© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2018

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Wydawca: Jolanta Jedlińska

Redaktor merytoryczny: Małgorzata Warowny

Producent: Anna Paziewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Witold Adamski

Ilustracja na okładce: reineg/Fotolia

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-200-5644-0

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

AUTORZY

prof. dr hab. n. med. Andrzej Cieszanowski

Zakład Radiologii I

Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie;

II Zakład Radiologii Klinicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Andrzej Deptała

Klinika Onkologii i Hematologii

Centralny Szpital Kliniczny MSWiA w Warszawie;

Zakład Profilaktyki Onkologicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Krzysztof Dudek

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Jacek Fijuth

Zakład Radioterapii

Katedra Onkologii

Uniwersytet Medyczny w Łodzi;

Zakład Teleradioterapii

Wojewódzkie Wielospecjalistyczne Centrum Onkologii

i Traumatologii w Łodzi

dr hab. n. med. Michał Grąt

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Sławomir Kozieł

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Privatdozent Marcin Krawczyk

Department of Medicine II, Saarland University Medical Center, Homburg, Germany;

Laboratorium Chorób Metabolicznych Wątroby

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Marek Krawczyk

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny;

Centrum Zarządzania Innowacjami i Transferem Technologii

Politechnika Warszawska

prof. dr hab. n. med. Leszek Królicki

Zakład Medycyny Nuklearnej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Aleksandra Kruszewska Pinto

II Zakład Radiologii Klinicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Jolanta Kunikowska

Zakład Medycyny Nuklearnej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Robert Lechowicz

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Piotr Milkiewicz

Klinika Hepatologii i Chorób Wewnętrznych

Katedra Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Paweł Nyckowski

Klinika Chirurgii Ogólnej, Gastroenterologicznej i Onkologicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Ryszard Pacho

Zakład Diagnostyki Obrazowej

Wojskowy Instytut Medycyny Lotniczej;

II Zakład Radiologii Klinicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Waldemar Patkowski

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Magdalena Pawłowska

II Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii

Samodzielny Publiczny Centralny Szpital Kliniczny w Warszawie

lek. Jan Pertkiewicz

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Joanna Raszeja-Wyszomirska

Klinika Hepatologii i Chorób Wewnętrznych

Katedra Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Michał Sojka

Zakład Radiologii Zabiegowej i Neuroradiologii

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

prof. dr hab. n. med. Małgorzata Szczerbo-Trojanowska

Zakład Radiologii Zabiegowej i Neuroradiologii

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

lek. Dawid Tomasik

II Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii

Samodzielny Publiczny Centralny Szpital Kliniczny w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Tadeusz Wróblewski

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Bogna Ziarkiewicz-Wróblewska

Katedra i Zakład Patomorfologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Krzysztof Zieniewicz

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby

Warszawski Uniwersytet Medyczny

FOREWORD

The frequency of gallbladder cancer is increasing, and prognosis is often poor. Many patients are asymptomatic until the tumor progresses. In Europe, the majority of patients is diagnosed at late stage, hence better strategies for surveillance and timely treatment are needed. However, gallbladder cancer has not attracted major concerted research efforts to date. Therefore, we very much appreciate the efforts of the editors and authors of the current book to provide a comprehensive overview on gallbladder cancer.

Surgical resection represents the curative option for gallbladder cancer, and the cancer may be diagnosed unexpectedly during cholecystectomy for symptomatic gallstones. Early detection is a prerequisite for curative therapy. Hence, ultrasound-based screening has been suggested, but feasibility at the population scale and cost-effectiveness have yet to be demonstrated. Since gallstone disease represents a bona fide risk factor for gallbladder cancer, personalized prevention strategies can be envisioned.

Of note, the incidence of gallbladder cancer has declined in many European countries, probably due to the increasing number of cholecystectomies. In fact, between 1980 and 1999 the age-standardized rates decreased by 30% to 1.8/100 000 in women, and by 10% to 1.4/100 000 in men. However, this is not the case in all countries. For example, in Poland no significant reduction in the frequency of this tumor has been reported to date, although the country reports a high incidence of gallbladder cancer.

What could be done in the future to improve the prognosis in patients with gallbladder cancer? Given the aggressive nature of this tumor, the development of novel multimodal treatment strategies seems to be of prime importance in improving survival. In addition, we need to better understand of gallbladder cancer pathogenesis and to define the mechanisms that promote the development of this tumor in patients with known risk factors such as hereditary gallbladder stones or primary sclerosing cholangitis. This step will require a close cooperation between scientists and physicians with the aim to design innovative translational studies.

Currently, a multidisciplinary approach is critical to improve the quality of life of patients with gallbladder cancer, also during the palliative stage of the disease. This is reflected by the layout of the book, which covers topics ranging from diagnostic tools and imaging to the latest therapeutic options, which can be offered in the setting of gallbladder cancer. Once the definitive therapeutic options are no longer available, palliative radiologic or endoscopic procedures should be discussed, as presented in the respective chapters. Finally, as outlined in one of the final chapters of the book, a network of specialists is required to provide the best evidence-based approach to individual patients with gallbladder tumors. Given the broad expertise of the authors who contributed to this book we are sure that it will serve as authoritative compendium that provides an up-to-date overview on treatment and health care for patients with gallbladder cancer.

Univ.-Prof. Dr. med. Matthias Glanemann

Head, Department of General, Visceral, Vascular and Pediatric Surgery

Saarland University Medical Center

Saarland University, Homburg, Germany

Univ.-Prof. Dr. med. Frank Lammert

President of the German Gastroenterology Association (DGVS)

Head, Department of Medicine II

Saarland University Medical Center Saarland University, Homburg, Germany

OD REDAKTORÓW NAUKOWYCH

Rak pęcherzyka żółciowego należy do bardzo źle rokujących nowotworów przewodu pokarmowego, niemniej możliwości leczenia chorych na ten rodzaj nowotworu w ostatnich latach zmieniły się. Wiąże się to niewątpliwie z postępem diagnostycznym i możliwościami terapeutycznymi, ale istotny jest także fakt, że upowszechnienie cholecystektomii laparoskopowej spowodowało u wielu chorych rozpoznanie raka pęcherzyka żółciowego przypadkowo, w badaniu histopatologicznym i częściej we wcześniejszej fazie zaawansowania. Prawdopodobnie był to również czynnik zmniejszający liczbę zachorowań na raka pęcherzyka żółciowego. Z kolei rozpoznanie nowotworu dopiero w badaniu histopatologicznym wymusza ustalenie właściwego postępowania terapeutycznego z takimi chorymi.

Oczywiście jeśli ustalimy rozpoznanie przed operacją, nadal przedmiotem dyskusji jest zakres operacji i sposób dalszego leczenia. Współcześnie w chorobie nowotworowej najistotniejsze jest leczenie wielospecjalistyczne.

Poszczególne części monografii omawiają kompleksowo problem chorych na raka pęcherzyka żółciowego. Monografia rozpoczyna się więc od omówienia epidemiologii, anatomii pęcherzyka żółciowego i jego układu chłonnego. Bardzo szczegółowo została opisana najbardziej aktualna klasyfikacja WHO raka pęcherzyka. W każdym całościowym opracowaniu, także tym prezentowanym, nie może zabraknąć opisów patomorfologicznych. Ważnym elementem jest także zwrócenie uwagi na objawy kliniczne omawianej choroby.

Diagnostyka wszystkich chorób, w tym również nowotworowych, ogromnie w ostatnich latach się zmieniła. Temu zagadnieniu poświęcono wiele stron, poczynając od prezentacji badań ultrasonograficznych, poprzez tomografię komputerową, rezonans magnetyczny, badanie PET i badania z zakresu medycyny nuklearnej.

Bardzo dokładnie zostało omówione leczenie operacyjne chorych na raka pęcherzyka żółciowego. Rozdzielono ten problem na kilka podrozdziałów, bowiem inaczej należy leczyć chorych w stadium Ia raka pęcherzyka żółciowego, a inaczej w stadiach II czy III. W monografii odniesiono się także do niezwykle kontrowersyjnego zagadnienia, jakim jest profilaktyczne wycięcie pęcherzyka żółciowego w bezobjawowej kamicy tego narządu.

Zdajemy sobie sprawę, że nie wszystkich chorych na raka pęcherzyka żółciowego można skutecznie leczyć operacyjnie. Nie mogło więc zabraknąć rozdziału o chemioterapii, radioterapii czy leczeniu metodami medycyny izotopowej.

Mając także na uwadze, jak ważne dla chorych, których nie można skutecznie wyleczyć, jest łagodzenie bólu czy objawów żółtaczki, przygotowano rozdział o roli endoskopii, radiologii interwencyjnej i terapii paliatywnej w leczeniu chorych na raka pęcherzyka żółciowego.

Zgodnie z sugestią redaktorów powstał rozdział o leczeniu wielospecjalistycznym chorych na raka pęcherzyka żółciowego, gdyż w ten sposób powinni być obecnie leczeni wszyscy pacjenci z chorobą nowotworową.

Monografia kończy się omówieniem wyników terapii i leczenia powikłań.

Mamy nadzieję, że każdy z czytelników, począwszy od studentów, przez lekarzy specjalizujących się w chirurgii ogólnej, chirurgii onkologicznej, po lekarzy rodzinnych, znajdzie w tej książce coś ważnego dla siebie.

Do powstania tej monografii przyczyniło się wielu wybitnych autorów, w dużej części należą oni do Zespołu Katedry Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, ale także innych jednostek naszej Uczelni. Wśród autorów są także naukowcy innych uczelni – Uniwersytetu Medycznego w Łodzi i Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Dokładne ich dane podane są na stronie poświęconej afiliacjom.

Dziękujemy każdemu z autorów kolejno alfabetycznie – Andrzejowi Cieszanowskiemu, Andrzejowi Deptale, Krzysztofowi Dudkowi, Jackowi Fijuthowi, Dorocie Giercuszkiewicz, Michałowi Grątowi, Sławomirowi Koziełowi, Leszkowi Królickiemu, Aleksandrze Kruszewskiej-Pinto, Jolancie Kunikowskiej, Robertowi Lechowiczowi, Piotrowi Milkiewiczowi, Pawłowi Nyckowskiemu, Ryszardowi Pacho, Waldemarowi Patkowskiemu, Magdalenie Pawłowskiej, Janowi Pertkiewiczowi, Joannie Raszei-Wyszomirskiej, Michałowi Sojce, Dawidowi Tomasikowi, Małgorzacie Szczerbo-Trojanowskiej, Tadeuszowi Wróblewskiemu, Bognie Ziarkiewicz-Wróblewskiej i Krzysztofowi Zieniewiczowi.

Pragniemy także serdecznie podziękować pani Annie Malanowskiej, która odręcznie zrobiła wiele rycin do monografii, pani Magdzie Zielonce za jej codzienne uwagi dotyczące języka polskiego, a także Działowi Fotomedycznemu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, bowiem wszystkie zdjęcia śródoperacyjne powstały dzięki wkładowi pracy jego zespołu.

Osobne podziękowania należą się Wydawnictwu PZWL, w tym przede wszystkim pani red. Jolancie Jedlińskiej i pani red. Małgorzacie Warowny za wydanie kolejnej monografii, traktowanej już jako serię.

Dziękujemy także całemu zespołowi Katedry Chirurgii Ogólnej, Transplantacyjnej i Wątroby za inspirację do spisania kolejnych przemyśleń na temat leczenia chorych, z których będą mogli korzystać lekarze wszystkich specjalności.

Na zakończenie pragniemy zapewnić, iż będziemy radzi z przekazania każdej uwagi, czy do Wydawnictwa PZWL, czy na nasze mailowe adresy.

Życzymy ciekawej lektury.

Warszawa, czerwiec 2018 r.

Marek Krawczyk, Marcin Krawczyk

prof. dr hab. n. med. Marek Krawczyk

Privatdozent Marcin Krawczyk

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie – Marek Krawczyk

2. Rak pęcherzyka żółciowego – epidemiologia i etiologia – Piotr Milkiewicz, Marcin Krawczyk

2.1. Epidemiologia

2.2. Etiologia

3. Anatomia pęcherzyka żółciowego – Marek Krawczyk

3.1. Przebieg przewodu pęcherzykowego

3.2. Trójkąt Calota

3.3. Układ tętniczy pęcherzyka żółciowego

3.4. Układ żylny pęcherzyka żółciowego

3.5. Układ chłonny

4. Patomorfologia raka pęcherzyka żółciowego – Bogna Ziarkiewicz-Wróblewska

5. Staging w raku pęcherzyka żółciowego – Marcin Krawczyk

6. Objawy kliniczne raka pęcherzyka żółciowego – Waldemar Patkowski

7. Diagnostyka obrazowa u chorych na raka pęcherzyka żółciowego

7.1. Badanie ultrasonograficzne (USG) u chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Robert Lechowicz

7.1.1. Technika badania

7.1.2. Prawidłowy obraz pęcherzyka żółciowego

7.1.3. Błoto żółciowe

7.1.4. Złogi

7.1.5. Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego (OZP)

7.1.6. Przewlekłe zapalenie pęcherzyka żółciowego (PZP)

7.1.7. Żółtakowate zapalenie pęcherzyka żółciowego (xanthogranulomatosus cholecystitis – XGC)

7.1.8. Gruczolakomięśniakowatość (adenomyomatosis – ADM)

7.1.9. Polipy

7.1.10. Rak pęcherzyka żółciowego

7.2. Tomografia komputerowa (TK) w diagnostyce raka pęcherzyka żółciowego – Ryszard Pacho, Aleksandra Kruszewska Pinto

7.2.1. Postacie raka pęcherzyka żółciowego

7.2.2. Węzły chłonne

7.2.3. Żyły pęcherzykowe

7.2.4. Polipy

7.3. Badanie z użyciem rezonansu magnetycznego (MR) w diagnostyce raka pęcherzyka żółciowego – Andrzej Cieszanowski

7.4. Badanie PET-TK w diagnostyce raka pęcherzyka żółciowego – Leszek Królicki, Jolanta Kunikowska

8. Cholecystektomia profilaktyczna w kamicy pęcherzyka żółciowego – Joanna Raszeja-Wyszomirska, Marcin Krawczyk, Marek Krawczyk

9. Rola laparoskopii w raku pęcherzyka żółciowego – Tadeusz Wróblewski

9.1. Chory z podejrzeniem raka pęcherzyka żółciowego

9.2. Radykalna cholecystektomia. Leczenie paliatywne

10. Rola chirurgii w leczeniu chorych na raka pęcherzyka żółciowego

10.1. Polipy pęcherzyka żółciowego – Paweł Nyckowski

10.2. Rak wykryty w badaniu przedoperacyjnym – Krzysztof Zieniewicz

10.3. Rak pęcherzyka żółciowego wykryty przypadkowo podczas operacji – Paweł Nyckowski

10.4. Rak pęcherzyka żółciowego wykryty w pooperacyjnym badaniu histopatologicznym po cholecystektomii – Marek Krawczyk

10.4.1 Wycięcie dróg żółciowych w przypadkowo wykrytym raku pęcherzyka żółciowego

10.4.2 Limfadenektomia w przypadkowo wykrytym raku pęcherzyka żółciowego

10.5. Resekcja wątroby w raku pęcherzyka żółciowego – Waldemar Patkowski

11. Leczenie wspomagające – chemioterapia w leczeniu chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Andrzej Deptała

11.1 Zanim lekarz przystąpi do leczenia chorego na raka pęcherzyka żółciowego

11.2. Chemioterapia adiuwantowa

11.3. Chemioterapia paliatywna

12. Radioterapia w raku pęcherzyka żółciowego – Jacek Fijuth

12.1. Leczenie neoadiuwantowe

12.2. Leczenie adiuwantowe

12.3. Rak pierwotnie nieoperacyjny

12.4. Technika radioterapii

13. Radioizotopowe metody leczenia chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Leszek Królicki, Jolanta Kunikowska

13.1. Radioembolizacja

14. Nieodwracalna elektroporacja w leczeniu chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Krzysztof Dudek, Tadeusz Wróblewski

15. Leczenie paliatywne chorych na raka pęcherzyka żółciowego

15.1. Paliatywne, endoskopowe leczenie chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Sławomir Kozieł, Jan Pertkiewicz

15.1.1. Endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ECPW) z drenażem dróg żółciowych

15.1.2. Terapia fotodynamiczna i endoskopowa termoablacja falami radiowymi wysokiej częstotliwości

15.1.3. Postępowanie endoskopowe w przypadku nieskutecznego ECPW

15.1.4. Postępowanie endoskopowe w niedrożności dwunastnicy

15.2. Leczenie paliatywne chorych na raka pęcherzyka żółciowego. Radiologia zabiegowa – Michał Sojka, Małgorzata Szczerbo-Trojanowska

