Redakcja: Roman Imielski

Korekta: Teresa Kruszona

Projekt graficzny okładki: Maciej Trzebiecki

Opracowanie graficzne, skład: Elżbieta Wastkowska, ProDesGraf

Zdjęcie na okładce: Jon Berkeley for The Economist

Redaktor prowadząca: Katarzyna Kubicka

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© copyright by Agora, 2023

© copyright by Wacław Radziwinowicz, 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2023

ISBN: 978-83-268-4324-2

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

PROLOG

1999. SUPERSIŁOWIK

2022. JAK STALIN I HITLER

WSTĘP

Z CZEGO ULEPIONY JEST PUTIN?

CZĘŚĆ 1. POMARAŃCZOWA NAUCZKA

KROK PO KROKU

17.08.1999, wtorek. DUMA PRZEGŁOSOWAŁA NOWEGO PREMIERA

3.01.2000, poniedziałek. BORYS I, PORADZIECKI

14.01.2000, piątek. PUTIN STARTUJE

16.02.2000, środa. MŁODY, PIĘKNY, NIEBOGATY

24.03.2000, piątek. BEZ KRWI I BEZ ZĘBÓW

27.03.2000, poniedziałek. PREZYDENT PUTIN

29.04.2000, sobota. PUTIN I JEGO DRUŻYNY

8.05.2000, poniedziałek. CAR I PREMIER

10.07.2000, poniedziałek. MANIFEST LIBERAŁA

21.12.2000, czwartek. NOWY-STARY HYMN

27.10.2001, sobota. ZIEMIA NA SPRZEDAŻ

12.01.2002, sobota. SKAZANA TELEWIZJA

15.01.2002, wtorek. DEMOKRATA CZY TYLKO REFORMATOR?

23.01.2002, środa. HYMN KU CZCI

23.01.2002, środa. JAKIE MEDIA W ROSJI?

6.07.2002, sobota. WŁADZA ODPOWIADA

17.08.2002, sobota. REFORMATORZY SĄ ZNUDZENI

7.10.2002, poniedziałek. ROSJA CZCI PUTINA

28.10.2002, poniedziałek. PO TRUPACH I KŁAMSTWIE

20.12.2002, piątek. PUTIN TV SHOW

3.11.2003, czwartek. UKRAINA JAKO GUBERNIA

22.11.2003, sobota. CHCIELIBY IMPERIUM

13.03.2004, sobota. MAFIA UPAŃSTWOWIONA

1.07.2004, czwartek. WINNY KREML

15.07.2004, czwartek. BEZPIEKA PUTINA

5.08.2004, czwartek. PĘTA ROSJI

6.09.2004, poniedziałek. RECEPTA PUTINA

14.09.2004, wtorek. RECEPTA PREZYDENTA ROSJI NA TERROR

11.10.2004, poniedziałek. DLACZEGO KANDYDAT NA PREZYDENTA JEST CHORY?

19.10.2004, wtorek. POKER W KLUBIE ROSYJSKIM

27.10.2004, środa. PUTIN AGITUJE W KIJOWIE

12.11.2004, piątek. PUTIN SIĘ WTRĄCA

19.11.2004, piątek. DONBAS PRZECIW JUSZCZENCE

23.11.2004, wtorek. SZCZE NE WMERŁA UKRAINA

4.12.2004, sobota. TO PORAŻKA KREMLA

9.12.2004, czwartek. ZWYCIĘSTWO UKRAINY

27.12.2004, poniedziałek. WIWAT JUSZCZENKO!

26.04.2005, wtorek. KONIEC IDEI „IMPERIUM LIBERALNEGO”

2.06.2006, piątek. PUTIN CHCE POWIĘKSZYĆ ROSJĘ

31.08.2006, czwartek. KTO PSUJE ARMIĘ ZAWODOWĄ W ROSJI

7.10.2006, sobota. ZABILI POLITKOWSKĄ

13.10.2006, piątek. KTO NIE Z WŁADZĄ, TEN WRÓG

9.12.2006, sobota. HOŁUBIENI TRUCICIELE

CZĘŚĆ 2. GRUZIŃSKA LEKCJA

Krok po kroku

11.02.2007, niedziela. ZIMNA WOJNA PUTINA

27.04.2007, wtorek. PUTIN BRONI TWIERDZY ROSJA

6.07.2007, piątek. AK-47 STRZELA OD SZEŚĆDZIESIĘCIU LAT

19.09.2007, środa. ROSYJSKA FLOTA W UKRAIŃSKIEJ GRZE

22.11.2007, czwartek. WYBORY W ROSJI JAK SPECOPERACJA PUTINA

11.12.2007, wtorek. PUTIN WYBRAŁ CAREWICZA

18.12.2007, wtorek. PUTIN ZOSTAJE, BO MUSI

13.02.2008, środa. UKRAINA NA CELOWNIKU

1.03.2008, sobota. PUTIN, SOWIECKI CHŁOPAK

3.03.2008, poniedziałek. NOWY CAR

13.03.2008, czwartek. UKRAINA BĘDZIE ŚWIĘTOWAĆ ZWYCIĘSTWO NAD ROSJANAMI

7.05.2008, środa. WYKONAĆ „PLAN PUTINA”

9.08.2008, sobota. ŚWIAT MUSI ROZBROIĆ OSETYJSKĄ MINĘ

12.08.2008, wtorek. Z WOJNĄ PUTINOWI DO TWARZY

27.08.2008, środa. TO JEST ROZBIÓR GRUZJI

6.09.2008, sobota. HETMAN ZDRADZONY. KSIĘŻNICZKA WYBIERA MOSKWĘ

7.11.2008, piątek. PUTIN ZNÓW PREZYDENTEM?

22.11.2008, sobota. PUTIN MOŻE WRÓCIĆ NA DWANAŚCIE LAT

12.08.2009, środa. KREML MROZI UKRAINĘ

4.12.2009, piątek. DOBRY GOSPODARZ PUTIN

8.02.2010, poniedziałek. ROSJA NADAL BOI SIĘ NATO

26.07.2010, poniedziałek. EASY RIDER PUTIN

2.12.2010, czwartek. PUTIN GANI AMERYKĘ

3.12.2010, piątek. MAFIJNA PIRAMIDA ROSJI

21.04.2011, czwartek. PUTIN OBIECUJE WSZYSTKO WSZYSTKIM

14.06.2011, wtorek. CAŁA ROSJA WE FRONCIE PUTINA

7.07.2011, czwartek. ROSJA SIĘ NIE ZBROI

26.09.2011, poniedziałek. PUTIN POWRÓCI WIOSNĄ

9.12.2011, piątek. ROSJA WSKAZUJE WROGA

12.12.2011, poniedziałek. ROSJA BEZ PUTINA!

