania a zmianą sojuszy parlamentarnych ukształtowało się otwarcie nowej sytuacji. Jej rozwiązanie wymagało od wszystkich uczestników życia politycznego decyzji odważnych i dalekowzrocznych.

Lech Wałęsa zaproponował mi wtedy objęcie funkcji premiera, deklarując gotowość przedstawienia prezydentowi mojej kandydatury. Sejm przyjął ją w głosowaniu dwudziestego czwartego sierpnia. Było dla mnie jasne, że wraz z powołaniem premiera z obozu solidarnościowego i powierzeniem mu uformowania rządu rozpocznie się zmiana ustrojowa. Uważałem przy tym, że do rządu wejść muszą przedstawiciele wszystkich głównych sił reprezentowanych w parlamencie. Inne rozwiązania – zwłaszcza takie, które nie respektowałyby uprawnień prezydenta w odniesieniu do wojska i resortu spraw wewnętrznych – nie były wtedy możliwe. Nad wszystkim ciążyła też krytyczna sytuacja gospodarcza kraju. Szansę dla Polski, dla jej demokratycznej przebudowy, rozwoju i niepodległości należało znów wygrać w złożonych okolicznościach.

Miałem świadomość wielkiej odpowiedzialności, jaka na mnie spada. Wierzyłem, że uda mi się ją udźwignąć, co dodawało mi odwagi w jej podjęciu. Zarazem byłem przekonany, że rząd, który ma opanować kryzys i równocześnie zmienić ustrój polityczny, system gospodarczy i politykę zagraniczną państwa, musi być rządem rzeczywistym, a nie cieniem znajdujących się poza nim ośrodków władzy politycznej. Polska, w ówczesnym obozie socjalistycznym, była pierwsza i na razie jedyna, gdzie podjęto tak daleko idące zmiany. Samo już powołanie takiego rządu było czymś niezwykłym tak w opinii Wschodu, jak i Zachodu. Bezpieczne przejście przez ten wewnętrznie i zewnętrznie niełatwy czas stanowiło podstawowy nakaz postępowania.

Kierunek zmian był oczywisty, ale ich program nie spoczywał gotowy w szufladach, lecz wymagał w najważniejszych dziedzinach opracowania. Wierzyłem w szerokie oparcie społeczne i zaufanie do tego, z czym jako ludzie „Solidarności” przychodzimy, ale zdawałem sobie też sprawę z tego, że wytrzymałość społeczna ma swoje granice. Chciałem przede wszystkim znaleźć ton prawdy, zrozumienia i pociągnięcia wszystkich do współdziałania w tym, co przed nami stoi.

Następowała zmiana zasadnicza. Było to coś więcej niż zmiana władzy.

Polska w 1989 roku odzyskiwała odebrane nam czterdzieści pięć lat temu prawo do samostanowienia i wolności. Przeznaczeniem jej stało się zapoczątkowanie drogi do „jesieni ludów”, która zmieniła mapę polityczną Europy.

Czy to mało?

List Jerzego i Anny Turowiczów

Gdańsk, kościół św. Brygidy, 31 sierpnia 1989, od prawej: Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki, Andrzej Wielowieyski

fot. Tomasz Wierzejski/FOTONOVA

[1] Solidarność podziemna 1981–1989, red. Andrzej Friszke, Instytut Studiów Politycznych PAN, Stowarzyszenie „Archiwum Solidarności”.

[2] Ks. bp Alojzy Orszulik, Czas przełomu, Wydawnictwo Apostolicum, Warszawa – Ząbki 2006.

[3] Patrz: Okrągły Stół, dokumenty i materiały, red. Włodzimierz Borodziej i Andrzej Garlicki, t. I–V, Warszawa 2004.

[4] Andrzej Friszke, Geneza i historia Komitetu Obywatelskiego, [w:] Komitet Obywatelski przy przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie, Wydawnictwo Rosner & Wspólnicy, Warszawa 2006.

