Marian Broda – Uniwersytet Łódzki

Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych

Katedra Teorii i Historii Stosunków Międzynarodowych

90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a

RECENZENT

Roman Bäcker

REDAKTOR INICJUJĄCY

Witold Szczęsny

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Bogusław Pielat

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

KOREKTA TECHNICZNA

Anna Sońta

PROJEKT OKŁADKI

Sebastian Buzar

Zdjęcie wykorzystane na okładce

pap_20200111_1KK/Michael Klimentyev

© Copyright by Author, Łódź 2020

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.09716.19.0.K

Ark. wyd. 11,0; ark. druk. 18,25

ISBN 978-83-8220-288-5

e-ISBN 978-83-8220-289-2

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. 42 665 58 63

Spis treści

Wstęp

I. Putin i Putinowska Rosja. Identyfikacyjne problemy i autoprezentacja władzy

1. Identyfikacyjne polaryzacje, dylematy i paradoksy

2. Putin o sobie i bliscy o nim

3. Putinowski manifest polityczny

II. Putinowskie antidotum

1. Autorytaryzm, demokratyzacja, rozkład…

2. Podstawy, uwarunkowania, charakter, granice i konsekwencje sukcesu

III. Naprzód ku korzeniom?

1. Władza, władza…

2. Mocarstwowy imperatyw i autorytarno-imperialne fatum Rosji?

Zakończenie

1. Rosjanie, Putin, władza, Rosja

2. Pytać o władzę, pytać o siebie

Nota bibliograficzna

Bibliografia

Indeks osobowy

Gdy 9 sierpnia 1999 r. Borys Jelcyn dokonał kolejnej zmiany szefa rządu rosyjskiego i stanowisko premiera objął – mianowany przezeń rok wcześniej dyrektorem Federalnej Służby Bezpieczeństwa – emerytowany pułkownik KGB Władimir Putin, wielu obserwatorów widziało w nim jeszcze jedną marionetkę prezydenckiej gry politycznej. Stało się jednak inaczej: już kilka miesięcy później Borys Jelcyn podpisał dekret o przekazaniu mu swoich pełnomocnictw, a w marcu 2000 r. w wyborach powszechnych Putin został wybrany na prezydenta kraju.

Od samego właściwie początku władza Putina znajdowała – coraz bardziej bezwarunkową – akceptację wyraźnej większości swych rodaków, marginalizując rozmiary oraz znaczenie politycznej opozycji i opinii krytycznej w kraju, a sam prezydent zaczął być przez miliony z nich pozytywnie odbierany i wręcz czczony jako odnowiciel długiej tradycji rosyjskich samowładców: „car Putin”. Pamiętając, że decyduje o tym również cały szereg innych jeszcze czynników, warto przyjrzeć się mentalno-kulturowym i społeczno-politycznym przesłankom fenomenu społecznej pozycji i popularności Władimira Putina, które tak szybko zyskiwał on wśród mieszkańców Rosji, oraz jego miejscu w historii i tradycji politycznej kraju, spróbować rozpoznać niektóre przynajmniej uwarunkowania sposobu postrzegania go przez rodaków w kontekście szerzej pojmowanych postaw i oczekiwań Rosjan wobec władzy, a także podstawowe wyznaczniki wartości i treści wspólnotowego sensu istnienia, wiązanego przez nich z osobą i działaniami prezydenta. Jak go widzą, tak go piszą, popierają i czczą – dlaczego jednak to czynią i dlaczego właśnie tak? Spróbuję pokazać, że stawiając pytanie, dlaczego tak się dzieje, pytamy zarówno o Rosję i Rosjan, ich mentalność, sposób przeżywania, konceptualizacji i problematyzacji świata, Rosji i siebie, o więzi i postawy społeczne, tradycję kulturową oraz system polityczny w ogóle, jak i o charakter, podstawy, uwarunkowania, granice, cenę i konsekwencje Putinowskiego sukcesu w szczególności.

Pierwszy zwłaszcza okres rządów Putina ujawnił wyraźne trudności i kontrowersje identyfikacyjne w odniesieniu do jego osoby i prowadzonej przezeń polityki. Zaskakiwać może zwłaszcza rozmaitość, a nierzadko wręcz radykalna dychotomiczność i towarzysząca jej paradoksalność, pojawiających się formuł, w ramach których starano się rozpoznać, ująć i objaśnić tożsamość prezydenta, jego osoby i politycznego dzieła. Co ciekawe i dające do myślenia, przez zastanawiająco długi czas stanowiska i oczekiwania – nie tylko zresztą – rosyjskich twórców i odbiorców podobnych prób, ujęć i schematów identyfikacyjnych podlegały wyraźnej polaryzacji na wzajemnie sobie przeciwstawne, równie jednak jednoznaczne i kategoryczne, rozpoznania – lub – oscylując między jednymi i drugimi – artykułowały, intencjonalnie bądź de facto, świadomość niewystarczalności podobnych, „zwykłych” konstrukcji poznawczych dla uchwycenia rozpatrywanego fenomenu. Można powiedzieć wręcz, że w licznych wypadkach wahały się one między próbami rozwiązania „Putinowskiej zagadki” a zabiegami akcentowania „Putinowskiej tajemnicy”. Jak będę starał się pokazać, pytania – i sposób ich stawiania – Rosjan o Putina i uosabianą przezeń władzę, nie mniej, a może nawet więcej, niż o samym prezydencie, mówią o jego rodakach, a – w szerszym kontekście swych poznawczych odniesień – o mentalności, kulturze i tradycji politycznej Rosji, o charakterze świadomości, postawach, sposobach postrzegania, konceptualizacji i problematyzacji świata przez współczesne społeczeństwo rosyjskie. Pytając o Putina, ich autorzy pytali o Rosję, a zarazem, nie zawsze pewnie w pełni świadomie, o samych siebie.

Realizując postawione sobie zadania badawcze, w pierwszym rozdziale książki przedstawiam i poddaję wstępnej analizie, pojawiające się w początkowych zwłaszcza latach rządów Władimira Putina, najbardziej typowe i rozpowszechnione formuły identyfikacyjne, mające w intencjach swych autorów-twórców stanowić odpowiedź na pytania o polityczno-społeczną, intelektualno-ideologiczną i kulturowo-cywilizacyjną tożsamość zarówno osoby rosyjskiego przywódcy, jak i – pojmowanej przez nich jako jego polityczne dzieło – Putinowskiej Rosji. Zwracam w szczególności uwagę na zastanawiającą, często dychotomiczną wręcz, wzajemną polaryzację owych formuł identyfikacyjnych, na związane z nią problemy i paradoksy, traktując i objaśniając je jako zjawiska i tendencje nieprzypadkowe, ujawniające znacznie bardziej ogólne i trwałe właściwości rosyjskiej rzeczywistości. W dalszych częściach rozdziału przedstawiam i rozpatruję szeroko pojmowaną – obejmującą nie tylko jego osobiste wypowiedzi, ale również, nieprzypadkowo przecież propagowane w tamtejszych mediach, wypowiedzi bliskich mu osób, wzajemnie ze sobą zharmonizowane i uzupełniające się, współtworzące jednolity, wspólny obraz osoby rosyjskiego przywódcy – autoprezentację Władimira Putina, a następnie Putinowski manifest polityczny oraz objaśniające konkretyzująco zawarte w nim treści wypowiedzi rosyjskiego przywódcy.

W rozdziale drugim przedmiotem moich uwag staje się syntetyczne przedstawienie i analiza politycznego dzieła Putina – w początkowym okresie jego rządów – rozpatrywanego jako – kontrastowane nie bez racji przez wielu badaczy, niekiedy jednak nazbyt jednostronnie, m.in. poprzez projekcję dychotomizującego przeciwstawienia Jelcynowskiej i Putinowskiej personifikacji władzy na całą ówczesną rzeczywistość społeczną kraju – swego rodzaju antidotum na wskazywane i diagnozowane w pierwszej części rozdziału problemy wewnętrzne i międzynarodowe Rosji oraz związane z nią wspólnotowe wyzwania Rosjan. W drugiej części rozdziału, starając się unikać jednostronności diagnoz, objaśnień i ocen, wskazuję i staram się objaśniać podstawy, uwarunkowania, wymiary, charakter, granice, koszty własne oraz konsekwencje szybkiego i spektakularnego sukcesu politycznego prezydenta Rosji, w ich wymiarze wewnętrznym i międzynarodowym.

W trzecim, ostatnim rozdziale pracy, wykorzystując ustalenia zamieszczone w jej poprzednich częściach, wskazuję, poddaję analizie i objaśniam mentalne, religijne, społeczne, polityczne, ideologiczne i kulturowe przesłanki, uwarunkowania i mechanizmy, przyczyniające się do tego, że w Rosji i polityce rosyjskiej marsz naprzód zdaje się po raz kolejny w znaczącym stopniu okazywać powrotem do korzeni, a procesy i mechanizmy rozwojowe pozostają wciąż w ramach cyklicznego schematu: autorytaryzm, demokratyzacja, rozkład, autorytaryzm… Po ich przedstawieniu i charakterystyce stawiam – i poddaję analizie – pytanie o ewentualną zasadność i intelektualny status tezy o istnieniu autorytarno-imperialnego fatum ciążącego jakoby nad Rosją.