16.12.2011, piątek. DOROCZNA TELEAUDIENCJA PREMIERA PUTINA

16.12.2011, piątek. STRACONA SZANSA PLACU BŁOTNEGO

17.01.2012, wtorek. PUTIN OBIECUJE ROSJANOM WSPANIAŁĄ PRZYSZŁOŚĆ

31.01.2012, wtorek. PUTIN KRYTYKUJE RZĄDY PUTINA

7.02.2012, wtorek. PUTIN POZUJE NA DEMOKRATĘ

14.02.2012, wtorek. PUTIN OBIECUJE ROSJĘ MIODEM PŁYNĄCĄ

21.02.2012, wtorek. WYŚCIG ZBROJEŃ PUTINA

24.02.2012, piątek. PUTINA BITWA O ROSJĘ

28.02.2012, wtorek. LĘKI I NADZIEJE

5.03.2012, poniedziałek. CAR PUTIN III

8.05.2012, wtorek. PUTIN ZAPRZYSIĘŻONY NA PUTINA

6.06.2012, środa. STRACH NA KREMLU

29.08.2012, środa. PUTIN TO MA KLAWE ŻYCIE

7.11.2012, środa. RATOWNIK MINISTREM OBRONY

15.11.2012, czwartek. MANIA PRZEŚLADOWCZA

13.12.2012, czwartek. TWIERDZA ROSJA

22.12.2012, sobota. PRAWO CARA HERODA

28.03.2013, czwartek. ROSJA TROPI AGENTÓW

19.07.2013, piątek. ŁAGIER DLA NAWALNEGO

29.07.2013, poniedziałek. PUTIN KUSI KIJÓW

16.08.2013, piątek. BAT NA UKRAINĘ

19.08.2013, poniedziałek. FRONT ANTYUKRAIŃSKI

9.09.2013, poniedziałek. PORAŻKA KREMLA

CZĘŚĆ 3. UKRAIŃSKI STRACH

Krok po kroku

3.12.2013, wtorek. W KIJOWIE POLSKA BIERZE REWANŻ ZA POŁTAWĘ

18.12.2013, środa. PUTIN KUPUJE UKRAINĘ

20.12.2013, piątek. PUTIN ŁASKAWY

17.01.2014, piątek. PUTINIZACJA UKRAINY

24.02.2014, poniedziałek. BOHATEROWIE NIE UMIERAJĄ

27.02.2014, czwartek. STARCIE KOZAKÓW Z TATARAMI NA KRYMIE. ROSJA STRASZY

5.03.2014, środa. PUTIN: MAMY PRAWO WKROCZYĆ DO UKRAINY

6.03.2014, czwartek. DEMASKUJĄ ROSYJSKICH „PRZEBIERAŃCÓW”

7.03.2014, piątek. PUTIN IDZIE NA CAŁOŚĆ

17.03.2014, poniedziałek. PEŁZAJĄCY ROZBIÓR UKRAINY

19.03.2014, środa. DLA PUTINA KRYM JEST JAK NRD

14.04.2014, poniedziałek. ODCINANIE DONBASU

24.05.2014, sobota. ROSJA OBIECUJE WSPÓŁPRACĘ

26.06.2014, czwartek. PUTIN BEZ LICENCJI NA AGRESJĘ

28.08.2014, czwartek. TAJNA WOJNA PUTINA JUŻ JAWNA

19.09.2014, piątek. PUTIN PRĘŻY MUSKUŁY

27.10.2014, poniedziałek. IMPERIUM DOBRA

5.12.2014, piątek. ROSYJSKI KOLOS NA GLINIANYCH NOGACH

29.12.2014, poniedziałek. KREML MA PRAWO

27.01.2015, wtorek. ARMIE NIEGDYŚ BRATNIE

17.02.2015, wtorek. NIE CHCĄ GINĄĆ W UKRAINIE

28.02.2015, sobota. NIEMCOW ZASTRZELONY

18.03.2015, środa. WEJŚCIE W STYLU STALINA

19.04.2016, wtorek. PRZED KIM DRŻY WŁADIMIR PUTIN

11.08.2016, czwartek. ROSJA PROWOKUJE I OSKARŻA

20.09.2016, wtorek. PUTIN MA CAŁĄ DUMĘ

24.09.2016, sobota. NOWE KADRY KREMLA

17.11.2016, czwartek. PUTIN NIE CHCE SKOŃCZYĆ JAK MILOSZEVIĆ

27.06.2017, wtorek. STALIN WYGRYWA W ROSJI

27.12.2017, środa. PUTIN POZBYŁ SIĘ KONKURENTA

29.12.2017, piątek. ROSJA MNIEJ ZBROJNA

19.03.2018, poniedziałek. PUTIN WŁADCĄ NA KOLEJNE SZEŚĆ LAT

17.04.2018, wtorek. ZGINĄŁ, BO DEMASKOWAŁ KŁAMSTWA PUTINA?

21.05.2018, poniedziałek. ZNÓW OBIETNICE

8.06.2018, piątek. PUTIN ROZMÓWIŁ SIĘ Z NARODEM

27.11.2018, wtorek. PUTIN W TARAPATACH, WIĘC PACHNIE WOJNĄ

7.01.2019, poniedziałek. POLITYCZNA KATASTROFA PUTINA

30.03.2019, sobota. MOSKWIE MARZY SIĘ NOWA JAŁTA

29.04.2019, poniedziałek. OBRZYDZANIE UKRAINY

27.01.2020, poniedziałek. PUTIN PISZE ROSJĘ NA NOWO

2.07.2020, czwartek. DZIKIE REFERENDUM

21.08.2020, piątek. NAWALNY WALCZY O ŻYCIE

3.02.2021, środa. NAWALNY SKAZANY ZA TO, ŻE PRZEŻYŁ

6.04.2021, wtorek. DONBAS NA SKRAJU WOJNY

12.04.2021, poniedziałek. MOSKWA ROZPĘDZA MACHINĘ WOJENNĄ

24.04.2021, sobota. PUTIN ODWOŁUJE WOJSKO

15.07.2021, czwartek. OSTATNIE KREMLOWSKIE OSTRZEŻENIE

21.09.2021, wtorek. PUTIN MA TAKĄ DUMĘ, JAKĄ SOBIE ZAMÓWIŁ

20.10.2021, środa. MOSKWA ZAMYKA KANAŁ DIALOGU Z NATO

6.12.2021, poniedziałek. CZERWONE LINIE PUTINA

20.12.2021, poniedziałek. DOKTRYNA PUTINA

24.12.2021, piątek. PUTIN: DAJCIE NAM GWARANCJE BEZPIECZEŃSTWA. NATYCHMIAST

29.12.2021, środa. PUTIN ZAMYKA MEMORIAŁ

19.01.2022, środa. WZRASTA WOJENNE NAPIĘCIE

3.02.2022, czwartek. MOSKWA BĘDZIE PODGRZEWAĆ EMOCJE

4.02.2022, piątek. MOSKWA ZBITA Z PANTAŁYKU. ALE TEN STAN DŁUGO NIE POTRWA

7.02.2022, poniedziałek. MNIEJ WOJNY (NA RAZIE), WIĘCEJ DYPLOMACJI

9.02.2022, środa. PUTIN WBIJA KLIN W NATO

10.02.2022, czwartek. „WOJNA Z UKRAINĄ TO NIE BĘDZIE BLITZKRIEG”

14.02.2022, poniedziałek. NAPIĘCIE WOKÓŁ UKRAINY OSIĄGA APOGEUM

15.02.2022, wtorek. ROSJA NIEGOTOWA DO WOJNY

16.02.2022, środa. ROSJA STAWIA NA DYPLOMACJĘ

17.02.2022, czwartek. ROSJI CIASNO W JEJ GRANICACH

21.02.2022, poniedziałek. KREML PRZEKONUJE, ŻE UKRAIŃCY DOKONUJĄ „LUDOBÓJSTWA”

22.02.2022, wtorek. ROSJA JEST GOTOWA UZNAĆ „NIEZALEŻNOŚĆ” SEPARATYSTYCZNYCH „REPUBLIK”

