Spis treści

Karta redakcyjna

Paryż północy?

CZYJA NIEPODLEGŁOŚĆ? 1918–1920

Miasto bez płotów

Czerwony sztandar nad Zamkiem Królewskim

Cała władza w ręce Rad?

Wojna opałowa i wojsko

Policja zabija

Rozkwit i upadek rad robotniczych

Ciężka odbudowa

Precz z wojną!

Strajk spółek miejskich

Ochotnicy idą na wojnę

POZORNA STABILIZACJA 1921–1925

Bitwa wygrana, czas na strajk

Strajk Generalny!

Lokauty!

Pałką i rewolwerem

Poległ w obronie sztandaru

Kto zabił Wiktora Białego?

Wyborcze pola walki

Dieta, ceny i zatruty chleb

Jak żyć? Jak mieszkać?

Baraki i szklane domy

Kultura i sport robotniczy

Wybuch, stabilizacja i wybuch

OD ZAMACHU DO KRYZYSU 1926–1929

Dajcie nam pracę!

Krwawy maj

Stabilizacja?

Kultura i sport dla mas

Rosną szklane domy

Ropiejący wrzód

Czerwona Warszawa

Komuniści wygrywają, bojówka strzela

Rozłamowcy i gang z Kercelaka

Nadchodzi kryzys!

TRUDNE LATA 1930–1934

Kryzys!

Ze spółdzielni do rudery

Uzbrojeni inkasenci

Upadek sportu i kultury robotniczej

Klasa robotnicza „rozproszkowana i rozbita”

Tramwajarze strajkują, władza aresztuje

Tasiemka i Łokietek – wzlot i upadek

Komuniści w kryzysie

Szablą, cenzurą i więzieniem

Kąpiele błotne

STARZYŃSKI NA KŁOPOTY? 1935–1939

Po kryzysie

O wolne związki zawodowe

Bój zwycięski zbliżający chwilę tryumfu

Sanacja walczy o robotników

Polowanie na mieczyki Chrobrego

Jednolity front?

Bieda mieszkaniowa, WSM i TOR

W przededniu wojny

Wybrana bibliografia

Przypisy

Recenzent naukowy: dr hab. Adam Leszczyński, Uniwersytet SWPS

Redaktor wydania: Paweł Dybicz

Projekt okładki: Izabela Mierzejewska

Korekta: Redaktornia.com

Skład i łamanie: Anna Rosiak

Zdjęcie na okładce: Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC)

Zdjęcia w środku: NAC, Polona oraz prasa – Magazyn Tygodniowy „Świat”, „Robotnik”, tygodnik „Mucha”

© Copyright Fundacja Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL
© Copyright Fundacja Oratio Recta

Wszelkie prawa zastrzeżone
All right reserved

Warszawa 2023

ISBN 978-83-67220-05-7

Wydawca:

Fundacja Oratio Recta
ul. Inżynierska 3 lok. 7
03-410 Warszawa
tygodnikprzeglad.pl
sklep.tygodnikprzeglad.pl
e-mail: redakcja@tygodnikprzeglad.pl

Paryż Północy?

.

„Paryż Północy”? Nie. To nie o nim jest ta książka. Taką nazwę dla Warszawy wymyśliła śmietanka kulturalna oraz elita polityczna międzywojennej Polski. Te kilka procent mieszkańców Warszawy, które mogło pozwolić sobie na bywanie w kabaretach, rewiach i drogich restauracjach, mieszkańcy Nowego Światu, Alej Ujazdowskich i kilku innych reprezentacyjnych ulic. Ci, którzy na jedną zabawę w restauracji przeznaczali więcej, niż wynosiły przeciętne zarobki większości warszawiaków.

Na filmach oraz zdjęciach z epoki królują widoki Alej Ujazdowskich, Marszałkowskiej, Alej Jerozolimskich, Nowego Światu. Efekt błyszczących jezdni osiągano, polewając je przed wykonaniem zdjęć wodą. Filmowano przede wszystkim odnowione frontony budynków, drogie sklepy oraz restauracje czy sznury limuzyn podjeżdżających pod teatry. Taki obraz miasta niewiele miał wspólnego z rzeczywistością. Ujęcia z lotu ptaka urywają się zwykle tuż przed granicami robotniczej Woli czy dzielnicy Jerozolima, jak wówczas nazywano dzielnicę Ochota. Zdjęcia ulic nie przedstawiają najbardziej zatłoczonych rejonów Nalewek czy okolic Hal Mirowskich. Wyidealizowany wizerunek prężnie rozwijającej się stolicy został niestety zaakceptowany nawet przez część varsavianistów jako prawda historyczna. Niewygodną prawdę wyparto ze świadomości.