15.2.1. Drenaże odbarczające

15.2.2. Drenaż zewnętrzno-wewnętrzny

15.2.3. Drenaż zewnętrzny

15.2.4. Plastyka balonowa

15.2.5. Protezowanie

15.2.6. Powikłania po zabiegach radiologicznych wykonywanych na drogach żółciowych

15.2.7. Embolizacja żyły wrotnej

16. Multidyscyplinarne postępowanie z chorymi na raka pęcherzyka żółciowego – Marek Krawczyk, Marcin Krawczyk, Andrzej Cieszanowski, Andrzej Deptała, Krzysztof Dudek, Jacek Fijuth, Michał Grąt, Sławomir Kozieł, Leszek Królicki, Aleksandra Kruszewska Pinto, Jolanta Kunikowska, Robert Lechowicz, Piotr Milkiewicz, Paweł Nyckowski, Ryszard Pacho, Waldemar Patkowski, Magdalena Pawłowska, Jan Pertkiewicz, Joanna Raszeja-Wyszomirska, Michał Sojka, Małgorzata Szczerbo-Trojanowska, Dawid Tomasik, Tadeusz Wróblewski, Bogna Ziarkiewicz-Wróblewska, Krzysztof Zieniewicz

17. Leczenie powikłań u chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Krzysztof Dudek

17.1. Powikłania z uwzględnieniem czasu i stopnia zaawansowania choroby nowotworowej

17.2. Leczenie powikłań raka pęcherzyka żółciowego

17.2.1. Leczenie chirurgiczne

17.2.2. Leczenie endoskopowe

17.2.3. Chirurgiczne leczenie paliatywne i objawowe

18. Opieka paliatywna u chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Magdalena Pawłowska, Dawid Tomasik

18.1. Główne cele opieki paliatywnej

18.2. Ból

18.3. Żółtaczka

18.4. Cholestatyczny świąd skóry

18.5. Wodobrzusze

18.6 Organizacja opieki paliatywnej

19. Wyniki leczenia chorych na raka pęcherzyka żółciowego – Michał Grąt

1
WPROWADZENIE
Marek Krawczyk

Rak pęcherzyka żółciowego (gallbladder cancer – GBC) jest najczęstszym pierwotnym nowotworem dróg żółciowych oraz piątym wśród nowotworów złośliwych w przewodzie pokarmowym [1]. Niestety nadal duża grupa chorych zgłasza się do lekarza w zaawansowanej fazie choroby. Wprowadzenie do leczenia chorych na kamicę pęcherzyka żółciowego zabiegów laparoskopowych wpłynęło na częstsze wykrywanie GBC we wczesnej fazie, choć najczęściej w tej grupie pacjentów wykrycia są przypadkowe. Przypadkowość tych wykryć podczas cholecystektomii laparoskopowej lub po niej szacuje się, według różnych autorów, na 0,3–2,1% [2, 3]. Cholecystektomia wykonana na otwarto czy laparoskopowo nie jest wystarczającym zabiegiem operacyjnym w leczeniu u większości chorych na raka pęcherzyka żółciowego.

W przypadku przedoperacyjnego podejrzenia GBC należy u chorych wykonywać zabieg operacyjny na otwarto, a zakres operacji dopasowywać do stwierdzonych podczas zabiegu zmian. W wielu sytuacjach u tych chorych zaleca się wykonywanie doraźnego badania histopatologicznego.

Do niedawna w leczeniu chorych na GBC panował nihilizm [4], to znaczy uważano, że ani chirurgiczne, ani inne sposoby leczenia nie dają rezultatów. To podejście na szczęście przeszło do historii. Był to jeden z powodów, dla którego autorzy niniejszej monografii chcieli przedstawić współczesne poglądy na problemy dotyczące raka pęcherzyka żółciowego.

Piśmiennictwo

1. Ebataa T., Ercolanib G., Alvaroc D. i wsp.: Current status on cholangiocarcinoma and gallbladder cancer. Liver Cancer, 2017, 6: 59–65. 2. Pitt S.C., Jin L.X., Hall B.L. i wsp.: Incidental gallbladder cancer at cholecystectomy: when should the surgeon be suspicious? Ann. Surg., 2014, 260: 128–133. 3. Rathanaswamy S., Misra S., Kumar V. i wsp.: Incidentally detected gallbladder cancer – the controversies and algorithmic approach to management. Indian J. Surg., 2012, 74: 248–254. 4. Davis J.L., Kingham T.P.: Tumors of the gallbladder. W: Jarnagin W.R., Allen P.J., Chapman W.C., Blumgart L.H. i wsp. (red.): Blumgart’s surgery of the liver, biliary tract and pancreas. Wyd. 6, t. 1. Elsevier, Philadelphia 2017, 786–804.