CZĘŚĆ 4. Klęska

KROK PO KROKU

11.04.2022, poniedziałek. NIEUDANY BLITZKRIEG

13.04.2022, środa. NIE TAKI PUTIN STRASZNY, JAK SIĘ MALOWAŁ

5.05.2022, czwartek. ROSJA WYCHOWUJE DO WOJNY

23.05.2022, poniedziałek. TAM ROSJA, GDZIE JEJ ARMIA

17.06.2022, piątek. UDERZENIE W ROSYJSKIE „MONOGORODY”

8.07.2022, piątek. TANIE MIĘSO ARMATNIE PUTINA

22.07.2022, piątek. ŁAWROW I NOWA GEOGRAFIA WOJNY

26.07.2022, wtorek. PO LIPNYM REFERENDUM PRAWDZIWA ANEKSJA POŁUDNIA UKRAINY

28.07.2022, czwartek. NA OCZACH MILIONÓW ROSJAN KPI Z ROSYJSKIEJ ARMII

14.09.2022, środa. ROSJA CHCE WIĘCEJ WOJNY: TWARDEJ I TOTALNEJ

22.09.2022, czwartek. PUTIN GNA ROSJĘ W KAMASZE

19.10.2022, środa. PUTIN TRACI AZJĘ ŚRODKOWĄ

16.11.2022, środa. GWAŁTOWNY WZROST

8.12.2022, czwartek. „JASTRZĘBIE” ŻĄDAJĄ, BY PUTIN SIĘ UKRAINIE ODWINĄŁ

12.12.2022, poniedziałek. TEJ OPOZYCJI BOI SIĘ PUTIN

28.12.2022, środa. ARMIA PUTINA NA MODŁĘ RADZIECKĄ

13.01.2023, piątek. NOWY MINISTER WOJNY

18.01.2023, środa. TEORIE SPISKOWE W GŁOWACH NA KREMLU

24.06.2023, sobota. NIE SZEDŁ PO PUTINA

04.07.2023, wtorek. PO BUNCIE PRIGOŻYNA

EPILOG. SPADEK W CZARNĄ OTCHŁAŃ

OD WYDAWCY

PRZYPISY

PROLOG

1999

SUPERSIŁOWIK

– Zastanawiam się, jak zatytułować informację o nowym kandydacie na premiera – powiedział mi wczoraj Jurij Szczekoczichin[1], zastępca redaktora „Nowej Gaziety”[2], który przed miesiącem zapowiedział, że czterdziestosiedmioletni Władimir Putin jesienią zastąpi Siergieja Stiepaszyna. – I pewnie napiszę: „To nikt i nawet nazwać go nie można”. Jedyną zaletą tej szarej kremlowskiej eminencji jest pełne oddanie prezydentowi. Zawsze krył się w cieniu.

Co o nim wiadomo? Tylko suche fakty oficjalnego życiorysu. W 1975 roku skończył wydział prawny leningradzkiego uniwersytetu. Zaciągnął się do wywiadu. Wiele lat pracował w Niemczech. Do miasta nad Newą wrócił dziewiętnaście lat temu.

Najpierw był doradcą przewodniczącego rady miejskiej do spraw zagranicznych, potem szefem komitetu zagranicznego merostwa. Anatolij Sobczak, demokratyczny mer Sankt Petersburga, uczynił go swym zastępcą. O Putinie mówiło się w Sankt Petersburgu, że odpowiada za szemraną transakcję wymiany rosyjskiego złomu na zagraniczną żywność. Oskarżenia te się nie potwierdziły.

Kiedy trzy lata temu Sobczak przegrał wybory, przestał być merem Petersburga i – podejrzewany o machinacje mieszkaniowe – wyjechał z Rosji do Francji, a Putin przeszedł na Kreml. Tu zrobił błyskawiczną karierę. Zaczął od stanowiska zastępcy szefa kancelarii, rok później kierował już wydziałem kontroli, awansował na pierwszego zastępcę całej prezydenckiej administracji. Przed rokiem został dyrektorem Federalnej Służby Bezpieczeństwa. Od marca sekretarzuje też prezydenckiej Radzie Bezpieczeństwa.

Dlatego też Putina, kontrolującego wszystkie służby i resorty siłowe, nazywają „supersiłowikiem”. Komuniści uważają go za człowieka kremlowskiej „rodziny” i silnymi związkami z córką Jelcyna Tatianą Diaczenko oraz żoną Nainą tłumaczą jego awans. – Kreml wybrał Putina, bo on daje najbliższym prezydenta gwarancje bezpieczeństwa dziś i na długo. On służy im wiernie – zapewniał mnie Stanisław Tierechow z lewicowego Związku Oficerów.

2022

JAK STALIN I HITLER

Prezydent Rosji za powód ataku na Ukrainę uznał konieczność przeciwdziałania mitycznemu „ludobójstwu” w Donbasie. Celem inwazji zaś jest „demilitaryzacja i denazyfikacja Ukrainy”. Podobnie Józef Stalin i jego ludzie 17 września 1939 roku tłumaczyli konieczność przeprowadzenia „wyzwolicielskiej” operacji przeciw Rzeczypospolitej Polskiej.

To, że Władimir Putin idzie śladem Stalina, jest zrozumiałe. Przecież jest jego dziedzicem. Jednak jeszcze lepszym wzorem dla jego postępowania wydaje się Adolf Hitler, który w Rosji jest niby ucieleśnieniem najwyższego zła. Od lat można obserwować, jak Hitler stał się mistrzem dla Putina, który przeprowadził w 2014 roku Anschluss Krymu, próbował narzucić światu nowy traktat monachijski i zmusić Zachód, by pokornie oddał mu to, co kiedyś było radzieckie. Kiedy to się nie udało, za pomocą potężnej prowokacji w Donbasie, z którego ludność spod ostrzału nie Ukraińców, ale prorosyjskich separatystów ucieka do Rosji, dał sobie pretekst do ataku.

Putin szykował wojnę od lat. Gromadził miliardy w tzw. funduszu dobrobytu narodowego. Zazdrośnie strzeże tej skarbonki przed klepiącymi biedę emerytami czy nauczycielami 6,5 tysiąca szkół, których uczniowie chodzą do toalety na podwórku. Całe regiony pod rządami Putina degradują się i wyludniają. Tymczasem skarbiec państwa jest przepełniony. Po co? Dziś widać, że po to, by Rosja miała za co przetrwać wojnę.

Putin – podobnie jak Hitler – wkładał, co tylko mógł, w zbrojenia. Teraz wierzy, że może, jak to zrobił dziś, warknąć na Zachód, by nie próbował pomagać atakowanej Ukrainie, bo wtedy sam stanie w obliczu „takich konsekwencji, z jakimi w swojej historii nigdy się nie spotkał”.

Przywódca Rosji z jego imperialnym szaleństwem, pogardą dla życia ludzkiego to Hitler naszych czasów.

WSTĘP

Z CZEGO ULEPIONY JEST PUTIN?

Dzisiejszego władcę Rosji ukształtowały chuligańskie ulice Leningradu i kluby sportów walki, gdzie razem z nim rośli przyszli żołnierze i ojcowie chrzestni miejskich mafii, a potem służba w organach bezpieczeństwa. W tych niby dalekich od siebie światach panował ten sam kult brutalnej siły i pogarda dla słabych.

Władimirowi Putinowi, co rzuca się w oczy, brakuje empatii. Kiedy musi kogoś przytulić, pocieszyć, zawsze wychodzi mu to sztucznie, niezręcznie. Nawet wiolonczelista Siergiej Rołdugin, przyjaciel prezydenta Rosji, w wywiadach, które publikowano ponad dwadzieścia lat temu (dziś trudno dostępnych, oficjalnie niewspominanych), przyznawał, że Putin „w ogóle nie potrafi okazywać prawdziwych emocji”.

Władimir Władimirowicz rósł na arystokratycznych pokojach czy raczej – w jednym pokoju. Dom przy leningradzkim Baskowym Zaułku 12 był przecież kiedyś rezydencją baronowej Luizy von Taube i do dziś widnieje na nim herb rodu baronów wielce zasłużonego dla budowy rosyjskich kolei żelaznych. Został zresztą odnowiony i słynie jako „dom Putina”.

Tam właśnie, oczywiście nie w paradnej części, od ulicy, ale w oficynie Władimir Spirydonowicz Putin i jego żona Maria, rodzice obecnego władcy Rosji, dostali przydział na dwudziestometrowy pokój na piątym piętrze: bez windy, ciepłej wody, ogrzewany piecem kaflowym. To część dawnego wielkiego mieszkania zmienionego w wielorodzinną „komunałkę”: zatłoczoną, wiecznie wstrząsaną awanturami o wspólną kuchnię, toaletę, nieporządek. Zero przytulności, zero intymności, dużo zaciętych kłótni.

Putinowie jeszcze przed wojną mieli dwóch synów. Pierworodny, Albert, umarł zaraz po urodzeniu. Kolejny syn, Wiktor, był jedną z półtora miliona ofiar głodu i chorób w oblężonym przez hitlerowców Leningradzie. Pochowano go w jednej ze zbiorowych mogił na ogromnym cmentarzu Piskarowskim.

Władimir, już jako prezydent, w wywiadach kilka razy z żalem przypominał, że nawet nie wie, gdzie leży jego brat. Aż do momentu, kiedy wiosną 2012 roku napomknął o tym w czasie uroczystości rocznicowych na Piskarowskim. Administracja cmentarza natychmiast, od ręki, przekazała mu dokument dokładnie wskazujący miejsce, gdzie siedemdziesiąt lat wcześniej został pogrzebany dwuletni Wiktor Władimirowicz Putin.

Rzecz okazała się prosta. Tylko że ani rodzice, którzy dożyli końca lat dziewięćdziesiątych minionego wieku, ani brat, który zdążył już być wicemerem Sankt Petersburga, dygnitarzem kremlowskim, dyrektorem Federalnej Służby Bezpieczeństwa, premierem i prezydentem, nawet nie próbowali znaleźć mogiły Wiktora. I samemu Putinowi, i jego rodzicom było to najwyraźniej obojętne.

Ludmiła, wtedy jeszcze żona Putina, opowiedziała w 2001 roku Olegowi Błockiemu, przyjacielowi domu i biografowi męża, taką historię zamieszczoną w praktycznie zakazanej dziś książce Władimir Putin: historia życia: – Wyobraź sobie, jestem w siódmym miesiącu ciąży. W jednej ręce Masza [starsza córka, wtedy roczna], w drugiej torba z zakupami. I po schodach na piąte piętro [to działo się już w Dreźnie, gdzie Putin służył w delegaturze KGB]. Na klatkę schodową wychodzi sąsiad z żoną. Robi wielkie oczy. Wzdycha: „Luda, jak tak można”. A ja tak codziennie trzy razy po tych schodach z dzieckiem, z torbą. Wiem, że sąsiad próbował rozmawiać z Wołodią, że trzeba pomagać ciężarnej żonie. Ale to groch o ścianę.

Swojej przyjaciółce Irene Pletsch (Niemka przypomniała to w swojej książce Pikantna przyjaźń, która dziś w Rosji jest wycofana ze sprzedaży) Ludmiła opisywała czas narzeczeństwa z „Wowoj”, kiedy to kandydat na męża nie tyle się zalecał, ile stale poddawał ją próbom. Zawsze spóźniał się na spotkania nie kwadrans czy dwa, lecz z reguły solidne półtorej godziny. I dopiero wtedy zjawiał się, nie wiadomo skąd. Wcześniej pewnie z ukrycia obserwował swoją dziewczynę, kiedy jak ta głupia sterczała na przykład na peronie metra.

Innym, obok „komunałek”, paskudnym radzieckim wynalazkiem, który kaleczył dzieci, była „piatidniewka”.

Państwo chętnie pomagało wiecznie zapracowanym „budowniczym komunizmu”, przyjmując – za symboliczną opłatę – ich dzieci do przedszkoli na „piat’ dniej” (pięć dni) – od rana w poniedziałek do wieczora w piątek.

Władimir Spirydonowicz Putin do „budowniczych” należał. Zatrudnił się po wojnie jako majster w leningradzkiej fabryce wagonów. Jednak raczej nie po to, by stać przy warsztacie. Ciężko ranny na froncie był przecież inwalidą. W fabryce bardziej czuwał nad prawomyślnością załogi. Dlatego też Putinowie jako jedyni w swoim domu mieli telefon.

Putin senior w dziś obowiązujących oficjalnie biografiach prezydenta jest przedstawiany jako frontowy „żołnierz Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej”. Ale sam jego syn w obszernym wywiadzie z 2000 roku Z pierwszych ust (rzecz też dziś wycofana z obiegu i zdjęta z internetowej strony Kremla) przyznał, że ojciec służył w formacjach NKWD. A „byłych czekistów”, jak powtarza sam Putin, „nie ma”, bo oni na zawsze pozostają czekistami.

Maria Putinowa też była wciąż zajęta. Pracowała jako sprzątaczka, kucharka, nocna dozorczyni.

Ich syn, jak bardzo wielu rówieśników, stał się dzieckiem w „pięciodniowej przechowalni”, takim półsierocińcu. Władimirowi, kiedy poszedł do szkoły, rodzice mogli kupić zegarek (tylko on w całej klasie miał ten luksusowy wtedy przedmiot), ale ciepłem rodzinnych uczuć wysyłanego na „piatidniewki” jedynaka ogrzewali nie bardzo.

W wydanych ponad dwadzieścia lat temu wywiadach, o których dziś w Moskwie wolą zapomnieć, Putin wyznawał, a nawet się chwalił, że jako nastolatka wychowywała go „szpana”, podwórkowa chuliganeria. A to było środowisko jedyne w swoim rodzaju.

Wiosną 1953 roku, zaraz po śmierci Józefa Stalina, pretendujący na jego tron krwawy szef bezpieki Ławrientij Beria zarządził wielką amnestię. Z łagrów do miast popłynęła rzeka ponad 1,2 miliona więźniów kryminalnych. „Politycznych” – skazanych z 58 artykułu kodeksu karnego (działalność antysowiecka) – wtedy nie wypuszczali.

Masa zdanych na siebie, błąkających się po ZSRR łagierników najpierw urządziła krajowi „zimne lato 1953 roku”. Bo to, co się wtedy działo, wywołuje dreszcze grozy. Przez Związek Radziecki przelała się fala morderstw, gwałtów, rabunków.

Ale to był tylko doraźny i krótkotrwały skutek bezprecedensowej amnestii. Jej wpływ na życie kraju, światopogląd, moralność obywateli okazał się znacznie mocniejszy i długotrwały.

Zaniedbywanych przez rodziców podwórkowych łobuzów życia uczyli przez kolejne lata właśnie bywalcy łagrów. Oni przenosili łagier do życia społecznego. Przekazywali wsłuchującym się w ich opowieści chłopakom swój język, którym do dziś posługuje się i uznaje za swój ogromna część Rosjan. To „błatni” uczyli synów „budowniczych komunizmu” na podwórkach Moskwy, Leningradu i innych miast o „pojęciach” – okrutnych zasadach postępowania, jakie regulowały życie w brutalnym świecie gułagu.

Więzienne normy gloryfikują macho, który „nie wierzy, nie boi się, nie prosi”. Odpowiada za swoje słowa i postępowanie. Nie wybacza krzywd i kiedy tylko ma możliwość, bez wahania wymierza karę temu, kto go obraził, wyrządził mu krzywdę. Za najcięższe przewinienie uważa zdradę, a karą za nią musi być śmierć albo gwałt homoseksualny zrzucający winowajcę na samo dno społecznej hierarchii świata przestępczego.

Prawidłowy „pacan” (chłopak, ziomal) gardzi frajerem, „terpiłą” (od terpit’ – znosić cierpliwie), czyli takim, który daje się obrażać, przemilcza krzywdy. Ze strachu, słabości, może zbyt dobrego wychowania ustępuje przed przemocą.

„Pacan”, jak nauczali na podwórkach Leningradu, dba o wspólne dobro grupy. Z tego, co zwędził i odebrał „terpile”, sumiennie odprowadza dolę, zasilając „obszczak”, czyli wspólną kasę bandy.

Jeszcze w pierwszych latach rządów Putina (wtedy było wolno) publicyści – i to niekoniecznie mu wrodzy – od razu zauważyli, że porządki, jakie zaprowadzał, można zręcznie przedstawić językiem obowiązujących w świecie kryminalnym „pojęć”.

Tak dało się wytłumaczyć choćby bezsensowne z punktu widzenia interesów Rosji zamordowanie w 2006 roku Aleksandra Litwinienki, zbiegłego z kraju pułkownika Federalnej Służby Bezpieczeństwa. Operacja agentów specjalnych, wysłanych do Wielkiej Brytanii ze śmiercionośnym radioaktywnym polonem, była aktem zemsty, a Rosji nie dawała nic poza niechlubnym zaliczeniem jej do państw terrorystycznych gotowych użyć broni masowego rażenia.

Ale znakomicie tłumaczyło jej sens „błatne” przykazanie nakładające na każdego człowieka bandy obowiązek zemsty na zdrajcy. Nie na darmo na Kremlu powtarzają za swoimi dawnymi podwórkowymi nauczycielami, że „kto nas skrzywdził, trzech dni nie przeżyje”. A im straszniejsza będzie śmierć winowajcy, tym lepszy będzie jej efekt pedagogiczny.

Mechanizm władzy – zaprowadzony przy Putinie sposób ustalania poczynań państwa w nieformalnym, tajemniczym kręgu najbardziej zaufanych kumpli przywódcy z dawnych lat – też wygląda jak „schodka”. Czyli spotkanie szefów bandy układających plany działania, zbierających się w niedziele w rezydencji Nowo-Ogariowo.

A jest też, zwany w Moskwie „basenem”, ogromny, liczony w miliardach dolarów tajny fundusz, do którego wpłacają pieniądze ci, którym władza pozwoliła kraść. Wiemy o tym po ujawnieniu w 2016 roku przez Panama Papers, międzynarodowe śledztwo dziennikarskie opisujące klientów światowych rajów podatkowych.

To jest ten sam bandycki „obszczak”, tylko na skalę państwową. Z niego biorą się krocie na „pałac Putina” w Gelendżyku nad Morzem Czarnym, prywatne konta prezydenta, warte setki milionów dolarów jachty jego kumpli, ale i fundusze na tajne operacje specjalne – militarne czy propagandowe – za granicą, kupowanie stronników na Zachodzie.

Sam Putin trzyma się w prywatnym życiu niektórych zasad przypisanych prawdziwym „pacanom”. Od ćwierć wieku ani razu nie nocował tam, gdzie jest oficjalnie zameldowany, czyli w domu nr 6 przy moskiewskiej ulicy Akademika Zielińskiego. Zachował ten meldunek, choć od końca lat dziewięćdziesiątych mieszka w podmoskiewskim Nowo-Ogariowie albo w kolejnych oddanych mu – mniej lub bardziej zakonspirowanych – państwowych rezydencjach.

Gdy w 2013 roku – po trzydziestu latach małżeństwa – ogłosił, że Ludmiła „kończy wachtę przy mnie”, nie jest z nikim związany oficjalnie. A takiej właśnie formalnej samotności wymaga od przywódców świata przestępczego „błatny” kodeks.

A i w polityce stosuje mądrości zaczerpnięte z podwórka przy Baskowym Zaułku. Na przykład agresywne akcje militarne czy ataki na konkurentów w kraju tłumaczy tym, że jeszcze jako dziecko został nauczony, iż „kiedy bójki uniknąć już się nie da, trzeba uderzyć jako pierwszy”. Zgodnie z tą zasadą uderzał w Czeczenów i Gruzinów, a od 2015 roku włączył się do wojny domowej w Syrii po stronie reżimu Baszara al-Asada, nie cofając się przed zbrodniami wojennymi. Uprzedzającymi atakami likwidował niezależne telewizje, odważnych dziennikarzy, opozycyjnych polityków...

– Nasze miejskie podwórka, gdzie autorytetami byli więźniowie masowo zwolnieni z łagrów na mocy „amnestii Berii”, miały ogromny wpływ na całe pokolenie, przede wszystkim chłopców urodzonych w latach pięćdziesiątych – oceniał Arsenij Rogiński, szef stowarzyszenia Memoriał. I wyjaśniał: – To bardzo wpłynęło na kulturowe życie kraju, zmieniło wiele nawyków, także modę i język. W łagrach było swoje życie, zwyczaje, kultura, którą amnestionowani ponieśli w masy. A jeśli wziąć pod uwagę to, że ich upór i bezczelna śmiałość często nie miały granic, styl życia zgodny z kryminalnymi „pojęciami” rozpowszechnił się bardzo szeroko.

Echo „zimnego lata 1953” nie zamilkło w Rosji do dziś. Niezmiennie popularny w narodzie jest choćby „szanson”, szlagiery opiewające życie „błatnych”.

Ogromny wpływ na życie szkół, szczególnie na syberyjskiej prowincji, ma zaś „społeczność AUJe” (Wspólny Układ Aresztancki). Oficjalnie mówi się o tym niewiele. Władze rzekomo nie potrafią nawet rozszyfrować tego skrótu-hasła, pod którym nieformalne grupy uczniów, związane z podziemiem kryminalnym, zaprowadzają w szkołach porządki oparte na „pojęciach”.

Dzieci są zmuszane do regularnego wpłacania pieniędzy „na grzanie zony”, czyli wsparcie kryminalistów siedzących w aresztach i łagrach. Kto nie chce wnosić doli do „obszczaka”, jest zgodnie z więziennymi regułami „opuszczany”, czyli przenoszony do najniższej kasty pariasów poniewieranych przez kolegów.

Co zaskakuje, do szkół zapraszani są na „lekcje życia” prawdziwi doświadczeni kryminaliści, którzy tłumaczą chłopcom, że „piderów” (homoseksualistów) trzeba gnać, a tych, co nie godzą się z „pojęciami”, bić.

Ta dziwna działalność pedagogiczna ma w Rosji putinowskiej walor państwowotwórczy. Dzieciak po „lekcjach życia” przeprowadzonych przez „błatnych” łatwiej zachwyci się bohaterstwem stawianych mu za wzór najemników Grupy Wagnera werbowanych w aresztach i łagrach przez miliardera i „ulubionego kucharza Putina” Jewgienija Prigożyna.

Dla polityka rządzącego krajem takim jak dzisiejsza Rosja doświadczenie wyniesione z bandycko-chuligańskiego podwórka stanowi cenny kapitał. Umiejętność nieprzymuszonego wplatania w oficjalne wystąpienia „błatnych” słówek, w czym Putin jest mistrzem, przywołania „zasad”, takich jak „bić pierwszy” czy „kto nas skrzywdził, trzech dni nie przeżyje”, zbliża go nie tylko do rówieśników, ale i młodzieży spod znaku AUJe.

Umiejętność wplatania w drętwą oficjalną mowę-trawę słów i obrazów czerpanych z używanego przez naród na co dzień żargonu unaocznia ludowi, że przywódca jest swój, ulepiony z tej samej sowiecko-kryminalnej gliny.

Kiedy pan Kremla nakłania swych miliarderów oligarchów do lojalności i straszy, że inaczej to „udławicie się, łykając kurz”, rodakom automatycznie staje przed oczami znany z podwórkowych opowiadań obraz superbogaczy, którzy w tumanach kurzu próbują w łagrze uciec przed ścigającym ich i łaknącym zemsty tłumem współwięźniów.

A to, co Putin wyniósł ze szkoły i potem ze służby w KGB, genialnie ujął przywódca demokratycznej partii Jabłoko Grigorij Jawliński. Bo owo wiano składa się na dwie tylko znakomicie opanowane i na przemian stosowane metody postępowania: werbowanie i prowokacja.

I to od udanej politycznej prowokacji zaczęła się największa kariera polityczna w dzisiejszej Rosji.

Prezydent Borys Jelcyn, rozpoczynając u schyłku swego panowania „operację następca”, czyli instalowanie na tronie korzystnego dla niego samego i kremlowskiej świty człowieka, miał przeciw sobie groźną, i to opartą na mocnej instytucji, opozycję.

Na plany Jelcyna nie zgadzała się większość tworzących Radę Federacji, izbę wyższą parlamentu, a więc chronionych immunitetem gubernatorów. Regionalni baronowie mieli sporo pewności siebie i władzy. Taka była istota ówczesnego federacyjnego ustroju kraju.

Korpus gubernatorski orientował się w tym czasie na mera Moskwy Jurija Łużkowa i wspieranego przez niego niemal „pewnego” kandydata na prezydenta Jewgienija Primakowa, w tym momencie już skonfliktowanego z Kremlem.

Kluczową postacią w obozie antykremlowskim okazał się wtedy prokurator generalny Jurij Skuratow. Będąc pewnym wsparcia gubernatorów, bez których nie można go było zdymisjonować, wszczął śledztwo przeciwko kilku prominentom kancelarii Jelcyna. A byli podejrzewani o przyjmowanie wielomilionowych – w dolarach – łapówek od zagranicznych wykonawców ogromnie kosztownego remontu Kremla.

18 marca 1999 roku w nocnym programie informacyjnym na federalnym kanale RTR (dziś Rossija 1) widzowie obejrzeli nagraną ukrytą kamerą scenę łóżkową, w której brali udział „człowiek podobny do prokuratora generalnego”, a każący mówić do siebie „Jura”, i dwie prostytutki.

Seans, jak wyjaśniono, miał być łapówką seksualną podsuniętą prokuratorowi przez gangsterów za jakieś cenne przysługi. Intryga jednak początkowo chybiła. Pornolik podrzucony przez nie wiadomo kogo na główny kanał surowej moralnie telewizji kremlowskiej śmierdział marną prowokacją.

W obronie złej sprawy musieli stanąć publicznie sami reżyserzy intrygi. W telewizji wystąpili więc dyrektor FSB Władimir Putin (to jego Skuratow uważał za autora prowokacji) i szef MSW Siergiej Stiepaszyn, też wywodzący się ze służb.

Ten drugi nie zdał egzaminu przed kamerami. Widać było, że bardzo nie pasuje mu rola, w której go obsadzono. Bełkotał i wyraźnie było mu wstyd, że bierze udział w tej dintojrze.

Za to Putin, który kierował służbami od zaledwie ośmiu miesięcy, ale wciąż nie był postacią publicznie rozpoznawalną, od razu zabłysnął. Z przekonującym świętym oburzeniem i pewny swych racji przypominał o moralnych obowiązkach człowieka na służbie państwowej i o elementarnej uczciwości.

Sprawdził się. Cyniczna rola, jaką odegrał w rozprawie ze Skuratowem, otworzyła mu drogę na szczyt.

Motyw seksualny używany do kompromitacji przeciwników jest zresztą w epoce Putina stałym, można powiedzieć, elementem prowokacji politycznej.

Kiedy w 2000 roku zdymisjonowany już Skuratow postanowił stanąć przeciw Putinowi do wyborów prezydenckich, „poparcie” okazały mu moskiewskie prostytutki, wychodząc na ulice z transparentami: „Jura, nasz kandydat”. Obrazki z tych manifestacji trafiały oczywiście niezwłocznie na ekrany telewizorów.

Kobiety – jak zwykł je nazywać Putin – „o obniżonej odpowiedzialności społecznej”, ubrane w lateksową odzież, usiłowały też nachodzić biuro opozycjonisty Aleksieja Nawalnego, by i jemu „okazać poparcie”.

A kiedy Michaił Kasjanow stał się ważną figurą w obozie opozycji, federalny kanał telewizyjny NTW „nie wiadomo skąd” wytrzasnął i wyemitował nagranie, na którym „człowiek podobny do” byłego premiera obcuje w łóżku z „kobietą podobną do” jego znanej towarzyszki partyjnej.

Udaną operację przeprowadziła młoda agentka znana pod pseudonimem „Katia Mumu”, która przed ukrytymi kamerami uprawiała seks z kolejnymi znanymi opozycjonistami. Wystąpiła więc w roli, jaką na kursach prowokacji KGB, które ukończył swego czasu dzisiejszy władca Rosji, nazywają „miodową pułapką”.

A Putin swe miejsce na szczycie zawdzięcza temu, że jedyną nadzieją Borysa Jelcyna na bezpieczną starość – swoją i najbliższych – były służby.

„Starszy pan” postawił na nie wcale nie 9 sierpnia 1999 roku, kiedy ogłosił, że jego dziedzicem ma być oficer KGB z Leningradu. On dosyć gorączkowo zaczął szukać „następcy” znacznie wcześniej, kiedy okazało się, że demokraci, którymi się otaczał, są zbyt słabi, zbyt nielubiani przez naród i nie dadzą rady.

Pierwszym „następcą w pagonach” był szef służby pogranicznej generał Andriej Nikołajew, syn dawnego przyjaciela Jelcyna. Potem generał pułkownik Nikołaj Bordiuża, uczyniony szefem Administracji Prezydenta i sekretarzem Rady Bezpieczeństwa (tę funkcję przejął po nim Putin). Następnym okazał się Jewgienij Primakow, nie tylko dyplomata, ale też swego czasu szef wywiadu ZSRR i potem Rosji. Po nim nastąpił Siergiej Stiepaszyn, swego czasu dyrektor FSB.

Za każdym z nich, jak liczył Jelcyn, stanąć powinien klan agentów, jedyna „zdrowa” i zorganizowana siła zdolna nie pozwolić przepaść jemu i jego szeroko rozumianej kremlowskiej „rodzinie”.

Wiktor Czerkiesow, generał służb, przyjaciel Putina, napisał, że Rosja po upadku ZSRR leciała w przepaść, ale się nie roztrzaskała, bo „zawisła nad otchłanią na haku czekistowskim”. Bo tylko szlachetni, patriotyczni „rycerze płaszcza i kindżału” ocalili ją przed katastrofą.

Jelcyn nie od razu znalazł właściwy „hak czekistowski”. Przebierał i odrzucał kandydatów. Postawił na Putina, bo ten okazał się sprawnym wykonawcą i człowiekiem bez własnych poglądów.

Tak się złożyło, że Gleb Pawłowski, długo uważany za szarą eminencję Kremla, ostatni wieczór swej piętnastoletniej kariery na szczytach władzy spędził w moim moskiewskim mieszkaniu, gdzie akurat był Adam Michnik.

Nastrój był jedyny w swoim rodzaju. Śmierć urzędnicza jest w Moskwie brutalna. Równo o północy z drzwi gabinetu na Kremlu znika tabliczka z nazwiskiem, milkną na zawsze wszystkie służbowe telefony. Kierowca czekającego pod domem służbowego lexusa ma obowiązek o zerowej odjechać do rządowego garażu. Jak sobie w środku nocy poradzi „były”, już go nie obchodzi.

Wtedy dużo się mówiło o ideologii Putina, który zaczął się stroić w togę konserwatysty, strażnika „wartości tradycyjnych” już nie tylko w swoim kraju, ale kreował się na globalnego lidera sił antyliberalnych i zachowawczych. Ogromny wpływ na niego miał mieć filozof Aleksandr Dugin i grono prawosławnych stalinowców z Klubu Izborskiego. W swoich wystąpieniach często powoływał się na faszystowskiego filozofa Iwana Iljina czy religijnego myśliciela Nikołaja Bierdiajewa.

– Nie, żadnej ideologii tam nie ma. Putin przyszedł bez niej. I to właśnie dzięki temu był i wolnorynkowym reformatorem, niemal liberałem, i wrogiem liberalnych swobód, widział Rosję częścią zachodniego świata i występował jako wróg Zachodu, oburzały go czasem zbrodnie stalinowskie i zachwycała wielkość imperium stalinowskiego... Tego nie dałoby się pokleić jakimś zwartym, logicznym systemem przekonań, szkołą myślenia – tłumaczył nam człowiek, który przez lata kształtował politykę Kremla.

Aleksiej Czadajew, który pod patronatem właśnie Pawłowskiego napisał książkę Putin. Jego ideologia, wskazywał w niej raczej na to, czego przywódca Rosji nie przyjmuje. A, jak udowadniał, Putin odrzuca i uznaje za fałszywe przyjęte przez Zachód zasady demokracji, opowieści o prawach człowieka.

Jeszcze większe prawo wypowiadania się o tym, czym się kieruje pan Kremla, ma bez wątpienia Władisław Surkow, który przez ćwierć wieku służby w Administracji Prezydenta i rządzie dorobił się rangi rzeczywistego radcy stanu pierwszej klasy (odpowiednik generała armii). A on nie owija w bawełnę.

W programowych tekstach, jakim w Moskwie nadają wysoką rangę „manifestów”, unaocznił, że odziedziczone przez Putina po Jelcynie demokratyczne dekoracje w rodzaju parlamentu, partii politycznych, systemu sądowego, niezależnych mediów to tylko maskarada dla zmylenia publiczności międzynarodowej. W rzeczywistości państwo putinowskie bezwstydnie wystawia na pokaz i chlubi się tym, co inni starają się ukryć – aparat bezlitosnej przemocy, swą brutalną siłę.

A tuż przed agresją na Ukrainę z 24 lutego 2022 roku ten sam Surkow wprost wyłożył, do czego zmierza państwo Putina. Ono, jak zapewnił, „dusi się” w tych samych granicach, które wyznaczył mu zdradziecki, „hańbiący” pokój brzeski zawarty przez bolszewików w 1918 roku. Misją Rosji jest teraz odzyskanie siłą wszystkiego tego, co wcześniej do niej należało, a więc nie tylko Ukrainy, bo i Białorusi, krajów bałtyckich, Zakaukazia, kraju nadwiślańskiego...

Prawo do tego daje Moskwie, jak wtóruje Surkowowi Siergiej Karaganow, jeden z najważniejszych politologów rosyjskich, poczucie mocy militarnej, której ona – w przeciwieństwie do „terpił” na Zachodzie – nie waha się używać, co zuchwale pokazała w Czeczenii, Gruzji, Syrii, na Krymie.

„Czekiści” – czy w ogóle klasa „siłowików”, której Jelcyn oddał Rosję – nie okazali się, jak głosi generał armii i sekretarz Rady Bezpieczeństwa Nikołaj Patruszew, „nową szlachtą” czy wiernym surowym normom moralnym zakonem rycerskim stojącym na straży sprawiedliwości, fundamentem państwa.

Oni jeszcze w określanych jako „szalone” latach dziewięćdziesiątych szybko zrośli się ze światem „błatnych”, który wcale nie był dla nich antypodami. Zbliżał ich kult bezkarnej siły, poczucie wyższości nad „terpiłami”, którymi się karmili.

Dla „czekisty” bazą pokarmową był choćby wystraszony inteligent, któremu za posiadanie faksu można było przypisać próbę obalenia ustroju (tego dotyczyło jedno z ostatnich dochodzeń prowadzonych przez generała Czerkiesowa – tego od „haka czekistowskiego”). Z niego dało się wycisnąć awans, podwyżkę, nagrodę.

„Błatny” żywił się wystraszonym sklepikarzem, którego uczył, że „trzeba się dzielić”, i wyciskał z niego rekiet.

Kiedy oba te światy się sklejały, Putin był wicemerem Sankt Petersburga, który wielce sprawiedliwie zasłużył wtedy na miano „kryminalnej stolicy Rosji”. Jego szef Anatolij Sobczak, mer miasta i gwiazda liberalnego wtedy politycznego firmamentu, znakomity orator, czarował publiczność w kraju i za granicą przemówieniami dającymi nadzieję na świetlaną przyszłość demokracji rosyjskiej. A na gospodarstwie zostawiał przydzielonego mu podpułkownika KGB – nie byłego, bo przecież „byłych” nie ma.

A ten prowadził sprawy z rządzącymi miastem „bratkami”. Z „wysportowanymi” facetami, z którymi trenował w młodości dżudo, sambo i inne sztuki walki, bez trudu odnajdował wspólny język. I interesy prowadził z nimi ciemne.

Do dziś jest wdzięczny i trzyma przy sobie Dmitrija Miedwiediewa, który dzięki niesamowitej biegłości w prawie obronił go przed odpowiedzialnością za aferę „okręty za żywność”. Chodziło o kombinację, w wyniku której w zamian za sprzedane za granicę na złom stare jednostki marynarki wojennej Sankt Petersburg miał otrzymać żywność. Okręty odpłynęły, żywność nie przypłynęła, a za transakcją stał Putin.

– Rozprzestrzeniona w latach dziewięćdziesiątych kultura przemocy, szkoła życia Władimira Putina i jego najbliższego otoczenia, zaczęła dominować w całej elicie rosyjskiej – twierdzi socjolożka Swietłana Stiwenson. – Alians mafiosów i „siłowików” po tym, jak stali się oni nową elitą, nie tylko hamował, ale po prostu sprzeciwiał się pokojowemu rozwojowi.