Robotnicza Warszawa 1918–1939 to książka skierowana zarówno do czytelników zainteresowanych tematem, jak i tych, którzy nie mieli dotąd wiedzy o sytuacji społecznej w międzywojennej stolicy. Książka opowiada o mieście wielkich nierówności społecznych. Bohaterami nie są wielkie postacie międzywojennej polityki czy życia kulturalnego. Bohater zbiorowy to ci, którzy zamieszkiwali drugą Warszawę – miasto przeludnione, w którym robotnicza pensja wystarczała czasem jedynie na wynajęcie łóżka w zatłoczonym pokoju lub nawet przedpokoju.

Przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego Warszawa była miastem kontrastów. Rosły one lub malały w zależności od koniunktury gospodarczej. Nigdy nie udało się władzom stolicy zagwarantować większości warszawiaków godziwych warunków zamieszkania. Nie dokonał tego nawet, idealizowany we współczesnej historiografii, komisaryczny prezydent miasta w latach 1934–1939 Stefan Starzyński.

Prawdziwe życie toczyło się już nieopodal eleganckich arterii, w bocznych uliczkach zamieszkiwanych przez rzemieślników, robotników i bezrobotnych. Za reprezentacyjnymi frontonami kamienic wyrastały ciemne podwórka-studnie z przepełnionymi mieszkaniami oraz słabym dostępem do instalacji sanitarnych. Na tych podwórkach panował ścisły podział społeczny. Mieszkania od ulicy zajmowali bogaci – przedstawiciele wolnych zawodów lub urzędnicy. Dalej wyznaczono miejsce robotnikom – tym wykwalifikowanym, jak i niewykwalifikowanym. Mogli się oni uważać za szczęśliwców, gdyż mieli własne mieszkania. Wielu przybywających do miasta za chlebem nie było stać na taki luksus.

Dlatego w Robotniczej Warszawie 1918–1939 głównym tematem są sprawy, które były najważniejsze dla ogromnej większości mieszkańców: koszty życia i mieszkania, dostęp do edukacji, a także możliwość znalezienia pracy. Niektórych zdziwić może, iż więcej miejsca poświęciłem w książce walce o umowy zbiorowe dla pracowników miejskich czy metalowców niż na przykład pogrzebowi Józefa Piłsudskiego. Szokujące może się wydać, iż w roku 1920 wielu warszawiaków, zamiast tłumnie stawać do „obrony cywilizacji” podczas bitwy warszawskiej, po prostu walczyło o godziwe wynagrodzenia. Przyjęła się bowiem rozpowszechniona przez prawicę narracja, iż patriotyczne porywy są ważniejsze niż sprawy bytowe. Wówczas oskarżano warszawskich robotników o bycie „agentami Moskwy i Berlina”. Jakże znajomo brzmią dziś te oszczerstwa.

Robotnicza Warszawa 1918–1939 nie jest jednak tylko opowieścią o biedzie i wyzysku. Klasa robotnicza stolicy potrafiła walczyć o swoje prawa. Przez miasto przetaczały się niekiedy bardzo duże fale strajkowe. Lata 1920–1921, rok 1936 to zupełnie zapomniane epizody walk społecznych. Robotnicy wiedzieli, iż do zwycięstwa jest im potrzebna organizacja – związki zawodowe, a także partie robotnicze. Te różnie rozumiały wyzwolenie społeczne i stosowały różnorodne taktyki. Rywalizacja komunistów, PPS-u i żydowskich socjalistów o wpływy w klasie pracującej stanowi jeden z wątków mojej książki. Starałem się zwrócić uwagę również na różne koncepcje walki o poprawę bytu robotników. Jedna z nich to spółdzielczość, w tym stanowiąca wizytówkę miasta Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa. Istniejąca do dziś WSM powstała jako inicjatywa działaczy, którzy chcieli tworzyć tanie i nowoczesne budownictwo, dostępne dla przeciętnego robotnika. Warto przypomnieć ich historię w czasach, gdy spółdzielczość jest uważana za relikt minionych czasów.

