Wszystko sprzysięga się, aby wspierać eskapistyczne rozwiązania psychologicznych problemów zależności, oddzielenia i indywiduacji oraz odwodzić od etycznego realizmu, który umożliwia ludziom pogodzenie się z egzystencjalnymi ograniczeniami ich potęgi, siły i wolności.

Christopher Lasch

podziękowania

Dziękuję wszystkim, bez których tej książki by nie było.

Bognie Rosińskiej z wydawnictwa Znak Literanova – za wspaniałą współpracę i nieustającą zachętę do pisania.

Piotrowi Mucharskiemu i Michałowi Okońskiemu z „Tygodnika Powszechnego”, którzy najpierw zaprosili mnie na swoje znakomite łamy w charakterze felietonisty, a pewnego dnia zamówili u mnie dodatkowo tekst (Dziesięć reguł na czas chaosu, TP nr 14/2022), który stał się zaczynem niniejszej książki.

Dominice Kardaś, Zofii Koteckiej i Magdzie Kuc. Dominika jest wspaniałą redaktorką, Zosia wspaniałą promotorką, a Magda wspaniałą artystką i twórczynią okładek. To przyjemność i przywilej móc po raz kolejny pracować z takimi profesjonalistkami.

Moim przyjaciołom – Pawłowi Boguszewskiemu, Janowi Chwedeńczukowi, Darkowi Misiunie, Piotrowi Piotrowskiemu – za wiele rozmów, z których rodziły się różne obecne w tej książce myśli (za ewentualną meandryczność i kontrowersyjność tych ostatnich odpowiada wszelako wyłącznie sam autor).

Mojej żonie, Cvecie Dimitrovej – za wszystko.

wstęp

Słyszałem to pytanie setki razy: „No dobrze, ale co właściwie z tego wszystkiego wynika? Bardzo miło jest sobie pofilozofować i podywagować, ale jak to się przekłada na konkrety?”. Reaguję na nie zazwyczaj swoim ulubionym cytatem z Kurta Lewina, dwudziestowiecznego niemieckiego psychologa: „Nie ma nic bardziej praktycznego niż dobra teoria”. A poza tym – to już moje uzupełnienie – jednym z głównych problemów, z jakimi się w dzisiejszej kulturze zmagamy, jest właśnie ten nieszczęsny, wszechobecny kult cokolwiek redukcyjnie pojmowanej „praktyczności” i „konkretu”.

Zdaję sobie oczywiście sprawę, że można takie dictum potraktować wyłącznie jako retoryczny wybieg (choć to szczera prawda). I dlatego właśnie – żeby nie sprawiać już dłużej wrażenia człowieka permanentnie uchylającego się od odpowiedzi – postanowiłem napisać książkę z wyraźnym rysem, nazwijmy to, funkcjonalnym. Książkę, która zasadnicze tematy i problemy zajmujące mnie od lat – takie, o których często myślę, mówię i piszę w swoich audycjach, tekstach i książkach – ujmuje w formułę czegoś na kształt zestawu reguł, czy też raczej wektorów, pomagających uzyskać elementarne rozeznanie w coraz dziwaczniejszej, coraz bardziej chaotycznej i niepokojącej rzeczywistości.

Inspiracją do takiego właśnie ujęcia tematu była rozmowa telefoniczna z redaktorem naczelnym „Tygodnika Powszechnego” Piotrem Mucharskim, później zaś będący owocem tej rozmowy artykuł Dziesięć reguł na czas chaosu, który ukazał się w numerze 14/2022 TP (nawiasem mówiąc, z tamtych reguł w książce pozostały w oryginalnym brzmieniu cztery). Zamawiając u mnie tekst, Piotr wyraził przekonanie, że potrzebujemy w dzisiejszych zagmatwanych i trudnych czasach jakichś punktów orientacyjnych. Podobną myśl miała redaktorka naczelna wydawnictwa Znak Literanova Bogna Rosińska, kiedy przedstawiłem jej pomysł na tę książkę. Nie muszę chyba dodawać, że całkowicie się z tą myślą zgadzam. Dlatego właśnie zebrałem tutaj garść punktów orientacyjnych, zgodnie z którymi sam staram się z lepszym lub gorszym skutkiem poruszać.

Zaznaczmy jednak zaraz na początku: to w żadnym razie nie jest poradnik. Jeśli już – antyporadnik. Wystarczy zresztą pobieżny rzut oka na spis treści, żeby zorientować się w charakterze zebranych w nim reguł. Poza nielicznymi wyjątkami mają one formę apofatyczną. Sugerują więc raczej, czego nie robić, i dają niewiele jednoznacznych wskazań. Taka forma – nawiązująca oczywiście do sokratejskiego dajmona, owej tajemniczej siły, która powstrzymywała ateńskiego mędrca przed rozmaitymi działaniami, nigdy zaś nie podpowiadała mu gotowych rozwiązań – wynika z mojego głębokiego przekonania, że nie istnieją dziś żadne bezwzględne recepty, żadne oczywiste rozwiązania, że nie ma prostych odpowiedzi na trudne pytania. Żyjemy w świecie – sporo o tym na kartach tej książki piszę – który wypadł z ram. Towarzyszy nam (żeby się o tym przekonać, wystarczy spojrzeć na statystyki samobójstw, depresji i innych odmian psychicznego cierpienia) permanentny lęk, poczucie pomieszania i niemocy. A jednocześnie jednym z naszych głównych problemów – sporo pisałem o tym w swojej poprzedniej książce Ucieczka od bezradności – jest właśnie kompulsywne poszukiwanie prostych rozwiązań dla spraw skrajnie skomplikowanych, oczywistych sposobów wyjścia z dalece nieoczywistych sytuacji.

