Wstęp

Recepcja literatury niemieckojęzycznej w Polsce jest zagadnieniem dosyć szczegółowo zbadanym, cieszącym się zainteresowaniem nie tylko literaturoznawców wywodzących się z kręgu germanistów, ale także badaczy i krytyków literatury polskiej. Poszukują oni wspólnych elementów, łączących utwory polskich autorów z twórczością pisarzy i poetów innych narodów, zwłaszcza w odniesieniu do powojennych oraz współczesnych twórców pochodzenia niemieckiego, takich jak na przykład Günter Grass czy Elfriede Jelinek. W przypadku jednak innej niemieckiej noblistki – Herty Müller – odbiór jej twórczości w naszym kraju nie został jeszcze, poza kilkoma artykułami naukowymi oraz tekstami zamieszczonymi w czasopismach literackich i w prasie, opracowany w sposób dostateczny. Tematem poniższej analizy jest zbadanie recepcji prozy pisarki w Polsce oraz przedstawienie oceny jej utworów przeprowadzonej przez naszych rodzimych krytyków i czytelników[1].

Herta Müller – urodzona w 1953 roku w miejscowości Nitzkydorf[2] w Rumunii (rejon Banatu) – określana jest często mianem rumuńsko-niemieckiej pisarki, ze względu na niemieckie pochodzenie jej rodziny oraz miejsce, w którym spędziła znaczną część swojego życia, ponieważ wywarło ono istotny wpływ na jej percepcję rzeczywistości. Rumuńskie motywy, problematyka społeczno-kulturowa oraz wydarzenia historyczne często pojawiają się w utworach pisarki. W polskich recenzjach oraz artykułach dotyczących noblistki zwraca się uwagę na jej osobiste doświadczenia, a także wątki autobiograficzne, ważne dla jej twórczości oraz poruszanej problematyki. Pisarka do roku 1987 mieszkała w Rumunii, była związana ze społecznością Niemców banackich. Przez dłuższy czas – do 15. roku życia, czyli rozpoczęcia nauki w szkole gimnazjalnej – znała i posługiwała się tylko językiem niemieckim. W Timiszoarze ukończyła niemieckojęzyczną szkołę średnią (Nikolaus-Lenau-Lyzeum), tam również odbyła studia filologiczne (studiowała germanistykę oraz literaturę rumuńską). Od roku 1976 – z kilkoma przerwami spowodowanymi zwolnieniem z pracy z powodów politycznych – pracowała jako tłumaczka w fabryce maszyn, a także jako nauczycielka w przedszkolu oraz korepetytorka. Represje tajnej służby Securitate zmusiły ją do wyjazdu z Rumunii. W roku 1987 wraz z matką oraz ówczesnym mężem Richardem Wagnerem wyemigrowała do Niemiec Zachodnich. Herta Müller jest laureatką wielu niemieckich oraz międzynarodowych nagród literackich, między innymi Heinrich-von-Kleist-Preis (1994), Prix Aristeion (1995), International IMPAC Dublin Literary Award (1998), Franz-Kafka-Literaturpreis (1999), Bundesverdienstkreuz (2010), Hannelore-Greve-Literaturpreis (2014), Heinrich-Böll-Preis (2015). W roku 2009 otrzymała Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.

Pisarka odwołuje się często do wydarzeń historycznych, które wpłynęły na sytuację poszczególnych narodów w Europie, a także ukształtowały losy jej rodziny. Mniejszość niemiecka została przez nią pokazana na tle narodu rumuńskiego i innych grup etnicznych, współtworząca – jako jedna z wielu – społeczeństwo rumuńskie. Zainteresowanie Herty Müller nie ogranicza się jednak tylko do Rumunii i Niemiec, ale obejmuje również państwa oraz rejony w Europie i na świecie objęte konfliktami zbrojnymi, z wciąż istniejącymi antagonizmami narodowymi. Na tę cechę jej twórczości – szeroką perspektywę postrzegania rzeczywistości i koncentrowania się na potrzebach jednostki – zwracają uwagę literaturoznawcy, którzy analizując utwory noblistki, podkreślają ich geopolityczne uwarunkowania, a także możliwość odniesienia ich problematyki do sytuacji w różnych krajach. Pisząc o wydarzeniach drugiej wojny światowej oraz przemianach politycznych, które zaszły w Europie w kolejnych dziesięcioleciach, Herta Müller odwołuje się do historii swojej rodziny oraz własnych przeżyć. Nie można jednak traktować tej prozy  jako relacji pamiętnikarskiej, bezpośredniego zapisu wspomnień autorki, lecz jako literacką formę kreacji autorskiej, zawierającą elementy autofikcyjne.

Celem publikacji jest zbadanie i przedstawienie odbioru utworów noblistki w Polsce, zaakcentowanie charakterystycznych cech jej prozy, które przyciągają uwagę naszych krytyków literatury i czytelników. Zasadniczym założeniem badawczym jest wykazanie, że twórczość Herty Müller ma charakter uniwersalny, nie jest ograniczona terytorialnie i kulturowo tylko do państw i narodów, z którymi wiąże ją miejsce narodzin i zamieszkania. Mimo jeszcze niedostatecznego i dosyć powierzchownego zainteresowania naukowego twórczością Herty Müller ze strony polskich literaturoznawców, jej książki cieszą się zainteresowaniem czytelników w naszym kraju. Recenzenci, dziennikarze, pisarze zainspirowani utworami noblistki, a także użytkownicy Internetu (m.in. blogerzy, osoby wypowiadające się na forach oraz w portalach społecznościowych) zwracają uwagę na bliską polskiemu odbiorcy tematykę jej utworów (krytyka systemów totalitarnych, obrona wartości humanistycznych, problematyka kulturowa i płciowa), nowatorstwo stylu pisania oraz ich specyficzną atmosferę wynikającą również z wielokulturowości autorki, jej pozycji „pomiędzy” dwoma narodami, językami i kulturami.

Motywy oraz problematyka pojawiające się w twórczości Herty Müller zostaną w pracy zestawione z wybranymi utworami polskich autorów – między innymi Hanny Krall, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Wiesława Myśliwskiego, Andrzeja Stasiuka oraz Wisławy Szymborskiej, Czesława Miłosza i Zbigniewa Herberta – o których wspominała noblistka, a także twórców wymienionych w recenzjach i artykułach, jako zbliżonych do niej tematycznie czy stylistycznie. Przedstawiając twórczość pisarki, uwzględniono również oddziaływanie jej poglądów, osobowości, a także stylu pisania oraz tematyki tekstów na przedstawicieli naszej rodzimej kultury i sztuki, ze szczególnym uwzględnieniem pisarzy i reportażystów (Małgorzata Rejmer, Michał Witkowski, Angelika Kuźniak). Ze względu na szeroki zakres problemowy i tematyczny twórczości pisarki należy uwzględnić kontekst kulturowy jej utworów. Dla zbadania recepcji prozy noblistki interesujące wydaje się także odniesienie do naszej rodzimej literatury. Porównanie z wybranymi polskimi pisarzami i poetami wymaga zastosowania metody komparatystycznej, która umożliwia pokazanie wspólnych cech i motywów, jak również różnic w tekstach badanych autorów.

Analizie poddano utwory Herty Müller; ze względu na zakres tematyczny pracy są to przede wszystkim teksty prozatorskie, czyli opowiadania, powieści, eseje, reportaże, wykłady akademickie oraz dłuższe wywiady prasowe zapisane w formie książek z podziałem problemowym. Jednakże dla zrozumienia specyfiki stylu pisania oraz nowatorskich form wyrazu przedstawione zostały także w zarysie cechy charakterystyczne liryki (przede wszystkim kolaże) noblistki. Literaturę podmiotu stanowią zarówno książki niemieckojęzyczne, jak również ich polskie przekłady, ponieważ temat pracy zobowiązuje do zbadania przede wszystkim utworów dostępnych dla polskiego odbiorcy, który nie zawsze zna język niemiecki[3]. Niestety nie wszystkie książki Herty Müller ukazały się w polskim przekładzie, dla bardziej wnikliwego i dokładnego przedstawienia badanych zagadnień odwołano się więc również do wydań niemieckich[4]. W analizie – w związku z brakiem ich oddziaływania na polską recepcję twórczości pisarki – pominięto wczesne i nieliczne utwory liryczne i prozatorskie, które ukazały się w Rumunii we wczesnym okresie jej pracy literackiej i zgodnie z wolą pisarki, w większości nie zostały ponownie wydane w Niemczech[5]. Jako uzupełnienie literatury źródłowej należy traktować również wymienione i cytowane utwory innych pisarzy, między innymi Hanny Krall, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Andrzeja Stasiuka, Michała Witkowskiego oraz wspomnianych wcześniej autorów. Do analizy twórczości noblistki wykorzystano literaturę przedmiotu; niestety polskojęzyczne opracowania są bardzo nieliczne, dlatego w poniższym studium zostaną uwzględnione również materiały niemiecko- i anglojęzyczne. Badanie polskiego odbioru prozy Herty Müller wymaga ponadto uwzględnienia artykułów prasowych, recenzji, tekstów zamieszczonych w Internecie (takich jak np. informacje i artykuły w formie elektronicznej, fragmenty blogów, wpisy w portalach społecznościowych) oraz audycji radiowych i telewizyjnych (dostępnych w wersji cyfrowej).

Zgodnie z przedstawianą tematyką oraz analizowanymi materiałami dotyczącymi pisarki, praca ma układ problemowy. Składa się – poza wstępem i podsumowaniem – z siedmiu rozdziałów. Pierwszy z nich prezentuje istniejącą literaturę przedmiotu oraz uzasadnia wybór zastosowanych metod. Wyjaśnieniu genezy wpływu czynników zewnętrznych na twórczość noblistki, tła społeczno-politycznego jej utworów służy drugi rozdział pracy, który również wskazuje na geopolityczne uwarunkowania interpretacji jej prozy. Działania mające na celu promowanie twórczości pisarki w Polsce oraz problemy związane z translacją jej utworów są głównym zagadnieniem, wokół którego koncentruje się rozdział trzeci. Bardziej szczegółowej analizie poddano styl pisania oraz charakterystyczne dla Herty Müller cechy utworów, które w istotny sposób wpływają na zainteresowanie czytelników, a także opinie krytyków literackich (rozdział czwarty). Dla polskiego odbiorcy ważną rolę w ocenie twórczości pisarki odgrywa innowacyjny, nowatorski przekaz, forma postrzegania rzeczywistości i kreowania obrazów literackich, zainteresowanie budzi również zakres tematyczny oraz odwołanie się do własnych przeżyć przez włączenie w treść tekstu motywów autobiograficznych. W rozdziale piątym pokazane zostały różne aspekty postrzegania wybranych problemów – ważnych dla funkcjonowania człowieka w społeczności oraz w relacji z innymi ludźmi – przez Hertę Müller oraz polskich autorów, wskazanych przez nią, zasugerowanych przez recenzentów lub tych, którzy wydają się bliscy tematycznie jej twórczości. Kwerendzie artykułów prasowych, recenzji zamieszczonych w czasopismach literackich, a także przedstawieniu głównych wątków audycji radiowych oraz programów telewizyjnych poświęcono rozdział szósty pracy. Podsumowując badanie polskiej recepcji prozy noblistki, wskazano na inspiracje jej utworami – literackie, teatralne oraz filmowe – u naszych rodzimych twórców (rozdział siódmy).

Szeroki zakres uwzględnionej w badaniach literatury polskiej oraz niemiecko- i anglojęzycznej, a także różnorodność analizowanych materiałów (teksty literackie, naukowe, artykuły prasowe oraz internetowe) powodują konieczność powołania się na różnego rodzaju wypowiedzi. W pracy – ze względu na przyjętą zasadę wiernego oddania cytowanych tekstów – stosowany jest oryginalny zapis przytoczonych komentarzy, opinii oraz fragmentów utworów[6]. Cytowany materiał jest zapisany w języku oryginalnym, tłumaczenie zostało zamieszczone w przypisach.

Poniższa publikacja stara się – w związku z brakiem polskich monograficznych opracowań twórczości Herty Müller – w sposób całościowy, uwzględniając różne aspekty interpretacji oraz możliwości komparatystycznych, przedstawić zagadnienie recepcji prozy noblistki w naszym kraju. Autorka jest bardzo wdzięczna prof. dr. hab. Janowi Papiórowi za życzliwość, wsparcie oraz cenne wskazówki pomagające w realizacji tego zamierzenia.

Przypisy

[1]Publikacja powstała na podstawie rozprawy doktorskiej Recepcja prozy Herty Müller w Polsce, Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2015.

[2]Nazwa miejscowości Nizkydorf (w języku niemieckim), także jako Niţchidorf.

