Nadav Eyal

Rewolta

Przełożyła Magdalena Sommer

Tytuł oryginału: Revolt. Inside the Trenches of the Uprising Against Globalization

© Nadav Eyal 2018

First Published in Hebrew by Miskal – Yedioth Ahronoth Books and Chemed Books, Rishon LeZion, Isreal by Arrangement with The Deborah Harris Agency and Booklab Agency

Copyright © for this edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXXI

Copyright © for the Polish translation by Magdalena Sommer, MMXXI

Wydanie I

Warszawa MMXXI

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Spis treści

- Dedykacja

- Motto

- Wprowadzenie. Śmierć pewnej epoki

- Rozdział 1. Atak na gazetę

- Rozdział 2. Prysznic dwa razy w miesiącu

- Rozdział 3. Wojny globalizacji

- Rozdział 4. Kraina ostatnich słoni

- Rozdział 5. „Nie chcemy umierać”

- Rozdział 6. Zwiastuny rebelii

- Rozdział 7. Rozmowy z nacjonalistami

- Rozdział 8. Odrodzenie nazizmu

- Rozdział 9. Bunty klasy średniej

- Rozdział 10. Anarchiści w ferrari

- Rozdział 11. Znikające dzieci

- Rozdział 12. „Ludzkość to Titanic”

- Rozdział 13. Oblicza exodusu

- Rozdział 14. Cena eksperymentu

- Rozdział 15. Rzeki krwi

- Rozdział 16. Poddany imperium zabiera głos

- Rozdział 17. „Tu zamordowano moją matkę”

- Rozdział 18. Antyglobalizer

- Rozdział 19. Implozja prawdy

- Rozdział 20. Walka o postęp

- Rozdział 21. Nowa opowieść

- Podziękowania

- Przypisy wyjaśniające

- Przypisy bibliograficzne

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Tamar

„…wydały mu się one jak dni kilka”

„Bez walki nie ma postępu”

Frederick Douglass, Mowa z okazji zniesienia niewolnictwa w Indiach Zachodnich, 1857

Wprowadzenie. Śmierć pewnej epoki

Budynek to typowy wysoki biurowiec, jakich pełno w każdym pomyślnie rozwijającym się centrum miasta, od Manhattanu i Londynu po Tel Awiw. Ważne osobistości prowadzi się tylnym korytarzem do niewielkiej windy dla obsługi, całkowicie niepasującej do tej okazji, co wzmaga atmosferę tajemnicy. Winda zjeżdża w dół i drzwi otwierają się, ukazując przestrzeń, w której odbędzie się wydarzenie – prywatną, sekretną piwnicę z winami, jak wyjaśnia nasz gospodarz. Z tyłu pomieszczenia słynny mistrz kuchni przyrządza kolację. Wzdłuż ścian, za szkłem, leżą butelki wina sprowadzone z winnic całego świata. Goście – przedsiębiorcy z sektora high-tech, były premier, były wysoki rangą oficer, który obecnie jest przedsiębiorcą w sektorze mediów społecznościowych, dyrektorzy generalni wiodących korporacji – są pod wrażeniem, a nie należą do ludzi, którym łatwo zaimponować. Wszyscy obecni – a w gruncie rzeczy większość ludzi na świecie – znają nazwisko naszego hojnego gospodarza.

Kiedy zajmujemy miejsca przy stole, rozglądam się i liczę najbogatszych. Jestem całkiem pewny, że jako jedyny przyjechałem toyotą corollą z obluzowanym zderzakiem.

Podczas kolacji mam wygłosić kilka słów na temat sytuacji międzynarodowej, globalizacji i sprzeciwu wobec niej. Goście zgromadzeni w profesjonalnie oświetlonej piwnicy na wino słuchają uważnie, gdy mówię o całych populacjach pominiętych przez rozwój ekonomiczny, generowany przez obecny porządek świata, i o tym, jak gigantyczne firmy w sektorze technologii unikały w przeszłości odpowiedzialności za bolączki połączonego świata, który stworzyły. Argumentuję, że wartości liberalne są podważane przez przeciwników postępu, i sugeruję, że młodzi ludzie rzadziej są skłonni walczyć o demokrację, zamiast tego nawołują do radykalnych rozwiązań. Dane liczbowe, mówię, wskazują na to, że ludzkość ogólnie radzi sobie raczej dobrze. Dlaczego w takim razie tak wiele osób ma wrażenie, że utknęło w pułapce bez wyjścia?

Powinienem był przewidzieć reakcje. Przedstawiciele grupy jednego procenta najbogatszych w większości uważają, że kryzys 2008 roku był przemijającą chmurką na zwykle pogodnym niebie, wybór Donalda Trumpa na prezydenta jednorazowym historycznym wypadkiem przy pracy, a postępu – czy raczej arystokratycznej wersji postępu, pod którą się podpisują – nie da się zatrzymać. Nasz szczodry gospodarz i jeden czy dwóch z gości pojmują sedno mojej analizy, nawet jeżeli się z nią nie zgadzają. Inni opierają się. „To przesadny pesymizm” – wyrzuca z siebie naraz jeden z nich, a pozostali zaczynają skandować: „pe-sy-mizm”. Prędko zasypują mnie potocznymi mądrościami: to „fala populizmu”, krótkie starcie, które przeminie, nie powodując żadnych znaczących szkód. Rozmowa rwie się i przeradza w anachroniczną dyskusję charakterystyczną dla przedstawicieli pokolenia lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, w której padają wyświechtane ogólniki, takie jak „pewność rodzi sukces”, „fortuna sprzyja śmiałym”, „młodzi muszą dorosnąć” oraz „przecież nie cofniemy się do średniowiecza”. Większości nie interesuje, co mam do powiedzenia. Zamiast tego chcą mnie pouczać – a w mojej osobie całe moje pokolenie – przekonując, że wszystko będzie dobrze, jeżeli tylko będziemy myśleć pozytywnie. Kelnerzy podają deser, będący eleganckim zakończeniem owej dyskusji. Łatwo jest nie zgadzać się z kimś, jeżeli przyszłość naszych dzieci zabezpieczają obligacje o niskim ryzyku.

Ta kolacja przypomniała mi o znacznie bardziej dramatycznym wydarzeniu sprzed dwóch lat, przy którym byłem obecny jako dziennikarz. Na obu zgromadzeniach panowała atmosfera wszechobecnego niepokoju. A kiedy bardzo bogaci ludzie są zaniepokojeni, otaczają się przypominającą przezroczystą folię warstwą, która aż trzeszczy od optymizmu. Klasa średnia obiera znacznie prostszą praktykę: oburzenie.

Na Manhattanie wieczór 8 listopada 2016 roku był rześki i przesycony odświętną atmosferą. Przez szklane sklepienie Javits Center było widać bezchmurne niebo. Wszyscy zebrani przygotowywali się na uroczystość koronacji nowego przywódcy wolnego świata. Uliczni handlarze przed budynkiem cieszyli się ruchem w interesie – tiszerty z Hillary jako Superwoman; tiszerty z pierwszym małżonkiem Billem Clintonem; różnokolorowe przypinki popierające kandydatkę, pamiątki tego historycznego dnia. Przed budynkiem stacjonowały setki policjantów i ochroniarzy, obok armii furgonetek telewizyjnych i całego pola talerzy satelitarnych. Obecność mediów była wielokrotnie większa niż przed znacznie skromniejszą kwaterą główną sztabu Donalda Trumpa, oddaloną o niecały kilometr w linii prostej. „She means to rise” („Ona pragnie się wznieść”) – pisała poetka Maya Angelou w wierszu na cześć Hillary Clinton w 2008 roku; w tym dniu kobieta miała rozerwać zardzewiałe kajdany i stać się najpotężniejszą osobą na świecie.