Nie wierzę w istnienie takich rozwiązań, nie wierzę w istnienie takich wyjść. Nie oznacza to jednak, że nie jestem w stanie wskazać pewnych ogólnych zasad, za którymi warto podążać, żeby uniknąć niektórych najpowszechniejszych dzisiaj, najbardziej uwodzicielskich pułapek. Spośród nich na plan pierwszy wysuwają się w moim przekonaniu: apokaliptyzm, czyli pogląd, że żyjemy w czasach ostatecznych, koniec jest bliski, my zaś jesteśmy podmiotami radykalnego starcia pomiędzy siłami światła a siłami ciemności; wirtualizacja życia społecznego, czyli przemieszczenie sfery publicznej do mediów społecznościowych, które z wielu powodów nie są środowiskiem przyjaznym demokracji i debacie; zastąpienie argumentacji egzaltacją, a merytorycznego sporu oburzeniem i wykluczaniem tych, którzy myślą inaczej; polaryzacja, czyli podział wspólnoty na monadyczne, zwaśnione obozy, z których każdy uważa, że jest jedynym dysponentem prawdy i moralnej czystości; rozpowszechniające się zarówno po prawej, jak i po lewej stronie ortodoksje, gloryfikujące jednomyślność i unikające krytycznego myślenia; nadmiarowa koncentracja na tożsamości; przyznawanie prymatu emocjom, które z natury są subiektywne, zamiast rozumowi, który jako jedyny daje szanse na budowę wspólnego obrazu świata; przedkładanie działania nad refleksję, kult aktywności w świecie, w którym głównego problemu nie stanowi brak woli do działania, ale brak pomysłu na to, co właściwie należałoby zmienić; kompulsywne poszukiwanie pewności owocujące wzrastającą popularnością myślenia spiskowego i utrwalaniem się postaw fundamentalistycznych; wreszcie – wypieranie skończoności i śmiertelności, iluzja egzystencji wiecznotrwałej i pozbawionej ograniczeń.

Z tym właśnie konglomeratem przekonań, czy raczej emocjonalno-intelektualnych pułapek i raf – charakterystycznych dla współczesności – staram się w Regułach na czas chaosu mierzyć. Szukać dla ich uwodzicielskiej siły jakichś alternatyw. Naświetlać mechanizmy, które sprawiają, że tak łatwo dajemy się im zwieść.

Robię to w przekonaniu, że rozumienie i refleksja są warunkiem koniecznym do zmiany (tak właśnie moim zdaniem należy interpretować powiedzenie Kurta Lewina). Nie jakiejś wielkiej, magicznej, momentalnej transformacji, której obietnicą kuszą nas wszystkie wymienione powyżej fatamorgany. Ale w każdym razie zmiany realnej – czasami skokowej, częściej stopniowej. Nie uśmierzy ona co prawda natychmiast wszystkich bolączek, lecz ma szansę doprowadzić do zacieśniania więzi z innymi, do większej otwartości, współczucia, troski i uważności na siebie nawzajem. Słowem, do tego wszystkiego, od czego skutecznie dzisiejszy świat nas odwodzi. Odrobinę mu w tym przeszkodzić – oto główna ambicja, która mi przy pisaniu tej książki przyświecała.

* * *

Na końcu każdego rozdziału znajdziecie krótką listę polecanych przeze mnie lektur albo podcastów, dzięki którym można poszerzyć wiedzę wokół kwestii, o których wcześniej była mowa. Zamieściłem w tych spisach zarówno książki cytowane w danym rozdziale, jak i takie, po które – jestem przekonany – po prostu warto sięgnąć. Pomysł na rekomendacje zaczerpnąłem ze specjalnego newslettera, który co tydzień wysyłam do osób wspierających finansowo mój podcast Skądinąd. Mam nadzieję, że także dla Czytelniczek i Czytelników tej książki będzie to coś pożytecznego.

reguła 1
nie daj się uwieść apokalipsie

Dostępne w wersji pełnej

reguła 2
ogranicz używanie mediów społecznościowych

Dostępne w wersji pełnej

reguła 3
przestań się oburzać

Dostępne w wersji pełnej

reguła 4
nie ulegaj polaryzacji

Dostępne w wersji pełnej

reguła 5
żyj w niezgodzie ze sobą

Dostępne w wersji pełnej

reguła 6
kieruj się racjonalnością, a nie tożsamością

Dostępne w wersji pełnej

reguła 7
nie podążaj „ścieżką serca”

Dostępne w wersji pełnej

reguła 8
przedkładaj myślenie nad działanie

Dostępne w wersji pełnej

reguła 9
czytaj książki

Dostępne w wersji pełnej

reguła 10
nie szukaj pewności

Dostępne w wersji pełnej

reguła 11
memento mori

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

podziękowania

wstęp

reguła 1. nie daj się uwieść apokalipsie

reguła 2. ogranicz używanie mediów społecznościowych

reguła 3. przestań się oburzać

reguła 4. nie ulegaj polaryzacji

reguła 5. żyj w niezgodzie ze sobą

reguła 6. kieruj się racjonalnością, a nie tożsamością

reguła 7. nie podążaj „ścieżką serca”

reguła 8. przedkładaj myślenie nad działanie

reguła 9. czytaj książki

reguła 10. nie szukaj pewności

reguła 11. memento mori

Karta redakcyjna

Copyright © by Tomasz Stawiszyński

Projekt okładki
Magda Kuc

Fotografia autora na wyklejce
© Dyba & Lach

Redaktorka nabywająca
Bogna Rosińska

Redaktorka prowadząca
Dominika Kardaś

Redakcja
Dominika Kardaś

Adiustacja
Maria Zając

Korekta
Magdalena Matyja-Pietrzyk
Dominika Radkowska

ISBN 978-83-240-9279-6

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2022

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska