Rok 63-ci stoi na przełomie naszych dziejów, stara Polska umiera — nowa się rodzi. Na przełomie dziejów staje epokowe zdarzenie — powstanie naszego narodu, walka orężna, długo trwająca, długo zalewająca krwią i pożogą ziemię naszą. Na progu nowoczesnego życia społecznego stoją wydarzenia 63-go roku. Wyrasta mur olbrzymi, dzieląc pokolenia od pokoleń, czyniąc nowe życie, zamykając stare — mur, na którym tryskają ogniem pisane cyfry 1, 8, 6, 3. Płonęły te cyfry świadomie dla myślących, bezwiednie dla wszystkich, tworząc i kształtując duszę nowego popowstaniowego Polaka: nowe zjawiają się załomy duszy, inne nerwy, całkiem odmienny sposób odczuwania i reagowania. Pod wpływem wypadków roku 1863-go rodzi się inna Polska z innem ujęciem życia i jego zadań. Skutki sięgają tak daleko, że śmiało rzec można, że dziś jeszcze, gdy dziecko na świat przychodzi, jest obciążone rokiem 1863-im.

Józef Piłsudski, Rok 1863

Marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu

CZĘŚĆ
I
PIERWSZA

Nie-skończona melodia

I

JAN WOROBIJOWSKI

Jan urodził się na Ukrainie. W żółtej plamie brudnego płomienia łojowej świecy śnił o Polsce. W komodzie jego matki leżała szarfa powstańca listopadowego, ojca matki, dziada Jana. Matka śpiewała różne patriotyczne pieśni: Boże coś Polskę, Z dymem pożarów, Na wschód patrząc mym zwyczajem. Miała bladą twarz z dużymi czarnymi oczami. Drżąc ze strachu, blada jak płótno, opowiadała o swym mężu, ojcu Jana, który ginął w kopalniach Sybiru. Aż ojciec powrócił dzięki amnestii, z ustami nerwowo zaciśniętymi a bez krwi. Nie umiał z początku pić kawy ze śmietanką i bułeczkami z masłem, żony zaś swojej nie poznał: kiedyś tak młodej, pięknej i ustrojonej, gdy ją opuszczał skuty kajdanami. Jeszcze ją widział wciąż w stroju balowym, dekoltowaną głęboko, z obnażonymi łokciami, w pierścionkach i bransoletach: taką, jaką była na starym portrecie. Popijając herbatę przy rodzinnym stole i rozmawiając z synem, jak z kimś obcym, widział przed sobą czarną śmierć, która tyle razy zaglądała mu tam w Azji w oczy. Pił z dziwnym mlaskaniem herbatę, nalewając ją sobie na spodeczek, zagryzał cukrem, a każdy kawałek chleba, który podnosił do ust, całował z nabożeństwem. Ręce mu się niemiłosiernie trzęsły. Do swych chłopów pańszczyźnianych mówił: „bracie”.

Wieś ich leżała na Podolu, w stepie sinym. Portret Tadeusza Kościuszki któregoś dnia spadł ze ściany. Było to w 1861 roku, kiedy manifest lutowy młodego cara Aleksandra II o zniesieniu pańszczyzny w Rosji obejmował również prowincje zabrane, wśród nich: Podole, Wołyń, Kijowszczyznę. Ogień w piecu trzeszczał, palono słomą. Na dworze wstawał świt: blade błyski zimowego poranka. Na stole szumiał samowar, za oknami wył silny wiatr. Ojciec siedział od rana w bibliotece, był surowy i szukał jakiejś zagubionej książki. W półcieniu na progu leżał wierny syberyjski pies: „chytry jak wilk”, mówił ojciec. Matka zaczęła znów grać wieczorami na fortepianie: na prośbę ojca. Miała zawsze wyczucie muzyczne i zadziwiająco miękkie uderzenie, ale jej palce odwykły od klawiszy.

Ojciec był wysokim, młodym starcem. Mało zajmowały go kwestie abstrakcyjne. W bibliotece zawiesić kazał portret żony, wielkości naturalnej, malowany farbami olejnymi: kobieta w niebieskiej sukni aksamitnej, dekoltowana, w naszyjniku z pereł na pełnej, śnieżnej piersi; ogromne czarne oczy, niebiańskie.

*

Nad brzegiem Czarnego Morza, za Odessą, spędził Jan ostatnie upalne lato. Morze Czarne huczało, burzliwe, po całych nocach, przybliżając się ku swym jesiennym, zwykłym corocznym burzom. Kiedy Jan wrócił do domu, na Podole, i udawał się znowu do Kijowa na dalsze studia prawne, na złotych stepach nastawała już jesień. Wśród kurhanów i jarów błąkały się nierozwiane tumany w sieciach świetlistych pajęczyn babiego lata. Trawy sine na obszarach bez końca kołyszącej się ziemi przyjmowały w siebie dźwięki rozwiewne stepowego wiatru jak struny instrumentu muzycznego. Niewielkie osady, chutory, i stepowe ogrody warzywne, basztany, rozsiane były dokoła po jarach, rozdołach i na horyzoncie oblanym czerwienią zachodów. Odlatywały na południe żurawiowe stada, mgły wieczorne tworzyły w ogrodach zaczarowane koła rusałek, powietrze południ jesiennych było kryształowe, bielało niebo — słońce, widoczne jak przez mleczną szybę, upodobniało się do księżyca, a księżyc jesiennych nocy podobny się stawał do wielkiej czerwonej tarczy słonecznej. Taki księżyc był tylko na Ukrainie późnym latem lub wczesną jesienią.

W domu Jana, we dworze, stały meble obite skórą albo materią z włosia. Matka Jana, w czarnej, ciepłej chustce merynosowej na plecach, długo modliła się wieczorami. Klucze od lochów, spiżarni i lodowni przynoszono matce do sypialnego pokoju. Nad altanką w ogrodzie ukazywał się księżyc. Siodło ojca kładziono w sieni na koźle, okrywając od kurzu filcem, tak zwanym wojłokiem. Ekonom folwarku, stary Simon, przychodził do gabinetu Jaśnie Wielmożnego Pana z grubą książką rachunkową, a, żegnając się, prosił zwykle Jaśnie Wielmożną Panią o krople na ból zębów. Drzwi w przedsionku zamykano na noc na skobel. W Popielec posypywano sobie głowy popiołem, w Wielki Piątek zasłaniano wszystkie lustra kirem i zatrzymywano zegary. Za dworem stał uśpiony, pokryty śniegiem sad w świetle księżycowym, o rozłożystych gruszach i jabłoniach, pysznych wiśniach i czereśniowiśniach, grubych śliwach węgierskich, w lewo szła aleja krzaków róż ubranych w słomę. Zaszczekał w bramie pies. Dom zgromadzony był około herbatniego stołu.

Lasów nie było w okolicy z wyjątkiem liściastej roszczy za rzeczką Wierzbową, gdzie na wiosnę liliowo było od dzwonków, a jesienią pełno laskowych orzechów i dębowych żołędzi.

Jan przyjechał do domu w Wigilię Bożego Narodzenia 1862 roku. Jechał kilkadziesiąt wiorst karetą na saniach. Wysłano po niego szubę, futrzany dywan i pledy. Noce były zawiejne, zaspy śnieżne w polu, wiatry mroźne płynęły z północy. Wilki z jarów na księżyc wychodziły i błąkały się po białych traktach. Jan miał ciemnokasztanowate włosy, dosyć długie, nad szyją przystrzyżone, wąskie, zacięte wargi, oczy czarne. Ubrany był w jasne ubranie z grubego angielskiego materiału i w wysokie buty z cholewami. Ocierając krople mrozu z wąsów, mówił o bliskim powstaniu.

*

Życie wiejskie: spacerować w śniegu, w śnieżne pola zasłane całunem białości i spokoju. Nuda i cisza, tylko zegar idzie: wszystko inne stanęło, zatrzymane w biegu. Włóczenie się z kąta w kąt, wśród kurzu, pajęczyn i przeszłości. Matka klęka przed krucyfiksem w sypialni i modli się długimi wieczorami.

— Czy istnieje jakieś życie przyszłe? — pyta Jan.

— Nie istnieje! — odpowiada ojciec.

— Czy wszystko się kończy ze śmiercią? — pyta Jan.

— Miłość bramy śmiertelne przemaga... — zaprzecza matka.