[3]Polskie wydania książek Herty Müller, które są cytowane w publikacji: utwory opublikowane przez Wydawnictwo Czarne (w porządku chronologicznym pierwszego wydania): Sercątko,przeł. A. Buras, wyd. 2, Wołowiec 2009; Dziś wolałabym siebie nie spotkać, przeł. K. Leszczyńska, wyd. 2, Wołowiec 2009; Król kłania się i zabija, przeł. K. Leszczyńska, wyd. 2, Wołowiec 2009; Lis już wtedy był myśliwym, przeł. A. Rosenau, wyd. 2, Wołowiec 2009; Niziny, przeł. K. Leszczyńska, Wołowiec 2006; Człowiek jest tylko bażantem na tym świecie, przeł. K. Leszczyńska, wyd. 2, Wołowiec 2009; Głód i jedwab, przeł. K. Leszczyńska, Wołowiec 2008; Huśtawka oddechu, przeł. K. Leszczyńska, Wołowiec 2010 oraz Nadal ten sam śnieg i nadal ten sam wujek, przeł. K. Leszczyńska, Wołowiec 2014; wydane przez Biuro Literackie: Kolaże, przeł. L. Szaruga (właściwe nazwisko: Aleksander Wirpsza; w poniższej pracy pojawia się powszechnie przyjęty w środowisku naukowym pseudonim „Leszek Szaruga”, którym są sygnowane wszystkie książki i artykuły), Wrocław 2013; ukazały się w Korporacji Ha!art: Strażnik bierze swój grzebień. Der Wächter nimmt seinen Kamm, przeł. A. Kożuch, Kraków 2010.

[4]Wśród niemieckich wydań utworów noblistki (wymienionych lub cytowanych w pracy), które nie zostały jeszcze przełożone na język polski, znajdują się m.in.: Reisende auf einem Bein, wyd. 2, Berlin 1989; Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet, Berlin 1991; Die blassen Herren mit den Mokkatassen, München 2005 (tom kolaży częściowo przetłumaczony na język polski); Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett, Hamburg 1992; In der Falle, Göttingen 1996; Heimat ist das was gesprochen wird, wyd. 2, Merzig 2009; Cristina und ihre Attrappe oder Was (nicht) in den Akten der Securitate steht, Göttingen 2009; Lebensangst und Worthunger. Im Gespräch mit Michael Lentz. Leipziger Poetikvorlesung 2009, Berlin 2010; Vater telefoniert mit den Fliegen, München 2012 (tom kolaży częściowo przetłumaczony na język polski); Mein Vaterland war ein Apfelkern. Ein Gespräch mit Angelika Klammer, München 2014.

[5]Pełne opracowanie dotyczące periodyzacji oraz szczegółowego omówienia wątków problemowych, cech stylistycznych oraz kwestii językowych utworów Herty Müller zostało przedstawione w pracy niemieckiej badaczki Julii Müller, Sprachtakt. Herta Müllers literarischer Darstellungsstil, Köln–Weimar–Wien 2014.

[6]Przejawia się to m.in. w sposobie zapisu cudzysłowu, znaków interpunkcyjnych, typograficznych oraz diakrytycznych. Nie poprawiano również niewłaściwego zapisu słów lub znaków, choć w rażących przypadkach zostało to odnotowane w komentarzu autorki pracy.

Podsumowanie i wnioski

Twórczość Herty Müller, mimo jeszcze niedostatecznego zbadania jej w polskiej literaturze przedmiotu, stanowi interesujący przykład znaczącego oddziaływania utworów współczesnej niemieckiej pisarki – określanej również mianem rumuńsko-niemieckiej autorki – na polski rynek książki, na naszych rodzimych czytelników oraz przedstawicieli świata sztuki i kultury. Z pewnością ważnym wydarzeniem, które wpłynęło na ten proces, było wyróżnienie Herty Müller literacką Nagrodą Nobla, jednak nie był to jedyny czynnik, który to zainteresowanie wywołał. Książki pisarki ukazują się w polskim przekładzie od roku 2003[1], czyli znacznie wcześniej zanim zyskały szersze grono zwolenników w wielu innych państwach europejskich oraz na innych kontynentach. Zgodnie z opinią Wiebke Sievers, Polska jest obecnie jednym z najbardziej liczących się państw byłego bloku wschodniego w edycji i translacji książek Herty Müller[2].

Analiza utworów niemieckiej pisarki kieruje uwagę czytelnika w stronę kontekstu kulturowego wydarzeń i sytuacji przez nią przedstawionych. Postać autorki, jej pochodzenie, tożsamość państwowa, narodowa, a także kulturowa i językowa stały się symptomatyczne dla okresu powojennego i czasu współczesnego. Leszek Żyliński we wstępie do tomu poświęconego Hercie Müller i Wiesławowi Myśliwskiemu, laureatom Nagrody Literackiej im. Samuela Bogumiła Lindego, wspomniał o ważnych aspektach stanowiących tło analizy twórczości obydwojga autorów, dotyczących polsko-niemieckich stosunków politycznych i kulturalnych, o współdziałaniu i wzajemnych antagonizmach:

Wspólnie czy obok? Wspólnie czy oddzielnie? – takie było hasło wywoławcze panelu, podczas którego dyskutantów interesowała kwestia wzajemnego postrzegania się Polaków i Niemców. Na ile jesteśmy i chcemy być razem w Europie? Czy duch współpracy radzi sobie z hipoteką przeszłości? Co jeszcze dzieli nas dzisiaj? Na ile możemy być partnerami przy istniejącej asymetrii potencjałów i zainteresowania? Jak zmieniał się nasz wzajemny stosunek w ciągu już ponad dwudziestu lat życia na kontynencie bez muru? Jak dzisiaj wygląda polsko-niemiecka „wspólnota losu” w stosunkach politycznych, w relacjach mediów oraz w codzienności społeczeństw?[3]

Herta Müller, ze względu na swoją wielokulturowość, wyraźnie zaakcentowane motywy etniczne, podkreślenie różnic językowych, obyczajowych oraz piętnowanie stereotypów narodowych, jest postrzegana jako pisarka poruszająca kwestie uniwersalne, mająca odwagę przypominać trudne momenty w historii narodu niemieckiego i rumuńskiego. Jednocześnie jednak jej utwory nie są bezwzględną, jednostronną krytyką, ponieważ noblistka pokazuje przyczyny wydarzeń i złożony charakter niektórych procesów. Dostrzeganie wielowarstwowej natury zdarzeń oraz różnych – nierzadko sprzecznych – czynników wpływających na rozwój sytuacji i postępowanie ludzi jest charakterystyczną cechą przyciągającą uwagę polskich czytelników. Motywy etniczne oraz dwujęzyczność autorki wpisują się również w popularną w ostatnich latach w naszym kraju fascynację tematyką kulturową, zwłaszcza wschodnio- i środkowoeuropejską.

Celem pracy było pokazanie oddziaływania utworów noblistki na polskich odbiorców, przedstawienie mechanizmów kształtujących ich recepcję w naszym kraju, a także pokazanie wzajemnych relacji między pisarką a oczekiwaniami i potrzebami naszych czytelników (organizowanie spotkań autorskich, wystaw, projektów literackich). Jak zostało przedstawione, odbiór prozy Herty Müller w dużym stopniu zależy od czynników wpływających na promowanie literatury obcojęzycznej, zwłaszcza niemieckich twórców, na polskim rynku wydawniczym. Działania służące popularyzowaniu niemieckojęzycznych autorów, zgodnie z informacjami zamieszczonymi w rozdziale trzecim, mają charakter zorganizowany, wsparty przez zadania realizowane w instytucjach kulturalnych, takich jak Instytut Goethego, Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, S. Fischer Stiftung oraz Fundacja Pro Helvetia, z jednoczesną pomocą ze strony rządu niemieckiego oraz polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W przypadku twórczości Herty Müller największe zasługi dla jej promowania ma Instytut Goethego, który dofinansował większość polskich przekładów książek pisarki. Inicjatywę translacji i publikowania utworów noblistki wykazały trzy polskie wydawnictwa. Spośród nich największą rolę odegrało Wydawnictwo Czarne, które wydało prawie wszystkie książki noblistki tłumaczone na język polski. Dwie pozostałe oficyny wydawnicze – Biuro Literackie oraz Korporacja Ha!art – mimo że opublikowały tylko pojedyncze tytuły, wykazały się także nowatorską postawą, ponieważ ich nakładem ukazały się zbiory kolaży, specyficznych wierszy wzbogaconych formą graficzną, które wymagały wyjątkowej precyzji i umiejętności translatorskich tłumaczy. Polskie przekłady – choć pojawiają się w nich pewne niuanse językowe, nieścisłości gramatyczne i znaczeniowe – są wysoko oceniane przez literaturoznawców i językoznawców. Katarzyna Leszczyńska, która przetłumaczyła większość wydanych u nas książek noblistki, za swoją pracę i popularyzowanie twórczości pisarki otrzymała wyróżnienie Europejskiego Kolegium Translatorskiego oraz Fundacji Artystycznej Nadrenii Północnej–Westfalii[4].

Dla propagowania twórczości Herty Müller ważne znaczenie mają również jej wizyty w naszym kraju (w latach: 2005, 2010, 2011, 2013). Podczas uroczystości przygotowanych przez Instytut Goethego, Wydawnictwo Czarne, Biuro Literackie (organizator festiwalu Port Literacki we Wrocławiu) oraz władze miejskie Torunia (Toruń i Getynga jako miasta partnerskie wręczające Nagrodę Literacką im. Samuela Bogumiła Lindego), w programie – poza częścią poświęconą prezentacji dorobku pisarki i jej spotkaniami z przedstawicielami władz oraz instytucji kulturalnych – znalazły się prelekcje dla czytelników, rozmowy z nimi, wystawy, a także przygotowane wcześniej konkursy i warsztaty literackie (towarzyszące m.in. pobytowi noblistki w Krakowie w 2010 i 2013 r.). Sama organizacja spotkań z pisarką świadczy o dużym zaangażowaniu strony polskiej, dążeniu do udostępnienia jej twórczości jak największej grupie odbiorców. Podczas jednej z prelekcji autorskich, która odbyła się w 2010 r. w Teatrze Dramatycznym w Warszawie, licznie zgromadzona publiczność mogła wspólnie z Hertą Müller obejrzeć inscenizację fragmentu spektaklu opartego na jej zbiorze esejów Król kłania się i zabija. Charakter promocyjny miały również wystawy prac, tekstów oraz materiałów związanych z noblistką – udostępnione zwiedzającym w Warszawie (2011) oraz w Gdańsku (2014). Wizyty Müller, działania służące popularyzowaniu i pogłębianiu wiedzy na temat pisarki oraz jej twórczości zostały szczegółowo odnotowane w mediach, zwłaszcza elektronicznych[5].

Dla kwestii recepcji prozy noblistki w Polsce ważnym zagadnieniem są także czynniki wpływające na jej popularność. Wnioskując z przeanalizowanych materiałów (utworów pisarki, ich opracowań naukowych oraz recenzji), można stwierdzić, że jest pozytywnie oceniana innowacyjność pisarki (warsztat literacki, oryginalny styl wypowiedzi, forma utworów), wybór problematyki koncentrującej się na jednostce funkcjonującej w opresyjnym środowisku lokalnym i rodzinnym, która jest uzależniona od determinującej jej życie procesów historycznych. Polscy recenzenci zwracają również uwagę na aktualne dla polskiego odbiorcy doświadczenia życiowe noblistki. W jej książkach motywy autobiograficzne pojawiają się w opisie sytuacji i przeżyć bohaterów, służą wykreowaniu rzeczywistości fikcyjnej. Świadome użycie (wielokrotne, powtarzające się w różnych utworach) wątków biograficznych pełni funkcję tworzenia autofikcji literackiej, pomaga też autorce uporać się z własnymi traumatycznymi przeżyciami. Wspólnota doświadczeń, zmagania się z przeszłością egzystowania w komunistycznym, totalitarnym państwie to elementy, które są często wymieniane przez polskich recenzentów twórczości Herty Müller. Należy jednak zauważyć, że przesadne koncentrowanie się na motywach autobiograficznych stwarza niebezpieczeństwo mylnej interpretacji tekstów, wpisywania w nie znaczeń nieistniejących. Analiza wypowiedzi autorki skłania do wniosku, że patrzenie na jej utwory przez pryzmat biografii prowadzi do nadużyć interpretacyjnych. Ponadto, należy pamiętać, że nie można rzeczywistości polskiej traktować tak samo, jak warunków życia w Rumunii w okresie dyktatury najpierw Gheorghe Gheorgiu-Deja, a następnie Nicolae Ceaușescu.

Założeniem naukowym, które poniższa praca starała się udowodnić, jest uniwersalny charakter prozy Herty Müller, wskazanie – mimo wielu oczywistych różnic, takich jak wspomniana dysproporcja doświadczeń historycznych i politycznych narodu polskiego, rumuńskiego i niemieckiego – elementów łączących nasze państwa, będących wspólną podstawą, na której można współcześnie budować wzajemne relacje oraz nawiązywać współpracę kulturalną. Kolejne rozdziały przedstawiały różne aspekty recepcji prozy noblistki, od kwestii praktycznych dotyczących edycji, translacji i popularyzowania jej twórczości do komparatystycznego ujęcia problematyki utworów pisarki zestawionych z tekstami polskich autorów, oceny tej prozy, komentarzy prasowych i radiowych na jej temat, wreszcie inspiracji literackich i teatralnych oraz pośrednio filmowych twórczością Herty Müller. Postawioną hipotezę o możliwości interpretowania twórczości noblistki niezależnie od jej przynależności państwowej, narodowej i kulturowej, uzasadniały i wyjaśniały nie tylko bezpośrednie wypowiedzi autorki (przeprowadzone z nią wywiady, relacja z jej wizyt w naszym kraju), ale również analiza jej utworów, esejów, opowiadań i powieści. Teksty pisarki odniesione do twórczości polskich autorów wykazały wspólne dla nich motywy. Wśród przedstawionych tematów znalazła się kwestia odpowiedzialności za zbrodnie nazistowskie oraz sowieckie, dehumanizacja, nacjonalizm i bezwzględna walka o przeżycie (porównanie z utworami Hanny Krall, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zbigniewa Herberta, Wisławy Szymborskiej, Czesława Miłosza). Szczególnie interesujące jest zestawienie noblistki z prozą Hanny Krall, do której odwołała się sama pisarka. Nawiązując do opisu stylu pisania i języka stosowanego przez polską autorkę, Herta Müller szczególnie doceniła umiejętność prostego, ale jednocześnie dokładnego i szczegółowego przedstawiania sytuacji traumatycznych, niedających się wyjaśnić logicznie (przede wszystkim Holokaust oraz jego konsekwencje dla ocalonych z zagłady). Porównanie Huśtawki oddechu z pamiętnikarską relacją Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w Innym świecie wynika z analizy obydwu utworów. Obraz życia obozowego deportowanych Niemców jest – w przeciwieństwie do wspomnień polskiego pisarza – tylko częściowo oparty na prawdziwych motywach (wspomnienia rodzinne oraz informacje przekazane przez Oskara Pastiora). Powieść kreuje fikcję literacką, choć czyni to w bardzo sugestywny i wiarygodny sposób. Ograniczenie wolności i praw człowieka nie wynika tylko z działań wojennych oraz konsekwencji wydarzeń politycznych. Zdaniem noblistki, wiąże się także z pełnionymi przez człowieka rolami społecznymi i płciowymi. Problematykę opresyjnego środowiska lokalnego oraz więzów rodzinnych zestawiono z tematyką utworów Wiesława Myśliwskiego i Andrzeja Stasiuka; do tego ostatniego pisarza – oraz wspomnianego już Gustawa Herlinga-Grudzińskiego – pojawiły się także odniesienia dotyczące problemu ograniczeń społecznych wynikających z różnic płciowych i ról pełnionych w społeczeństwie lokalnym.

Wnioski wynikające z przeprowadzonej krytycznej analizy materiałów źródłowych prowadzą do konkluzji, że czynniki zewnętrzne – procesy historyczne, polityczne, normy etyczne i obyczajowe oraz tradycja – są ważnymi elementami składowymi życia człowieka. Zarówno Herta Müller, jak również polscy autorzy, dostrzegają ich wpływ na egzystencję jednostki, często jednak – zwłaszcza w sferze światopoglądowej i społecznej – ich oddziaływanie ma skutek negatywny, prowadzi do podporządkowania jednostki i utraty jej niezależności. Najbardziej determinujący wpływ, już nie tylko na los pojedynczego człowieka, ale także całych narodów, mają wydarzenia polityczne. W opinii noblistki oraz Hanny Krall i Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, druga wojna światowa, nazizm i masowa eksterminacja wielu narodów doprowadziły do całkowitego przeobrażenia  świata oraz mentalności ludzi. Ludobójstwo, fanatyzm i prześladowanie zmieniły nie tylko sytuację społeczno-polityczną państw i społeczeństw, ale także zmusiły ludzkość do zrewidowania dotychczasowych systemów ideologicznych. Interesujące wydaje się w utworach analizowanych autorów spojrzenie z dwóch różnych perspektyw – w przypadku Herty Müller jest to stanowisko narodu winnego zbrodni nazistowskich, jednocześnie też tego, który – na co pisarka zwraca uwagę – sam stał się ofiarą powojennych rozliczeń (przesiedlenia i deportacje Niemców rumuńskich); u polskich pisarzy pojawia się natomiast chęć ocalenia i utrwalenia w pamięci tragicznych przeżyć przez zapisanie ich w literaturze; to także sposób na wyjście z własnej traumy i forma jej przetworzenia.

Niemiecka pisarka nie ograniczyła się tylko do opisu przeszłych wydarzeń, spojrzenia na nie z perspektywy upływającego czasu. W swoich utworach – zwłaszcza w esejach – krytykuje współczesne konflikty narodowe, religijne oraz antagonizmy ideologiczne. Problem, jej zdaniem, tkwi jednak przede wszystkim w mentalności ludzi, ich zachowawczej postawie i obojętności na los innych. Współczesne państwa Europy Środkowo-Wschodniej wciąż zmagają się z problemami, których geneza tkwi w okresie rządów komunistycznych. Nieustępliwa postawa pisarki, niewyrażenie zgody na współpracę z tajną służbą Securitate – częste motywy pojawiające się w książkach noblistki – są porównywalne z wykreowaną przez Zbigniewa Herberta postacią Pana Cogito, prezentującego nieugiętą postawę moralną i etyczną. Literatura, w tym kontekście, stała się więc formą obrony jej twórcy przed otaczającą rzeczywistością. Ten aspekt odbioru prozy noblistki często pojawia się w polskich recenzjach jej książek[6]. Geopolityczne uwarunkowania interpretacji utworów Herty Müller spotkały się z zarzutem (przedstawionym w rozdziale drugim pracy) wysuniętym przez Wiebke Sievers dotyczącym dominującej w badaniach nad twórczością pisarki perspektywy politycznej, nadużywania jej zwłaszcza w państwach Europy Wschodniej. Jednocześnie jednak badaczka dostrzegła u naszych krytyków literackich nowatorskie spojrzenie na prozę noblistki, na poszukiwanie pewnej formy wspólnoty, uniwersum oraz traktowanie mechanizmów zniewolenia, przedstawionych przez pisarkę, jako symbolicznych przejawów ograniczenia praw jednostki, czyli aktów, które dokonują się nieprzerwanie na całym świecie.

Brak przekrojowych polskich opracowań na temat twórczości Herty Müller, nieliczna liczba artykułów naukowych nawiązująca do jej utworów, nie oznacza jednak braku zainteresowania prozą noblistki w naszym kraju. Jak wynika z przeprowadzonej analizy literatury przedmiotu, istnieje dosyć obszerny materiał prasowy, cyfrowy (teksty zamieszczone w Internecie) oraz audiowizualny (audycje radiowe i programy telewizyjne). Autorami artykułów oraz recenzji są dziennikarze, literaturoznawcy oraz polscy pisarze i reportażyści (Michał Witkowski, Angelika Kuźniak, Krystyna Kofta). Osobą, która często wypowiada się na temat noblistki, jest Leszek Szaruga, występujący nie tylko jako teoretyk i literaturoznawca, ale także tłumacz jej wierszy (tom Kolaże). Jego zdaniem, twórczość niemieckiej pisarki jest przykładem „literatury zaangażowanej”[7]. Problem wykorzenienia, utraty tożsamości państwowej i kulturowej jest zagadnieniem wciąż aktualnym, bliskim także polskiemu odbiorcy. Kwestia recepcji prozy pisarki wiąże się z poruszonym kilka razy na łamach polskiej prasy („Rzeczpospolita”), budzącym wiele kontrowersji tematem oceny jej twórczości – dotyczy ona merytorycznej wartości jej utworów oraz komentarzy związanych z przyznaniem pisarce literackiej Nagrody Nobla. Dokładna analiza artykułów[8] dowiodła, że najważniejszym argumentem, który miał świadczyć przeciwko niej, była kwestia pochodzenia, przynależności do mniejszości niemieckiej w Rumunii oraz krytyka deportacji ludności niemieckiej po drugiej wojnie światowej. Wyrażone wątpliwości, dotyczące decyzji o przyznaniu nagrody, nie spowodowały zmniejszenia popularności jej książek w Polsce. Wydawnictwo Czarne opublikowało wznowienia większości jej utworów.

O zainteresowaniu prozą Herty Müller świadczą również inspiracje widoczne u polskich pisarzy, wspomnianych już Małgorzaty Rejmer, Michała Witkowskiego, Angeliki Kuźniak oraz nawiązania teatralne i filmowe[9]. Z przeprowadzonego porównania utworów noblistki i polskich autorów wynika, że fascynacje tą prozą są bardzo różnorodne – przejawiają się w motywach, symbolice, stylu pisania i przede wszystkim w poruszanej problematyce. Tom reportaży Małgorzaty Rejmer Bukareszt. Kurz i krew jest interesującym przykładem spojrzenia na rumuńską historię, kulturę i kwestie obyczajowe przez pryzmat twórczości noblistki, zakorzenionej zarówno w kulturze niemieckiej, jak i rumuńskiej.  Wszechstronnej inspiracji utworami Herty Müller dowodzą również podjęte próby inscenizacji teatralnych, wystawienia monodramy oraz nawiązania do polskiego filmu. Z przeprowadzonych badań wynika zatem, że twórczość noblistki – zwłaszcza proza – weszła w obieg polskiej literatury, zintegrowała się częściowo z naszą kulturą, która obecnie ma bardzo różnorodne kierunki rozwoju i tematy zainteresowań. Nawiązania literackie do książek niemieckiej autorki są nie tylko bezpośrednie, ale także przejawiają się w zapożyczonych od niej motywach, symbolach oraz zwrotach językowych. Należy jednak zaznaczyć, że dużą zasługę w popularyzowaniu jej twórczości mają polscy tłumacze (przede wszystkim Katarzyna Leszczyńska), którzy zachowując poprawność językową przekładanych tekstów, potrafili oddać ich atmosferę oraz specyficzny styl pisania noblistki.

Mimo nielicznych polskich badań prowadzonych nad twórczością Herty Müller i jej oceną przez naszych literaturoznawców, temat recepcji prozy pisarki wydaje się zagadnieniem aktualnym – w związku z popularnością studiów zajmujących się zagadnieniami kulturowymi, zwłaszcza koncentrującymi się wokół mitu środkowo- i wschodnioeuropejskiego – oraz interesującym z punktu widzenia analizy oczekiwań i opinii czytelników. Proza noblistki powszechnie nie jest uznawana za prostą w interpretacji, wymaga znacznego zaangażowania ze strony odbiorcy, który powinien mieć wiedzę dotyczącą wydarzeń historycznych, rozumieć zachodzące procesy polityczne, a także być świadomym różnic kulturowych, obyczajowych i mentalnych narodów europejskich. Badając kwestię recepcji prozy noblistki w Polsce, należy uwzględnić ogólne mechanizmy sprzyjające popularyzowaniu twórczości niemieckich pisarzy, dostrzegać działania podejmowane przez wydawnictwa w celu promowania utworów Herty Müller oraz przyjrzeć się bliżej cechom charakterystycznym jej twórczości, które przyciągają uwagę czytelników i zyskują przychylność recenzentów. W pracy przedstawione zostały opinie krytyków literackich i recenzujących książki pisarki polskich dziennikarzy zajmujących się problematyką kulturalną i literacką, a także pokazano bezpośredni wpływ prozy noblistki na naszych rodzimych twórców, ponieważ ich dzieła najdobitniej świadczą o zainteresowaniu i oddziaływaniu utworów Herty Müller.

W studium podjęto próbę zbadania zagadnienia polskiej recepcji prozy pisarki, ukazania różnych aspektów jej odbioru, jednak ponieważ temat jest bardzo obszerny, najwięcej uwagi poświęcono kwestiom kulturowym i społecznym oraz odniesieniu problematyki utworów noblistki do polskich autorów i ich tekstów[10]. W analizie nie pominięto głosów krytycznych – również obecnych w polskich recenzjach i artykułach prasowych – dotyczących pisarki. Stanowią one jednak mniejszość, ponieważ zdecydowana większość wypowiedzi ma charakter pozytywny, wyrażający uznanie dla autorki. Przedstawione wyniki badań nad recepcją prozy Herty Müller jednoznacznie podkreślają pozytywny odbiór książek pisarki przez polskich czytelników. Widoczne jest również ich oddziaływanie w naszej kulturze i literaturze. Prozę noblistki można więc uznać za przykład literatury reprezentującej uniwersalne wartości.

Przypisy

[1]Zorganizowany przekład utworów Herty Müller istnieje od roku 2003, jednakże – jak zostało wspomniane w rozdziale trzecim – jedno z pierwszych tłumaczeń w Polsce ukazało się w 1994 r. (Człowiek jest wielkim bażantem na tym świecie, „Literatura na świecie”, dz. cyt.).

[2]Por. W. Sievers, Eastward Bound: HertaMüller’s International Reception, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, dz. cyt., s. 182–184.

[3]L. Żyliński, Wprowadzenie, [w:] Wspólnie czy obok? Spotkania Toruń – Getynga z okazji wręczenia nagrody literackiej im. Samuela Bogumiła Lindego 2011 roku, dz. cyt., s. 8.

[4]Informacje o tym wydarzeniu zostały zamieszczone w rozdziale trzecim.

[5]W Internecie dostępne są relacje z jej pobytów, komentarze uczestników spotkań, a także informacje dotyczące pisarki, jej biografii twórczej oraz fragmenty tekstów.

[6]Na ten temat pojawiły się m.in. artykuły w „Tygodniku Powszechnym”, recenzje w „Nowych Książkach” (informacje zamieszczone w rozdziale szóstym).

[7]Informacje na ten temat znajdują się w rozdziale czwartym oraz szóstym.

[8]Jej wyniki zostały przedstawione w rozdziale szóstym.

[9]Problematyka przedstawiona w rozdziale siódmym pracy.

[10]Zagadnienia dotyczące przekładu, kwestii językowych są tematem wymagającym kolejnych, bardziej szczegółowych badań.

Bibliografia

Literatura podmiotu

Utwory Herty Müller (cytowane oraz wymienione w pracy)

a) w języku polskim

Müller H., Człowiek jest tylko bażantem na tym świecie, przeł. K. Leszczyńska, wyd. 2, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009.

Müller H., Człowiek jest wielkim bażantem na tym świecie, przeł. A. i P. Buras, „Literatura na świecie” 1994, nr 11, s. 185–227.

Müller H., Dziś wolałabym siebie nie spotkać, przeł. K. Leszczyńska, wyd. 2, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009.

Müller H., Głód i jedwab, przeł. K. Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2008.

Müller H., Huśtawka oddechu, przeł. K. Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010.

Müller H., Kolaże, przeł. L. Szaruga, Biuro Literackie, Wrocław 2013.

Müller H., Król kłania się i zabija, przeł. K. Leszczyńska, wyd. 2, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009.

Müller H., Lis już wtedy był myśliwym, przeł. A. Rosenau, wyd. 2, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009.

Müller H., Niziny, przeł. K. Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2006.

Müller H., Nadal ten sam śnieg i nadal ten sam wujek, przeł. K. Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2014.

Müller H., Sercątko,przeł. A. Buras, wyd. 2, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009.

Müller H., Strażnik bierze swój grzebień. Der Wächter nimmt seinen Kamm, przeł. A. Kożuch, Korporacja Ha!art, Kraków 2010.

b) w języku niemieckim

Müller H., Atemschaukel, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 2012.

Müller H., Cristina und ihre Attrappe oder Was (nicht) in den Akten der Securitate steht, Wallstein Verlag, Göttingen 2009.

Müller H., Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet, Rotbuch Verlag, Berlin 1991.

Müller H., Die blassen Herren mit den Mokkatassen, Carl Hanser Verlag, München 2005.

Müller H., Die Nacht ist aus Tinte gemacht. Herta Müller erzählt ihre Kindheit im Banat, 2 Audio-CDs, 115 Minuten, Berlin 2009.

Müller H., Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett, Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1992.

Müller H., Heimat ist das was gesprochen wird, wyd. 2, Gollenstein Verlag, Merzig 2009.

Müller H., Heute wär ich mir lieber nicht begegnet, Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 2013.

Müller H., In der Falle, Wallstein Verlag, Göttingen 1996.

Müller H., Lebensangst und Worthunger. Im Gespräch mit Michael Lentz. Leipziger Poetikvorlesung 2009, Suhrkamp, Berlin 2010.

Müller H., Mein Vaterland war ein Apfelkern. Ein Gespräch mit Angelika Klammer, Carl Hanser Verlag, München 2014.

Müller H., Niederungen, Carl Hanser Verlag, München 2010.

Müller H., Reisende auf einem Bein, wyd. 2, Rotbuch Verlag, Berlin 1989.

Müller H., Vater telefoniert mit den Fliegen, Carl Hanser Verlag, München 2012.

Utwory innych autorów

Arendt H., Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, przeł. A. Szostkiewicz, Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, Kraków 1998.

Herbert Z., Przesłanie Pana Cogito, [w:] tegoż, Pan Cogito, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1996.

Herling-Grudziński G., Inny świat. Zapiski sowieckie, Czytelnik, Warszawa 1993.

Herling-Grudziński G., Inny świat. Zapiski sowieckie. Lekcja literatury z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim i Włodzimierzem Boleckim, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000.

Herling-Grudziński G., Najkrótszy przewodnik po sobie samym, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000.

Iwaszkiewicz J., Dzienniki, t. 2: 1956–1963, Czytelnik, Warszawa 2010.

Krall H., Dowody na istnienie, Wydawnictwo a5, Kraków 2000.

Krall H., Hipnoza, Wydawnictwo a5, Kraków 2002.

Kuźniak A., Marlene, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009.

Kuźniak A., Papusza, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013.

Miłosz Cz., Zniewolony umysł, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1989.

Myśliwski W., Kamień na kamieniu, Wydawnictwo GLOB, Szczecin 1986.

Myśliwski W., Widnokrąg, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa 1996.

Rejmer M., Bukareszt. Kurz i krew, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013.

Stasiuk A., Dukla, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 1997.

Stasiuk A., Opowieści galicyjskie, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2006.

Szymborska W., Koniec i początek, Wydawnictwo a5, Poznań 1996.

Witkowski M., Zbrodniarz i dziewczyna, Świat Książki, Warszawa 2014.

Literatura przedmiotu

Monografie i opracowania dotyczące Herty Müller

Apel F., Schreiben, Trennen. Zur Poetik des eigensinnigen Blicks bei Herta Müller, [w:] Die erfundene Wahrnehmung. Annäherungen an Herta Müller, red. N.O. Eke, Igel Verlag, Paderborn 1991, s. 22–31.

Apel F., Wahrheit und Eigensinn. Herta Müllers Poetik der einen Welt, „Text + Kritik. Zeitschrift für Literatur”, red. H.L. Arnold, 2002, t. 155: Herta Müller, s. 39–48.

Bauer K., Gender and the Sexual Politics of Exchange in Herta Müller’s Prose, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 153–171.

Boase-Beier J., Herta Müller in Translation, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 190–203.

Bozzi P., Der fremde Blick. Zum Werk Herta Müllers, Königshausen & Neumann, Würzburg 2005.

Braun R., Famously Literary? The Nobel Prize and Herta Müller’s Authorial Body, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 224–241.

Die erfundene Wahrnehmung. Annäherungen an Herta Müller, red. N.O. Eke, Igel Verlag, Paderborn 1991.

Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013.

Drogoste C., Herta Müller: metamorfozele teorii, Aius PrintEd, Craiova 2007.

Eke D., Auswahlbibliographie (1972–1990), [w:] Die erfundene Wahrnehmung. Annäherungen an Herta Müller, red. N.O. Eke, Igel Verlag, Paderborn 1991, s. 134–157.

Eke N.O., Augen/Blicke oder: Die Wahrnehmung der Welt in den Bildern. Annäherungen an Herta Müller (Einleitung), [w:] Die erfundene Wahrnehmung. Annäherungen an Herta Müller, red. N.O. Eke, Igel Verlag, Paderborn 1991, s. 7–21.

Eke N.O., Herta Müllers Werke im Spiegel der Kritik (1982–1990), [w:] Die erfundene Wahrnehmung. Annäherungen an Herta Müller, red. N.O. Eke, Igel Verlag, Paderborn 1991, s. 107–130.

Eke N.O., ‘Macht nichts, macht nichts, sagte ich mir, macht nichts’: Herta Müller’s Romanian Novels, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 99–116.

Eke N.O., Schönheit der Verwund(er)ung. Herta Müllers Weg zum Gedicht, „Text + Kritik. Zeitschrift für Literatur”, red. H.L. Arnold, 2002, t. 155: Herta Müller, s. 64–79.

Eke N.O., „Überall, wo man den Tod gesehen hat”. Zeitlichkeit und Tod in der Prosa Herta Müllers. Anneherungen zu einem Motivzusammenhang, [w:] Die erfundene Wahrnehmung. Annäherungen an Herta Müller, red. N.O. Eke, Igel Verlag, Paderborn 1991, s. 74–94.

Glajar V., Brandt B., Interview with Ernest Wichner, [w:] Herta Müller: Politics and Aesthetics, red. B. Brandt, V. Glajar, University of Nebraska, Lincoln – London 2013, s. 36–53.

Glajar V., The Presence of the Unresolved Recent Past: Herta Müller and the „Securitate”, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 49–63.

Grün S., ‘Fremd in einzelnen Dingen’ Fremdheit und Alterität bei Herta Müller, ibidem-Verlag, Stuttgart 2010.

Haines B., Return from the Archipelago: Herta Müller’s „Atemschaukel” as Soft Memory, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 117–134.

Haines B., Littler M., Contemporary Women’s Writing in German: Changing the Subject, Oxford University Press, Oxford 2004.

Haines B., Littler M., Gespräch mit Herta Müller, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, Cardiff University of Wales Press, Cardiff 1998, s. 14–24.

Haupt-Cucuiu H., Eine Poesie der Sinne. Herta Müllers „Diskurs des Alleinseins” und seine Wurzeln, Igel Verlag, Hamburg 2011.

Herta Müller, red. B. Haines, Cardiff University of Wales Press, Cardiff 1998.

Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013.

Herta Müller: Politics and Aesthetics, red. B. Brandt, V. Glajar, University of Nebraska, Lincoln – London 2013.

Honsza N., Nobel Literacki 2009, „Zbliżenia Interkulturowe”, Wyższa Szkoła Studiów Międzynarodowych w Łodzi, Łódź 2009, nr 6, s. 15–17.

Hudzik A., Milczące opowiadanie z pamięci innego świata Herty Müller „Huśtawka oddechu”, „Twórczość” 2011, nr 6, s. 82–93.

Jankowicz G., Co to znaczy cmono rozmawiać?, [w:] tegoż, CMONO. Rozmowy z pisarzami, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań – Kraków 2013, s. 5–7.

Jankowicz G., Herta Müller: Nigdy nie byłam słowem, [w:] tegoż, CMONO. Rozmowy z pisarzami, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań – Kraków 2013, s. 110–118.

Jarosz-Sienkiewicz E., Mensch und Wort im Bann des Staates. Zur Essayistik Herta Müllers, [w:] Sprache, Literatur, Kultur im germanistischen Gefüge, t. 2, red. I. Bartoszewicz, M. Hałub, E. Tomiczek; Literaturwissenschaft – Raum und Medialität, red. W. Kunicki, J. Szafarz, I. Światłowska-Prędota, Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe i Neisse Verlag, Wrocław – Dresden 2013, s. 219–229.

Jensen K.O., Herta Müller übersetzen, [w:] Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013, s. 171–176.

Johannsen A., Osmoses: Müller’s Things, Bodies, and Spaces, [w:] Herta Müller: Politics and Aesthetics, red. B. Brandt, V. Glajar, University of Nebraska, Lincoln – London 2013, s. 207–229.

Köhnen R., Terror und Spiel. Der autofiktionale Impuls in frühen Texten Herta Müllers, „Text + Kritik. Zeitschrift für Literatur”, red. H.L. Arnold, 2002, t. 155: Herta Müller, s. 18–29.

Kopacki A., „Szczegół nie kłamie”. Z Hertą Müller rozmawia Andrzej Kopacki, „Literatura na świecie” 2014, nr 1–2, s. 157–163.

Langås U., Immer schuldig. Herta Müllers „Atemschaukel” – ein Bericht von Trauma, [w:] Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013, s. 149–170.

Leipelt-Tsai M., Spalten – Herta Müllers Textologie zwischen Psychoanalyse und Kulturtheorie, Peter Lang Verlag, Frankfurt am Main 2015.

Lipiński K., Die Grenzlandschaft Banat bei Herta Müller, [w:] Literatur im Kulturgrenzraum, t. 3, red. I. Golec, T. Namonowicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1997, s. 139–151.

Literatur als Lebensgeschichte: Biographisches Erzählen von der Moderne bis zur Gegenwart, red. P. Braun, B. Stiegler, transcript, Bielefeld 2012.

Marven L., Body and narrative in contemporary literatures in German: Herta Müller, Libuśe Moníková, Kerstin Hensel, Oxford University Press, Oxford 2005.

Marven L., Life and Literature: Autobiography, Referentiality, and Intertextuality in Herta Müller’s Work, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 204–223.

Mrożek S., Bücher: Sigrid Grün: ‘Fremd in einzelnen Dingen’. Fremdheit und Alterität bei Herta Müller (recenzja książki), „Orbis Linguarum”, t. 39, red. E. Białek, M. Bojarski, A. Kubicz, G.M. Oremek, Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe i Neisse Verlag, Wrocław – Dresden 2013, s. 465–469.

Mrożek S., Eseistyka Herty Müller jako wiwisekcja autorytarnej prze/mocy na przykładzie tekstów noblistki z tomów „Król kłania się i zabija” oraz „Głód i jedwab”, „Orbis Linguarum”, t. 39, red. E. Białek, M. Bojarski, A. Kubicz, G.M. Oremek, Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe i Neisse Verlag, Wrocław – Dresden 2013, s. 289–302.

Müller J., Sprachtakt. Herta Müllers literarischer Darstellungsstil, Böhlau Verlag, Köln – Weimar – Wien 2014.

Niefanger D., Biographeme im deutschsprachigen Gegenwartsroman (Herta Müller, Monika Maron, Uwe Timm), [w:] Literatur als Lebensgeschichte: Biographisches Erzählen von der Moderne bis zur Gegenwart, red. P. Braun, B. Stiegler, transcript, Bielefeld 2012, s. 289–306.

Nousek K., Accumulating Histories. Temporality in Herta Müller’s „Einmal anfassen – zweimal loslassen”, [w:] Herta Müller: Politics and Aesthetics, red. B. Brandt, V. Glajar, University of Nebraska, Lincoln – London 2013, s. 252–272.

Nubert R., Pintilie-Teleagă I., Mitteleuropäische Paradigmen in Südosteuropa. Ein Beitrag zur Kultur der Deutschen im Banat, Praesens Verlag, Wien 2006.

Overath A., Emblematische Not. Die Reporterin Herta Müller, „Text + Kritik. Zeitschrift für Literatur”, red. H.L. Arnold, 2002, t. 155: Herta Müller, s. 85–94.

Paprocka-Podlasiak B., Miasta za żelazną kurtyną. Warszawa – Tadeusza Konwickiego, Bukareszt i Timiszoara – Herty Müller, „Rocznik Komparatystyczny”, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2012, nr 3, s. 117–136.

Petrescu C., When Dictatorships Fail to Deprive of Dignity. Herta Müller’s „Romanian Period”, [w:] Herta Müller: Politics and Aesthetics, red. B. Brandt, V. Glajar, University of Nebraska, Lincoln – London 2013, s. 57–86.

Prak-Derrington E., Sprachmagie und Sprachgrenzen. Zu Wort- und Satzwiederholungen in Herta Müllers „Atemschaukel”, [w:] Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013, s. 133–147.

Predoiu G., Faszination und Provokation bei Herta Müller. Eine thematische und motivische Auseinandersetzung, Peter Lang Verlag, Frankfurt am Main 2001.

Predoiu G., Rumäniendeutsche Literatur und die Diktatur. „Die Vergangenheit entlässt dich niemals”, Verlag Dr. Kovač, Hamburg 2004.

Raluca D.H., Autofiktionale Inszenierungen der Kritik an der Idee von nationaler Zugehörigkeit bei Herta Müller, [w:] Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013, s. 191–200.

Reich-Ranicki M., Mowa o własnym kraju, przeł. J. Koprowski, „Literatura na świecie” 1994, nr 11, s. 268–283.

Reszka A., Analiza kulturowa utworów Herty Müller (wybrane zagadnienia), „Kultura – Media – Teologia”, Kwartalnik Naukowy Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Warszawa 2015, nr 5, s. 88–100.

Reszka A., Twórczość Herty Müller w polskim życiu literackim, „Studia Neofilologiczne”, Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2015, nr 11, s. 131–146.

Sæterbakken S., Jeder Satz ist ein Ereignis, [w:] Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013, s. 177–190.

Schlesak D., Literatura Niemców rumuńskich – smutny bilans, przeł. M.D. Rogalski, „Literatura na świecie” 1994, nr 11, s. 237–240.

Sievers W., Eastward Bound: Herta Müller’s International Reception, [w:] Herta Müller, red. B. Haines, L. Marven, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 172–189.

Spiridon O., From Fact to Fiction. Herta Müller’s „Atemschaukel”, [w:] Herta Müller: Politics and Aesthetics, red. B. Brandt, V. Glajar, University of Nebraska, Lincoln – London 2013, s. 130–152.

Strømsnes S., Herta Müller – ausgewählte Bibliographie, [w:] Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013, s. 201–226.

Vestli E.N., „Das Kind, das allein geht”. Kindheit und Kindheitserinnerungen im literarischen Werk Herta Müllers, [w:] Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, red. H. Mahrdt, S. Lægreid, Königshausen & Neumann, Würzburg 2013, s. 81–98.

Wertheimer J., Im Papierhaus wohnt die Stellungnahme. Zu Herta Müllers Bild-Text-Collagen, „Text + Kritik. Zeitschrift für Literatur”, red. H.L. Arnold, 2002, t. 155: Herta Müller, s. 80–84.

Wichner E., Ostatnie uwagi o literaturze rumuńsko-niemieckiej, przeł. J.S. Buras, „Literatura na świecie” 1994, nr 11, s. 251–253.

Wspólnie czy obok? Spotkania Toruń – Getynga z okazji wręczenia nagrody literackiej im. Samuela Bogumiła Lindego 2011 roku, red. L. Żyliński, Urząd Miasta Torunia i Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012.

Zierden J., Deutsche Frösche. Zur „Diktatur des Dorfes” bei Herta Müller, „Text + Kritik. Zeitschrift für Literatur”, red. H.L. Arnold, 2002, t. 155: Herta Müller, s. 30–38.

Zierden J., Herta Müller – Auswahlbibliographie 1982–2002, „Text + Kritik. Zeitschrift für Literatur”, red. H.L. Arnold, 2002, t. 155: Herta Müller, s. 95–103.

Prace dotyczące recepcji literatury niemieckiej w Polsce

Arcydzieła literatury niemieckojęzycznej, t. 2, red. E. Białek., G. Kowal,Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2011.

Czaplejewicz E., Z perspektywy dialogu. Przekłady niemieckie Andrzeja Lama, [w:] Literatura niemiecka w Polsce. Przekład i recepcja, red. E. Czaplejewicz, J. Rohoziński, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Pułtusk 2009, s. 11–30.

Honsza N., Grass. Biografia, Wydawnictwo Oskar, Gdańsk 2014.

Jelinek po polsku: tłumaczenia i inscenizacje, red. M. Szczepaniak, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2014.

Karwowska B., Niemki w powojennej literaturze polskiej. Antagonistyczne (narodowe) tożsamości i „kobieca” pamięć, [w:] Literatura niemiecka w Polsce. Przekład i recepcja, red. E. Czaplejewicz, J. Rohoziński, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Pułtusk 2009, s. 291–307.

Literatura niemiecka w Polsce. Przekład i recepcja, red. E. Czaplejewicz, J. Rohoziński, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Pułtusk 2009.

Majkiewicz A., Intertekstualność – implikacje dla teorii przekładu. Wczesna proza Elfriede Jelinek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.

Majkiewicz A., Nowe wymagania stawiane czytelnikowi literatury pięknej – na przykładzie powieści Elfriede Jelinek „wir sind lockvögel baby!”, [w:] Teksty Kultury. Oblicza komunikacji XXI wieku, t. 1, red. J. Mazur, M. Rzeszutko-Iwan, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2006, s. 355–364.

Majkiewicz A., Proza Güntera Grassa: interpretacja a przekład, Śląsk, Katowice 2002.

Majkiewicz A., Szeol nad Dunajem. Elfriede Jelinek: „Dzieci umarłych”, [w:] Arcydzieła literatury niemieckojęzycznej, t. 2, red. E. Białek, G. Kowal, Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2011, s. 97–107.

Opcja niemiecka. O problemach z tożsamością i historią w literaturze polskiej i niemieckiej po 1989 roku, red. W. Browarny, M. Wolting, Universitas, Kraków 2014.

Orłowski H., Zrozumieć świat. Szkice o literaturze i kulturze niemieckiej XX wieku, Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2003, s. 221–254.

Pisarze niemieckojęzyczni XX wieku. Leksykon encyklopedyczny PWN, red. M. Zybura, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Wrocław 1996.

Pisarze świata. Słownik encyklopedyczny, wyd. 2, red. J. Skrunda, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.

Rzońca W., Polska recepcja dzieła Grassa w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, [w:] Literatura niemiecka w Polsce. Przekład i recepcja, red. E. Czaplejewicz, J. Rohoziński, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Pułtusk 2009, s. 277–287.

Słownik pisarzy świata, red. J. Maślanka, Wydawnictwo „Zielona Sowa”, Kraków 2004.

Słownik współczesnych pisarzy niemieckojęzycznych. Pokolenia powojenne, red. J. Joachimsthaler, M. Zybura, Wiedza Powszechna, Warszawa 2007.

Szczepaniak M., „Mówię i mówię”: teatralne maski Elfriede Jelinek, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2008.

Szczepaniak M., Partytury władzy. Elfriede Jelinek: „Pianistka”, [w:] Arcydzieła literatury niemieckojęzycznej, t. 2, red. E. Białek, G. Kowal, Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2011, s. 87–95.

Zybura M., Recepcja współczesnej literatury krajów niemieckojęzycznych w Polsce, [w:] Słownik współczesnych pisarzy niemieckojęzycznych. Pokolenia powojenne, red. J. Joachimsthaler, M. Zybura, Wiedza Powszechna, Warszawa 2007, s. XI–XVIII.

Inne publikacje, materiały i opracowania związane z tematem pracy

Adorno T.W., Teoria estetyczna, przeł. K. Krzemieniowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.

Ankersmit F., Narracja, reprezentacja, doświadczenie: studia z teorii historiografii, red. E. Domańska, Universitas, Kraków 2004.

Bakuła B., Historia i komparatystyka. Szkice o literaturze i kulturze Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka, Prace Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, t. 31, Poznań 2000.

Balcerzan E., Tłumaczenie jako wojna światów. W kręgu translatologii i komparatystyki, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2011.

Bartosiewicz O., Czy Rumuni potrzebują mitu środkowoeuropejskiego, „Herito” 2013, nr 12, s. 88–95.

Bilczewski T., Komparatystyka i interpretacja. Nowoczesne badania porównawcze wobec translatologii, Universitas, Kraków 2010.

Boia L., Dlaczego Rumunia jest inna? Fragmenty, przeł. J. Kornaś-Warwas, „Herito” 2013, nr 12, s. 24–39.

Boia L., Rumuni, świadomość, mity, historia, przeł. K. Jurczak, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2003.

Bolecki W., Ciemna miłość. Szkice do portretu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005.

Bolecki W., Zamiast wstępu (Doświadczenie i modernizm), [w:] Literackie reprezentacje doświadczenia, red. W. Bolecki, E. Nawrocka, Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2007, s. 7–10 (pierwodruk: „Teksty Drugie” 2006, nr 6, s. 6–10).

Bryndas W., Rumunia, [w:] Partie i systemy partyjne państw Europy Środkowej i Wschodniej, red. M. Migalski, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Marketingu w Sosnowcu, Sosnowiec 2005, s. 137–156.

Burzyńska A., Kulturowy zwrot teorii, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. M.P. Markowski, R. Nycz, Universitas, Kraków 2012, s. 41–91.

Canetti E., Masa i władza, przeł. E. Borg, M. Przybyłowska, Czytelnik, Warszawa 1996.

Câmpeanu P., Ceaușescu, przeł. H. Mirska-Lasota, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2004.

Chakrabarty D., Prowincjonalizacja Europy. Myśl postkolonialna i różnica historyczna, przeł. D. Kołodziejczyk, T. Dobrogoszcz, E. Domańska, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011.

Ciało i tekst. Feminizm w literaturoznawstwie – antologia szkiców, red. A. Nasiłowska, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2001.

Culler J., Literatura w teorii, przeł. M. Maryl, Universitas, Kraków 2013.

Deletant D., Rumunia. Zapomniany sojusznik Hitlera, przeł. M. Baranowski, Bellona, Warszawa 2010.

Dobrołęcki P., Sienkiewicz rekordzistą. Statystyka Biblioteki Narodowej, [w:] Dwudziestolecie wolnego rynku książki w Polsce (1989–2009), red. P. Dobrołęcki, Biblioteka Analiz, Warszawa 2010, s. 51–54.

Dobrołęcki P., West Meets East, [w:] Dwudziestolecie wolnego rynku książki w Polsce (1989–2009), red. P. Dobrołęcki, Biblioteka Analiz, Warszawa 2010, s. 77–81.

Dobrołęcki P., Wykorzystana szansa. W dwudziestolecie wolnego rynku książki w Polsce (1989–2009), [w:] Dwudziestolecie wolnego rynku książki w Polsce (1989–2009), red. P. Dobrołęcki, Biblioteka Analiz, Warszawa 2010, s. 7–9.

Dwie dekady zmian: Rumunia 1989–2009, red. K.P. Marczuk, Difin, Warszawa 2009.

Dwudziestolecie wolnego rynku książki w Polsce (1989–2009), red. P. Dobrołęcki, Biblioteka Analiz, Warszawa 2010.

Feliksiak E., Antropologia literatury. Interpretacje i studia, Universitas, Kraków 2014.

Gadamer H.-G., Prawda i metoda: zarys hermeneutyki filozoficznej, przeł. B. Baran, „Inter-esse”, Kraków 1993.

Gauß K.M., Europejski alfabet, przeł. A. Rosenau, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2008.

Geertz C., Dzieło i życie: antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000.

Geertz C., Interpretacja kultur: wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005.

Gehlen A., W kręgu antropologii i psychologii społecznej: studia, przeł. K. Krzemieniowa, Czytelnik, Warszawa 2001.

Gęsiak L., Wielokulturowość. Rola religii w dynamice zjawiska, Wydawnictwo WAM, Kraków 2007.

Giddens A., Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012.

Ginzburg C., Ser i robaki: Wizja świata pewnego młynarza z XVI w., przeł. R. Kłos, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.

Gołębiewski Ł., Powód do dumy, [w:] Dwudziestolecie wolnego rynku książki w Polsce (1989–2009), red. P. Dobrołęcki, Biblioteka Analiz, Warszawa 2010, s. 10–12.

Gołębiewski Ł., Masłoń K., Andrzej Nowakowski dyrektor Instytutu Książki, [w:] Rozmowy o rynku książki, red. Ł. Gołębiewski, Biblioteka Analiz, Warszawa 2005, s. 24.

Greenblatt S.J., Poetyka kulturowa: pisma wybrane, red. K. Kujawińska-Courtney, Universitas, Kraków 2006.

Greenblatt S.J., Zwrot: jak zaczął się renesans, przeł. M. Słysz, Wydawnictwo ALBATROS, Warszawa 2012.

Heinen A., Rumänien, der Holocaust und die Logik der Gewalt, R. Oldenbourg Verlag, München 2007.

Hejmej A., Komparatystyka. Studia literackie – studia kulturowe, Universitas, Kraków 2013.

Hejwowski K., Kognitywno-komunikacyjna teoria przekładu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

Hitchins K., Rumunia, [w:] Historiografia krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Polska – Czechosłowacja – Węgry – Rumunia – była Jugosławia – Bułgaria, red. J. Kłoczowski, P. Kras, tłum. zbior., Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1997, s. 114–148.

Irigaray L., Ta płeć (jedną) płcią niebędąca, przeł. S. Królak, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010.

Judt T., Powojnie. Historia Europy od roku 1945, przeł. R. Bartołd, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2013.

Kastory A., Pokój z Rumunią, Bułgarią i Węgrami w polityce wielkich mocarstw (1944–1947), Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie, Rzeszów 1981.

Klukowski B., Tobera M., Przekształcenia i zaniechania, [w:] Dwudziestolecie wolnego rynku książki w Polsce (1989–2009), red. P. Dobrołęcki, Biblioteka Analiz, Warszawa 2010, s. 13–21.

Kłosińska K., Feministyczna krytyka literacka, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2010.

Kłosińska K., Kobieta autorka, [w:] Ciało i tekst. Feminizm w literaturoznawstwie – antologia szkiców, red. A. Nasiłowska, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2001, s. 94–116.

Komparatystyka literacka a przekład, red. P. Fast, K. Żemła, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice 2000.

Koryn A., Rumunia w polityce wielkich mocarstw 1944–1947, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1983.

Kozak J., Przekład literacki jako metafora: między logos a lexis, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

Kożuchowski A., Pośmiertne dzieje Austro-Węgier. Obraz monarchii habsburskiej w piśmiennictwie międzywojennym, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2009.

Krysztofiak-Kaszyńska M., Przekład literacki we współczesnej translatoryce, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1996.

Krytyka feministyczna siostra teorii i historii literatury, red. G. Borkowska, L. Sikorska, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2000.

Literackie reprezentacje doświadczenia, red. W. Bolecki, E. Nawrocka, Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2007.

Majkiewicz A., Intertekstualność – implikacje dla teorii przekładu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.

Majkiewicz A., Styl, kontekst kulturowy, gender, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” oraz Wydawnictwo Wyższej Szkoły Lingwistycznej, Katowice – Częstochowa 2011.

Mizerkiewicz T., Doświadczenie i komizm – o literaturze wojenno-okupacyjnej, [w:] Literackie reprezentacje doświadczenia, red. W. Bolecki, E. Nawrocka, Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2007, s. 264–278.

Modernizm i feminizm. Postacie kobiece w literaturze polskiej i obcej, red. E. Łoch, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2001.

Müller R.D., Europejscy sojusznicy Hitlera, przeł. J. Wolska-Stefanowicz, Bellona, Warszawa 2012.

Najnowsza historia świata 1945–1995, t. 1: 1945–1963, red. A. Patek, J. Rydel, J.J. Węc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997.

Nycz R., Literatura nowoczesna wobec doświadczenia, [w:] Literackie reprezentacje doświadczenia, red. W. Bolecki, E. Nawrocka, Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2007, s. 11–25 (tekst ukazał się również w czasopiśmie: „Teksty Drugie” 2006, nr 6, s. 55–69).

Nycz R., Poetyka intertekstualna: tradycje i perspektywy, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. M.P. Markowski, R. Nycz,Wydawnictwo Universitas, Kraków 2012, s. 153–180.

Odmiany i oblicza komunizmu. Węgrzy, Polacy i inni, red. M. Koźmiński, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007.

Pãtrãșconiu C., Dlaczego Rumunia jest inna? Z profesorem Lucianem Boią rozmawia Cristian Pãtrãșconiu, przeł. J. Kornaś-Warwas, „Herito” 2013, nr 12, s. 14.

Polnisch-deutsche Wechselbeziehungen im zweiten Millennium, cz. 2, red. J. Papiór, B. Rowińska-Januszewska, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2002.

Rejmer M., Władcy i wygnańcy. Przeszłość i pamięć w kinie rumuńskim po 1989 roku, „Herito” 2013, nr 12, s. 114–131.

Romaniuk R., Inne życie, t. 1, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2012.

Rosiek S., Literatura i nieobecność śmierci, [w:] Literackie reprezentacje doświadczenia, red. W. Bolecki, E. Nawrocka,Instytut Badań Literackich PAN Wydawnictwo, Warszawa 2007, s. 335–351.

Rozmowy o rynku książki, red. Ł. Gołębiewski, Biblioteka Analiz, Warszawa 2005.

Rozmowy o rynku książki, red. Ł. Gołębiewski, Biblioteka Analiz, Warszawa 2014.

Rybicka E., Geopoetyka (o mieście, przestrzeni i miejscu we współczesnych teoriach i praktykach kulturowych), [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. M.P. Markowski, R. Nycz, Universitas, Kraków 2012, s. 471–490.

Showalter E., Sister’s choice: tradition and change in American women’s writing, Oxford University Press, Oxford 1991.

Socjalizm w życiu powszednim. Dyktatura a społeczeństwo w NRD i PRL, red. S. Kott, M. Kula, T. Lindenberger, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006.

Szaruga L., Przełożyć słowa Obcego, [w:] W stronę nowej wielokulturowości, red. R. Kusek, J. Sanetra-Szeliga, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2010, s. 199–214.

Szczuka K., Milczenie owieczek. Rzecz o aborcji, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2004.

Targalski J. (pseud. J. Darski), Rumunia. Historia, współczesność, konflikty narodowe, Instytut Polityczny, Warszawa 1993.

Tarnopolski A., Niewiedza i jej rola w świecie późnej nowoczesności, Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza, Częstochowa 2011.

Tarnopolski A., Separacja doświadczenia moralnego człowieka późnej nowoczesności, „Dianoia. Acta Philosophica Czenstochoviensis in nomine Wladislavi Biegański” 2008, nr 1/2, s. 3–10.

Tokarz B., „Światło” między językami, czyli o potrzebie komparatystyki, [w:] Komparatystyka literacka a przekład, red. P. Fast, K. Żemła, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice 2000, s. 7–18.

Waszczyk P., Iza Sadowska. Prezes i współwłaściciel serwisu Lubimyczytac.pl, [w:] Rozmowy o rynku książki, red. Ł. Gołębiewski, Biblioteka Analiz, Warszawa 2014, s. 25–29.

Waszczyk P., Sławomir Krempa. Redaktor naczelny portalu Granice.pl, [w:] Rozmowy o rynku książki, red. Ł. Gołębiewski, Biblioteka Analiz, Warszawa 2014, s. 117–125.

White H., Poetyka pisarstwa historycznego, red. E. Domańska, M. Wilczyński, Universitas, Kraków 2000.

White H., Proza historyczna, red. E. Domańska, przeł. R. Borysławski, Universitas, Kraków 2009.

Wielokulturowość: konflikt czy koegzystencja?, red. A. Śliz, M.S. Szczepański, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 2011.

Willaume M., Rumunia, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2004.

Willaume M., Rumunia,[w:] A. Koseski, M. Willaume, Nowe kraje Unii Europejskiej. Bułgaria, Rumunia, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2007, s. 75–143.

Williams R., Marksizm i literatura, przeł. A. Chojnacki, E. Kasperski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989.

Wittgenstein L., Tractatus logico-philosophicus, przeł. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

Wóycicki K., Holocaust w niemieckiej i polskiej świadomości, [w:] Polacy i Niemcy. Historia – kultura – polityka, red. A. Lawaty, H. Orłowski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2003, s. 87–97.

W połowie drogi. Warszawa między Paryżem a Kijowem, red. J. Kochanowski, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006.

(Złudne) obietnice wielokulturowości, red. J. Królikowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012.

Artykuły i recenzje zamieszczone w prasie oraz w czasopismach

(układ chronologiczny)

a) dzienniki

– „Gazeta Wyborcza” (dalej jako „GW”):

Rubinowicz-Gründler A., Nie jestem misjonarką, „GW” Gazeta Książki 2003, nr 244, s. 1–2.

Witkowski M., Sercątko i inne podroby, „GW” Gazeta Książki 2003, nr 244, s. 3.

Sobolewska J., Słowa wiedzą lepiej, „GW” 2005, nr 124, s. 17.

Sobolewska J., Kot i karzeł w rumuńskiej bezpiece, „GW” 2006, nr 8, s. 15.

Kurkiewicz J., Dyktatura? Ciągle o tym mówmy, „GW” 2008, nr 42, s. 16.

Kuźniak A., Przećwiczyłam śmierć, „GW” Duży Format 2009, nr 23, s. 16–19.

Wolny-Hamkało A., Książki Herty Müller, „GW” Duży Format 2009, nr 23, s. 19.

Buras P., Wszyscy się cieszą, Reich-Ranicki odmawia komentarza,„GW” 2009, nr 237, s. 21.

Dla Gazety: Katarzyna Leszczyńska, Andrzej Stasiuk, Andrzej Kopacki, „GW” 2009, nr 237, s. 21.

Rubinowicz-Gründler A., Podczas egzekucji Ceaușescu odetchnęłam z ulgą (fragment wywiadu z Hertą Müller z „GW” nr 244/2003), „GW” 2009, nr 237, s. 19.

Szczerba J., Nobel dla Herty Müller, „GW” 2009, nr 237, s. 18.

Müller H., Każde słowo zna diabelski krąg. Wczoraj w Sztokholmie pisarka wygłosiła swój wykład noblowski, przeł. K. Leszczyńska, „GW” 2009, nr 287, s. 14–15.

Derkaczew J., Herta Müller tańczy, „GW” 2011, nr 8, s. 13.

Boćkowska A., Małgorzata Rejmer.Rysy, dziury, szczeliny, „GW” Magazyn Świąteczny 2013, nr 289, s. 27.

– „Rzeczpospolita” (dalej „Rz”):

Nowacka-Isaksson A., Powieść tak piękna, że zapiera dech, „Rz” 2009, nr 237, s. A32.

Marzec B., Nobel za prozę o lęku, „Rz” 2009, nr 237, s. A32.

Masłoń K., Dwa oblicza nagrody, „Rz” 2009, nr 237, s. A32.

Cieślak J., Hitler, Walkiria i Nobel, „Rz” 2009, nr 238, s. A22–A23.

Masłoń K., Dwie nagrody Herty Müller, „Rz” 2009, nr 288, s. A15.

Pięciak W., Herta Müller a sprawa polska, „Rz” 2010, nr 11, s. A14.

– „Dziennik Gazeta Prawna” (dalej „DzGP”):

Wapińska M., Oszustwo słów, „DzGP” 2014, nr 51, s. K13.

b) tygodniki

– „Tygodnik Powszechny” (dalej „TP”):

Leszczyńska K., „Sercątko”: pierwsza po polsku powieść Herty Müller, niemieckiej pisarki z Rumunii. Między mówieniem a milczeniem, „TP” 2003, nr 20, s. 13.

Sabor A., Rodzaje obcości, „TP” 2004, nr 30, s. 17.

Piech A., Uszkodzone spojrzenie, „TP” 2005, nr 47, s. 5.

Jankowicz G., Bezgłowy strach. Literacki Nobel dla Herty Müller, „TP” 2009, nr 42, s. 37–38.

Müller H., Bezpieka żyje wśród nas, przeł. W. Pięciak, „TP” 2009, nr 42, s. 38–41.

Jankowicz G., Bezgłowy strach. Herta Müller: dzień czwarty Festiwalu Conrada 2010, „TP” 2010, nr 29, s. 5–7.

Trenkner J., Twarz przyjaciela, „TP” 2010, nr 45, s. 28.

Trenkner J., Wściekłość i smutek, „TP” 2010, nr 45, s. 28–29.

Jankowicz G., Nigdy nie byłam słowem, „TP” 2013, nr 17–18, s. 54–55.

Jankowicz G., Wierzchołek strachu, „TP” 2014, nr 15, s. 58–61.

Jankowicz G., Blizny po dyktaturze, „TP” 2014, nr 15, s. 61.

– „Polityka”:

Krzemiński A., Pejzaże bezdomności, „Polityka” 2009, nr 42, s. 115.

Cieślik K., Niebo z miąższu melona, „Polityka” 2013, nr 16, s. 70.

– „Wprost”:

Kurkiewicz R., Proza bez przebaczenia, „Wprost” 2009, nr 42, s. 96–97.

– „Newsweek”:

Danielewicz D., Samotność może udusić, „Newsweek” 2013, nr 16, s. 98–99.

– „Przegląd”:

Grabau A., Herta Müller znana czy nieznana?, „Przegląd” 2009, nr 42, s. 28.

– „Przekrój”:

Pieszczyk M., Podróż do kresu dnia, „Przekrój” 2009, nr 41, s. 60.

– „Uważam rze”:

Gawrońska A., Co nam powie Herta Müller, „Uważam rze” 2013, nr 15, s. 40–41.

c) inne wydania

– dwutygodnik „Forum”:

Greiner U., Miałam tyle szczęścia! Nobel nie jest zadośćuczynieniem (przedruk artykułu opublikowanego w „Die Zeit”, 15.10.2009), „Forum” 2009, nr 43, s. 38–40.

– kwartalnik „Przegląd Polityczny”:

Szaruga L., Powiększenie, „Przegląd Polityczny” 2010, nr 101, s. 182–184.

d) artykuły zamieszczone w czasopismach literackich

(poza wymienionymi wcześniej w bibliografii)

– „Literatura na świecie”:

Kopacki A., Sposób na dziesiątą, „Literatura na świecie” 2005, nr 3–4, s. 418–422.

Domagalska P., Na bezdechu, „Literatura na świecie” 2011, nr 9–10, s. 412–414.

– „Odra”:

Mizuro M., Tylko nie zwariować, „Odra” 2004, nr 11, s. 106–107.

Mieszek D., Człowiek jest tylko bażantem na tym świecie, „Odra” 2011, nr 7–8, s. 142–143.

– Kwartalnik Literacki „FA-art”:

Rycąbel K., Lingwistyczna wolta, „FA-art” 2008, nr 2–3, s. 158–159.

– „Czas Kultury”:

Szeffel A., O książce „Król kłania się i zabija” Herty Müller, „Czas Kultury” 2005, nr 3–4, s. 211–214.

– „Nowe Książki” (dalej „NK”):

Bauer Z., Wyjść z ciemności, „NK” 2004, nr 10, s. 56–57.

Kofta K., W murach języka, „NK” 2005, nr 11, s. 35–36.

Dziewit A., Forsowanie tematu rzeki, „NK” 2006, nr 7, s. 56–57.

Szaruga L., „Na myśli opada ziemia”, „NK” 2008, nr 6, s. 10–11.

Miłkowski M., Obozowa proza poetycka, „NK” 2011, nr 3, s. 28.

Szaruga L., Nieufność, „NK” 2014, nr 8, s. 52–53.

– „Lampa”:

Frąckiewicz S., „Jest we mnie ogromna złość”, „Lampa” 2005, nr 7–8, s. 16–17.

– „Polonistyka”:

Kaja D., O „Głodzie i jedwabiu” Herty Müller, „Polonistyka” 2010, nr 4, s. 51–55.

– „Teatr”:

Olkusz P., Bez przeprowadzania dowodu, „Teatr” 2011, nr 4, s. 26–27.

Materiały zamieszczone w Internecie, audycje radiowe i telewizyjne (wersja cyfrowa)

Andrzej Stasiuk: twórczość Herty Müller to wielka literatura,

http://ksiazki.wp.pl/tytul,Andrzej-Stasiuk-tworczosc-Herty-Mzller-to-wielka-literatura,wid,14788,wiadomosc.html

Bieniecka U., Nobel za rozliczenie z komunistyczną dyktaturą,

http://www.kurierlubelski.pl/artykul/171535,nobel-za-rozliczenie-z-komunistyczna-dyktatura,3,id,t,sa.html

Budyńska A., Chyba z zazdrości piszę tę książkę,

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/dup/lit/pl12443164.htm

Co łączy Lecha Janerkę z Hertą Müller i Ryszardem Krynickim?: O atrakcjach Portu Literackiego opowiada Artur Burszta, PR2, 18.04.2013 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/410/Artykul/825942,Co-laczy-Lecha-Janerke-z-Herta-M%C3%BCller-i-Ryszardem-Krynickim

Co łączy Papuszę, Marlenę Dietrich czy Hertę Müller?,

http://www.bilgorajska.pl/aktualnosc,7922,0,0,0,Co-laczy-Papusze-Marlene-Dietrich-czy-Herte-Mller.html

Co w Porcie przygotowano na „Osiemnastkę”? Bezpośrednia relacja ze spotkania – Impart, Wrocław,

http://www.strumienie.eu/article/dowiedzielismy-sie-wiecej-o-jej-warsztacie-1016.html

Darska B., Recenzja: „Nadal ten sam śnieg i nadal ten sam wujek” Herta Müller,

http://ksiazki.onet.pl/recenzja-nadal-ten-sam-snieg-i-nadal-ten-sam-wujek-herta-mueller/cdprt

Domagała T., „Zbliżenia” – wszystko o mojej matce,

http://domagalasiekultury.blog.pl/2014/10/22/zblizenia-wszystko-o-mojej-matce/

Gacek D., Łukomska E., Ćwiczenia z myślenia/Dwójka: Wygląda na to, że poeci zawsze będą mieli dużo do roboty…, PR2, 15.12.2013 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/1455/Artykul/1004019,Wyglada-na-to-ze-poeci-zawsze-beda-mieli-duzo-roboty

Gawryluk B., Wybieram Dwójkę: O Hercie Müller z Katarzyną Bazarnik rozmawia Barbara Gawryluk, PR2, 10.04.2013 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/410/Artykul/819777,Najlepsi-mlodzi-muzycy-Unii-Europejskiej

Gliński M., Małgorzata Rejmer o Rumunii i Albanii [ROZMOWA],

http://culture.pl/pl/artykul/malgorzata-rejmer-o-rumunii-i-albanii-rozmowa

Gwarancje Kultury 2014 rozdane,

http://www.tvp.pl/kultura/wydarzenia/gwarancje-kultury/laureaci-2014/gwarancje-kultury-2014-rozdane/14761683

Harmonogram Festiwalu Monodrama Monoblok:

http://www.plama.art.pl/2014/10/v-festiwal-monodramu-monoblok/

Herta Muller: „Dziś wolałabym siebie nie spotkać”,

http://www.wimbp.rzeszow.pl/fotoreportaze-2011r/dkk-w-debicy/art,7, herta-muller-dzis-wolalabym-siebie-nie-spotkac.html

Herta Müller: wierzchołek strachu,

http://ksiazki.onet.pl/herta-mueller-wierzcholek-strachu/y6ly8

Herta Müller w Polsce,

https://www.facebook.com/events/293575247438806/?ref=5

HERTA MULLER W POLSCE,

http://forum.gazeta.pl/forum/w,151,24372729,24372729,HERTA_MULLER_W_POLSCE.html

Herta Müller: „Zaklęty krąg słów”. Instytut Goethego w Krakowie zaprasza na wystawę prezentującą życie i twórczość Herty Müller,

http://www.radiokrakow.pl/kultura/herta-mueller-zaklety-krag-slow/

Jajecznik K., Fenomen Transylwanii – analiza etnopolityczna,

http://www.depot.ceon.pl/bitstream/handle/123456789/1967/K.%20Jajecznik,%20Fenomen%20Transylwanii.pdf?sequence=1.

Kalima translates Herta Muller’s “Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt” into Arabic,

http://www.middle-east-online.com/english/?id=47301

Kaźmierczuk M., Literacka Nagroda Nobla dla Herty Müller!,

http://www.iik.pl/newsy.php/4231

Kolarzowski J.J., Herta Müller z wizytą w Polsce, „Kultura Liberalna” 2010, nr 47,

http://kulturaliberalna.pl/2010/11/09/kolarzowski-herta-muller-z-wizyta-w-polsce/

Kowalski B., Ciemny atrament Herty Müller, „Znaczenia”, Uniwersytet Wrocławski, 2010, nr 4, (wydanie cyfrowe)

http://www.e-znaczenia.pl/?p=650.

Kowalski B., Lipska M., Transfer współczesnej literatury niemieckiej na polski rynek książki po 1989 roku,

http://inspiracje-demo.lightcode.eu/articles/show/12.