Na podwyższeniu zajmowali miejsca przedstawiciele mieszkańców Ameryki we wszystkich kolorach tęczy. Były tam osoby hetero- i homoseksualne, Latynosi, Afroamerykanie i biali, kobiety i dzieci. Mieli odegrać rolę wzoru dla nowej epoki, którą zwiastował wybór Hillary Clinton. Z nieskończoną cierpliwością siedzieli przez długie godziny, czekając na kilka sekund, gdy dzieci będą mogły ich zobaczyć na ekranach telewizorów i zachować we wdzięcznej pamięci obraz rodziców w towarzystwie pierwszej kobiety wybranej na prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki. Nawet gdy szare niebo nad budynkiem Javits Center pociemniało, nie ruszyli się z miejsc.

Na koniec rzecz jasna Hillary Clinton wcale się nie zjawiła. Nie widziała przygotowanej dla siebie uroczystości. Zapadła noc, która zakryła to wszystko.

Jest coś okrutnego w spojrzeniu dziennikarza. Widzi rysujący się obraz z dystansu, który daje mu perspektywę. Widzi rozczarowanie, które rozchodzi się w tłumie, słyszy okrzyki wstrząśniętych ludzi, widzi łzy i rozpacz, wszystkie banalne ludzkie reakcje – wyparcie, zawód, rozpaczliwą nadzieję, która wciąż sączy się wśród wyznawców.

Kiedy zaczęły spływać wyniki, zwolennicy Clinton nie odrywali oczu od ekranów swoich smartfonów, mamrocząc z niedowierzaniem. O to właśnie w tym chodzi. Nie mogli uwierzyć. Nie byli w stanie pojąć, jak do tego doszło. Wielu płakało. Jeden powiedział, że jako Żyd i homoseksualista obawia się drugiego Holokaustu.

Zapytałem, czy mówi w przenośni.

– Nie – odparł ze łzami. – Boję się naprawdę.

Pozornie wydaje się, że nic nie łączy wzburzonych i przerażonych członków kampanii wyborczej Hillary Clinton tamtego jesiennego wieczoru i pewnych siebie bogaczy, z którymi jadłem kolację w piwnicy na wino. Ci ostatni byli zdecydowanie optymistyczni, chętni do objaśniania, dlaczego porządek świata korzystny dla nich osobiście jest równie korzystny dla całej reszty. Zwolennicy Hillary Clinton przeczuwali, że demokracja jest zagrożona i że ktoś okradł ich z przyszłości. Sęk w tym, że jedni i drudzy dzielili ten głęboki, niewypowiedziany lęk. Przedstawiciele „jednego procenta” radzili sobie z nim, radośnie chowając głowy w piasek; zwolennicy Clinton wylewali łzy na podłogę w sali w Javits Center.

Nie bali się jedynie wizji tego, że Trump, zwolennicy brexitu, europejscy nacjonaliści lub islamscy fundamentaliści popchną świat ku katastrofie. Przecież mimo wszystko, gdyby katastrofa rzeczywiście nadeszła, pokazałoby to tylko, jak bardzo mieli rację, zachowując wierność liberalnym wartościom lub gospodarce rynkowej. Nie obawiali się kataklizmu, lecz jego przeciwieństwa – tego, że druga strona, cały ten Trump, mógłby odnieść sukces. Jego sukces oznaczałby świat stabilnego, antyliberalnego porządku i mocno okrojonej współpracy globalnej.

Byłby to świat, w którym podstawowe zasady – wiara w zwycięstwo dobra nad złem w II wojnie światowej, w wolność jako warunek konieczny dla dobrobytu, odrzucenie bigoterii, zasadę, że kobiety mają prawo dysponować własnym ciałem, a ponad wszystko żarliwa wiara w nadrzędną wartość postępu – okazałyby się nietrwałe. Dla nich historia zatrzymałaby się, a potem zaczęła się cofać. Dla wielu lata, które upłynęły od tamtej pory, dowiodły, że przemiana już się rozpoczęła.

Nie jestem ani Amerykaninem, ani Europejczykiem. Mieszkam na dalekiej prowincji, chroniącej się pod skrzydłami amerykańskiego imperium. Mogę stąd prowadzić obserwację, mając luksus pewnego dystansu emocjonalnego wobec nadciągającej burzy. Kilka miesięcy przed tamtym dniem wyborów w 2016 roku odbyłem podróż po Stanach Zjednoczonych, poszukując odpowiedzi na proste pytanie: gdyby wygrał Trump, jak mogło do tego dojść? Sondaże wskazywały, że to niemal niemożliwe, ja jednak byłem sceptyczny. W Pensylwanii, będącej jednym z fundamentów amerykańskiej rewolucji przemysłowej, siedziałem w salonie domu górniczej rodziny, gdy na dworze padał deszcz i hulał wiatr. Moi gospodarze byli równie posępni i przygnębieni, nie przejawiając ani śladu owego amerykańskiego optymizmu, w który tak wierzę. Czarni działacze w Filadelfii mówili mi, że prezydent Obama to tylko kolejna maska wkładana przez białych, którzy mordują niewinnych mieszkańców swoich dzielnic. Przysięgali, że nie będą głosować na „tę całą Hillary”. Mała dziewczynka w Charlotte w Karolinie Północnej powiedziała mi ze łzami w oczach, że koleżanka przestała zapraszać ją na urodziny, ponieważ jej mamy są kobietami transpłciowymi. W jej opowieści wyczuwałem kiełkującą wrogość wobec nowej Ameryki. W tym samym stanie byłem obecny na nabożeństwach w kościele, którego kaznodzieja utrzymuje, że za przyzwalanie na homoseksualną sodomię Stany Zjednoczone spotka kara gorsza niż wirus ebola. Zapytałem, czy jego Ameryka nie schodzi przypadkiem z tego świata; w odpowiedzi usłyszałem: „Jeszcze za wcześnie, żeby nas grzebać!”.

To, co wydarzyło się w Stanach Zjednoczonych podczas prezydentury Trumpa, nie jest rutynową zmianą polityczną, nie jest również rewolucją opierającą się na nowej, spójnej idei politycznej. Podobnie jak żadna spójna idea polityczna nie stoi za brexitem. Nasilenie się populizmu i nacjonalizmu od Brazylii po Włochy i Węgry stanowi – rozproszony – atak na dzisiejszą globalizację, atak, który narodził się w „komnacie echa” krzywd, jakie dotykają od pewnego czasu klasę średnią w całym uprzemysłowionym świecie. Ci, którzy skupiają się nadmiernie na sytuacji w obu Amerykach, Europie, Afryce czy Azji, nie zauważają najważniejszego społecznego, kulturalnego i politycznego zjawiska naszych czasów. Jak w obrazie pointylistów maleńkie kropki łączą się w całość, tworząc jeden obraz, obraz rewolty. Okazuje się, że bardzo wielu ludzi odrzuca globalizację jako system uniwersalnych wartości ekonomicznych i kulturowych. Rewolta ogarnia cały świat, przez nikogo niereżyserowana, płynna. Chodzi w niej bardziej o odrzucenie istniejących struktur władzy niż szczegółowe plany budowy nowych.

Fundamentalny sprzeciw wobec globalizacji powstał początkowo na dwóch biegunach – z jednej strony wśród radykalnych anarchistów, z drugiej religijnych fundamentalistów. Te zasadniczo awangardowe idee pod naciskiem narastającego niepokoju społecznego zaczęły przesączać się do klasy średniej. Rewolta objawia się w decyzji Brytyjczyków o wyjściu z Unii Europejskiej, w rosnącej sile europejskiej skrajnej prawicy, jak również w coraz większym poparciu dla radykalnej lewicy i kiełkującej niechęci do bogaczy i gromadzenia bogactw. Politycy z kolei desperacko usiłują utrzymać się na grzbiecie tygrysa. Od chwili wybrania na prezydenta Donald Trump niestrudzenie zasypuje prowokacyjnymi wypowiedziami Amerykanów i uczestników dyskursu międzynarodowego. Odgłos stukania w klawiaturę, gdy pisze na Twitterze, jest tak ogłuszający, że zapomnieliśmy o tym, z czego zdaliśmy sobie sprawę, gdy zwyciężył: jest uosobieniem znacznie szerszego zjawiska, które istniało przed wyborami z 2016 roku. Po kilku latach możemy zrobić, co do nas należy: spojrzeć wstecz na minione dekady jako na jeden wycinek politycznej i historycznej mozaiki, którą jest nasz obecny świat. Epoka rewolty jest zbyt doniosła i zbyt znacząca, by definiował ją Trump lub uzależnienie mediów od jego osoby.

Buntownicy tworzą niejednorodne zbiorowisko wyrzutków. Niektórzy twierdzą, że globalizacja i związane z nią liberalne wartości oraz technologia, którą jednocześnie zrodziła i którą się karmi, wywarły toksyczny wpływ na ich życie, życie ich społeczności i drogie ich sercom wartości i przekonania. Inni zbroją się, niekiedy dosłownie, przeciwko klasie politycznej, która obiecywała, że globalne rozwiązania przyniosą dobrobyt wszystkim, gdy w rzeczywistości okazały się kochanką garstki najbogatszych. Biorą udział w rewolcie, bo powiedziano im, że dzięki globalizacji świat stanie się płaski – wszystko leży przed nami, natychmiastowe, zawsze na wyciągnięcie ręki. To naturalnie slogan bez znaczenia, bo międzynarodowa gospodarka jest oparta bardziej na nierówności niż równości. Buntownicy widzą, jak ich dzieci porzucają swoją kulturę i jak rozchodzące się coraz szerzej wymogi poprawności politycznej nie pozwalają im na wyartykułowanie zrozumiałej frustracji. Buntują się, bo zagrożone jest ich bezpieczeństwo osobiste, tożsamość i miejsca pracy. W każdej chwili mogą paść ofiarą ataku terrorystycznego, imigranci wpychają się wszędzie, a pracodawcy bezustannie planują zwolnienia. Pandemia COVID-19, która w 2020 roku objęła zasięgiem cały glob, ujawniła degenerację polityki w stylu XX wieku i jej niezdolność do radzenia sobie ze współczesnymi wyzwaniami, jak rozprzestrzenianie się nowych chorób w tak ściśle połączonym ze sobą świecie. Rzecz jasna systemy polityczne i ich przywódcy tradycyjnie chowają się za fasadą kontroli, pewności i bezpieczeństwa. Ale w dziejach świata zdarzało się już, że epidemie kruszyły podobne fasady. Ujawniały, którzy władcy są skuteczni i kompetentni, a którzy nieudolni i niebezpieczni. Luchino I Visconti, panujący w Mediolanie w XIV wieku, nakazał objęcie kwarantanną domów, w których doszło do zachorowań na czarną śmierć, ratując w ten sposób życie wielu mieszkańców w czasie pierwszej fali epidemii. Inni władcy uciekali do swoich letnich posiadłości, gdy ich poddani umierali, co nieco przypomina zachowanie Donalda Trumpa, grającego w golfa, gdy szalał koronawirus. COVID-19 to kolejny katalizator powstania przeciwko pękającemu porządkowi świata.

Te wylewające się żale, ta fala wrogości odmieniają świat. W przeciwieństwie do obrazka często odmalowywanego przez media protesty przeciwko handlowi międzynarodowemu lub – na innej płaszczyźnie – przeciwko uniwersalnym wartościom to coś znacznie więcej niż zapalne punkty nienawiści i ignorancji albo przemijające zjawiska. Protesty przeciwko coraz większej imigracji w społeczeństwach zachodnich nie zawsze wybuchają na tle hipernacjonalistycznym, nie zawsze biorą się z szowinistycznej propagandy. Globalizacja poprawiła warunki życiowe ludzi, lecz jednocześnie zdziesiątkowała całe społeczności i zrujnowała ekosystemy, zasiewając ziarna sprzeciwu. Rewolta wybuchła pod koniec epoki odpowiedzialności.

W czasach powojennych świat wkroczył w okres stosunkowej stabilizacji, wiedziony ostrożnością i poczuciem obowiązku. To właśnie była epoka odpowiedzialności. Na najgłębszym poziomie została ukształtowana przez przerażające doświadczenia osobiste zarówno wyborców, jak i ich przedstawicieli. Przed nimi rozpościerał się zrujnowany i wypalony świat, planeta w stanie traumy. Na własne oczy widzieli potworne konsekwencje rasizmu, zemsty ze strony skrajnego nacjonalizmu, upadku gospodarczego, wojen handlowych, z dodatkiem ideologicznego ekstremizmu, i odrzucili to wszystko. Przez krótki czas po zakończeniu wojny cywilizacja była zalana optymizmem, niczym deszczem, który spadł po suszy. Prezydent Franklin D. Roosevelt wyraził te uczucia już w 1943 roku, dwa lata przed końcem wojny: „Wierzymy, że przyszłe pokolenia dowiedzą się, że tutaj, w połowie XX wieku, był taki czas, gdy ludzie dobrej woli znaleźli sposób, by się zjednoczyć, tworzyć, walczyć wspólnie, by pokonać siły ignorancji, nietolerancji, zniewolenia i wojny”1.

Ten prosty cel, jaki nakreślił prezydent, został osiągnięty. Wszyscy: Sowieci, Amerykanie, Chińczycy, Brytyjczycy i Francuzi uznali, że była to wojna sprawiedliwa i pojmowali wagę koszmaru, którego byli świadkami. Ale na tym konsensus się kończył. Roosevelt mówił o przyszłych pokoleniach, lecz to jego pokolenie widziało Hiroszimę i Nagasaki, a krótko potem z przerażeniem usłyszało o pierwszej radzieckiej próbie atomowej w 1949 roku. Narodził się nowy świat, który musiał skonfrontować się z wizją własnej zagłady.

Największym lękiem wprawiającym w drżenie ten świat była wizja kolejnego konfliktu zbrojnego, wywołanego przez groźny antagonizm epoki zimnej wojny. Miejsce optymizmu prędko zajął dogłębny pesymizm. Jeżeli zaraz po zakończeniu II wojny światowej Amerykanie sądzili, że Związek Radziecki będzie współpracować na rzecz światowego pokoju, zaledwie rok później nieliczni Amerykanie wierzyli, że Sowietom można ufać, a sześćdziesiąt pięć procent przepowiadało wybuch kolejnego globalnego konfliktu w ciągu zaledwie ćwierć wieku. Jednocześnie sześciu na dziesięciu Amerykanów uważało, że powinna istnieć silniejsza Organizacja Narodów Zjednoczonych czy nawet jeden światowy rząd^2.

Niepokoje i obawy niekiedy przynoszą korzyści, szczególnie rządzącym. Jedną z tych korzyści jest fakt, że mogą wymusić ostrożność. A ostrożność rodzi odpowiedzialność.

Epoka odpowiedzialności została praktycznie zdefiniowana w 1947 roku przez Williama A. Lydgate’a, redaktora badania opinii publicznej w Instytucie Gallupa, w długiej analizie. „Ekstremizm w stylu »zrzućmy parę bomb na Moskwę« nie przemawia do naszych obywateli… Sam fakt, że sytuacja przedstawia się tak ponuro, może być zdrową oznaką. Zamiast optymistycznie przypuszczać, jak wielu po 1918, że świat był bezpieczny dla demokracji, dzisiejszy naród trzeźwo zdaje sobie sprawę z tego, że aby zachować pokój, trzeba się napracować”3.

Nostalgia jest równie myląca, jak groźna. Okres zimnej wojny bynajmniej nie sprawiał wrażenia epoki odpowiedzialności. W rozwijającym się świecie Zachód niechętnie rozstawał się ze swoimi koloniami, często pośród rozlewu krwi. Świat słyszał echo werbli wojennych w kubańskim kryzysie rakietowym, w napięciach wokół Berlina i podczas wojen w Korei i Wietnamie. Dwa supermocarstwa prężyły muskuły w szeregu wojen zastępczych, w których mieszkańców tak zwanego Trzeciego Świata składano na ołtarzu zapobieżenia wojnie jądrowej między Zachodem a Wschodem.

Pomimo wszystko był to świat odpowiedzialny i uznanie tego faktu, nawet z perspektywy czasu, jest obecnie przydatne. Trudno jest dostrzec dobre rzeczy w teraźniejszości, a jeszcze trudniej śledzić prędką trajektorię zła. Powojenni światowi przywódcy żyli w stanie trwałego niepokoju na myśl o kolejnej, prawdziwie katastrofalnej wojnie. To obawy ich powstrzymywały. Co nawet bardziej znaczące, ograniczała ich opinia publiczna. Zarówno w radzieckiej propagandzie, jak i wypowiedziach amerykańskich generałów pokój był wartością najwyższą lub przynajmniej przywódcy pragnęli, aby odbiorcy ich słów wierzyli, że zależy im na zapewnieniu pokoju. Nawet wojowniczy generał Douglas MacArthur często wypowiadał się na temat pokoju. „Żołnierz bardziej niż ktokolwiek inny modli się o pokój” – wyraził się, mówiąc o potrzebie „zachowania w pokoju tego, co zdobyliśmy w czasie wojny”. Zauważył nawet, że należałoby poświęcić honor na rzecz pokoju^4. Czy to ideologie powściągały lub krępowały przywódców więzami odpowiedzialności? W gruncie rzeczy nie. Była to znacznie bardziej dogłębna siła – osobiste i kolektywne wspomnienie koszmaru wojny i wyprowadzona z niego moralna nauka. „Wszystkie wojny zaczynają się od głupoty”, jak powiedział prezydent John F. Kennedy podczas kryzysu berlińskiego w 1961 roku^5. Podczas kubańskiego kryzysu rakietowego, gdy przywódcy wojskowi przedstawili Kennedy’emu plan pierwszego uderzenia jądrowego, które zniszczyłoby cały blok radziecki (w ramach tego planu zamierzano zrzucić sto siedemdziesiąt bomb wodorowych na samą Moskwę), wstrząśnięty prezydent wyszedł z pokoju. „I my nazywamy siebie ludzką rasą” – zauważył z goryczą, zwracając się do sekretarza stanu Deana Ruska w drodze do Gabinetu Owalnego^6.

Przywódcy światowi – Nikita Chruszczow i Kennedy, a także prezydent Jugosławii Josip Broz Tito, Konrad Adenauer w RFN, Dawid Ben Gurion w Izraelu, brytyjski premier Clement Attlee, Leonid Breżniew w ZSRR i François Mitterrand we Francji – wszyscy przeżyli wielką, niszczycielską wojnę, niekiedy nawet obie wielkie wojny. Nie byli naiwnymi pacyfistami. Mieli pragmatyczne dążenia, zgodne z partykularnymi narodowymi interesami – stabilizacja, instytucje międzynarodowe, uniknięcie kolejnej wielkiej wojny.

Na Zachodzie odpowiedzialność przybrała również formę schyłku znaczenia ekstremistycznych sił, zarówno na prawicy, jak i na lewicy, i wzrastające poparcie dla demokracji. Politolodzy Roberto S. Foa i Yascha Mounk wykazali, że ponad siedemdziesiąt procent Amerykanów urodzonych w latach trzydziestych uważało, iż życie w demokracji jest dla nich „kluczowe”. Podobnie czuło niemal tyle samo brytyjskich obywateli urodzonych w tej dekadzie, sześćdziesiąt pięć procent. Demokracja była podstawową wartością również dla osób urodzonych w latach czterdziestych i pięćdziesiątych^7. Ludzi, którzy zbudowali Zachód, połączyło jedno straszliwe kształtujące doświadczenie – potworne zniszczenie spowodowane przez wojnę. Rodzice i dziadkowie dzisiejszego pokolenia dzielili wspólny etos, przekraczający granice państw narodowych. Wykazywali niemal religijną żarliwość i dbałość, sankcjonowali teraźniejszość, nie fantazje o przyszłości. Żądali mniej lub bardziej odpowiedzialnej polityki głównego nurtu i to właśnie osiągali.

Powoli i boleśnie epoka odpowiedzialności doprowadziła do stosunkowej stabilizacji i pokoju. Dwa supermocarstwa utrzymywały relacje oparte na antagonizmie i współzawodnictwie, które jednak z założenia były racjonalne i odpowiedzialne. Unikały populizmu i koncentrowały się na nauce i technologii w dążeniu do wygrania zimnej wojny, traktując je jako narzędzia do poprawy materialnej kondycji społeczeństwa. W swoim odrębnym kręgu wpływów każde idealizowało międzynarodową współpracę wewnątrz swych bloków.

W istocie po II wojnie światowej, wyjąwszy czasowy skok konfliktów po upadku komunizmu, zmniejszyła się liczba międzypaństwowych konfliktów zbrojnych^8. Ostatni raz zbrojne, regularne oddziały walczyły między sobą podczas wojny w Zatoce Perskiej w 2003 roku. Liczba ofiar konfliktów zbrojnych na świecie zdecydowanie spada, podobnie jak maleje liczba ludzi utrzymujących się za mniej niż dwa dolary dziennie i śmiertelność wśród dzieci. W 1950 roku mniej niż połowa ludzi na świecie potrafiła czytać i pisać; dziś wskaźnik ten osiąga osiemdziesiąt sześć procent^9. W latach 2003 i 2013 światowa mediana dochodu na jednego mieszkańca niemal się podwoiła^10. Nic z tego nie nastąpiło przypadkiem. Okaleczone powojenne społeczeństwa i nieufni przywódcy zasadzili drzewo stabilizacji, które wydało owoce.

Należy mieć na uwadze dwie sprawy związane z epoką odpowiedzialności. Przede wszystkim stanowiła wyjątek w rozdartej wojnami, burzliwej erze nowożytnej. Druga wojna światowa szczęśliwie odebrała głos ekstremistom i populistom. Cisza ta to zaledwie krótki moment w skali historii, lecz właśnie wtedy urodziła się większość czytelników tej książki. Później pamięć o wojnie zblakła. W odróżnieniu od pokoleń urodzonych w latach trzydziestych ludzie urodzeni w latach osiemdziesiątych w Wielkiej Brytanii i USA rzadziej są przekonani, że demokracja jest podstawową wartością. Uważa tak zaledwie trzydzieści procent^11. Ich dziadkowie być może złożyli życie w ofierze, broniąc demokracji na plażach Normandii, lecz wnuki uważają, że słowo to straciło swoją treść.

Druga rzecz, jaką musicie wiedzieć na temat epoki odpowiedzialności, to coś, co pewnie już sami wyczuwacie: że dobiegła końca.

Epoka odpowiedzialności zakończyła się, gdy runęły bliźniacze wieże World Trade Center. Żyjemy w czasach będących bezpośrednim następstwem tego, co wydarzyło się jedenastego września. Atak Al-Kaidy na amerykańskiej ziemi był aktem wojny ze strony fundamentalistów przeciw uniwersalistycznej wizji reprezentowanej przez USA. Terroryści dążyli do wywołania wojny globalnej między chrześcijaństwem a islamem, a przy okazji wypuścili trzymane wcześniej na uwięzi demony, z których wiele nie ma nic wspólnego z żadną religią. Był to początek bitwy, która miała przesądzić o losach świata, pojedynku nie tyle między religiami, co ideami. Po jednej stronie stoją ci, którzy wierzą, że świat dąży powoli ku politycznej i kulturowej integracji, po drugiej ci, dla których taka wizja jest koszmarem i są skłonni walczyć, by nigdy nie zaistniała. Pośrodku znajduje się klasa średnia na całym świecie, szczególnie na Zachodzie, rozdarta niezdecydowanie między państwem narodowym a globalizacją, między tożsamością jednostki a uniwersalnymi wartościami.

Dzisiejsza globalizacja nie jest możliwa do utrzymania; zagrożony jest relatywny pokój okresu powojennego, coraz bardziej mnożą się oznaki braku stabilizacji. Najpoważniejsza z nich to kryzys klimatyczny. Za dobrobyt epoki przemysłowej zapłaciliśmy krzywdą wyrządzoną dzisiejszej i przyszłej naturze.

Moja książka jest wyprawą do okopów rewolty, zarówno wzdłuż jej wyraźnych zarysów, jak i w ciemne zakamarki. Na północy Sri Lanki widziałem ostatnie stada słoni zepchnięte do skrawków lasów, powoli karczowanych przez ubogich farmerów, którzy usiłują radzić sobie z konsekwencjami międzynarodowego handlu. Nastoletni syryjscy uchodźcy opowiadali mi o swoich planach na przyszłość, gdy szedłem obok nich wzdłuż torów kolejowych podczas ich długiej pieszej wędrówki z Grecji do Niemiec. W Japonii, która doświadcza niespotykanego wcześniej kryzysu demograficznego, starsza kobieta powiedziała mi, jak tęskni za głosami bawiących się w opuszczonej szkole dzieci. Widziałem rozruchy w Grecji, której obywatele protestują przeciwko głębokiej recesji, i byłem w Londynie w czasie, gdy wybuchł wielki kryzys finansowy 2008 roku, najpoważniejszy od czasów wielkiego kryzysu z lat trzydziestych. Rozmawiałem z rasistami i nacjonalistami, którzy z błyskiem w oku opowiadali mi o swoich nadziejach na przyszłość.

W mojej opowieści znajdziecie rozmowy z konkretnymi osobami i opisy ludzi zmagających się z lokalnymi problemami w konkretnym miejscu i czasie, które z kolei składają się na obraz większych problemów. To opowieść o narodzinach globalnej świadomości przekraczającej granice geograficzne i kulturowe i o sposobie, w jaki globalizacja zmieniła wrażliwość moralną.

Żyjemy w czasach relatywnego pokoju, który skłania wielkie fale uchodźców z obszarów dotkniętych katastrofą do opuszczenia swych domów, by znaleźć schronienie na Zachodzie; w których miniony wielki kryzys gospodarczy nadal powoduje pęknięcia w życiu klasy średniej i zagraża globalizacji i jej instytucjom; w których współpraca narodów, organizacji i krajów przeżywa upadek, gdy świat musi zmierzyć się z największym kryzysem globalnym w swoich dziejach, kryzysem klimatycznym. Fundamentalizm rozkwita w epoce prędko malejącego ubóstwa i rosnącego poziomu wykształcenia, coraz lepszej opieki zdrowotnej i wzrastających stale dochodów, gdy jednocześnie rodzi się coraz mniej dzieci, ze wszystkimi tego implikacjami. Społeczność międzynarodowa opierająca się na liberalnej wizji, akceptowanej na zasadzie konsensusu, coraz bardziej przechyla się w stronę skrajności.

Napięcia te zrodziły krucjatę skierowaną przeciwko samej koncepcji postępu. Postęp w sensie wartości oświecenia zależy od zaufania do rozumu i faktów, przyjęcia nauki i technologii jako najważniejszych środków do polepszenia ludzkiej kondycji i zrozumienia, że otwarte społeczeństwo, w którym wszystkie wartości mogą być kwestionowane, a tradycja nie jest ważniejsza niż krytyczne myślenie – jest dla niego kluczowe. Energia rewolty przeciwko globalizacji została zaprzęgnięta przez starych i nowych wrogów postępu. Ich ambicją nie jest odnoszenie się do poczucia krzywdy i pretensji, rosnących w niedającym się utrzymać systemie globalnym, lecz użycie ich jako przynęty. Politycy głoszący populistyczne i rasistowskie hasła, negujący naukę szarlatani, anarchiści inspirowani Bakuninem, fundamentaliści, wirtualne grupy z mediów społecznościowych, ideologowie totalitaryzmu, neoluddyści i zwolennicy teorii spiskowych – wszyscy wyruszyli w pole.

Rewolta i polityka, której zagraża, mogą doprowadzić do powstania bardziej sprawiedliwego, a przez to mocniejszego międzynarodowego systemu, który zrównoważyłby to, co lokalne i globalne, wymuszając większą równość szans i umożliwiając współpracę w kwestii ochrony środowiska, kluczowej dla naszego przetrwania. Ale optymistyczny scenariusz nie jest ani oczywisty, ani nieuchronny. Jeżeli przez ostatnie piętnaście lat nauczyliśmy się czegokolwiek, to tego, że nic nie jest z góry przesądzone i żaden postęp nie jest nieodwracalny.

Postęp pozornie wydaje się potężną siłą, lecz w istocie jest dość kruchy. Jest całkowicie zależny od gotowości społeczeństw do walki o niego i determinacji przywódców do unikania szaleństwa. Ludzie na całym globie przeżywają w tej chwili radykalny moment. Ta książka jest próbą wsłuchania się w ich głos.

Rozdział 1. Atak na gazetę

Pewnego razu niechcący przyczyniłem się do tego, że redakcję pakistańskiej gazety zaatakowało kilkudziesięciu uzbrojonych mężczyzn. Nie mogłem tego przewidzieć i z pewnością nie życzyłem sobie tego. Nie znałem napastników ani ofiar; w istocie moja noga nigdy nie postała w redakcji. Pakistan i Izrael, w którym mieszkam, nie utrzymują stosunków dyplomatycznych. Ale w zglobalizowanym świecie czyjeś postępowanie w jednym kraju może mieć poważne, niekiedy przytłaczające konsekwencje dla ludzi mieszkających daleko stąd. Niekiedy bardziej złowrogie, niż mogliśmy przewidzieć.

Poznałem Ammarę Durrani, wówczas zajmującą stanowisko starszego wydawcy w pakistańskiej grupie medialnej Jang Media Group i dziennikarkę największej anglojęzycznej gazety tego kraju, „The News International”, w 2004 roku. Oboje byliśmy w grupie dziennikarzy zaproszonych do Stanów Zjednoczonych na dłuższe seminarium ufundowane przez amerykański Departament Stanu, a będące inicjatywą jednej z najbardziej znanych tamtejszych publicznych stacji radiowych, bostońskiej WBUR. Organizatorzy wpadli na – jak sądzili – genialny pomysł. Doprowadzą do spotkania zwaśnionych plemion. Izraelczyków i Palestyńczyków, Hindusów i Pakistańczyków. Program seminarium skupiał się na roli mediów w konfliktach, co było uprzejmym sposobem powiedzenia, że dziennikarze podsycają owe konflikty i zaogniają opinię publiczną, i może nie powinni tego robić. Administracja prezydenta Busha była zainteresowana tego rodzaju projektami, ponieważ w trakcie wojny z terrorem i okupacji Iraku potrzebowała listka figowego promocji dialogu między wrogimi narodami jako znaku zaangażowania w rozwiązywanie międzynarodowych konfliktów pokojowymi metodami. Organizatorzy wierzyli być może, że Izraelczycy i Palestyńczycy, gdy znajdą się tysiące kilometrów od domu, postawieni wobec porównywalnego konfliktu na subkontynencie indyjskim, będą w stanie znaleźć wspólny język. Była to próżna nadzieja. W obecności cudzoziemców wszyscy okopali się na tradycyjnych pozycjach. Podobnie zresztą jak Hindusi i Pakistańczycy. Mimo to zawiązało się wówczas kilka wyjątkowych, przekraczających granice przyjaźni. Wszyscy byli w dobrych stosunkach z Ammarą. Była uosobieniem absolwentki Oxfordu, poważną, elokwentną i wypowiadającą się elegancką angielszczyzną. Zazdrościli jej wszyscy przybysze z Bliskiego Wschodu, czy to Izraelczycy, czy Palestyńczycy.