W pierwszej części zakończenia w syntetyczny sposób rekapitulująco omawiam rezultaty badawcze przeprowadzonych w książce analiz, służących rozpoznaniu podstawowego zespołu elementów, właściwości, struktur i uwarunkowań rosyjskiej rzeczywistości mentalno-kulturowej i społeczno-politycznej, współoddziałujących na bieg i charakter jej historii, teraźniejszości, a także przyszłości. W drugiej natomiast wskazuję na problemy związane z – występującymi nie tylko przecież w Putinowskiej Rosji, co pozwala miarkować ich rosyjską specyfikę i pomaga w dostrzeganiu i objaśnianiu niektórych bardziej powszechnych zjawisk i procesów – podobnymi uwikłaniami współczesnej-niewspółczesnej świadomości społecznej w świecie.

Proponowana książka stanowi – w konkretyzującym odniesieniu do rosyjskich pytań o Władimira Putina – systematyzujące podsumowanie prowadzonych przeze mnie od wielu lat badań nad kultywowanymi od wieków w tamtejszej tradycji intelektualno-kulturowej próbami „zrozumienia Rosji” oraz towarzyszącymi im pytaniami rosyjskich myślicieli, badaczy i Rosjan w ogóle, o Rosję, władzę, naród, prawdę, wspólnotowy sens istnienia, o świat i o samych siebie. Zostały w niej wykorzystane – skonkretyzowane, usystematyzowane i uzupełnione o kolejne nowe informacje oraz analizy badawcze, rosyjskie i nierosyjskie, publikowane w kolejnych latach w Rosji i poza jej granicami – rezultaty moich wcześniejszych prac, wymienionych w szczególności w Nocie bibliograficznej – zarówno prac o charakterze ogólniejszym, związanych z wypracowaniem i przedstawianiem autorskiej perspektywy badawczej i współokreślanego przez nią sposobu percepcji, konceptualizacji i problematyzacji rosyjskiej rzeczywistości[1], jak i prac skoncentrowanych bezpośrednio na sposobie pojmowania przez Rosjan szeroko rozumianej tożsamości politycznej Władimira Putina i Putinowskiej Rosji[2].

1 W sposób najbardziej pełny i systemowy przyjmowaną i rozwijaną w nich ogólną perspektywę badawczą przedstawiłem w książkach Poniat’ Rossiju?, Moskwa 1998; Russkije woprosy o Rossii, Moskwa 2005 i „Zrozumieć Rosję”? O rosyjskiej zagadce-tajemnicy, Łódź 2011.

2 We wskazanym kontekście niniejsza książka stanowi swego rodzaju odpowiednik – skoncentrowany tym razem na problematyce polityczno-społecznej i mentalno-ideologicznej, w szczególności na zapośredniczaniu rosyjskich pytań o rosyjskość i Rosję o pytania o jej wybranego przywódcę, Władimira Putina – mojej poprzednio opublikowanej książki Głos Rosyjskiej Prawdy… „Zrozumieć Dostojewskiego” – rozumieć Rosję, Łódź 2018, w której starałem się pokazać i poddać analizie inny, literacki wtedy, odpowiednik, charakterystycznego dla tamtejszej tradycji intelektualno-kulturowej, personifikującego zapośredniczania pytań o rosyjskość i Rosję pytaniami o pisarza Fiodora Dostojewskiego.

1 Cyt. według: W. I. Fartyszew, Poslednij szans Putina? Sud’ba Rossii w XXI wiekie, Moskwa 2004, s. 23–24. Od powyższej identyfikacji dystansują się zasadniczo trzej inni badacze rosyjscy Aleksandr Achijezier, Igor Klamkin i Igor Jakowienko. W ich przekonaniu – niepozbawionym skądinąd również pewnej jednostronności ujęcia rozpatrywanej sprawy – można mówić o jedynie powierzchownym podobieństwie działań Władimira Putina i Aleksandra III, związanym z prowadzaniem przez nich polityki konserwatywnej stabilizacji systemu poprzez pozbawianie podmiotowości istniejących instytucji politycznych. O ile bowiem w przypadku cara było ono tylko jednym z elementów rzeczywistej modernizacji społeczno-politycznej, o tyle w sytuacji obecnego prezydenta FR możliwości analogicznego generowania procesów rozwojowych już nie ma, gdyż modernizacyjny potencjał „odgórnych” działań władzy politycznej uległ definitywnemu wyczerpaniu. Por. A. Achijezier, I. Klamkin, I. Jakowienko, Istorija Rossii: koniec ili nowoje naczało?, Moskwa 2008, s. 419–421.

2 Por. W. I. Fartyszew, Poslednij szans Putina…, s. 24.

3 B. Reitschuster, Władimir Putin. Dokąd prowadzi Rosję?, Warszawa 2005, s. 17.

4 Tamże, s. 17–18.

5 Tamże, s. 18.

6 Tamże.

7 Slapent/khodo.htm [dostęp: 27.01.2005].

8 Tamże.

9 Tamże. Por. B. Lacomte, Od Rasputina do Putina, Warszawa 2017, s. 368–370; D. Jurjew, Rieżym Putina. Postdiemokratija, Moskwa 2005, s. 220–222.

10 Slapent/khodo.htm [dostęp: 27.01.2005].

11 Por. tamże.

12 Cyt. za: tamże, s. 23.

13 Cyt. za: tamże.

14 P. Truscott, Putin’s Progress. A Biography of Russia’s enigmatic President, Vladimir Putin, London–Sydney–New York–Toronto 2004, s. 350–351.

15 Tamże, s. 351.

16 Cyt. według: slapent/khodo.htm [dostęp: 27.02.2005].

17 Ju. Afanasjew, Opasnaja Rossija. Tradicyi samowłastja siegodnia, Moskwa 2001, s. 328.

18 Tamże, s. 329.

19 Tamże, s. 340.

20 Tamże, s. 340–341. Por. D. Jurjew, Rieżym Putina…, s. 59–60.

21 A. Politkowskaja, Rosja Putina, Warszawa 2005, s. 7.

22 Tamże.

23 Tamże. Por. D. Chajtun, Nomienkłatura protiw Rosii. Ewolucyonnyj tupik, Moskwa 2012, s. 494–497, 614–618.

24 A. Politkowskaja, Rossija Putina…, s. 135.

25 A. Migranian, Czym jest putinizm, „Gazeta Wyborcza”, 10–11 lipca 2004, s. 22.

26 Tamże.

27 Tamże.

28 W. [R.] Sołowjow, Putin. Putiewoditiel dla nierawnodusznych, Moskwa 2008, s. 167–168.

29 A. Iłłarionow, Na drodze do Trzeciego Świata, „Forum”, 30 stycznia – 5 lutego 2006, s. 11.

30 Tamże. Por. L. Gudkow, Abortiwnaja modernizacyja, Moskwa 2011, s. 310–312.

31 A. Iłłarionow, Na drodze…, s. 12.

32 Tamże.

33 Tamże. Por. G. W. Gołosow, Diemokratija w Rossii: instrukcyja po sborkie, Sankt-Pietierburg 2012, s. 139–142, 147–150.

34 Tamże.

35 Cyt. według: W. I. Fartyszew, Poslednij szans…, s. 23.

36 M. Broda, Putin, Rosjanie i rosyjska tradycja polityczna, „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2006, nr 2 (14), s. 23–42; tenże, Rossija i jej Putin, „Przegląd Polityczny” 2008, nr 90, s. 116–121.

37 Por. G. L. Kline, Rosyjscy i zachodnioeuropejscy myśliciele o tradycji, nowoczesności i przyszłości, [w:] Europa i co z tego wynika. Rozmowy w Castel Gandolfo, opr. K. Michalski, Warszawa 1990, s. 171–173.

38 Por. M. Broda, Russkije woprosy o Rossii, Moskwa 2006, s. 204–206.

39 Por. S. D. Domnikow, Mat’-ziemla i Car’-gorod. Rossija kak tradicyonnoje obszczestwo, Moskwa 2003, s. 225, 250, 372–374.

40 Por. I. Kondakow, Krizis cywilizacyonnoj idienticznosti w istorii Rossii, [w:] N. Chrienow (red.), Isskustwo w kontiekstie cywilizacyonnoj idienticznosti, t. 1, Moskwa 2006, s. 111–116; J. E. Cirlot, Słownik symboli, Kraków 2000, s. 164–165.

41 Por. M. Broda, Russkije woprosy…, s. 78–82.

42 Por. M. Broda, Idea szczególnej wolności Rosji, „Obóz. Problemy Narodów Byłego Obozu Komunistycznego” 1995, nr 29, s. 23–42.

43 Por. J. Dobieszewski, Przeciwieństwo między Rosją a Europą jako teoria, „Studia Filozoficzne” 1988, nr 8 (249), s. 31–38; M. Broda, „Zrozumieć Rosję”? O rosyjskiej zagadce-tajemnicy, Łódź 2011, s. 217–219, 268–370.

44 B. Jelcyn, Prezydencki maraton, Warszawa 2001, s. 10. Por. O. Stoun, Interwju s Władimirom Putinym. Połnaja wiersija, Moskwa 2017, s. 19–20; P. Truscott, Putin’s Progress…, s. 93–96; W. [R.]  Sołowjow, Putin. Putiewoditiel…, s. 293–299.

45 Cyt. według: B. Jelcyn, Prezydencki maraton…, s. 12. Por. Ju. M. Woronin, Strienożennaja Rossija. Politiko-ekonomiczeskij portriet jelcynizma, Moskwa 2003, s. 386–388; A. Rubbi, Jelcyniada. Pierwoje diesiatiletije postsowietskoj Rossii, Moskwa 2004, s. 242–245.

46 Tamże, s. 13.

47 Cyt. według: K. Kurczab-Redlich, Wowa, Wołodia, Władimir. Tajemnice Rosji Putina, Warszawa 2016, s. 369.

48 Cyt. według: tamże, s. 368.

49 „Nazwisko” Usolcew było zawodowym pseudonimem Władimira Gortanowa.

50 W. Usolcew, Sosłuszywiec, Moskwa 2004, s. 5–6.

51 Tamże, s. 6–7.

52 Tamże, s. 7.

53 Tamże, s. 276.

54 Por. A. Ostrowski, Rosja – wielkie zmyślenie. Od wolności Gorbaczowa do wojny Putina, Warszawa 2018, s. 16–18.

55 W. Guriewicz, Władimir Putin. Roditieli. Druzja. Uczitiela, Sankt-Pieterburg 2004, s. 5.

56 Rozmowy z Władimirem Putinem. Putin po raz pierwszy, Katowice 2000, s. 8.

57 W. Guriewicz, Władimir Putin…, s. 18.

58 Rozmowy z Putinem…, s. 23.

59 R. Miedwiediew, Władimir Putin, Moskwa 2007, s. 12–13.

60 W. Guriewicz, Władimir Putin…, s. 41–42. Szerzej o tym: K. Kurczab-Redlich, Wowa, Wołodia…, s. 6–69.

61 Warto zauważyć, że wagę sportowych doświadczeń młodości w kształtowaniu własnej osobowości podkreślał również – w okresie wspinania się na szczyty kremlowskiej władzy – w swych publicznych autoprezentacjach prezydencki poprzednik Putina. Por. B. Jelcyn, Wyznania, Warszawa 1990, s. 29–30.

62 Por. W. Ozierskij, Prawitieli Rossii. Ot Riurika do Putina. Istorija w portrietach, Rostow-na-Donu 2004, s. 334.

63 Jak przyznawał po latach W. Putin – „wstąpiłem na wydział prawa, dlatego właśnie, że chciałem pracować w KGB”. Cyt. według O. Stoun, Interwju s Władimirom Putinym…, s. 11.

64 Por. tamże, s. 81–82.

65 Ot pierwogo lica. Razgowory s Władimirom Putinym, Moskwa 2000, s. 55.

66 Tamże, s. 57. Por. R. Sakwa, Putin. Wybor Rossii, Moskwa 2006, s. 27–28.

67 Por. O. Błockij, Władimir Putin. Doroga k własti, kn. 2, Moskwa 2002, s. 175–176.

68 Cyt. według: tamże, s. 185. Sposób ubierania się W. Putina w owym okresie skłaniał niektórych obserwatorów i badaczy do wyciągania daleko idących wniosków na temat osobowości przyszłego prezydenta, diagnozujących m.in. jego kompleksy i forsowną potrzebę dowartościowania się, co miało wpływać na jego późniejsze zachowania i ambicje polityczne. Por. K. Kurczab-Radlich, Wowa, Wołodia…, s. 19–21, 83–85, 116–117 i in.

69 Cyt. za: tamże, s. 211.

70 Por. R. Miedwiediew, Władimir Putin…, s. 31–32.

71 Wspominajet Ludmiła Putina, [w:] O. Błockij, Władimir Putin…, kn. 2, s. 21.

72 Tamże.

73 Tamże, s. 22. Bardzo podobny sposób postrzegania Putina jako przywódcy państwa leżał, zauważmy, u podstaw rozległości jego popularności społecznej i okazywanego mu politycznego poparcia. Por. P. Baker, S. Glasser, Cień Kremla. Rosja Putina, Warszawa 2005, s. 48–50.

74 Wspominajet Ludmiła Putina…, s. 24. Co ciekawe, jak wspominała jej niemiecka przyjaciółka, Irene Pietsch, sama Ludmiła – w kontaktach z osobami innymi niż Władimir – nie grzeszyła bynajmniej punktualnością. Por. I. Pitcz, Pikantnaja drużba: moja podruga Ludmiła Putina, jejo siemja i drugije towariszczi, Moskwa 2002, s. 191–192.

75 Wspominajet Ludmiła Putina…, s. 25.

76 Tamże, s. 32.

77 Por. P. Truscott, Putin’s Progress…, s. 49–50.

78 Wspominajet Ludmiła Putina…, s. 60.

79 Tamże, s. 50–51.

80 Por. R. Miedwiediew, Wladimir Putin…, s. 33.

81 Wspominajet Ludmiła Putina…, s. 241.

82 Tamże, s. 251. Podobny sposób traktowania innych można zauważyć w – niejednokrotnie równie skutecznych – politycznych działaniach rosyjskiego prezydenta.

83 Wspominajet Ludmiła Putina…, s. 251.

84 Ot pierwogo lica…, s. 90–91. Por. R. Miedwiediew, Władimir Putin…, s. 35–38.

85 Cyt. za: Wspominajet Ludmiła Putina…, s. 99. Por. Je. Strigin, Władimir Putin. Wniedrienije w Krieml, Moskwa 2006, s. 93–94.

86 I. Pitcz, Pikantnaja drużba: moja podruga…, s. 131.

87 Por. tamże, s. 117, 119, 269.

88 Cyt. według: tamże, s. 269.

89 Wspominajet Ludmiła Putina…, s. 15.

90 Tamże, s. 320.

91 Tamże, s. 25–26.

92 Cyt. za: F. Hill, C. G. Gaddy, Mr. Putin. Operative in the Kremlin, Washington 2015, s. 474.

93 Ot pierwogo lica…, s. 103.

94 Tamże, s. 104. Por. R. Miedwiediew, Władimir Putin…, s. 39–41.

95 Ot pierwogo lica…, s. 104.

96 Tamże, s. 105. Por. M. Gessen, Putin. Człowiek bez twarzy, Warszawa 2018, s. 75–77.

97 Cyt. według: W. Usolcew, Sosłużywiec…, s. 117.

98 Tamże, s. 18.

99 Ot pierwogo lica…, s. 72–73.

100 M. Gorbaczow, Poniat’ pieriestrojku. Poczemu eto ważno sejczas, Moskwa 2006, s. 15.

101 Ot pierwogo lica…, s. 75. Por. B. Lecomte, Ot Rasputina do Putina…, s. 360–361.

102 Tamże, s. 76.

103 Por. R. Miedwiediew, Władimir Putin: czetyrie goda w Kriemle, Moskwa 2004, s. 28–32, 35–38.

104 W. Guriewicz, Władimir Putin…, s. 106.

105 Tamże, s. 107.

106 Por. M. Gessen, Putin. Człowiek…, s. 106–108.

107 I. Pitcz, Pikantnaja drużba: moja podruga…, s. 202.

108 Ot pierwogo lica…, s. 124.

109 Cyt. według: tamże, s. 133.

110 Por. O. Błockij, Władimir Putin…, s. 376.

111 Por. W. Timczenko, Putin i nowaja Rossija, Rostow-na-Donu 2005, s. 28–29.

112 Ot pierwogo lica…, s. 184.

113 Tamże. Por. W. Stiepakow, Leningradcy w bor’bie za Krieml, Moskwa 2004, s. 265–267.

114 Por. W. Fiodorow, A. Cuładze, Epocha Putina. Tajny i zagadki „kriemlowskogo dworca”, Moskwa 2003, s. 72–75, 82–85, 89–93 i in.

115 Cyt. według: P. Baker, S. Glasser, Cień Kremla…, s. 19.

116 Por. K. Kurczab-Redlich, Wowa, Wołodia…, s. 391.

117 W. Guriewicz, Władimir Putin…, s. 123. Por. W. Stiepakow, Lenigradcy w bor’bie…, s. 284–285.

118 W. Guriewicz, Władimir Putin…, s. 123.

119 Tamże, s. 124.

120 Tamże, s. 131.

121 Tamże, s. 169.

122 Cyt. według: P. Baker, S. Glasser, Cień Kremla…, s. 48.

123 W. Usolcew, Sosłużywiec…, s. 215.

124 Tamże.

125 Tamże.

126 Por. tamże, s. 216–227.

127 Tamże, s. 228.

128 R. Sakwa, Putin. Wybor Rossii…, s. 41.

129 Por. Ju. Afanasjew, My – nie raby?, http://magazines.russ.ru/continent/208,138/af11.html [dostęp: 11.10.2010], s. 43–47.

130 Por. s. 163–166, 173–175, 187–189 i in. niniejszej pracy.

131 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij, [w:] Płan Priezidienta Putina. Rukowodstwo dla buduszczich priezidientow Rossii. Sbornik. Sost. G. O. Pawłowskij, Sankt-Pietierburg 2007, s. 311. Por. S. Walker, Rosja na ciężkim kacu. Putin i duchy przeszłości, Poznań 2019, s. 21–22.

132 W. Putin, Rossija na rubieże tysiczeletij…, s. 316. Por. M. Eltchaninoff, Co ma Putin w głowie?, Warszawa 2007, s. 25–27.

133 Tamże, s. 317.

134 W związku z wypowiedziami Putina, dotyczącymi jego stosunku do Związku Radzieckiego i ich miejsca w autoprezentacji sprawowanej przez siebie władzy, warto zwrócić uwagę na następujący przypadek. Gdy w swoim przemówieniu, transmitowanym na żywo, powiedział, że ZSRR to „Państwo, które, niestety, okazało się niezdolne do życia w zmieniającym się szybko świecie”, w jego drukowanej wersji usunięte zostało słowo „niestety”. W rezultacie powyższego, diagnozuje Stanisław Biełkowskij, każdy mógł usłyszeć to, co usłyszeć chciał w imię tak bądź inaczej pojmowanych wyższych celów: „Dla solidarności. Dla jedności kraju” itp. S. Biełkowskij, Impierija Władimira Putina, Moskwa 2008, s. 51. Por. Ju. Igrickij, Rossija w socyoistoriczskom prostranstwie XX wieka, Moskwa 2005, s. 144–147.

135 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 317. Por. N. Narocznickaja, Russkij kod razwitija, Moskwa 2015, s. 371–374, 377–379; A. Jack, Inside Putin’s Russia, Oxford 2004, s. 330–331.

136 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 317–318.

137 Nie jest jasne, w jakim stopniu proklamowanemu zamysłowi „organicznego połączenia” demokracji i wolnego rynku z uwzględnieniem „rosyjskiej specyfiki”, towarzyszyła u jego autora świadomość wielorakich problemów związanych z podobnymi próbami kompleksowej modernizacji Rosji. Por. W. Inoziemcew, Niesowriemiennaja strana. Rossija w mirie XXI wieka, Moskwa 2018, s. 161–173.

138 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 319. W wypowiedzi Putina rzeczywisty ideologiczny i polityczny pluralizm nie jest zatem, zauważmy, de facto przesłanką demokracji.

139 Tamże, s. 320. Por. N. Narocznickaja, Russkij kod razwitija…, s. 353–356.

140 Por. M. Słowikowski, Polityka federacyjna Borysa Jelcyna i Władimira Putina, Toruń 2009, s. 129.

141 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 320.

142 Tamże, s. 321.

143 Tamże.

144 Por. B. Lo, Russia and the New World Order, London 2015, s. 56–60; A. D. Rotfeld, Myśli o Rosji… i nie tylko, Warszawa 2012, s. 27–28; R. Sakwa, Putin. Wybor Rossii…, s. 89–92.

145 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 321. Por. A. Czaadajew, Putin. Jego idieołogija, Moskwa 2006, s. 4–45; F. Hill, C. G. Gaddy, Mr. Putin. Operative in the Kremlin…, s. 40.

146 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 322.

147 Podobne postawy i oczekiwania mieszkańców Rosji – współkształtowane przecież również przez rozmaite, często celowe, działania władzy – pozostają nadal jedną z ważnych przesłanek sytuacji, w której „większość Rosjan postrzega autokrację jako najlepszą formę rządów”. M. Stuermer, Putin i odrodzenie Rosji, Wrocław [b.r.w.], s. 156; P. Truscott, Putin’s Progress…, s. 125–126.

148 Por. W. Olszanskij, Psichołogija sowriemiennoj russkoj politiki. Chriestomatija po politiczeskoj psichołogii, Moskwa 2001, s. 391–394.

149 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 322.

150 Tamże, s. 319–320. Por. R. Miedwiediew, Wriemia Putina, Moskwa 2002, s. 317–320.

151 Tamże, s. 323. Por. M. Słowikowski, Polityka federacyjna…, s. 131–132.

152 Por. M. Stuermer, Putin i odrodzenie Rosji…, s. 155–157.

153 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 323. Jak można wnioskować z analiz podejmowanych przez Putina politycznych działań, silna Rosja to, w jego rozumieniu, przede wszystkim silna władza centralna. Por. W. Timczenko, Putin i nowaja Rossija…, s. 367.

154 Por. tamże, s. 323–324.

155 Tamże, s. 324.

156 Tamże, s. 325. W kontekście – wskazywanego wówczas przez Putina jako priorytetowy dla władzy – problemu korupcji zestawianego z efektami prób jego rozwiązania przychodzi zwrócić uwagę na niewielką skuteczność podejmowanych działań. W ocenie Transparency International w pierwszych latach prezydenckich rządów Putina Rosja nadal pozostawała jednym z najbardziej skorumpowanych państw świata; co więcej, podobnie jest również dziś. Por. R. Sakwa, Putin. Wybor Rossii…, s. 99; W. Inoziemcew, Niesowriemiennaja strana…, s. 24–26, 143–156; W. Illuchin, Wojna za Rossiju. Byt’ choroszym priezidientom, Moskwa 2013, s. 211–213.

157 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 326.

158 Por. M. Bressler, Politics, [w:] M. Bressler (ed.), Understanding Contemporary Russia. Second Edition, London 2018, s. 111–112.

159 Tamże.

160 Tamże.

161 Wprowadzanie podobnych zmian nie obywało się jednak bez istotnych ambiwalencji, zakładając jednocześnie ekonomiczny liberalizm i nasiloną kontrolę ze strony zbiurokratyzowanego, korporacyjnego państwa. Por. R. Sakwa, Putin. Wybor Rossii…, s. 369–370.

162 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 326.

163 Tamże.

164 Tamże.

165 Nie wolno mi się bać. Rozmowa Adama Michnika z prezydentem Rosji Władimirem Putinem, „Gazeta Wyborcza”, 16 stycznia 2002, s. 4.

166 Tamże, s. 6. W podobnie jednoznaczny sposób o tożsamości kulturowej Rosji, nawet więcej, konkretyzując ją wręcz jako zachodnioeuropejską, W. Putin wypowiedział się w swojej innej głośnej autoprezentacji: „jesteśmy częścią zachodnioeuropejskiej kultury. I na tym właśnie polega w istocie nasza wartość. Gdzie by nie żyli nasi ludzie – na Dalekim Wschodzie czy na południu – jesteśmy Europejczykami”. Ot pierwogo lica…, s. 156.

167 Nie wolno mi…, s. 4.

168 Tamże.`

169 Tamże. Wskazywane przez Putina zagrożenie anarchią skutecznie trafiało do świadomości milionów Rosjan, pojmujących od wieków anarchię jako zapowiedź-przejaw zbliżającej się smuty.

170 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 4.

171 Tamże.

172 J. Faryno, Prawowyje sistiemy, [w:] A. [de] Lazari (red.), Mentalność rosyjska. Słownik, Katowice 1995, s. 67.

173 Por. P. Truscott, Putin’s Progress…, s. 350.

174 Por. B. Lo, Russia and the New World Order…, s. 48–49.

175 Por. I. Kliamkin, Społeczeństwo nieobywatelskie, [w:] W. Konończuk (red.), Imperium Putina, Warszawa 2007, s. 73–76.

176 Por. D. Treisman, Introduction: Rethinking Putin’s Political Order, [w:] D. Treisman (red.), The New Autocracy. Information, Politics, and Policy in Putin’s Russia, Washington 2018, s. 9.

177 Radykalnie antyzachodnie postawy nasiliły się zwłaszcza po aneksji przez Rosję Krymu, a alternatywnym punktem odniesienia i oczekiwanym kierunkiem zbliżenia stały się dla milionów Rosjan Chiny. O ile w 2011 r. opcję taką popierało 68% badanych, o tyle w 2015 r, było ich już 81%. Por. tamże, s. 12.

178 W. Tamak, Modernizacyja – 2012, Moskwa 2010, s. 72. Por. L. Gudkow, Abortiwnaja modernizacyja…, s. 377–380.

179 R. Bäcker, Rosyjskie myślenie polityczne za czasów prezydenta Putina, Toruń 2007, s. 51–52.

180 Tamże, s. 52.

181 W zasygnalizowanym wyżej kontekście przychodzi zauważyć gwałtowny wręcz wzrost zatrudnienia w rosyjskich służbach specjalnych; w 1999 r., gdy Putin dochodził do władzy było ich niewiele ponad 70 tys., w 2008 r, gdy kończyła się druga kadencja jego prezydentury, było ich już ponad 350 tys. i liczba ta stale rosła. Por. Rosjanie też mają duszę. Rozmowa Roberta Mazurka, [w:] A. Nowak, Putin. Źródła imperialnej agresji, Warszawa 2014, s. 362.

182 W. Putin, Rossija na rubieże tysiaczeletij…, s. 41.

183 R. Bäcker, Rosyjskie myślenie polityczne…, s. 50.

184 Tamże, s. 51. Por. A. D. Rotfeld, Myśli o Rosji…, s. 216.

185 J. Kahn, Russia: Federalizm, Democratisation, and the Rule of Law, New York 2002, s. 238.

186 A. Arutunyan, Car Putin. Feudalizm, korupcja i Bóg w państwie patrymonialnym, Poznań 2013, s. 11–12; L. Shevtsowa, Putin’s Russia, Washington 2003, s. 71–72.