II

POLSKA BĘDZIE INNA

Dostępne w wersji pełnej

III

WYŁOM W OBOZIE JAŁTAŃSKIM

Dostępne w wersji pełnej

Zapis rozmowy telefonicznej z kanclerzem Kohlem

23 lutego 1990, godz. 19.05–19.35

Dostępne w wersji pełnej

IV

WIEDZIAŁEM, ŻE SIĘ UDA

Dostępne w wersji pełnej

Fragment toastu wygłoszonego u Lorda Mayora Londynu 13 lutego 1990

Dostępne w wersji pełnej

V

ETYKA I POLITYKA

Dostępne w wersji pełnej

VI

SAMORZĄD I PLAN REFORM PAŃSTWA

Dostępne w wersji pełnej

VII

TRZEBA PRZEZWYCIĘŻYĆ PODZIAŁ NA EUROPĘ A I B

Dostępne w wersji pełnej

List premiera Estonii

Dostępne w wersji pełnej

VIII

CREDO POLITYKA

Dostępne w wersji pełnej

IX

ZOSTAŃMY RAZEM

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

X

GRANICZNE PRZYWIĄZANIA

Dostępne w wersji pełnej

XI

GORZKA ROLA SPINACZA

Dostępne w wersji pełnej

XII

KILKA TEZ O TRUDNOŚCIACH BUDOWY DEMOKRACJI

Dostępne w wersji pełnej

XIII

W POSZUKIWANIU WARTOŚCI PODSTAWOWYCH

Dostępne w wersji pełnej

XIV

OSTATNI RAPORT Z BOŚNI

Dostępne w wersji pełnej

Wymiana listów z sekretarzem generalnym ONZ Boutrosem-Ghali

Dostępne w wersji pełnej

XV

BEZRADNOŚĆ I BAŁKAŃSKI DRAMAT

Dostępne w wersji pełnej

XVI

KONSTYTUCJA DLA WSZYSTKICH

Dostępne w wersji pełnej

XVII

TO SIĘ OPŁACA POLSCE

Dostępne w wersji pełnej

XVIII

POROZMAWIAJMY O BŁĘDACH

Dostępne w wersji pełnej

XIX

OPATRZNOŚĆ I POLSKIE PRZEMIANY

Dostępne w wersji pełnej

Fragment wystąpienia na XII Zjeździe NSZZ „Solidarność” 30 sierpnia 2000

Dostępne w wersji pełnej

XX

CHWILA, KTÓRA NAS SAMYM SOBIE WRÓCIŁA

Dostępne w wersji pełnej

XXI

EROZJA DEMOKRACJI

Dostępne w wersji pełnej

Krzysztof Kozłowski głos w dyskusji

Dostępne w wersji pełnej

XXII

NARZEKANIE NA WSZYSTKO JEST ZAKAZANE

Dostępne w wersji pełnej

Andrzej Szmidt

Prognoza pogody

Dostępne w wersji pełnej

XXIII

CZY DEMOKRACJA MUSI PRZEGRAĆ?

Dostępne w wersji pełnej

XXIV

DEBATA TUSK–MAZOWIECKI W „GAZECIE WYBORCZEJ”

Dostępne w wersji pełnej

XXV

SĄD NAD GRUBĄ KRESKĄ

Dostępne w wersji pełnej

XXVI

OTWARTE SPRAWY POLAKÓW

Dostępne w wersji pełnej

Wspomnienia i pozegnania

Dostępne w wersji pełnej

fot. zbiory rodziny Strzeleckich

JAN STRZELECKI

(1919–1988)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Danuta Węgiel

MIECZYSŁAW PSZON

(1915–1995)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Anna Bohdziewicz

JERZY TUROWICZ

(1912–1999)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Jerzy Gumowski

JACEK KUROŃ

(1934–2004)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Rico Hofmann

GÜNTER SÄRCHEN

(1927–2004)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Jerzy Gumowski

BRONISŁAW GEREMEK

(1932–2008)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Piotr Uss Wąsowicz

MAREK EDELMAN

(1919–2009)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Agencja Gazeta

KRZYSZTOF SKUBISZEWSKI

(1926–2010)

Dostępne w wersji pełnej

fot. Jarosław Pietras

JAN KUŁAKOWSKI

(1930–2011)

Dostępne w wersji pełnej

INDEKS

Dostępne w wersji pełnej

SPIS DODATKÓW

Dostępne w wersji pełnej

Copyright © Tadeusz Mazowiecki, 2012

Redaktor prowadzący

Marek Włodarski

Redakcja merytoryczna

Wojciech Mazowiecki

Korekta

Jolanta Kucharska, Irma Iwaszko, Grażyna Nawrocka

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

Zdjęcie na okładce

Leszek Wdowiński

Wydawca podjął wszelkie starania w celu ustalenia i skontaktowania się z właścicielami praw autorskich reprodukcji zamieszczonych w książce. W przypadku uwag, niedopatrzeń prosimy o kontakt z wydawnictwem.

ISBN 978-83-7839-926-1

Warszawa 2012

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com

Spis treści

Karta tytułowa

WSTĘP

I JAK DO TEGO DOSZŁO

II POLSKA BĘDZIE INNA

III WYŁOM W OBOZIE JAŁTAŃSKIM

Zapis rozmowy telefonicznej z kanclerzem Kohlem 23 lutego 1990, godz. 19.05–19.35

IV WIEDZIAŁEM, ŻE SIĘ UDA

Fragment toastu wygłoszonego u Lorda Mayora Londynu 13 lutego 1990

V ETYKA I POLITYKA

VI SAMORZĄD I PLAN REFORM PAŃSTWA

VII TRZEBA PRZEZWYCIĘŻYĆ PODZIAŁ NA EUROPĘ A I B

List premiera Estonii

VIII CREDO POLITYKA

IX ZOSTAŃMY RAZEM

X GRANICZNE PRZYWIĄZANIA

XI GORZKA ROLA SPINACZA

XII KILKA TEZ O TRUDNOŚCIACH BUDOWY DEMOKRACJI

XIII W POSZUKIWANIU WARTOŚCI PODSTAWOWYCH

XIV OSTATNI RAPORT Z BOŚNI

Wymiana listów z sekretarzem generalnym ONZ Boutrosem-Ghali

XV BEZRADNOŚĆ I BAŁKAŃSKI DRAMAT

XVI KONSTYTUCJA DLA WSZYSTKICH

XVII TO SIĘ OPŁACA POLSCE

XVIII POROZMAWIAJMY O BŁĘDACH

XIX OPATRZNOŚĆ I POLSKIE PRZEMIANY

Fragment wystąpienia na XII Zjeździe NSZZ „Solidarność” 30 sierpnia 2000

XX CHWILA, KTÓRA NAS SAMYM SOBIE WRÓCIŁA

XXI EROZJA DEMOKRACJI

Krzysztof Kozłowski głos w dyskusji

XXII NARZEKANIE NA WSZYSTKO JEST ZAKAZANE

Andrzej Szmidt Prognoza pogody

XXIII CZY DEMOKRACJA MUSI PRZEGRAĆ?

XXIV DEBATA TUSK–MAZOWIECKI W „GAZECIE WYBORCZEJ”

XXV SĄD NAD GRUBĄ KRESKĄ

XXVI OTWARTE SPRAWY POLAKÓW

Wspomnienia i pozegnania

JAN STRZELECKI (1919–1988)

MIECZYSŁAW PSZON (1915–1995)

JERZY TUROWICZ (1912–1999)

JACEK KUROŃ (1934–2004)

GÜNTER SÄRCHEN (1927–2004)

BRONISŁAW GEREMEK (1932–2008)

MAREK EDELMAN (1919–2009)

KRZYSZTOF SKUBISZEWSKI (1926–2010)

JAN KUŁAKOWSKI (1930–2011)

INDEKS

SPIS DODATKÓW

Karta redakcyjna