Przy przygotowywaniu publikacji sięgnąłem przede wszystkim po materiały z epoki. Były to między innymi broszury dotyczące kwestii zatrudnienia, spółdzielczości oraz rozwoju urbanistycznego miasta. Roczniki statystyczne Miasta Stołecznego Warszawy czy Małe Roczniki Statystyczne są bardzo ważnymi dokumentami, pokazującymi za pomocą liczb, jak wyglądało życie w międzywojennej stolicy. Same liczby to jednak za mało, aby przedstawić codzienną egzystencję. Tę pokazują między innymi gazety. Dają one wgląd w to, co interesowało wówczas poszczególne klasy społeczne. Prasa robotnicza, taka jak „Robotnik”, „Tydzień Robotnika” czy „Czerwony Sztandar”, była oczywiście najbardziej przydatna. Często jednak pełnego obrazu dostarcza dopiero zestawienie tych tytułów z prasą mieszczańską – „Kurjerem Warszawskim”, bulwarową „Gazetą Poranną za 2 grosze”, sanacyjną „Gazetą Polską” czy nawet endeckim „ABC”.

Pomocne były także druki ulotne – ulotki, broszury i biuletyny związków zawodowych, odezwy oraz uchwały wydawane przy okazji głównych akcji strajkowych. Przy opracowywaniu fragmentów na temat sytuacji mieszkaniowej bardzo przydały się broszury wydawane przez działaczy spółdzielczych, a także sprawozdania roczne z działalności Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej oraz biuletyn „Życie WSM”.

Sięgnąłem również po relacje świadków najważniejszych wydarzeń, a także opowieści o życiu codziennym na Woli czy Powiślu. Nie są to wspomnienia znanych postaci historycznych, lecz zwykłych robotników i robotnic, bezrobotnych i biedaków, stanowili oni bowiem większość mieszkańców miasta.

Zakres oraz objętość publikacji sprawiły, iż wiele wątków zostało wspomnianych tylko pobieżnie. Selekcjonowanie informacji jest zawsze bardzo trudnym zadaniem, więc mam nadzieję, iż udało mi się ująć w książce najważniejsze tematy. Liczę, że wzbudzą one zainteresowanie historią robotniczej Warszawy.

Przy pisaniu książki korzystałem również z szeregu publikacji naukowych i popularnonaukowych, które wykorzystywałem jako uzupełnienie dla głównych źródeł historycznych.

Za pomoc w przygotowaniu publikacji pragnę podziękować mojej żonie Beacie, bez której wsparcia nie udałoby mi się napisać tej książki.

Dziękuję także Przemysławowi Prekielowi – historykowi ruchu robotniczego i biografowi Stanisława Dubois, za wyjaśnienie szczegółów biografii tego działacza socjalistycznego, Jarosławowi Tomasiewiczowi za pomoc przy przygotowaniu fragmentów o milicjach robotniczych, a także Bożenie Keff, Przemysławowi Kmieciakowi, Wojciechowi Kuźnickiemu i Rafałowi Rudnickiemu za udostępnienie materiałów do książki. Dziękuję również historykowi Augustowi Grabskiemu za wyjaśnienia dotyczące szczegółów życia żydowskiej klasy robotniczej w Warszawie.

Czyja niepodległość?

1918–1920

Miasto bez płotów

W listopadzie 1918 roku, w momencie zakończenia pierwszej wojny światowej i rozbrajania przez ludność wojsk niemieckich, Warszawa była miastem okaleczonym. Rok 1917 okazał się dla niej tragiczny. Spowodowany wojną niedobór żywności głód, zwłaszcza wśród robotników. W dzielnicach robotniczych szerzyły się tyfus, gruźlica i dyzenteria. W latach 1917–1918 zmarło około 19 tysięcy mieszkańców stolicy, a liczba zgonów największa była w skupiskach robotniczych, takich jak Wola[1]. Niemcy skonfiskowali na potrzeby wojenne wszelkie wyroby z metali kolorowych. Wprowadzili również ścisłe racjonowanie żywności i opału. Doraźna organizacja kuchni dożywiających miejską biedotę oraz kuchni robotniczych dla zatrudnionych w fabrykach nie wystarczyła. W dzielnicach robotniczych, a nawet w samym śródmieściu wybuchły z tego powodu rozruchy. Tłum włamywał się do piekarń, aby zdobyć chleb. Najważniejszą rolę w tych zamieszkach odgrywały kobiety i dzieci z rodzin robotniczych. Niszczone były artykuły luksusowe oraz żywność, której nie można było przejąć, „byleby burżuje się nie najadali”[2]. Zimą z 1917 na 1918 roku brak opału był tak dotkliwy, że zdarzały się przypadki zamarznięć. Mieszkańcy spalili w piecach niemal wszystkie drewniane płoty.

Według danych podawanych przez warszawski magistrat z różnych form dobroczynności publicznej korzystało w roku 1917 ponad 500 tysięcy osób, w tym 380 tysięcy osób narodowości polskiej i 180 tysięcy Żydów mających własne organizacje pomocowe[3]. Za koordynowanie tej pomocy odpowiadały Komitety Obywatelskie, powstałe jeszcze przed wycofaniem się sił rosyjskich i utrzymane przez niemieckich okupantów. Były to jednak organy reprezentujące głównie koła mieszczańskie, niechętnie nastawione do robotników. Kwoty przeznaczane na pomoc dla pracowników fabryk, bezrobotnych i ich rodzin, były daleko niewystarczające.

Sytuację pogarszały powszechne spekulacje, również towarami pierwszej potrzeby, takimi jak opał czy żywność. Dieta robotnicza pogorszyła się znacznie w porównaniu z czasami okupacji rosyjskiej[4].

Panowało bezrobocie. Przed 1915 rokiem wycofujący się z miasta Rosjanie ewakuowali znaczną część przemysłu, w tym wszystkie zakłady uznane za ważne dla wysiłku wojennego. Wraz z fabrykami na teren Rosji przesiedlano robotników, inżynierów, pracowników administracji, kolejarzy, a także ich rodziny. W ten sposób z miasta wysiedlono tysiące mieszkańców. Dokładna liczba ewakuowanych jest trudna do wyliczenia, jednak było to co najmniej 200 tysięcy osób[5]. Zmniejszenie się liczby ludności spowodował również pobór, najpierw do armii carskiej, a później niemieckiej, choć w tym drugim przypadku ruch robotniczy bardzo skutecznie przeciwstawiał się brance. Następował też odpływ ludności, najczęściej tej biedniejszej, na tereny wiejskie. Dodatkowo wzrosła umieralność, zwłaszcza w wyniku epidemii tyfusu. Chorowali przede wszystkim niedożywieni robotnicy i bezrobotni, dużo rzadziej przedstawiciele mieszczaństwa czy arystokracji. Pomimo włączenia przez władze niemieckie w skład miasta licznych przedmieść ludność Warszawy zmniejszyła się między 1914 a 1918 rokiem o około 14%[6]. Pobór mężczyzn do wojska lub na roboty na rzecz armii oraz wysiedlenia spowodowały, że liczba kobiet w mieście przewyższała liczbę mężczyzn o przeszło 32%[7].

Kartki żywnościowe

Miejska infrastruktura była w tragicznym stanie. Główną inwestycją miejskiego magistratu, utworzonego przez niemieckiego generała-gubernatora Hansa von Beselera, była wymiana bruku na ulicy Marszałkowskiej i w Alejach Jerozolimskich ze starej kostki drewnianej na trwalszą, kamienną. Ukończono również budowę gmachu Poczty Głównej, czego domagały się niemieckie władze okupacyjne.

8 kwietnia 1916 roku niemiecka administracja wydała dekret powiększający powierzchnię miasta o przedmieścia, podzielone na jedenaście komisariatów. Były to głównie wsie i folwarki położone dotąd przy wcześniejszych granicach administracyjnych. Zamieszkiwała je przeważnie ludność biedna – chłopi, bezrobotni oraz, rzadziej, robotnicy. Infrastruktura była tam w jeszcze gorszym stanie niż na terenie samej Warszawy. Niemożliwe okazało się wytyczenie nowych szlaków komunikacyjnych i ulic, między innymi ze względu na skomplikowane kwestie własności działek, które należałoby wykupić. Ponadto, ani rosyjska, ani niemiecka administracja nie wykazywała zainteresowania polepszeniem sytuacji w dzielnicach robotniczych i podmiejskich.

Pewne ożywienie miało miejsce dopiero po pokoju brzeskim, zawartym 3 marca 1918 roku między państwami centralnymi a Rosyjską Federacyjną Republiką Socjalistyczną. Na mocy tego układu na tereny okupowane przez Niemców i Austro-Węgry zaczęli powracać zdemobilizowani żołnierze oraz ewakuowane przez carskie władze osoby narodowości polskiej. Do Warszawy wróciło ponad 61 tysięcy osób[8].

Warunki mieszkaniowe w Warszawie u progu niepodległości były bardzo trudne. W mieście nie budowano nowej infrastruktury mieszkaniowej, a istniejące budynki w większości niszczały nieremontowane. Powrót ludności po pokoju brzeskim jeszcze bardziej skomplikował sytuację. Ponad połowa mieszkańców Warszawy gnieździła się w mieszkaniach jedno- lub dwuizbowych. Na robotniczej Woli odsetek ten sięgał 87,6%, a na Powązkach i Marymoncie, również zamieszkanych głównie przez robotników i bezrobotnych, 85,6%[9]. W ogromnej większości były to mieszkania o bardzo niskim standardzie. Na przedmieściach dominowała parterowa i drewniana zabudowa wiejska. Pozbawiona jakichkolwiek miejskich instalacji sanitarnych. Niewiele lepsze warunki były w tradycyjnych dzielnicach robotniczych. Ewakuacja mieszkańców oraz migracje zmniejszyły wprawdzie zagęszczenie ludności, które było problemem przedwojennej Warszawy, jednak przeludnienie nie zniknęło. Zamieszkiwane przez robotników kamienice nie miały dostępu do bieżącej wody i należytego ogrzewania. Dlatego tak częste były zachorowania na dur brzuszny czy czerwonkę. Według raportu przygotowanego przez warszawski magistrat na walkę z chorobami przeznaczono równowartość 5,5 mln marek. Nie była to kwota duża i z pewnością nie wystarczała na skuteczną ochronę zdrowia warszawiaków. Dla porównania w tym samym czasie na utrzymanie policji, a przede wszystkim niemieckiej załogi, miasto wydało w latach 1915–1918 ponad 15,5 mln marek[10].

Problem stanowiły również działania właścicieli budynków. Rada Stanu zakazała wprawdzie eksmisji bez wcześniejszych wyroków sądowych, jednak warszawska prasa pełna była doniesień o próbach wyrzucania najemców bez podania przyczyny. „Przegląd Poranny” skomentował, iż obrona lokatorów istnieje tylko na papierze[11].

Ogromny problem stanowił brak pracy dla powracających ze wschodu. W roku 1913 w Warszawie oraz sąsiadujących z nią wioskach funkcjonowało wiele fabryk zatrudniających około 100 tysięcy osób. Było to 34% czynnej zawodowo ludności. Robotnicy znajdowali pracę również w mniejszych miasteczkach, takich jak Mszczonów, Ożarów, Pruszków czy Wołomin. Już wówczas uformowały się zręby Warszawskiego Okręgu Przemysłowego. W bliższych i dalszych okolicach Warszawy zlokalizowanych było około 40 ośrodków przemysłowych, czyli miejscowości, w których pracowało ponad 100 robotników. Znaczna część ludności regionu pracowała w rzemiośle. Działały 133 fabryki średniej wielkości, zatrudniające od 101 do 500 osób, i 11 dużych – powyżej 500 pracowników. Na ziemiach zaboru rosyjskiego od Warszawy i okolic dynamiczniej rozwijał się jedynie przemysł okręgu łodzkieg[12].

Największe znaczenie przed rokiem 1914 miały zakłady przemysłu maszynowo-metalowego, w tym pięć wyróżniających się fabryk strategicznych: Lilpop, Rau i Loewenstein; K. Rudzki i Spółka; Bormann, Szwede i Spółka S.A.; Labor S.A. oraz Warsztaty Artyleryjskie przy ulicy Stalowej. Każdy z zakładów maszynowo-przemysłowych zatrudniał ponad tysiąc pracowników. Wszystkie duże i większość średnich zakładów zostały ewakuowane przed niemiecką ofensywą roku 1915 w głąb Rosji. W pozostałych w mieście fabrykach zdemontowano niezbędne do podjęcia produkcji maszyny. Przemysł po roku 1915 opierał się na mniejszych manufakturach i warsztatach, które przetrwały rosyjską ewakuację miasta. Zatrudnienie spadło. Działało tylko kilka dużych zakładów nastawionych na produkcję militarną dla Niemców. W związku z brakami zaopatrzenia pod koniec wojny światowej sytuacja przemysłu nie była jednak dobra.