Jan mówił o nowych ideach, ojciec prężył swą żylastą szyję — milcząc. Siedzieli w pokoju bawialnym przy choince rozświeconej świeczkami. Matka była ubrana w czarną powłóczystą suknię z krynoliną, z gładkim białym kołnierzykiem u szyi, a włosy kruczoczarne o dużych srebrnych pasmach, jeszcze bujne, miała zaczesane na tył głowy. Grała cichą kolędę na żółtym fortepianie: Wśród nocnej ciszy... W kącie pokoju stołowego stał niemy złocisty snop. Jan, student Uniwersytetu Kijowskiego, podszedł do okna i zapatrzył się w zamarzniętą szybę, za którą mrugały gwiazdy na ziemi i na niebie. Matka wstała od fortepianu, niosąc w ręku ogon ciężkiej jedwabnej sukni, przeszła do pokoju stołowego i objęła syna ramieniem. Miała orli profil, była jeszcze piękna. Pomimo krótkiego wzroku grała tylko z nut na fortepianie, a czesząc się w sypialni przed wielkim naściennym lustrem, tremo, nie widziała, jak układają się jej bujne, bielejące pasmami włosy. Ojciec, były katorżnik, gryzł wąsy, mówiąc:

— Chcę, abyś zagrała nam jeszcze raz Sonatę Pathétique Beethovena.

Słuchał w smudze światła padającej spod abażuru lampy, oczy zakrył dłonią: tym żegnali się kiedyś z żoną, gdy byli u wrót życia, a gdy wrota te przed nimi zatrzaśnięto.

...Potem Jan grał jedną z „nieskończonych melodii” Ryszarda Wagnera, nowego kompozytora.

*

Gdy Jan poznał ojca — ten był już starcem.

Augustyn Worobijowski, ojciec Jana, w 1860 roku powrócił z Sybiru dzięki amnestii politycznej na ojczyzny łono, ze srebronośnych kopalni nerczyńskich do wsi swojej w zabranym kraju, na Podolu, na Pobereżu. Pod koniec tegoż roku brał już Worobijowski Augustyn czynny udział w pracy organicznej miejscowego ziemiaństwa. Czytamy w ówczesnych sprawozdaniach:

Na zjeździe w Żytomierzu od pierwszego listopada do dwudziestego uchwalono zasady towarzystwa kredytowego. Z braku innej podstawy przy zamierzonej reformie włościańskiej zatrzymano dawną miarę tj. na duszę, wprawdzie nie wprost, ale ubocznie przy szacunku majątkowym, zawotowaniem, że towarzystwo kredytowe udzielać będzie pożyczek o 50% wyżej, niźli to dotąd bank robił. Ponieważ bank pożyczał po 80 rubli srebrnych na duszę, proponowano wartość duszy zwiększyć do 120 r. sr. tj. 60/000 całej wartości. Itd.

Z zabranego kraju.

Na Biblii Wujka zapiski Augustyna Worobijowskiego i wycinki z gazet. Pierwszy zapisek na odwrotnej stronie okładki:

Gubernia Podolska tym się zasłużyła, że najpierwsza ukończyła przedwstępne formalności emancypacji włościan.

Obok notabene:

Właściciele ziemscy spuścili trochę z tonu.

Dalej:

Chłopi powoli pozbywają się niewolniczej nieśmiałości, inwentarzowej bierności.

Zapisek na ostatniej stronicy Biblii Wujka:

Już nikt nie liczy swych majętności na dusze.

Wycinek z gazety galicyjskiej. Tytuł artykułu:

Nadzieje polskie w prowincjach zabranych.

Podkreślone czerwonym ołówkiem zdanie:

...Wspomnienie powstania włościan na Ukrainie podczas niedawnej wojny krymskiej.

Na zżółkłej karcie Biblii, drobniutkim charakterem pisma:

Los wsi — pańszczyzna, kij ekonoma, nabory rekruckie (25 lat służby w wojsku, ćwierć wieku pod moskiewskim karabinem), strach knuta żandarmów i policji. Losy dworu — denuncjacje popów i czynownictwa o nieprawomyślności. (Te ostatnie posłały mego męża, Augustyna, i pana Izydora S. z Ludwinówki, z Podola na Sybir, za współudział niedowiedziony w spisku 1838 roku).

Jedna z wyraźnych notatek na marginesie starej Biblii:

Skutki zniesienia pańszczyzny — racjonalizacja gospodarstw, umniejszanie się łanów, wzmaganie uprawnego sianożęcia (sianokosów), wzmożenie hodowli bydła.

Wycinek z tygodnika krajowego:

Ożywiający duch reform. Wiadomości z guberni Podolskiej. Kilku obywateli ofiarowało po kilka mórg ziemi (opuszczono rozmyślnie nazwisko inicjatora, Augustyna Worobijowskiego) na założenie wzorowych folwarków, w których uprawiano by rośliny potrzebne, jak oto: pastewne buraki, różne gatunki rzepaków, traw, drzew iglastych. Sprowadzanie nowych narzędzi rolniczych…

Obok kazania na górze Tabor — na Biblii zapisek ołówkiem:

Dwory na Podolu — arabsko-gotycko-szwajcarskie domy, brak gustu.

Naprzeciw przypowieści o cudownym rozmnożeniu chlebów i ryb — zapisek gęsim piórem:

Okolica grzeszy pałacami.

— Przecież lepiej jest niż było! — ojciec.

— Da Bóg, będzie lepiej... — syn.

Program prac obywatelstwa podolskiego (spisany przez Augustyna Worobijowskiego):

...Wspomagać szkółki wiejskie, służących uczyć czytać, pisać, rachunków, religii, historii polskiej, tworzyć czytelnie składkowe, prenumerować czasopisma polskie, wpływać na wydawnictwo gazety francuskiej, która by bezustannie podnosiła naszą kwestię narodowo-żywotną, wspierać przemysłowość i rękodzielnie krajowe, odrzucić zbytki, ten trąd ciało narodowe pożerający (znieść galowe liberie, jaskrawe kolory z herbami i galonami, odczepić od cugów pary koni z forysiem [pomocnik kontrolujący przednie konie], usunąć tłumy haftarek i garderobianych itd.), oszczędnością zyskiwać fundusze na wyższe cele...

Na Biblii Wujka również zapiski Marii Worobijowskiej i wycinki z gazet:

Desperują Polacy o nadziei wyzwolenia narodowego. Szczupły zakres zainteresowań intelektualnych po wielu dworach. Obywatele ziemscy w niedzielę czytają zwykły ołtarzyk większy, a od czasu do czasu przepisują na czysto listy, które im żony podyktowały.

Wycinek z gazety krajowej:

Dziwny kontrast z apatią i ograniczeniem swych małżonków stanowią kobiety.

Wycinek z gazety galicyjskiej:

...Gdyby nie poświęcenie się, żarliwość i patriotyzm Polek, po trzydziestoletnim panowaniu niezapomnianego (Mikołaja I), następca (Aleksander II) nie miałby był wielkiej pracy w zmoskwiceniu na wskroś tych guberni (Podola, Wołynia, Ukrainy).

Drobniutkie litery Marii z Klementowiczów Worobijowskiej — na Biblii:

Szkoły publiczne otwarte są tylko synom szlachty i czynowników. Przeznaczenie rosyjskich szkół: kształcić na „praporszczyka” (chorążego) lub koleskiego registratora. O prywatnym wychowaniu dzieci często spotyka się opinię: języki to grunt, a reszty, co młodzieży będzie potrzeba, z gazet się nauczy. Szkoły polskie, jeszcze za Mikołaja zamknięte, zastąpione są od dawna moskiewskimi. Profesorami indywidua, wygnane ze służby cywilnej i wojskowej, za pijaństwo lub kradzież publicznego grosza.

Niezgrabne litery nabożnej prababki Emilii, secundo voto, z drugiego małżeństwa Łunakowskiej na marginesie Biblii Wujka — naprzeciw Apokalipsy:

Kościoły i klasztory w wielkiej części w prowincjach tych zniesione, oddane są prawosławiu.

I inne: wycinki z gazet, notatki, zapiski — z zabranego kraju.

*

Słońce miało się ku zachodowi. Na zachód też wytężano wzrok i słuch, na Zachód Europy, gdzie, wśród nocy na ogół ciemnych, ukazała się nowa kometa, jak zdawało się, dużej wielkości: Napoleon III. Ludzie mieli twarze poważne, trzymali w lewych rękach gazety, prawymi kręcili wąsy albo brody i czytali o cesarzu Francji, o obecnych i przewidywanych wypadkach, a może o wojnie? Odpędzali z łysiny natrętne muchy, poprawiali okulary spadające im na nos, a myślą krążyli wciąż około Napoleona, dawali mu w umysłach swych zbawienne rady, niecierpliwe, i poczynali się naprawdę pasjonować w odgadywaniu jego planów politycznych, jak rebusów.