KREATYWNYWROCŁAW.PL: HERTA MÜLLER – NOBLISTKA W PORCIE,

http://portliteracki.pl/festiwal/wiesci/kreatywnywroclaw-pl-herta-muller-noblistka-w-porcie/

Lekcja literatury: Herta Müller,

http://www.goethe.de/ins/pl/kra/lhr/pl10746910v.htm

LINDE DLA PROZAIKÓW,

http://www.torun.pl/pl/linde-dla-prozaikow-0

Lipska M., Misja i biznes,

http://www.goethe.de/kue/lit/prj/lit/ess/pol/pl8451550.htm

Literacka Nagroda Nobla dla Herty Mueller,

http://www.wprost.pl/ar/173940/Literacka-nagroda-Nobla-dla-Herty-Mueller/

Malesa W., Dwójka/Tygiel literacki: Herta Müller – noblistka od mrocznych spraw, PR2, 22.04.2013 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/2382/Artykul/827720,Herta-M%C3%BCller-noblistka-od-mrocznych-spraw

Malesa W., Notatnik Dwójki/Dwójka: W Niemczech natura jest podejrzana, PR2, 20.03.2014 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/1594/Artykul/1079084,W-Niemczech-natura-jest-podejrzana

Malesa W., „Sezon na Dwójkę”: Herta Müller: „literatura” to mdłe słowo, PR2, 19.03.2014 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/402/Artykul/1078598,Herta-M%C3%BCller-literatura-to-mdle-slowo

Marcinik B., Magazyn Bardzo Kulturalny: Absolutnie literacki Kraków, PR3, 08.11.2010 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/24/288/Artykul/273970,Absolutnie-literacki-Krakow

Marcinik B., Trójka Pod Księżycem, PR3, 09.10.2009 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/9/398/Artykul/229223,Trojka-Pod-Ksiezycem

Mikołajczuk M., Literacka uczta w Krakowie, PR1, 02.11.2010 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/7/473/Artykul/272507,Literacka-uczta-w-Krakowie

Mikos M., Hipnoza, Krall, Hanna,

http://wyborcza.pl/1,75517,916950.html#ixzz3Z4FBBEmS

MÜLLER I MYŚLIWSKI Z NAGRODĄ LINDEGO,

http://instytutksiazki.pl/wydarzenia,aktualnosci,26282,m%C3%BCller-i-mysliwski-z-nagroda-lindego.html

Müller pełna światła (wydanie cyfrowe),

http://www.dziennikpolski24.pl/artykul/3236016,muller-pelna-swiatla,id,t.html

Nagrody Lindego wręczone w Toruniu, TVP Bydgoszcz, 23.10.2011 (wersja cyfrowa),

http://bydgoszcz.tvp.pl/5532205/nagrody-lindego-wreczone-w-toruniu

Niemiecki robi karierę.Książka obcojęzyczna (wtym niemiecka) na rynku polskim – cz. 1,

http://badanie2011.rynek-ksiazki.pl/archiwum/literatura-obcojezyczna /niemiecki-robi-kariere_12020.html

Niemieckojęzyczna literatura w Polsce,

http://www.dw.com/pl/niemieckoj%C4%99zyczna-literatura-w-polsce/a-3063805

Nobel dla Herty Müller,

http://wyborcza.pl/1,75475,7125588,Nobel_dla_Herty_Muller.html

Nobel dla Herty Müller, PR, 08.10.2009 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/24/289/Artykul/188819,Nobel-dla-Herty-M%C3%BCller

Nowak K., Ars Cameralis i noblistka: Rozmowa z Angeliką Kuźniak, która poprowadzi spotkanie z Hertą Müller, PR2, 05.11.2010 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/410/Artykul/273228/

Passent D., Nie ma zgody, Panie Weiss,

http://passent.blog.polityka.pl/2009/10/26/nie-ma-zgody-panie-weiss/

Piekarska M., Wrocławski Danse Macabre, czyli Witkowski i śmierć (wydanie cyfrowe),

http://m.wroclaw.gazeta.pl/wroclaw/1,106542,16060308,Wroclawski_Dans e_Macabre__czyli_Witkowski_i_smierc.html

Pisanie ponad podziałami, PR, 08.11.2010 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/24/289/Artykul/273663,Pisanie-ponad-podzialami

Pocięte i sklejone. O poetyckich kolażach Herty Müller,

http://www.goethe.de/ins/pl/kra/lhr/pl10740195v.htm

Popieluch-Kmiecik K., Napisz książkę wartą Nobla, PR, 04.11.2010 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/24/289/Artykul/272883,Napisz-ksiazke-warta-Nobla

Program promocji przekładów,  http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/ser/usf/plindex.htm

Promocja potrzebna od zaraz. Książka obcojęzyczna (w tym niemiecka) na rynku polskim – cz. 2,

http://badanie2011.rynek-ksiazki.pl/archiwum/literatura-obcojezyczna/ ?matlistpage=2

Przemoc jest przeciwieństwem wolności (wydanie cyfrowe),

http://www.dziennikpolski24.pl/artykul/3238272,przemoc-jest-przeciwienstwem-wolnosci,1,id,t,sa.html

Rajewska E., Między twórczością oryginalną a przekładową. Tłumacz jako komparatysta idealny, „Rocznik Komparatystyczny” 2010, nr 1, s. 53–73,

http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1314964521.pdf

Rataj A., Zawsze osobna Herta Müller, „Życie Warszawy”, 08.01.2011 (wersja cyfrowa),

http://zw.com.pl/artykul/26,552912_Zawsze-osobna-Herta-M-ller-.html

Recenzja: „Kolaże” Herta Muller,

http://ksiazki.onet.pl/recenzje/recenzja-kolaze-herta-muller/e4wmz

Rejmer M., Wyobcowani. O trójkącie bermudzkim, „Delit. Subiektywny przewodnik po najnowszej literaturze niemieckojęzycznej” 2011, nr 143, s. 1 (wydanie cyfrowe),

http://www.goethe.de/ins/pl/war/pro/pdf/delit.pdf

Rozmowy o literaturze. „Bolesna, niewygodna, ale znakomita”,

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/dup/lit/pl6630492.htm

Rozmowy o literaturze: Chyba z zazdrości piszę tę książkę,

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/dup/lit/pl12443164.htm

Rozmowy o literaturze: Polecamy: Herta Müller, A. Stasiuk,

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/dup/lit/pl10701799.htm

Rozmowy z tłumaczami: Katarzyna Leszczyńska,

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/dup/uwe/ueb/pl9824296.htm

Siwczyk K., Obrona Herty Müller przed jej ziomkami,

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/1500127,1,kawiarnia-literacka.read

Skarżyńska M., Tożsamość na huśtawce, PR2, 16.11.2010 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/24/289/Artykul/275535,Tozsamosc-na-hustawce

Skwara M., Translatologia a komparatystyka. Serie przekładowe jako problem komparatystyczny, „Rocznik Komparatystyczny” 2010, nr 1, s. 7–51,

http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1314964521.pdf

Smolka I., Głód, zimno i strach wg Herty Müller, PR2, 28.10.2010 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/736/Artykul/271480,Glod-zimno-i-strach-wg-Herty-M%C3%BCller

2013-12-04: 58. spotkanie DKK – książka Herty Muller,

http://www.pbp.sieradz.pl/rel-424.html

Spotkanie z noblistką, (wydanie cyfrowe)

http://www.dziennikpolski24.pl/artykul/3234238,spotkanie-z-noblistka, id,t.html

Stasiak P., Człowiek ma tylko jedną głowę, http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/1510418,1,herta-mller-dla-politykapl.read

Strażnik bierze swój grzebień / Der Wächter nimmt Seinen Kamm,

http://ksiazki.onet.pl/straznik-bierze-swoj-grzebien-der-waechter-nimmt-seinen-kamm

Szatybełko A., Druga twarz noblistów, Pomorska TV, 15.07.2014 (wersja cyfrowa),

http://nowa.pomorska.tv/informacje/materialy/turystyka/druga-twarz-noblistow

Szymankiewicz M., Czytelnia/Dwójka: Herta Müller głośno mówi, co przeżyła, PR2, 17.03.2014 (wersja cyfrowa),

http://www.polskieradio.pl/8/2827/Artykul/1077379,Herta-M%C3%BCller-glosno-mowi-co-przezyla

Tag: Herta Müller,

http://www.wbpg.org.pl/tagi/herta-m%C3%BCller

Tydzień Rumuński:

http://www.teatrszekspirowski.pl/article/repertuar/archiwum/tydzien_rumunski_maj_czerwiec//index.php?id_item_tree=dcc5d74584df150077fab8603bb0ff8f

Tylko bez flesza, proszę (wydanie cyfrowe),

http://www.dziennikpolski24.pl/artykul/3236298,tylko-bez-flesza-prosze, id,t.html

Warunki przyznania dotacji,

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/ser/usf/vrs/plindex.htm

Wichowska J., Nie ma za co, pani Müller, „Dwutygodnik Strona Kultury” nr 47/2011 (wersja cyfrowa),

http://www.dwutygodnik.com/artykul/1766-nie-ma-za-co-pani-m%C3%B Cller.html

Wszystko o kulturze, TVP2, 21.04.2013 (wersja cyfrowa),

http://vod.tvp.pl/audycje/kultura/wszystko-o-kulturze/wideo/21042013 /10587395

Wszystko o kulturze – Książki: Relacja z festiwalu Port Literacki i rozmowa z Hertą Müller, TVP2, 21.04.2013 (wersja cyfrowa),

http://vod.tvp.pl/audycje/kultura/wszystko-o-kulturze/wideo/21042013-ksiazki/10859673

W świecie tłumaczy: Niemieckie nagrody translatorskie dla polskich tłumaczek,

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/kul/dup/uwe/pl9010684.htm

Wysocka W., Wyjść z klatki,

http://www.e-teatr.pl/pl/artykuly/116974.html

Wystartowało międzynarodowe pismo literackie pt. RADAR,

http://fwpn.org.pl/aktualnosci/wystartowalo-miedzynarodowe-pismo-literackie-pt-radar-5VYfTl

Wystawa „Herta Mueller – zaklęty krąg słów” w Instytucie Goethego w Krakowie,

http://www.rmfclassic.pl/informacje/Obraz,12/Wystawa-Herta-Mueller-zaklety-krag-slow-w-Instytucie-Goethego-w-Krakowie,19500.html

Wystawa „Zadomowieni w pisaniu – pisarze przy pracy. Fotografie i rozmowy”,

http://www.buw.uw.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id =1162

Fragmenty wystąpienia Aleksandry Kugacz,

https://www.youtube.com/watch?v=bN6cPXZY76Y

Zaproszenie na DKK – Herta Müller „Nadal ten sam śnieg i nadal ten sam wujek”,

http://www.biblioteka.kultura.lezajsk.pl/index.php/archiwum-biblioteki /2014/118-zaproszenie-na-dkk-herta-mueller-nadal-ten-sam-snieg-i-nadal-ten-sam-wujek

Zawsze sama Herta Müller,

http://www.ba.wbp.opole.pl/dkk11.html

Zentrum gegen Vertreibungen: Unsere Stiftung. Chronik,

http://www.z-g-v.de/aktuelles/?id=39

Z POZDROWIENIAMI OD WISŁAWY SZYMBORSKIEJ I HERTY MÜLLER,

http://www.ggm.gda.pl/pl,3,0,0,1023,0,Z_pozdrowieniami_od_Wislawy_ Szymborskiej_i_Herty_M_ller,0,index.html

http://autentycznycopywriting.pl/co-pomaga-mi-w-pisaniu-czyli-garsc-inspiracji/

http://www.biblionetka.pl/author.aspx?id=2433

http://biuroliterackie.pl/biuletyn/strony/o-nas-2/

http://www.conradfestival.pl/pl/13/124/143/program

http://czarne.com.pl/katalog/autorzy

http://czarne.com.pl/wydawnictwo

http://www.e-radar.pl./

http://www.euk-straelen.de/deutsch/straelener-uebersetzerpreis/slawa-lisieckauebersetzerpreis-2012/

https://www.facebook.com/events/293575247438806/?ref=5

http://fwpn.org.pl/aktualnosci/schritte-kroki-IlQzFh

http://www.goethe.de/ins/pl/lp/prj/uak/ver/slo/plindex.htm

http://www.goethe.de/ins/cz/pra/kul/bib/uef/gef/de5642471.htm

http://www.goethe.de/ins/sk/bra/kul/bib/uef/gef/deindex.htm#13501858

http://www.goethe.de/ins/hu/prj/uak/bel/lbz/mue/deindex.htm

http://www.goethe.de/ins/ba/prj/uer/kro/zlm/mll/deindex.htm

http://www.goethe.de/ins/ba/prj/uer/bos/lit/hem/deindex.htm

http://www.goethe.de/ins/ro/prj/uak/zlt/alz/mll/deindex.htm

http://www.granice.pl/recenzja.php?id=1066&search=Muller+Herta

http://www.grotowski-institute.art.pl/index.php?option=com_content&task= view&id=1695

http://www.instytutksiazki.pl/polski-rynek-ksiazki,rynek-ksiazki,33120,rynek-ksiazki-w-polsce–2014.html

http://ha.art.pl/korporacja

http://www.kalima.ae/en/

http://www.kroki.pl/projekt-pl.html

http://literatur.pl/

http://lubimyczytac.pl/szukaj/ksiazki?phrase=Herta+Muller&main_search=1

http://nakanapie.pl/szukaj?se=books&q=Herta+Muller

http://www.plama.art.pl/2014/10/v-festiwal-monodramu-monoblok/

http://magdalena.piekorz.eu/zblizenia-wszystko-o-mojej-matce/ (strona internetowa Magdaleny Piekorz)

http://www.targi-ksiazki.waw.pl/o-targach/

http://tygodnik.onet.pl/kultura/herta-mueller-laureatka-literackiego-nobla/ 4pvg7: Herta Müller laureatką literackiego Nobla

http://www.wosp.org.pl/archiwum/z_polski_i_ze_swiata

Table of Contents

Wstęp

Podsumowanie i wnioski

Przypisy

Bibliografia

Literatura podmiotu

Literatura przedmiotu

Materiały zamieszczone w Internecie, audycje radiowe i telewizyjne (wersja cyfrowa)