Jej paszport, jak wszystkie wydawane przez jej kraj, zaznaczał, że upoważnia ją do podróży do wszystkich krajów świata z wyjątkiem Izraela. Istnieje długa tradycja chłodnej wrogości między państwem żydowskim a Islamską Republiką Pakistanu, datująca się jeszcze z czasów narodzin obu krajów, które to nastąpiły w odstępie jednego roku, gdy Wielka Brytania pozbywała się brzemienia imperium. Pomimo tego, a może właśnie przez to, utrzymywaliśmy z Ammarą kontakt e-mailowy także po zakończeniu amerykańskiego seminarium. W 2005 roku zaczęła pracować nad pogłębioną analizą, opisującą nieoficjalne stosunki między naszymi krajami i ich potencjalne przerodzenie się w pełne dyplomatyczne relacje. Napisała do mnie, że chętnie przeprowadziłaby wywiad z premierem Arielem Szaronem. Przypuszczałem, że uzyskanie zgody na taki wywiad nie będzie łatwe. Jeśli chce, zasugerowałem, prawdopodobnie mógłbym zamiast tego załatwić wywiad z wicepremierem Szymonem Peresem, którego dobrze znałem. Ammara chętnie skorzystała z okazji. Peres, były premier i laureat Pokojowej Nagrody Nobla, był nie mniej znaną międzynarodową osobistością niż Szaron – a zapewne był nawet bardziej rozpoznawalny. Istniał jednak pewien problem. Ammara powiedziała, że ze względu na wrogość między naszymi krajami nie może zadzwonić z Karaczi do Jerozolimy. W 2005 roku Skype i tym podobne programy nie były powszechnie dostępne. Zasugerowałem, by przesłała pytania mailem, a ja skontaktuję się z biurem prasowym Peresa. Planowałem zadać pytania dokładnie tak, jak mi przekazała, nagrać odpowiedzi na dyktafon, spisać i odesłać z powrotem.

Kancelaria Peresa zareagowała entuzjastycznie na perspektywę wywiadu dla znanego pakistańskiego dziennika, a on sam zawsze z chęcią dzielił się publicznie swoim niegasnącym politycznym optymizmem. Zatem pewnego dnia w połowie stycznia 2005 roku, usiadłem naprzeciwko Peresa w bufecie Knesetu, lecz zamiast jak zwykle starać się pociągnąć go za język i dowiedzieć, czy będzie starał się odzyskać przywództwo Partii Pracy – to jeden ze stałych tematów, którymi zajmowałem się na co dzień jako dziennikarz polityczny – przeprowadziłem z nim wywiad dla pakistańskiej gazety, dorzucając kilka własnych pytań. Odpowiedzi przepisałem na komputerze i wysłałem bardzo zadowolonej Ammarze, która opublikowała wywiad w „The News International”.

Czternaście lat później nasze kraje nadal nie utrzymują oficjalnych stosunków, lecz dziś my dwoje komunikujemy się za pomocą połączeń wideo między Karaczi i Tel Awiwem i wspominamy tamten wywiad oraz późniejsze wydarzenia. Pewnego razu Ammara wyznała, że w owym czasie nie była całkowicie otwarta co do swoich uczuć.

– Obawiałam się – przyznała. – To był pierwszy raz, gdy izraelski urzędnik najwyższego szczebla wypowiedział się dla pakistańskich mediów. Było to wydarzenie bez precedensu. Byłam przerażona, spodziewałam się negatywnych reperkusji i to na wielką skalę. Pewności dodawało mi wsparcie ze strony wydawców, którzy ani przez moment nie wzbraniali się przed realizacją tego pomysłu.

Wywiad ukazał się na pierwszej stronie, a zaraz po nim czterostronicowy artykuł Ammary Durrani na temat relacji między naszymi krajami, w którym cytowała wypowiedzi izraelskich, amerykańskich i pakistańskich urzędników państwowych.

Nagłówek brzmiał następująco: „Peres: »Jeżeli Indie i Pakistan mogą to zrobić, to Izrael i Pakistan też«”, a podtytuł: „Według Peresa pokój to żaden wstyd. Jeżeli Pakistan pragnie uczestniczyć w procesie pokojowym na Bliskim Wschodzie, nie może tego robić za pomocą »zdalnego sterowania«”.

Artykuł bynajmniej nie przyczynił się do promowania pokoju czy też nawiązania stosunków dyplomatycznych. Nazajutrz pod siedzibę Jang Media Group przyjechała w środku nocy gromada około trzydziestu uzbrojonych mężczyzn na motocyklach. Strzelali w powietrze, zaatakowali ochroniarzy i pobili ich, po czym wdarli się do środka, gdzie zdemolowali newsroom i usiłowali go podpalić. Na szczęście nikt nie zginął. Po wszystkim napastnicy odjechali, wznosząc okrzyki: „Allahu akbar!”. W Pakistanie było jasne dla wszystkich, że incydent ten był bezpośrednią reakcją na wywiad z Szymonem Peresem. Niekoniecznie na konkretne słowa, raczej na niecodzienny fakt wywiadu z izraelskim urzędnikiem wysokiej rangi nawołującym do pokoju między dwoma krajami. Donosiły o nim międzynarodowe agencje prasowe takie jak Reuters, przede wszystkim ze względu na kontekst całej sprawy. Rząd Pakistanu potępił napaść, podobnie jak organizacja Reporterzy bez Granic. Domknięciem cyklu obiegu informacji stały się doniesienia w mediach izraelskich, czytane w kraju, w którym pierwotnie przeprowadzono wywiad, który stał się katalizatorem całego incydentu. Był to przykład sytuacji, gdy wiadomości generują kolejne wiadomości.

Przyjrzyjmy się bliżej temu łańcuchowi wydarzeń.

Dwoje dziennikarzy, którzy dorastali na odległych krańcach wielkiego kontynentu, poznało się na seminarium, finansowanym przez rząd trzeciego kraju, położonego na innym kontynencie, po drugiej stronie kuli ziemskiej, supermocarstwa umacniającego swoją pozycję przez prowadzenie długotrwałych mediacji w konfliktach na całym świecie, w sytuacji gdy samo okupowało całkiem sporą połać Bliskiego Wschodu. Ich ojczyste kraje były wrogami, oni jednak komunikowali się swobodnie za pomocą technologii, dzięki której skurczył się ogromny dzielący ich dystans, a dyplomatyczne i polityczne przeszkody zostały pokonane. Ekstremiści odpowiedzieli przemocą na wywiad sygnalizujący możliwość pokoju i pojednania. O ataku donosiły światowe media i na koniec informacja ta trafiła do Izraela, jako element codziennych wiadomości.

Cały incydent trwał najwyżej kilka dni. To opowieść o komunikacji, o szybkości, z jaką rozchodzą się idee, o technologicznych wyzwaniach wobec skostniałej polityki, o fundamentalizmie i roli mediów. To naturalnie również opowieść o kapitalistycznym interesie, który w tym przypadku był obecny w przyciągającym uwagę nagłówku, dzięki któremu gazeta miała lepiej się sprzedawać. Ten ostatni czynnik był głównym motorem wydarzeń. Gwałtowny epilog ilustruje, w jaki sposób interakcje między przedstawicielami różnych nacji mogą coraz bardziej zagrażać lokalnym autorytetom, podważając miejscowe tradycje i przekonania. Oponenci z reguły nie siedzą bezczynnie i nie będą czynić tak również w przyszłości. Buntują się.

Zaledwie trzy lata później stało się jasne, że proces ten nie dotyczy jedynie krajów w rodzaju Pakistanu. Zachodzi wszędzie, przybiera rozmaite formy, wykorzystuje rozmaite środki. Obserwowałem go, między innymi mieszkając w Londynie, w czasie gdy świat pogrążył się w najpoważniejszym kryzysie finansowym od czasów wielkiego kryzysu.

Chodząc na piechotę po Londynie, raz po raz tracimy poczucie czasu i łapiemy się na tym, że stopniowo zaczynamy lekceważyć plan dnia. Chłoniemy widoki ulic, rozmaitość przejawów ludzkiego życia, warstwy osadów naniesionych przez kolejne epoki, nagromadzonych i skamieniałych przez wieki. Ludzka różnorodność jest niezwykle charakterystyczna dla współczesnego Londynu i w tak dużej mierze jest częścią brytyjskiej historii, iż może wydawać się nam, że wszyscy odbierają ją jako coś oczywistego. Jednak jest inaczej. Przechodnie na ulicy doświadczają poczucia głębokiej izolacji, wrażenia bycia obcym wśród innych. To uczucie jednocześnie niepokoi, ale przy tym stymuluje rytm życia w mieście. Blisko czterdzieści procent obecnych mieszkańców Londynu urodziło się poza Wielką Brytanią, większość z nich poza Unią Europejską. W ogromnej metropolii rozbrzmiewa trzysta różnych języków. Poczucie obcości leży u korzeni jej obecnej tożsamości.

Ja także byłem obcym wśród tych obcych sobie ludzi. W pewnej chwili wraz z żoną doszliśmy do wniosku, że musimy przerwać ten niekończący się bieg z przeszkodami, jakim było nasze izraelskie życie zawodowe. Chcieliśmy spróbować życia gdzieś indziej i postanowiliśmy rozpocząć studia podyplomowe daleko od ojczyzny. Nowy Jork, Londyn, Paryż, Waszyngton – prawdę mówiąc, nie miało dla nas większego znaczenia, gdzie ostatecznie trafimy. Z naszego punktu widzenia, ludzi pochodzących z odległej prowincji, każde z tych miejsc było pępkiem świata, cudownie nieznanym i kuszącym.

Miałem zwyczaj chodzić na uczelnię stałą trasą. Wędrowałem niespiesznie ulicami graniczącymi z Bloomsbury w kierunku Theobalds Road, by w końcu dotrzeć do ulubionego, bezimiennego miejsca. Był to jakby mały, wąski zaułek, sprawiający wrażenie bardzo starego, który odchodził od głównej drogi. W powietrzu unosił się zapach smażonych potraw, znajdował się tam stary pub i kilka tanich kafejek, oferujących pozbawione smaku kanapki. Wyobrażałem sobie to miejsce w dawnych czasach, gdy przemykały tamtędy setki szczurów roznoszących czarną śmierć, a mieszkańcy wylewali nieczystości prosto na ulicę. Wrażenie pogłębiały brudne mury i wszechobecny tłok. Na tle nowoczesnego miasta ta malutka uliczka sprawiała niemal egzotyczne wrażenie. W porannych godzinach szczytu tętniła życiem, pełna prędko maszerujących przed siebie pracowników w garniturach.

Wyszedłszy na końcu z zaułka i minąwszy niewielki park, docierałem do grupy zabudowań tworzących miejski kampus London School of Economics and Political Science (LSE), niedaleko stacji metra Holborn i Muzeum Brytyjskiego. Nie był to Oxford ani Cambridge – zamiast zieleni i ścieżek rowerowych otaczało nas żywiołowo ambitne miasto zajęte własnymi sprawami.

We wrześniu 2007 roku świat był mniej lub bardziej spójny, aczkolwiek głęboko spolaryzowany, rozdarty między ideologią administracji Busha a społecznością międzynarodową. Ale pociąg ekspresowy niosący zmiany ruszał już gwałtownie naprzód, a ludzie obdarzeni czułym słuchem mogli dosłyszeć stękanie podkładów kolejowych ułożonych w minionej epoce. Nieliczni pojmowali głębsze znaczenie ataków terrorystycznych z 11 września 2001 roku i ich reperkusje. Ja i inni studenci na roku zajmowaliśmy się polityką globalną, między innymi zarządzaniem w skali globalnej, zmianami, z jakimi mierzyły się instytucje ekonomiczne takie jak Bank Światowy, handlem międzynarodowym, polityką stóp procentowych, postimperializmem, zrównoważeniem i rosnącymi międzynarodowymi nierównościami dochodów, a także polityką imigracyjną. Zważywszy na to, że pochodziłem z małego kraiku na Bliskim Wschodzie i przez większość życia zawodowego zajmowałem się jego burzliwą polityką, wiedziałem mniej niż inni o takich rzeczach jak polityka handlu międzynarodowego czy bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Jednak w odróżnieniu od pozostałych byłem dziennikarzem. W przeszłości pisałem o kampaniach wyborczych, widziałem, jak premierzy tracą zimną krew, słysząc dociekliwe pytania. Donosiłem o wydarzeniach drugiej wojny w Libanie, biegnąc do schronu, gdy rakiety spadały jak deszcz na północny Izrael, byłem też obecny w Gabinecie Owalnym w czasie wizyt państwowych. To był mój bagaż, z którym przyjechałem do Londynu. Chcę przez to powiedzieć, że jak każdy reporter w trudnej chwili mogłem wyrównać brak wiedzy anegdotami – jak owa historia o pakistańskiej gazecie. Wkrótce jednak miało okazać się, że mój bagaż, a także ten, który przynieśli ze sobą inni studenci, był niezwykle luźno związany z rzeczywistością. Po zaledwie kilku miesiącach, podczas których wszyscy byliśmy zajęci nauką, globalizacja miała przeżyć najgorszy kryzys od czasu wielkiego kryzysu, a międzynarodowa polityka zacząć zmieniać się i podważać założenia, na których opierał się światowy porządek.

To tektoniczne przesunięcie w światowej gospodarce i polityce nie znajdowało oczywiście odbicia w naszych opasłych podręcznikach ani w elokwentnych wykładach, których słuchaliśmy, bo jedne i drugie powstały w czasach przed kryzysem. Tylko najbardziej radykalni autorzy programu nauczania nawiązywali jakoś do wstrząsającej światem serii wydarzeń, która miała wkrótce wyrwać ekspertów ze stanu samozadowolenia.

Pod koniec 2007 roku System Rezerwy Federalnej, centralny bank Stanów Zjednoczonych, zdał sobie sprawę, że zagraża mu kryzys związany z brakiem płynności, ze względu na problemy ze spłatami kredytów hipotecznych o podwyższonym ryzyku, co z kolei doprowadziło do zapaści na rynku spekulacyjnych instrumentów pochodnych opierającego się na owych kredytach. Wkrótce Stanom Zjednoczonym zagroził kryzys finansowy na wielką skalę. W odpowiedzi na początku 2008 roku administracja prezydenta Busha usiłowała wdrożyć „pakiet stymulacyjny”, który jednak nie okazał się skuteczny. Później w tym samym roku, w okresie od wiosny do jesieni, zaczęły upadać kolejno gigantyczne amerykańskie korporacje, firmy, w których moi koledzy ze studiów mieli nadzieję znaleźć zatrudnienie – jak Bear Stearns czy Lehman Brothers.