Pierwszy cytat z lektury pani Marii Worobijowskiej:

Czas jak niewolnik niesie was na skrzydłach i przestrzeń skrzydłami rozrzyna, choć sto gwiazd zagaśnie z tyłu, sto innych przed nim zapala się dalej. „Naprzód w nieskończoność!” oto hasło wasze.[1]

Lecą liście z drzewa
Co wyrosło wolne,
Jakieś ptaszę śpiewa
Na mogile polnej;

Nie było, nie było
Polsko szczęścia tobie —
Wszystko się zmieniło
A twa dziatwa w grobie...
(Piosenka. Listopad. 1830 rok.)

Tę piosenkę śpiewała matka Jana, gdy Jan był jeszcze dzieckiem.

Jan przyszedł na świat w kwietniu, w rodzinnej wsi Worobijówce, którą potem skonfiskowano za jego udział w powstaniu.

Stary ród Worobijowskich był znany na całym Podolu. Znano dobrze worobijeckie czarnoziemy, basztany arbuzów, melonów i winogron, przebiegający koło dworu trakt pocztowy, znaczony wiorstowymi słupami, po którym przejeżdżały co kilka dni bryczki albo sanie z pocztowym dzwonkiem i ciągnęły nieskończone klucze czumackich wozów, zaprzężonych w siwe woły, wiozących zboże i mąkę ku spławom na Dniestrze i ku Morzu Czarnemu. We dworze słychać było często trąbkę pocztową lub dzwonek ze stepu zielonego, ryk bydła co wieczór latem, wracającego z pastwiska od zapadłych kurhanów, i bek owiec, rżenie tabunu od stajni, przyganianego na noc od spróchniałego krzyża na tok, w zagrody, śpiewy dziewcząt wiejskich wieczorami, poczynając od wczesnej wiosny i aż do późnej jesieni, wśród tumanów wieczornej mgły, a przede wszystkim było słychać w tym dworze ciszę, ciszę niezmierzonego, nieobjętego dokoła stepu.

Ojciec Jana, Augustyn Worobijowski, syn Kazimierza i Józefy z Juljewiczów Worobijowskich, przyjechał do wsi rodzinnej po ukończeniu klasztornych szkół ojców Jezuitów w Galicji jako młodzik, żółtodziób, a przyjechał na samą śmierć ojca Kazimierza, który już był w agonii. Młody, niedoświadczony dziedzic wziął się do gospodarstwa, o którym nie miał jeszcze pojęcia, jak nie miał pojęcia o życiu, choć widział, czym jest śmierć. Uczył się uprawiać pola, z rachunków najdawniejszych budował sobie plany gospodarskie na przyszłość, wstawał o świcie i w czeczunczowej kurtce i wielkim słomianym kapeluszu wyjeżdżał konno na pola, z ojcowskim folwarcznym biczem zwanym harapnikiem, na starej ojcowskiej skarogniadej angielskiej klaczy. Często błądził oczyma po stepie.

Dwór był biały, kryty słomianą strzechą, obszerny, pusty, przed gankiem rosły wiekowe akacje, pełne latem szumu pszczół i woni miodu. Tutaj przywiózł niedługo Augustyn bardzo piękną młodą żonę z Kijowszczyzny imieniem Maria, lecz gdy państwo młodzi przyjechali do białego dworu w Worobijówce i zanim zaczęli swój miodowy miesiąc, przyszła z Winnicy wieść o śmierci matki Augustyna, Józefy z Juljewiczów Worobijowskiej, która zmarła tam, bawiąc u najstarszego swego syna, Józefa. Augustyn pojechał do Winnicy i przywiózł na wozie matkę w trumnie, jechał tak z nią kilkadziesiąt wiorst w burzę śniegową, w zamieć, w zadymkę błękitną, zimą.

Augustyn był mężczyzną wysokiego wzrostu i łagodnego usposobienia, choć o twarzy surowej, miał wysokie odkryte czoło, wydłużoną czaszkę, wąsy na dół zwisające po kozacku, oczy siwe, usta grube i stepową mongolskość w rysach twarzy. Nie unosił się prawie nigdy, panował silnie nad sobą, lecz gdy uniósł się, to mógłby zabić. Czytał Biblię Wujka wieczorami albo spóźnione o miesiąc dzienniki, sprawdzał na wielkich liczydłach zatłuszczone rachunki gospodarskie, krótko modlił się przed snem, a z rana, wstając, śpiewał całą mszę świętą po łacinie, ubierając się i umywając wodą z wiadra.

Do dworu wjeżdżało się przez wysoką drewnianą bramę. Tu był owalny zielony gazon z różnokolorowymi klombami kwiatów. Teraz tego wszystkiego nie ma: zniszczone, jak cała przeszłość.

Kiedy ranne wstawały zorze w pierwszych dniach któregoś kwietnia, ta ziemia podolska oddychała wiosną. Można powiedzieć, że z powodu porannych mgieł była wtedy podobna do morza. To złudzenie optyczne było jednak o tyle niezwykłe, że pola tutejsze były zasiane morskimi kamykami i muszelkami. Zostało stwierdzone w swoim czasie przez geologów, że ta kraina stanowiła niegdyś morskie otchłanie i że dzisiejsze czarnoziemy były wówczas dnem tak zwanego Morza Sarmackiego. W ten sposób nie będzie przesadą, gdy powiemy, że Jan urodził się na dnie morskim.

Bogu — była ta ziemia i to morze, jak w modlitwie porannej Karpińskiego. Śpiewał żywioł wszelki wiosnę. Ojciec Jana, Augustyn Worobijowski, był z rana, jak co dzień, w polu i widział niezliczone pługi, ciągnące stepowymi ugorami. Augustyn wyjął nogi ze strzemion i jechał stępa na swej skarogniadej klaczy. Nad nim śpiewały wysoko skowronki. Wtedy to na oklep przycwałował na nieokiełznanym folwarcznym koniu, trzymając się oburącz za grzywę, dworski chłopiec z wiadomością: Jaśnie panicz się narodził!

1838 roku, 4 kwietnia podług starego stylu, w sobotę, czyli w dzień Matki Boskiej Jan Worobijowski przyszedł na świat. Do chrztu trzymali go w zakrystii parafialnego kościoła w Bielejowicach, miasteczku odległym o siedem wiorst od dworu, hrabia Drozdowa-Drozdowski z wsi Niewolnej, były oficer napoleoński, i prababka Jana, z linii żeńskiej, Emilia secundo voto Łunakowska. Chrztu udzielił herkulesowej mocy siwy ksiądz proboszcz Szczepański.

We wsi stała stara cerkiewka, otoczona topolami i cmentarzem, zaś kościół parafialny był w Bielejowicach, małym żydowskim miasteczku prowincjonalnym, o domkach małych i niskich z kolumnadami, z sążnistymi szyldami sklepów i kramów, pełnymi dziwacznych figur i ognistych liter (tu zapamiętał Jan, jeszcze z dzieciństwa, nagiego Kupidyna na szyldzie golarskim, trzymającego czepek podobny do peruki, a na szyldzie stroiciela fortepianów malowidło fortepianu w kształcie szynki), i tam też, w Bielejowicach, leżał cmentarz polski z rodzinnymi grobami, murowanymi sklepami, rodu wszystkich Worobijowskich.

Latem groby były poszyte darnią zieloną, porośnięte kwiatami polnymi; pięły się po nich warkocze wiotkie zielonej powójki i wiatr rozmawiał po nocach z umarłymi.

Tam spoczęła matka Augustyna, babka Jana, obok swego męża, Kazimierza Worobijowskiego i tak samo ze szklanym u głów okienkiem w trumnie. Za wsią płynęła niewielka stepowa rzeczka, zwana Wierzbową i wierzby stare gdzieniegdzie nad nią faktycznie rosły. Przez rzeczkę przerzucony był mostek i tą drogą wracały krowy i owce z pastwiska, za rzeczką w lewo wznosiła się wysoka góra, jedyna w okolicy pośród równiny stepowej, pokryta bujną zielenią traw. Na niej stał od wieku czarny, wysoki krzyż, a wkoło pasły się wiejskie białe gęsi z małymi, brudnymi gęsiarkami.

Nocą hukały nad nią puchacze i inne sowy, latały z niespokojnym trzepotem nietoperze. Poza tym, dokoła panowała cisza i tęsknota stepowa.

*

Policyjną opiekę sprawował podoficer, uriadnik, imieniem Bruńko, brat jednego z dworskich stangretów, szlachcic szaraczkowy, który przeszedł na prawosławie i jeździł na siwym swym koniu, z krótkim karabinkiem na plecach i przy szabli, uwodząc dziewczęta we wsi swoim purpurowym (jak u indyka) kołnierzem.

W cerkiewce gospodarował gruby pop, lubiący młode kurczęta, wódkę, bardziej znane po wsi młode grzesznice i łaskawe słowo od dziedzica. Nie miał także nic przeciwko temu, że chłopi woleli dawać swoje dzieci na naukę do szkółki przy dworze niż do jego cerkiewnej szkoły. Kosztował wykup takiego dziecka pół rubla. Potem przysłano nowego popa, który trudnił się denuncjacjami.

Ziemie stepowe Worobijówki żyły w otwartym słońcu, nigdzie prawie lasami nienakryte, szerokie, równe, zielone albo czarne, różowe we wschodach słońca, złote w południa, liliowe w zachodach, błękitne w noce senne księżycowe. Zimy tu były zawiejne, śnieżyste, suche, mroźne, białe; wiosny wczesne, rozkwiecone bogato, zwłaszcza kwiatem wiśniowym i czereśniowo-wiśniowym, a także jabłoni, grusz i śliw po ogrodach; lata upalne, często bez kropli deszczu z nieba, miodne, zawrotne, odurzające, trujące; jesienie smętne najwięcej, złote i czerwone, smętne mgłami, echami, kolorami, pajęczyną babiego lata, licznymi wozami chłopskimi, na których leżały z prostych desek ciosane trumny i kierowały się ku cmentarzowi czerwonemu za cerkiewką, na drodze na pastwisko, na wygonie, bijącą we dzwony, ku cmentarzowi okopanemu głębokim rowem, zarosłemu piołunami i bodiakiem. Jesienią także najczęściej odbywały się wesela wiejskie i łapanie rekrutów do wojska. Jesienią: jak za chromatycznym szkłem, wszystko miało swój kolor mistyczny, tęczowy i niebieski.

Latem był odpust w Ladawie, gdzie jest obraz cudowny Matki Boskiej i źródło sprawiającej cuda wody, tuż nad Dniestrem, koło klasztoru zawieszonego w białych wapiennych skałach. Jest tam cela świętego Antoniusza, w której się za życia zamurował, w górskich skałach, nad świętym potokiem.

O swym pradziadku, Janie Worobijowskim, konfederacie barskim, dowiedział się Jan dopiero po ukończeniu siedmiu lat. Wtedy mu powiedziano, że imię swe odziedziczył po pradziadku. Jeżeli zdarzają się w życiu przypadki, zmuszające do wiary w przeznaczenie, to teraz miało to miejsce. Jan pojechał z matką na odpust do Ladawy. Jechało się przez Mohylów Podolski, do którego liczono z rodzinnej Worobijówki jakieś przeszło dwadzieścia wiorst, zaś z Mohylowa do Ladawy coś około piętnastu. Właśnie u stóp klasztoru leży owa Ladawa, ciche miasteczko, a raczej wieś. Z cudownie uzdrawiającego źródła wypływa szereg skrytych strumieni, o których istnieniu dowiaduje się człowiek przeważnie w ciszy, nasłuchując w górach ich podziemnego szmeru. Przed bramą klasztorną stał gruby kamienny obelisk, pokryty ledwo czytelnymi napisami imion i dat. Wśród tych odwiecznych napisów znalazł się również pradziadek Jana — Jan Worobijowski, konfederat barski, a także data jego odwiedzin w klasztorze (równo 100 lat temu, co do miesiąca i dnia), u cudownego źródła.

Latem był też odpust z jarmarkiem w Worobijówce, przyprowadzano tu na sprzedaż bydło, grały żydowskie katarynki, w kramach sprzedawano czerwone, słodkie cukierki farbowane burakiem. Na dywanikach na ziemi, na trawie wędrowna rodzina akrobatów pokazywała swe łamane sztuki („ludzie bez kości”, „ludzie węże”), w kramach drewnianych sprzedawano białe płótna, kolorowe w kwiatki jedwabne suknie zwane kitajkami, jaskrawe kramne chustki, barwiste spódniczki, korale, papierowe kwiaty kijowskie i przepyszne odeskie pasy, medaliki katolickie i prawosławne krzyżyki, obrazki oleodrukowe z wyobrażeniem głów panującej rodziny carskiej, talerze, dzbanki, garnki polewane, malowane, różne zabawki dziecięce i łakocie miejskie.

Worobijówka, zawsze cicha, w odpust zmieniała się w jarmarczny obóz, a cmentarz przy cerkiewce i cały majdan przedcerkiewny stawały się stubarwnym świętem chińskim.

*

Wieś i dwór, powiat i gubernia, cały ten kraj i wszystkie „kraje zabrane” żyły podług starego stylu kalendarza. Podług starego stylu szukał mały Jan pierwszej gwiazdki w wigilijny wieczór, płaszcząc nosek o zamarzniętą szybę. Potem siadano do świętej wieczerzy i śpiewano wszystkie kolędy: Bóg się rodzi, moc truchleje — W żłobie leży, któż pobieży — i Lulajże, Jezuniu — i Wśród nocnej ciszy — i chórem wchodziła do sieni czeladź z gwiazdą: A wczora z wieczora, z niebieskiego dwora — i różne kolędy ukraińskie. A na końcu był cichy śpiew przy fortepianie, gdy grała matka: Boże, coś Polskę. I jechały wielkie sanie z kagańcami na Pasterkę do Bielejowic.

W kościele parafialnym pani Worobijowska zasiadała zawsze w prezbiterium.

Dokoła trwała cisza. Z wyjątkiem pożaru we wsi lub w okolicy, wtedy beczki z wiadrami, beczki konne wyjeżdżały z zabudowań dworskich w kierunku czerwonych plam na stepie i pędziły przez ciemność, do ognia. We dworze po nocach biegały gromadami myszy, zjadały powoli bibliotekę, ginęły w wodnych pułapkach i znów się w worobijeckim dworze w tysiące rozmnażały.

Na wieczór spuszczano złe psy z łańcuchów. Do pokoju dziecięcego, gdzie spał Jan, przychodziła wtedy cicho matka. Księżyc zaglądał przez okna, paliła się na stole, osłonięta z lekka, mała lampka naftowa. Przed snem Jan co wieczór czekał na przyjście matki i na jej usypiające, najpiękniejsze bajki. Mówiła mu o dalekich podróżach, o morzach i ptakach dziwnych, o śpiewach srebrzystych syren w oceanach, o wzniosłych uczuciach ludzkich, o światach bez nocy, o północnych duchach, o dobrym synu, o kwiecie paproci cudownym, o biednych na świecie żebrakach, o duszach, które nad nami czuwają, o kalekach i o bohaterach, o Kościuszce, o księciu Józefie, o biednej ojczyźnie w kajdanach. Mijały noce i sny, mijały lata Janowi.

Drugi cytat: Wielkie boleści są kolebką poezji.

*

Na podstawie pamiętników Marii z Klementowiczów Worobijowskiej:

Kiedy Jan ukończył jeden rok, pierwszy rok życia, ojciec z domu wyjechał i nie wrócił. Jan nie pamiętał owego wiosennego wieczoru i lekkiej bryczki przed gankiem, zaprzężonej w czwórkę karych koni, ani pękatego sąsiada z Ludwinówki, starego pana Izydora Sydorowicza, ani z ojcem pożegnania i łez matki. Ojciec kołnierz od futra podwinął pod głowę, odwrócił się jeszcze raz do stojącej na ganku żony z synkiem na ręku, uczynił nad nimi znak krzyża, potem sam się przeżegnał krótko, ręce w kieszeniach zatopił i odjechał. Przymrozek wiosenny brał ku nocy.

Dni, tygodnie, miesiące, wreszcie lata mijały w Worobijówce, a za każdym posłańcem z poczty nastawała we dworze coraz głębsza cisza. Stary Simon, ekonom folwarku, co wieczór przychodził do matki, ubrany w szarą kapotę i długie kozłowe buty, niosąc ze sobą rachunkowe książki. Matka Jana wtedy drżącą ręką jakieś kwity naprędce pisała. Stary Simon wciąż skarżył się na zęby i miał zawsze podwiązaną twarz chusteczką kolorową w kwiatki. Matka dawała mu pachnących kropel ze swej domowej apteczki na jego ból. Simon do góry miał chude ramiona wzniesione, jakby ciągle się wszystkiemu dziwił, całe życie; jego siwe sumiaste wąsy rosły wszerz i poruszały się w nałogu przeżuwania, jakby Simon był wołem, nie człowiekiem, i bez ustanku coś żuł, a do połowy podgolone jego bokobrody zachowały, pomimo siwizny, odcień słomy lub raczej jajecznicy.