Spowodowało to wzrost bezrobocia. W roku 1918 bez pracy było około 100 tysięcy warszawiaków. Rozpad administracji lokalnej i brak zainteresowania ze strony warszawskiego magistratu przyczynił się z kolei do wzrostu przestępczości. Było to widoczne zwłaszcza w rejonach podmiejskich oraz dzielnicach robotniczych. Nagminne stały się kradzieże oraz napady, w tym z bronią w ręku. Prasa donosiła o częstych włamaniach tak zwanych pajęczarzy – złodziei wchodzących po rynnach do mieszkań na piętrach. Znacząco wzrosła też skala żebractwa, a wychodzące w Warszawie dzienniki pełne były doniesień o samobójstwach popełnianych z biedy.

Inną plagą Warszawy była prostytucja. Liczba prostytutek rosła, wiele z nich wywodziło się spośród bezrobotnych kobiet. Urzędy sanitarno-obyczajowe miały za zadanie kontrolować prostytutki, a także zwalczać na przykład rozprzestrzenianie się chorób wenerycznych. Dopiero 4 kwietnia 1919 roku, już po przejęciu przez polską administrację, urzędom wydano instrukcję nakazującą likwidację działających dotychczas legalnie domów publicznych[13].

Milicja Miejska, stworzona w wyniku umowy prezydenta miasta z niemieckim gubernatorem Beselerem 1 lutego 1916 roku, powołana między innymi do ścigania przestępstw kryminalnych, nie sprawdziła się. Funkcjonariuszy było mało, a biura otwarte jedynie w ograniczonych godzinach. Ponadto ludność, zwłaszcza robotnicza, nie ufała milicji powołanej przez okupanta i składającej się z arystokratów oraz drobnomieszczaństwa. Podczas wojny robotnicy określali milicjantów pogardliwym mianem „pałkarzy”[14]. Magistrat warszawski zdawał sobie z tego sprawę. Na początku listopada 1918 roku powołał komisję do spraw zorganizowania tak zwanej samoobrony społecznej. Na czele tego ciała stanął naczelnik Milicji Miejskiej. Spowodowało to oburzenie wśród robotników. Pomysł odrzuciła zarówno Polska Partia Socjalistyczna, jak i PPS – Lewica oraz Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Wydawana przez SDKPiL „Nasza Trybuna” donosiła: „Biała gwardia za pieniądze miejskie to prowokacja rzucona Warszawie robotniczej”[15].

Milicja Miejska przetrwała do stycznia 1919 roku, kiedy to została wcielona do nowo powstającej Policji Państwowej.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Magistrat m. st. Warszawy, Rocznik Statystyczny Warszawy 1918–1920, Warszawa 1923, s. 18.

[2] Jolanta Niklewska, Postawy warszawiaków wobec kwestii niepodległości opisane we wspomnieniach i dziennikach z lat 1915–1918, [w:] red. Barbara Hensel-Moszczyńska, Anna Topolska, Odzyskana stołeczność. Warszawa 1915–1918, Warszawa 2018.

[3] „Przegląd Poranny” 1 stycznia 1918.

[4] Aleksander Kraushar, Warszawa podczas okupacji niemieckiej 1915–1918; relacje naocznego świadka, Lwów 1921.

[5] Krzysztof Dunin-Wąsowicz, Warszawa w czasie pierwszej wojny światowej, Warszawa 1974, s. 82.

[6] Andrzej Gawryszewski, Rozwój demograficzno-społeczny Warszawy w XX wieku, „Mazowsze, Studia Regionalne” 2010, nr 5, s. 11–28.

[7] Krzysztof Dunin-Wąsowicz, Warszawa w czasie..., dz. cyt., s. 83.

[8] Magistrat m. st. Warszawy, Rocznik Statystyczny Warszawy 1918–1920, Warszawa 1922, s. 9.

[9] Tamże, s. 66.

[10] Okupacja niemiecka Królestwa Polskiego. Straty wojenne poniesione przez magistrat Warszawy w czasie I wojny światowej. Sprawozdanie, AAN 2/40/0/3/54

[11] „Przegląd Poranny”, 9 październik 1918.

[12] Stanisław Misztal, Przekształcenia struktury przemysłu Warszawy, [w:] Atlas Warszawy, Warszawa 1998, z. 6, s. 21–22.

[13] Paweł Grata, Walka z nierządem w polityce państwa polskiego w latach 1918–1939, [w:] red. Mateusz Rodak, Metamorfozy społeczne, t. 6, Margines społeczny Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2013, s. 255.

[14] Andrzej Chwalba, Wielka wojna Polaków 1914–1918, Warszawa 2018, s. 240.

[15] „Nasza Trybuna” 1918, nr 2.