Był to jeden z tych przypadków, gdy podręczniki dezaktualizują się w czasie, gdy z nich korzystamy, a teorie okazują się nieprawdziwe, gdy tylko nadarzy się okazja, by je przetestować. W miarę jak kryzys obalał kolejne modele i dowodził błędności twierdzeń ekspertów, byliśmy zmuszeni kwestionować wiele wcześniejszych pewników. Ja i inni studenci, pokolenie urodzone w latach osiemdziesiątych lub na początku dziewięćdziesiątych, dorastaliśmy w coraz szybciej się zmieniającym świecie coraz ściślejszych wzajemnych połączeń. Wydawało się nam oczywiste, że z czasem cały glob będzie coraz bliżej zintegrowany w ramach jednej wielkiej gospodarki i jednego porządku i że proces ten przyniesie większy dobrobyt zarówno nam, jak i wszystkim pozostałym. Później fałszywe założenie o nieuchronności globalizacji pękło.

Wieczna rewolucja

W ciągu ostatniego dziesięciolecia globalizacja utraciła wiele ze swojego blasku. Nawet suche dane wskazują na ograniczenie lub stagnację w handlu międzynarodowym, międzypaństwowych inwestycjach i pożyczkach bankowych w stosunku do światowego PKB. „The Economist” nazywa to zjawisko slowbalisation, spowolnioną globalizacją. Wielki kryzys gospodarczy niewątpliwie zachwiał podstawowymi zasadami globalizacji. Być może ludzie zwyczajnie mają dosyć optymistycznych wizji, które opisują zglobalizowany świat, niebezpiecznie lekceważąc ciemną stronę działających w nim sił.

Kapryśne trendy dyskursu publicznego nie zasłonią nagiej prawdy – że globalizacja to bezustanna rewolucja. Używam tego słowa, by podkreślić, jak od niepamiętnych czasów globalizacja agresywnie zmieniała sposób życia ludzi, intensywnie i nieprzerwanie. Wytworzyła klimat, w którym ludzie musieli zacząć traktować świat, zarówno pod względem materialnym, jak i intelektualnym, jako jedno, zintegrowane miejsce. Od momentu powstania tego rodzaju matrycy warunki życia zmieniają się nieustająco i radykalnie. To polityczne perpetuum mobile, napędzane energią powstającą z coraz silniejszych napięć między tym, co lokalne a globalne.

Falowanie przypływów i odpływów globalizacji kształtuje atmosferę międzynarodową i tak też będzie z pewnością w przewidywalnej przyszłości. Globalizacja wyraża fundamentalną niepewność, przepajającą naszą historię od czasów cesarstw chińskiego i rzymskiego po dziś dzień. Czy świat stopi się w końcu w jedność, czy pozostanie zbiorem oddzielnych społeczności?

W miarę jak pojawiają się kolejne globalne wyzwania, globalizacja w najszerszym znaczeniu tego słowa stała się główną kwestią naszych czasów. Historia nie zakończyła się niepodważalnym panowaniem demokracji liberalnej, jak przepowiadał Francis Fukuyama w książce Koniec historii i ostatni człowiek, ani nie zamieniła w niekończące się zderzenie cywilizacji, jak twierdził Samuel P. Huntington w książce pod tym tytułem. Uczestniczymy obecnie w zaciekłym sporze o dawniej podnoszoną kwestię: w jakiej mierze przeznaczeniem rodzaju ludzkiego jest życie w połączonym świecie, kosmosie, w którym podstawowe wartości uznaje się za wspólne, a lokalne społeczności stapiają się, tworząc ponadnarodową gospodarkę? Oto prawdziwe pytanie i zawsze takim było. Zarówno globalizacja, jak i opór przed nią, całą lub jej elementami, to reakcje na to pytanie. Odpowiednio coraz liczniejsi przywódcy i ruchy polityczne naszych czasów, od Recepa Tayyipa Erdoğana w Turcji i Emanuela Macrona we Francji, po Donalda Trumpa w Stanach Zjednoczonych, opierają kluczowe elementy swojej polityki na wrogości wobec globalizacji lub sympatii do niej i do przypisywanych jej wartości.

Dla ekonomistów głównego nurtu globalizacja niesie obietnicę zakończenia ubóstwa, dla francuskich rolników jest złośliwą chorobą wyniszczającą całe społeczności i odbierającą źródła utrzymania. Nie zrozumiemy takich zjawisk jak epidemia grypy czy konkurencyjny rynek azjatyckich smartfonów bez zrozumienia mechanizmu funkcjonowania globalizacji. Jest ona tak wszechogarniająca, że staje się wszystkim lub niczym, zwykłym komunałem bez znaczenia. Ale jest zasadniczo zrozumiała jako pojęcie – odnosi się do nieustannie zacieśniającej się sieci wzajemnych relacji między wszystkimi i wszystkim.

Skutkiem tego jest coraz ściślejsza integracja, nieuchronne następstwa handlu międzynarodowego, który wymaga – i generuje – przepływu kapitału i pracowników, wiedzy, kultury i technologii między uprzemysłowionymi nacjami. Ludzie są dziś dosłownie chodzącymi atlasami, noszącymi na sobie odzież i akcesoria z oznaczeniami krajów z całej kuli ziemskiej.

Wyobraźcie sobie serwantkę, element umeblowania salonu, który może komuś skojarzyć się z domem dziadków. W takiej serwantce, za szybami z grubego szkła, prezentowano niegdyś najcenniejsze rodzinne przedmioty, na przykład chińską porcelanę, która niekiedy faktycznie pochodziła z Chin. Być może trafiła tam malowana figurka lwa z Iranu. Srebrne lichtarze odlane w Anglii lub Niemczech. Ludzie zawsze pragnęli posiadać przedmioty z odległych krajów. Im byli zamożniejsi, tym więcej ich posiadali. Transport i handel na dalekie odległości były niegdyś ryzykownym przedsięwzięciem, niezależnie czy towary podróżowały lądem czy morzem. Dlatego koszt dóbr pochodzących z odległych miejsc obejmował także ryzyko, co oznaczało, że ceny ich były wysokie. Takie wyroby i towary, od liści herbaty po tkaniny, porcelanę i niektóre przyprawy, często pochodzące z dalekiego Wschodu, określano jako „egzotyczne” i w związku z tym wyjątkowo wysoko ceniono. Egzotyczny przedmiot był również znakiem słabych kontaktów między kulturami. Obecna sytuacja jest skrajnie odmienna. Rodzinna serwantka została rozebrana i porzucona. Gdybyśmy dzisiaj posiadali tego typu mebel, w kraju globalnej Północy odpowiedniej byłoby prezentować w nim wytwarzane lokalnie drobiazgi, które na ogół są droższe niż przedmioty importowane. Relacje między odległymi miejscami nie są już słabe – są szerokie, głębokie i intensywne.

Każdy z nas ma na sobie lub używa rzeczy złożone z elementów wyprodukowanych lub zaprojektowanych w kilkunastu krajach, na rozmaitych kontynentach – od soczewek kontaktowych po biżuterię i rozruszniki serca. Nosimy dramaty i szczęśliwe szanse mieszkańców odległych miejsc, historie ludzi, których nigdy nie poznamy.

Redaktor inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktor prowadząca: Ida Świerkocka, Elżbieta Kalinowska

Przekład: Magdalena Sommer

Redakcja: Katarzyna Damek

Korekta: Anna Dworak, Alicja Laskowska

Projekt okładki: Joanna Strękowska

Grafiki wykorzystane na okładce: © Christian Mueller/Shutterstock

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

faks (22) 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-9038-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.