— Nie wróży się pogoda — mówił Simon — bo coś mnie po kościach łamie. Proszę jaśnie wielmożnej dziedziczki, człowiek sam sobie najlepszym barometrem.

Do dworu przyjeżdżali czasem goście z sąsiednich majątków, jak z Niewolnej, gdzie mieszkał ojciec chrzestny Jana, siwy hrabia Drozdowa-Drozdowski, były oficer napoleoński; jak z Ludwinówki, gdzie mieszkała zacna pani Sydorowiczowa; jak z Jarzębina, który dzierżawili nieszczęśliwi państwo Karewicze; jak z lesistych Ptaszkowych Krzaków, dokąd latem jeździło się wozami na majówkę, do najmilszych państwa Maciejewskich; jak z Szynkarówki, Skaziniec i Dębowej Karczmy, wreszcie z miasteczka Bielejowic, gdzie był najbliższy kościół parafialny, poczta, apteka i prokurent — isprawnik, wysoki ksiądz proboszcz Szczepański, niziutki doktór Wąs-Brodowski, czarny Josiek Rafiner (kram towarów uniwersalny), i rodzinne na cmentarzu groby, murowany sklep w kwitnącej ziemi wszystkich zmarłych Worobijowskich.

W wiśniowych krzakach, w zaroślach bzów i czeremchy, w ogrodzie, na toku, w stajniach, na polach i w stepie szerokim przechodziło dzieciństwo Jana. Kiedy kończyły się lata i jesienie się zaczynały, zapalano we dworze wcześniej świece, dłuższe były godziny szare i coraz cichsze wieczory. Za oknem płynęły strumieniami monotonne jesienne deszcze. Nieraz jaki gość nocny, nieznajomy zawitał do dworu i nocował. Otrząsał się najprzód w sieni z zimnego deszczu i błota, potem mówił zwyczajnie, że „droga oślizgła i wilgotna”. Simon stołek podsuwał gościowi (gość w dom — Bóg w dom) i częstował go zakąską w oficynie. Spod siennika dobywał klucze i prowadził z kagankiem podróżnego do gościnnych pokojów na górze. Matka Jana, kobieta piękna, poczynała się powoli orientować w plikach mężowskich papierów, w kontraktach, kwitach, nabyciach, w umowach sprzedaży, rejestrach, w rachunkach gospodarskich, chociaż wiara jej w życie pozagrobowe zaprzeczała często walce o byt ziemski. Nie pozwalała więc sobie, pomimo młodego wieku i nieszczęść, tak nagle na nią spadłych, na rozstrój nerwów, serce jej jakby na ból swój skamieniało, a całym żarem obróciło się w miłość do syna. Wychowaniem małego jedynaka zajmowała się sama, bez pomocy, wieczorami opowiadając mu o ojcu i ojczyźnie.

Przed domem rosły odwieczne akacje, które jesienny wiatr w jękliwą muzykę wprowadzał, zimą zaś dobijał się gwałtownie do zamkniętych okiennic dworu, świstał w kominie złowrogo i straszył echami jakichś skarżących się, umarłych głosów.

— Kto tam? — krzyknęła czasem głuchawa prababka Emilia, Łunakowska secundo voto, odrywając wzrok od pism francuskich, podnosząc na czoło okulary, przywiązane do głowy czarną nitką i żegnając się krzyżem świętym. — Wszelki duch Pana Boga chwali! — A wiatr dalej za oknami wył, huczał, zawodził i płakał.

Podczas jednego ze zwykłych okresów jesiennych plusków opowiadała nieskończony raz synowi matka o jego ojcu i o strasznym, zasypanym śniegami Sybirze. O ojcu mówiła już nieraz, że cierpi gdzieś daleko za ojczyznę, ale teraz dopiero pokazała na atlasie tę zimną dalekość. W kopalniach syberyjskich był dziedziniec, ogrodzony żerdziami i drutem, a wśród niego skazańcy pracowali, między nimi zaś, ośnieżonymi, majaczył się ojciec Jana i ów, kiedyś pękaty, pan Izydor Sydorowicz z Ludwinówki. Biedna pani Sydorowiczowa nie miała pociechy z syna jedynaka, który nosił na imię Sylwin i wcale się w ojca patriotę nie wdał; był utracjusz i warszawski gogo. Gdy przyjechał któregoś lata z wizytą do Worobijówki, miał na sobie granatowy frak z żółtymi guzikami, niebieski krawat w białe cętki, jasną w kwiatki kanarkową kamizelkę o bursztynowych guziczkach, pantalony jasnoperłowe z cynamonowym lampasem, haftowany półkoszulek, kołnierzyk i mankiety (Jan to wszystko sobie zapamiętał), na fortepianie grał straussowskie walce i polki — a kiedy go mały Jan zapytał o wielką Warszawę, pan Sylwin niedbale machnął ręką i, zwróciwszy się do matki Jana, pięknej pani Worobijowskiej, począł mówić o boskim Paryżu.

Dziedziczka Worobijowska, matka Jana, zawsze potem w pamięci syna kojarzyła się z zapachem ściętych kwiatów i duszących słodko świec woskowych, jak wspomnienie majowego nabożeństwa. W komodzie matki leżała szarfa powstańca listopadowego, ojca matki, dziada Jana, Fortunata Klementowicza. Kiedy matka złotym naparstkiem uderzała o igłę w zimowe wieczory, Jan siedział przy stole i czytał. W żółtej plamie brudnego płomienia łojowej świecy śnił o Polsce. W domu gnieździła się ojcowska biblioteka, pełna dzieł filozoficzno-naukowych, oprzędzonych misterną pajęczyną, historycznych i poetyckich, romansów, periodyków i manuskryptów. Matka, blada jak płótno, z dużymi czarnymi oczami, podnosiła nieraz wzrok nieufny na swego miłego chłopca, zgubionego w kurzach biblioteki.

Za oknami wiało mocno. Ulice białego ogrodu zawiane były pagórami śniegu. Chwilami wzbierał w dziecku gniew bezsilny. Jan nie wiedział, czemu nagle chciał wybuchnąć ogromnym płaczem. Powtarzał sobie co dzień, że „mężczyzna musi być surowy” i od roku już nie protestował przeciw metodzie angielskiego oblewania go co rano zimną wodą.

Jan miał długie, kasztanowate, przystrzyżone nad szyją włosy, czarne i duże po swej matce oczy. Matka, gładząc jego ciemne włosy, wspominała nieraz nazwisko świętej pamięci Szymona Konarskiego, łącząc je zawsze dziwnie z sybirskimi losami ojca Jana. Jan zaś wtedy sobie przypominał, że młody pan Sylwin Sydorowicz źle wspominał to samo nazwisko. Mówił on, że oto jego ojciec, stary pan Izydor Sydorowicz, a także kochany pan Worobijowski, ojciec Jana, nie licząc tylu innych o złamanym życiu lub straconych, ponieśli złowrogą konsekwencję jakiejś tam szaleńczej awantury.

Boże lata w Worobijówce upływały na ogół jednostajnie: cóż mógł wiedzieć jeszcze mały Jan, ile bólu kosztowały jego matkę. Zimą była sanna i ślizgawka, ostre bitwy kulami śniegowymi, lepione ze śniegu bałwany o oczach z dwu czarnych węgli, o nosie z przegniłego kartofla, o ustach z krajanki buraka; śpiewające wieczornice dziewcząt, przędących w izbach czeladnych albo drących na podłodze srebrne pierze; przy kominku marzone wieczory w ogromnym pokoju bawialnym, wychodzącym na szklaną werandę, zawaloną błękitnym śniegiem; odwiedziny siwego organisty, pana Marka Witockiego w okularach, który jeździł z opłatkiem po dworach na malutkich saneczkach, zaprzężonych w kudłatego deresza mierzyna; Wigilia Bożego Narodzenia i kolędy śpiewane z kantyczek, przywożony aż z Ptaszkowych Krzaków, od przemiłych państwa Maciejewskich, jeszcze śniegiem zziębnięty świerk (aż pod sufit) na choinkę, wielki w kącie pszeniczny snop w wieczór Wigilii i siano schowane pod obrusem, pierwsza gwiazdka na niebie wigilijna, wypatrzona przez zamarzniętą szybę i duża gwiazda z latarnią, z ukraińską kolędą w wielkiej sieni, pacierz matki i jej ciche łzy u stołu przed świętą wieczerzą, imię ojca wymawiane z nabożeństwem, przejmujący głośny szept przygłuchej prababki Emilii Łunakowskiej, modlącej się niskim, groźnym basem, zakryte dłonią oczy babki, anielskiej Oktawii Klementowiczowej, wdowy po dziadku Fortunacie, powstańcu listopadowym, chlipanie pani Lucyny Bogatowskiej, dobrodusznej klucznicy dworskiej, specjalistki od konfitur z dereniu, wreszcie stary, jeszcze ślubny surdut pana Simona z za krótkimi rękawami, przy wieczerzy czerwony barszcz z uszkami, wigilijny szczupak po żydowsku, w śmietanie lin, karp w sosie szarym, zapiekana ryba po gruzińsku, kutia pszeniczna z słodkim makiem, wreszcie bakalie, czwórka koni u sanek z kagańcami na Pasterkę do Bielejowic; Nowy Rok, gdy wolno było czekać, aż wydzwonią północ na kurancie i zedrzeć pierwszą kartkę z nowego kalendarza, ziarna pszenicy i żyta rozrzucane we dworze w „szczodre” rano; Trzej Królowie „K. † M. † B.” (Kasper, Melchior i Baltazar) pisani kredą na drzwiach; pączki zapustne i chrust; popiół sypany na głowy przez księdza proboszcza Szczepańskiego w kościele bielejowickim, w Środę Popielcową.

Na wiosnę bywała Wielkanoc, a przedtem Palmowa Niedziela, wierzbowe puszyste gałązki w Palmową Niedzielę Kwietną; Rezurekcja w kościele parafialnym, święcone, kraszanki i pisanki, mazurki i baby wielkanocne; pierwsze rozkwity drzew w ogrodzie, pierwsza praca, przy rozsadnikach i inspektach, zdejmowanie czechłów słomy z róż; prima aprilis wesołe; urodziny kwietniowe Jana, potem maj z majowym nabożeństwem, wiosna zielona w ogrodzie, coraz więcej owadów i kwiatów; Zielone Święta, mięta i tatarak, oziminy zielone na polach, zasiewane z worka zboża jare; — latem miody, upały i posuchy, letnie deszcze rozkoszne i komunia przed procesją Bożego Ciała, sam ksiądz proboszcz Szczepański w srebrzystozłocistym ornacie, pod czerwonym z frędzlami baldachimem, prowadzony pod ręce z jednej strony przez hrabiego Drozdowa-Drozdowskiego, Jana ojca chrzestnego, z wsi Niewolnej, z drugiej strony przez pana Karewicza, najwyższego w powiecie mężczyznę, dzierżawcę wsi Jarzębina, obu w kontuszach, przed baldachimem rozrzucały kwiatki małe panienki Maciejewskie dwie, czarnowłosa smagła Weronika i bladziutka jasnowłosa Blandynka, grubasek Pola i nieśmiała młodsza Krysia Karewiczówny, i innych wiele, za baldachimem szedł z matką mały Jan w białym ubranku, ogłuszony dzwonkami i dzwonami, odurzony kwiatami i kadzidłem, oślepiony namiętnym słońcem, a obok kroczyli znajomi, z Niewolnej i z Ludwinówki, z Jarzębina i z Ptaszkowych Krzaków, z Szynkarówki i ze Skaziniec, z Dębowej Karczmy wreszcie i z całego miasteczka Bielejowice — przed kościołem czekały bryczki, spacerowe powozy zwane szarabanami, karety, tylko pani Worobijowska, matka Jana, nie umiała z niczego się cieszyć, nawet kiedy się uśmiechała, to jakby przez łzy; w wigilię świętego Jana, w wigilię Jana imienin, puszczały dziewczęta wiejskie na wodę, na rzeczkę Wierzbową swoje wianki i długo było potem słychać z werandy dworu ich pogańskie zmysłowe śpiewania; w lipcu miody podbierano z pasiek i przywożono z basztanów słodkie arbuzy i melony, następowały w polach parne żniwa, smutne święto dożynek bez dziedzica — a potem sierpniowe noce, niezliczonym mnóstwem gwiazd zasiane.

Aż szła jesień: złociło się wszystko, poleciały w powietrze pajęczyny, zamilkły przepiórki na ścierniskach, poczynały odlatywać ptaki za morza, zasiewano ozime zboża; stary Simon wyjeżdżał często na zające i przywoził nieżywe zwierzątko, na którym szukało się rany, potem deszcze się rozpłakiwały; w Dzień Zaduszny jechał z matką Jan na cmentarz w Bielejowicach, na cmentarz roziskrzony wieczorem światełkami, jak w bajce arabskiej z Tysiąca i jednej nocy — w grobie rodzinnym, w zimnym sklepie siedział Jan z matką nad trumnami, które miały oszklone wieka u głów świętej pamięci wszystkich z rodu Worobijowskich, tak że widział Jan nagie czaszki albo strasznie upiorne pokrzywienia trupie na obliczach swych rodowych przodków, a kiedy z matką wychodził z grobów, spod ziemi, spod zimnych kamieni, dziedziczka Worobijowska dawała kalekom i żebrakom, groźnym dziadom i babom jałmużnę, i Jan widział przed sobą wciąż zamiast twarzy żebrackich czaszki trupie; na jesieni odbywały się też wesela wiejskie, państwo młodzi wchodzili w sień z orszakiem ślubnym, kłaniali się jaśnie dziedziczce w pas i młodemu swemu paniczowi, ściskali jaśnie państwa za kolana, całowali po rękach i Jana, potem w sieni dostawali jeść i pić — przychodziły ze wsi żydki ze skrzypcami i pani Worobijowska pozwalała swoim chłopom zacząć tańce od dworskiej sieni. Boże lata w Worobijówce upływały na ogół jednostajnie: cóż mógł wiedzieć jeszcze mały Jan, ile bólu kosztowały jego matkę.

Pani Maria Worobijowska była wtedy w pełnym rozkwicie i umiałaby zawrócić głowę niejednemu. Miała jakiś przedziwny w sobie charme, urok (a życie się dwa razy nie powtórzy) — któż powróci wypłakane gorzkie łzy: przywyknąć można nawet i do łez. Na dywanie ściennym pod zbroją wisiał portret jej męża, ojca Jana: któż mógł domyślać się, że pani Maria marzyła o chwilach tych, kiedy młody Worobijowski, dziś sybirak, rozplatał jej krucze warkocze. Wśród tych warkoczy rozplecionych, kiedyś, był poczęty w białym łonie Jan. Czarnobrewa wysoka dziedziczka żyła w smutnej Worobijówce jak w klasztorze, jak żałobna blada zakonnica, związana przysięgą miłości. Jan nieraz widywał matkę klęczącą przed Męką Chrystusa, ale spostrzegł kilka razy, że matka się nie modliła. Na jej bladym licu płonął ogień, kiedy zbliżył się raz do niej mały Jan, chcąc osuszyć słone łzy matczyne. Ale łez na czarnych oczach jej nie poczuł, tylko płomień gorączki na skroniach.

Potem pomyślał Jan, że matce pęknie serce: tak płakała. Nigdy prawie nie płakała przy nim.

Kiedyś zastał syn matkę w gabinecie ojca, pochyloną nad biurkiem i piszącą. Była ubrana w codzienną czarną suknię z gładkim białym na szyi kołnierzykiem i miała bujne czarne włosy zaczesane do tyłu.

*

Mijały noce i sny, mijały lata — Janowi.

Nastała młodość, najpierwsza. Płakał Jan, gdy przyszła owa jesień, za altanką bzu, wśród jesiennych kwiatów, pierwsza jesień rozłąki z domem, z matką.

Spadły mu wtedy pod nogi, jak na pożegnanie, dwa żółte jesienne liście.

W kijowskim gimnazjum była wieczna zima, sama obcość, dalekość i niezrozumiałość, wymokły jeden i drugi moskiewski pedagog w krochmalonych kołnierzach i okularach; aż przyszła kiedyś pierwsza wiosna, po egzaminach, wiosna kwitnąca pierwszym dzikim kwiatem niewinnej miłości. Rozkwitła po egzaminach, był maj, kwitnęły sady i bujały lasy, w ogrodzie botanicznym drzewa zakwitały, zapach ich był odurzający, książka wypadła z rąk zakochanych dwojga dzieci i usta ich spróbowały wzajemnego dotknięcia się.

To pewno był ten sam gwałtowny wicher, co w piątym kręgu Dantejskiego Piekła niósł Franceskę da Rimini i Paola Lancilotta.

Ania jej było na imię, imię rosyjskie, i słowa miłości rosyjskie padły pierwszy raz z ust ucznia Jana. Aleje kwitnących kasztanów splatały się im w arkady białe i szli razem, trzymając się za ręce, ramionami przeplótłszy się, jak przez zaklęty ogród z bajki wschodniej. Rok ten spędził młodziutki Jan jak we śnie czarownym. Nie chciał nawet do domu wracać na wieś, a gdy wrócił do Worobijówki, całe lato marzył o swej Ani. Wyleczyła go dopiero miłość nowa (z kategorii kawalera de Faublas’a), a był wtedy Jan już w szóstej klasie — miłość grzeszna, jak mówił ksiądz na szkolnych rekolekcjach.

Jan nie szukał jej, to ona sama przyszła. Miała w swoim pokoiku złotego kanarka, wysokie puchowe łóżko i nieznane wiersze Puszkina.

Niebieskawy drżący płomień lampki oświecał Janowi studia prawne na Kijowskim Uniwersytecie. Gdy Jan wdział studencką kurtkę — na uniwersytecie na 3000 studentów było 1000 Polaków. Było to już po głośnym balu w Belwederze w Warszawie, na którym młody car Aleksander II, odpowiadając na entuzjazm deputacji obywatelskiej z powodu plotek o amnestii politycznej, powiedział, niedbale wsparłszy się o stół: „Surtout point de revêries, messieurs!”, nade wszystko dość mrzonek, panowie! Tu, w Kijowie na uniwersytecie Jan zbliżył się z dwoma ludźmi, słuchaczami uniwersytetu, młodzieńcami takimi jak i on, z księciem Adamem Bielitisem z Ukrainy i z Rosjaninem Spasowem, skrajnym rewolucjonistą, uczniem Hercenów i Bukuninów. Książę Adam wierzył w ekspiację, a Rosjanin Spasow „szukał prawdy”. Uniwersytety rosyjskie były wtedy pełne Polaków, którzy brali sobie za sztandar „ducha — wiecznego rewolucjonistę”.

W moskiewskim uniwersytecie było 600 Polaków, w petersburskim — przeszło połowa wszystkich słuchaczy uniwersytetu, nie licząc innych uczelni. Zabarwienie ich było czerwone. Literatura także czerwona. Poezja emigracyjna. Organizacja rewolucyjna, bardzo silna. Litografowane broszurki i dzienniczki pełne były narodowego dynamitu (Oda do młodości, Przedświt, Oda do wolności) i nowych, ogólnoludzkich elektromotorów rewolucji.

Trzeci cytat:

Żądza serc wielu może pod mogiłę
Zstąpić jak anioł — i anielską siłę
Wlać w kość i popiół — nazad stworzyć naród:
Bóg w wolę ludów rzucił cudów zaród![2]

*

W niedzielne rana budził Jana ze snu dźwięk dzwonów z soboru Sofijowskiego. Janowi właściwy był od dziecka rys przeczenia. Postać matki była dlań jakimś obrazem świętym, dla którego nie znajdywał odpowiedników w otaczającej go rzeczywistości. Myślał, że dusza jego matki jest nowym odkryciem naukowym, o którym jeszcze nikt nie wie, nawet ojciec. Jeśli można było liczyć się z broszurowym streszczeniem teorii Helmholtza „o jedności sił fizycznych”, to Jan tę jedność czuł w stosunku do przeszłości swojej matki. Ojciec Jana gnił długo na Syberii, aż wróciła ruina człowieka. Janowi często teraz przychodziła do głowy myśl matematyczna, o punkcie asymptotycznym, „do którego linia krzywa bezustannie się zbliża, nigdy do niego nie dochodząc”. Czymże innym były ideały, a ich możliwa realizacja w życiu? Ojciec powrócił z Sybiru ze straszliwą chorobą epilepsji, nabytą na katordze, i popadł w jakiś mistyczny ateizm. Wszystko w kraju wydawało mu się nadto spokojne i beztroskie, za mało pojmujące prawdę życia i jego niezgłębiony tragizm — bez Boga.

Na stancji studenckiej Jana, studenta Uniwersytetu Kijowskiego, stała w oknie doniczka czerwonej geranii, symbol młodych rewolucjonistów. — I Jan czytał u Karola Vogta, z Listów o fizjologii: „dusza nie mieści się w zalążku, lecz jest wytworem rozwoju mózgowego, zupełnie tak samo jak, dajmy na to, czynność muskułów jest następstwem rozwoju muskularnego”. U Moleschotta wynalazł: „wola człowieka jest niezbędnym następstwem rozmaitych czynników — rodzice, powietrze, pokarm, odzież i inne, które wiążą się ze sobą w prawo natury, jak planeta z drogą, którą przebiega, roślina z gruntem na którym rośnie”. Z Büchnera dowiedział się, że indywidualizm jest „produktem pewnych wrodzonych właściwości cielesnych i duchowych, w związku z wychowaniem, nauką, położeniem, zamożnością itd.”. Więc człowiek jest tylko „powietrzem i popiołem”? A pomimo to, nigdy bardziej, niż w owych czasach, nie było aktualne hasło dnia: „o wolnym starciu się sił”. Nad tym wszystkim zaś Schopenhauer taką jednakże stawiał kropkę: „że nic nie zasługuje na nasze zabiegi, starania i kłopoty, że wszystkie dobra są niczym, świat na wszystkie strony jest bankrutem, a życie — interesem, który nie pokrywa kosztów”. Dodajmy jeszcze do tego „teorię doboru” Darwina, „walkę o byt, o życie”, wreszcie „siłę dziedziczności”, a zrozumiemy dlaczego każdy muskuł młodego życia Jana wydawał się mu „rodzajem elektromotoru”, zgodnie z nauką ówczesną, całe zaś człowieczeństwo — połączone „prądami nerwowymi”.

Być albo nie być, oto jest pytanie.
Skończyć je walką? Umrzeć — spać — nic więcej!
Powiedzieć, żeśmy snem mogli zakończyć
Boleści serca, tysiączne wstrząśnienia,
Których dziedzicem ciało! O ten koniec
Któżby nie błagał pobożnie? Umrzeć — spać,
Spać! może marzyć! ha, tu cała trudność!
Bo we śnie śmierci co marzyć możemy,
Kiedy się z ziemskich kłopotów otrząśniem?
To nas wstrzymuje i ta myśl jedyna
Klęski żywota naszego przeciąga...

Worobijowski Jan należał do tajnej gminy młodych, z centralą w Kijowie, na Uniwersytecie Kijowskim. Tych gmin spiskowych młodzieży było pięć: Królestwa Kongresowego, Litewska, Podolska, Wołyńska, Ukraińska. Działały podziemnie już od 1858 roku.

W 1863 roku, w styczniu, uciekła Polska do lasów, pod opiekę ośnieżonych drzew lasów i borów, odstrzeliwała się zza drzew, broniła się, kosami, gołymi rękoma, broniła się jeszcze raz przeciw niewoli.

W 1863 roku wybuchło w Polsce powstanie. Uciekli z Warszawy rekruci, poborowi, ukryli się po lasach za Wisłą, w Kampinoskiej Puszczy, w lasach serockich, wyszogrodzkich. W noc z 22 na 23 stycznia wybuchło powstanie w całym kraju — w sandomierskich lasach, w świętokrzyskich borach i górach, na kujawskich lesistych równinach, na podlaskich piaskach i w borach, na lubelskich lesistych pagórach, na poleskich leśnych błotach i wyżarach, na grodzieńskich ostępach puszcz — potem Litwa i Żmudź — potem Ruś.

Żelaznymi kolejami z głębin Rosji szły coraz nowe pułki i dywizje na uśmierzenie polskiego powstania, buntu — miatieża — i zdrady. Pociągi były przepełnione wojskiem, oprócz tego szły etapami pułki kawalerii zapasowej, kozackie konne oddziały, sotnie, znad Donu, parki artylerii polowej, bure gromady piechoty rezerwowej.

W pierwszych dniach stycznia tego roku przebył Jan swą drogę do Polski. Widział pierwszy raz w oczach ojca łzy, gdy się żegnali. Matka, cała we łzach, dała mu z piersi swych najdroższy czarny szkaplerz z Matką Boską Czarną Berdyczowską.

Polska była teraz w lasach, w białych lasach, w czerwonych pożarach, w jęku i krwi, na wozach i podwodach powstańczych, jadących w głębiny zimnych borów. Jan się w Polsce tej znalazł, w Polsce leśnej, ze strzelbą jakąś starą na ramieniu, z pasem toreb do przechowywania amunicji, patrontaszów, i ładunkami na zwięzłym brzuchu, w czapce czarnej rogatywce na przydługich swych ciemnych włosach, przystrzyżonych nad szyją, a oczy jego płonęły zapałem i tym wierszem duńskiego królewicza:

Być albo nie być, oto jest pytanie...

— a echo borowe mu odpowiadało:

Skończyć je walką!...

W Worobijówce cisza jeszcze cichsza. Zima stawała się ciepła, śnieg i znowu deszcz. Ojciec i matka. Dom rodzinny. Ojciec. Matka. Rodzinny dom.

— A na końcu był cichy śpiew (przez łzy) — grała matka na fortepianie:

Boże coś Polskę...

Zima leżała na ziemi.

*

A w lasach polskich, gdzie przebywał Jan — jak zwierzęta dzikie bronili się powstańcy karnym rotom moskiewskim, żyli głodem, marli chłodem, padali od kul, od szabel, staczali bitwy w siołach, na traktach pocztowych, w małych miasteczkach, umierali, zmartwychwstawali, palili w lasach ogniska, grzali się przy ogniu w mroźne noce, nocowali pod zimowym gołym niebem, wśród trupów swych braci i swych wrogów, wśród krwawych szczątków swoich towarzyszy, wilki szły za nimi stadami na żer, na pobojowiska powstańcze, na drzewach, na słupach wiorstowych i telegraficznych wisiały trupy, które żarła wrona i kruk — wojna.

Zamiecie śnieżne — idzie Jan lasami. Wśród sosen zielonych broni się mała gromadka ludzi, klęcząc w śniegu. Od polanki zajeżdża z wizgiem kilkadziesiąt kozackich szabel — śnieżny galop. Upiory po lasach się włóczą. Straszą. Gwizd kul. Szczęk kos. Hurkoty armatnie z dala — kiedy ucho przyłożyć do śniegu. Deszcze, deszcze — kule, kule. Śmierć. Idzie śmierć lasami. Idzie biała, w śnieżnym całunie — z księżycową wysoką kosą. Wszędzie widać ją. Śmierć.

Rok 1863.

Rok powstania.

Rok Jana, syna Augustyna i Marii z Klementowiczów, Worobijowskiego.

[1] Zygmunt Krasiński, Noc letnia, 1841 r.

[2] Zygmunt Krasiński, Dzień dzisiejszy, Paryż 1847.

II

NOWY ROK 1863

Dostępne w wersji pełnej

III

SZOPKA

Dostępne w wersji pełnej

IV

HISTORIA POLSKA

Dostępne w wersji pełnej

V

U BRÜHLA

Dostępne w wersji pełnej

VI

JEDNA Z LÓŻ À L’OPÉRA

Dostępne w wersji pełnej

VII

WILKI MATKI BOSKIEJ
GROMNICZNEJ

Dostępne w wersji pełnej

VIII

OBYWATELE

Dostępne w wersji pełnej

IX

MARIA

Dostępne w wersji pełnej

X

SPOTKANIE, SEN I ŚMIERĆ

Dostępne w wersji pełnej

XI

WOJNA

Dostępne w wersji pełnej

XII

DNI SZALONE

Dostępne w wersji pełnej

XIII

ANALIZA WIDMA SŁONECZNEGO

Dostępne w wersji pełnej

XIV

STARUSZKOWIE

Dostępne w wersji pełnej

XV

DOKOŁA PAŁACU I PARKU W CZARNEJ WSI

Dostępne w wersji pełnej

XVI

MARYLA MA PIĘKNY LIC

Dostępne w wersji pełnej

XVII

FOTOGRAFIE PANA
LANGIEWICZA

Dostępne w wersji pełnej

XVIII

NIESKOŃCZONA MELODIA

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ
II
DRUGA

Czarna wieś

Dostępne w wersji pełnej

I

CZARNE WRONY POD BIAŁĄ PODLASKĄ

Dostępne w wersji pełnej

II

LES ABSENTS ONT TOUJOURS TORT[28]

Dostępne w wersji pełnej

II

LAUROWO I CIEMNO

Dostępne w wersji pełnej

IV

QUELLE DOUCE VIOLENCE[29]

Dostępne w wersji pełnej

V

ZAGRANICZNA STRAŻ OGNIOWA

Dostępne w wersji pełnej

VI

POWRÓT DO NATURY

Dostępne w wersji pełnej

VII

DEMONY PUSZCZY

Dostępne w wersji pełnej

VIII

MLEKO DUM I CZERWONE JARY

Dostępne w wersji pełnej

IX

ZIELONE ŚWIĘTA, MIĘTA I TATARAK

Dostępne w wersji pełnej

X

FILOZOFIA DOŚWIADCZALNA

Dostępne w wersji pełnej

XI

W TYŁ

Dostępne w wersji pełnej

XII

MURAWIEJNIK[33]

Dostępne w wersji pełnej

XIII

PIERWSZY JESIENNY ZMIERZCH WCZESNEJ JESIENI

Dostępne w wersji pełnej

XIV

A PIOSENKI TEJ JAKI KONIEC

Dostępne w wersji pełnej

XV

PASJANS ŻAŁOBNY

Dostępne w wersji pełnej

XVI

LECĄ LIŚCIE Z DRZEWA

Dostępne w wersji pełnej

XVII

WIDZENIE

Dostępne w wersji pełnej

XVIII

CHUDA RĘKA PANA DYKTATORA

Dostępne w wersji pełnej

XIX

W NIEPRZYJEMNĄ ZADYMKĘ I ZAMIEĆ

Dostępne w wersji pełnej

XX

GWIAZDA MELANCHOLICZNA BOŻEGO NARODZENIA

Dostępne w wersji pełnej

XXI

ALE WIATR UNOSIŁ WYRAZY

Dostępne w wersji pełnej

ZAKOŃCZENIE

Dostępne w wersji pełnej

POSŁOWIE

Wspomnienie o Julianie Wołoszynowskim

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

CZĘŚĆ I PIERWSZA Nie-skończona melodia

I JAN WOROBIJOWSKI

II NOWY ROK 1863

III SZOPKA

IV HISTORIA POLSKA

V U BRÜHLA

VI JEDNA Z LÓŻ À L’OPÉRA

VII WILKI MATKI BOSKIEJ GROMNICZNEJ

VIII OBYWATELE

IX MARIA

X SPOTKANIE, SEN I ŚMIERĆ

XI WOJNA

XII DNI SZALONE

XIII ANALIZA WIDMA SŁONECZNEGO

XIV STARUSZKOWIE

XV DOKOŁA PAŁACU I PARKU W CZARNEJ WSI

XVI MARYLA MA PIĘKNY LIC

XVII FOTOGRAFIE PANA LANGIEWICZA

XVIII NIESKOŃCZONA MELODIA

CZĘŚĆ II DRUGA Czarna wieś

I CZARNE WRONY POD BIAŁĄ PODLASKĄ

II LES ABSENTS ONT TOUJOURS TORT

II LAUROWO I CIEMNO

IV QUELLE DOUCE VIOLENCE

V ZAGRANICZNA STRAŻ OGNIOWA

VI POWRÓT DO NATURY

VII DEMONY PUSZCZY

VIII MLEKO DUM I CZERWONE JARY

IX ZIELONE ŚWIĘTA, MIĘTA I TATARAK

X FILOZOFIA DOŚWIADCZALNA

XI W TYŁ

XII MURAWIEJNIK[33]

XIII PIERWSZY JESIENNY ZMIERZCH WCZESNEJ JESIENI

XIV A PIOSENKI TEJ JAKI KONIEC

XV PASJANS ŻAŁOBNY

XVI LECĄ LIŚCIE Z DRZEWA

XVII WIDZENIE

XVIII CHUDA RĘKA PANA DYKTATORA

XIX W NIEPRZYJEMNĄ ZADYMKĘ I ZAMIEĆ

XX GWIAZDA MELANCHOLICZNA BOŻEGO NARODZENIA

XXI ALE WIATR UNOSIŁ WYRAZY

ZAKOŃCZENIE

POSŁOWIE Wspomnienie o Julianie Wołoszynowskim

Karta redakcyjna

Copyright © Estate of Julian Wołoszynowski, 2013

All rights reserved

Redakcja uwspółcześniająca

Emanuela i Dawid Tatarkiewiczowie

Tłumaczenie zwrotów i pieśni obcojęzycznych

Zespół redakcyjny

Projekt okładki

Paulina Radomska-Skierkowska

Niniejsze wydanie zostało uzupełnione o corrigendę Juliusza Wiktora Gomulickiego do wydania z 1992 roku

Wydanie 1

w tej edycji

ISBN 978-83-7785-244-6

Zysk i S-ka Wydawnictwo

ul. Wielka 10, 61-774 Poznań

tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67, faks 61 852 63 26

Dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90

sklep@zysk.com.pl

www.zysk.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com