Tak ukształtowane elity, kiedy obsadziły pozycje na szczytach władzy, brutalnie rozprawiły się z tymi, którzy mogli stawiać im opór wewnątrz kraju. Ci ludzie uznali, że teraz potulnymi „terpiłami” staną się dla nich sąsiedzi Rosji i wylękniony Zachód.

CZĘŚĆ 1. POMARAŃCZOWA NAUCZKA

KROK PO KROKU

• Władimir Putin zostaje premierem w 1999 roku, a 31 grudnia 1999 roku – po dymisji Borysa Jelcyna – zostaje p.o. prezydenta. W 2000 roku wygrywa wybory głowy państwa, a w 2004 roku – reelekcję.

• Jesienią 1999 roku wybucha druga wojna czeczeńska, kładąc kres faktycznej niezależności Czeczenii ustanowionej rozejmem w Chasawjurcie w 1997 roku. Oficjalnym powodem wkroczenia Rosjan do republiki rządzonej przez Asłana Maschadowa jest napad czeczeńskiego komanda pod wodzą Szamila Basajewa na Dagestan oraz zamachy na bloki mieszkalne w Bujnaksku, Moskwie i Wołgodońsku, w których zginęło ponad 300 osób. Do dziś nie jest jasne, czy za zamachami nie stała Federalna Służba Bezpieczeństwa (FSB), by dać Putinowi pretekst do rozpętania walk i wzmocnienia własnej pozycji.

• W sierpniu 2000 roku podczas ćwiczeń na Morzu Barentsa tonie okręt podwodny „Kursk”, prawdopodobnie po wybuchu własnej torpedy, ze 118 marynarzami na pokładzie. Jak się potem okazało, co najmniej 23 członków załogi przeżyło, ale nie doczekało się pomocy, bo Putin długo zwlekał ze zgodą na wsparcie od Brytyjczyków i Norwegów.

• W październiku 2002 roku czeczeńscy terroryści zajmują teatr na moskiewskiej Dubrowce, biorąc ponad 800 zakładników. Podczas szturmu siły bezpieczeństwa użyły gazu usypiającego, co spowodowało śmierć ponad 130 osób, którym nie podano odpowiedniego antidotum (zginęli też wszyscy zamachowcy).

• We wrześniu 2004 roku komando terrorystów zajmuje szkołę w Biesłanie obok Władykaukazu, domagając się wycofania rosyjskich wojsk z Czeczenii. Podczas szturmu sił bezpieczeństwa z użyciem czołgów zginęły co najmniej 334 osoby, w tym 186 dzieci, oraz wszyscy, poza jednym, zamachowcy.

• W listopadzie 2004 roku Wiktor Janukowycz, otwarcie wspierany przez Putina, dzięki gigantycznym fałszerstwom wygrywa wybory prezydenckie w Ukrainie. Wybuchają masowe protesty zwolenników proeuropejskiego Wiktora Juszczenki, nazwane pomarańczową rewolucją, doprowadzając do powtórki głosowania i zwycięstwa kandydata opozycji.

• 7 października 2006 roku, w dniu urodzin Putina, zamachowiec zabija w Moskwie znienawidzoną przez Kreml dziennikarkę „Nowej Gaziety” Annę Politkowską, która pisała o zbrodniach rosyjskiej armii w Czeczenii.

• W listopadzie 2006 roku rosyjscy agenci trują śmiertelnie polonem w Londynie byłego oficera FSB Aleksandra Litwinienkę. Publicznie twierdził on, że za zamachami na domy mieszkalne w 1999 roku stal Putin i służby specjalne.

17.08.1999, wtorek

DUMA PRZEGŁOSOWAŁA NOWEGO PREMIERA

Władimir Putin został siódmym premierem w historii jelcynowskiej Rosji. Duma już w pierwszym głosowaniu zaakceptowała jego kandydaturę.

Przed tygodniem prezydent Borys Jelcyn wyrzucił ze stanowiska premiera Siergieja Stiepaszyna, zaledwie po 82 dniach urzędowania, i wysunął kandydaturę Putina, szefa Federalnej Służby Bezpieczeństwa. Ogłosił go jednocześnie swoim następcą, który miałby wygrać przyszłoroczne wybory prezydenckie.

To postawiło rosyjskich komunistów Giennadija Ziuganowa, bez głosów których Duma nie byłaby w stanie przegłosować tej kandydatury, w niezręcznej sytuacji. Z jednej strony, na zaledwie cztery miesiące przed nowymi wyborami parlamentarnymi za nic nie chcą oni prowokować Kremla do rozwiązania izby (stałoby się tak, gdyby deputowani trzykrotnie odrzucili kandydata na szefa rządu), z drugiej – głosując na Putina, popierali człowieka, który ma być w przyszłości kontynuatorem „antynarodowego reżimu Jelcyna”.

Putin pomógł komunistom w decyzji, oświadczając w Dumie, że jeszcze nie zdecydował, czy w przyszłym roku stanie do wyborów głowy państwa. W efekcie część deputowanych Ziuganowa głosowała na niego. Putin został nowym premierem 233 głosami, a minimalna wymagana większość wynosiła w tym wypadku 226 głosów.

Po głosowaniu Putin wystąpił przed deputowanymi. Obiecał, że będzie kontynuował politykę swych poprzedników i rozpoczęte przez nich reformy. Otrzymał już zgodę prezydenta na to, by w jego gabinecie pozostała większość tych ministrów, którzy zasiadali w rządzie Siergieja Stiepaszyna. Nowy rząd według zapowiedzi Putina spróbuje obniżyć ciężary podatkowe, a do końca roku podnieść emerytury o 31 procent.

Putin przyrzekł też deputowanym, że Rosja zdecydowanie i przy użyciu wszelkich dostępnych środków będzie bronić praw Rosjan mieszkających za granicą. – Wszyscy muszą zrozumieć, że prześladowanie Rosjan nie jest ani mądre, ani nie przynosi korzyści – zapowiedział nowy premier, dodając, że jego rząd nie pozwoli na „ignorowanie interesów Rosji” tak w jej najbliższym sąsiedztwie, jak i w bardziej odległych regionach świata.

– Będziemy bardzo aktywnie uczestniczyć w operacjach pokojowych oraz w działaniach ważnych regionalnych i międzynarodowych organizacji – mówił Putin.

3.01.2000, poniedziałek

BORYS I, PORADZIECKI

31 grudnia 1999 roku w orędziu do narodu Borys Jelcyn oznajmił: – Podjąłem decyzję. Rozmyślałem długo i z udręką. I dziś, w ostatnim dniu odchodzącego stulecia, podaję się do dymisji.

Jelcyn o pół roku skrócił swoją kadencję i zgodnie z konstytucją przekazał władzę premierowi Władimirowi Putinowi. Putin dostał konstytucję, insygnia władzy prezydenckiej i słynną „walizkę jądrową”. Pełniący obowiązki prezydenta wystąpił w telewizji z orędziem noworocznym, w którym obiecał, że „nie odstąpi ani na krok od konstytucji, a wszystkie wolności i prawa obywatelskie będą w pełni respektowane”. Swoją działalność rozpoczął od wizyty na froncie w Czeczenii, gdzie Rosjanie brutalnie rozprawiają się z walczącymi o niepodległość republiki bojownikami.

Kto jak kto, ale my, Polacy, ustępującego przed czasem Borysa Jelcyna powinniśmy pożegnać z szacunkiem.

To przecież on pierwszy oficjalnie przyznał, że to władze radzieckie są sprawcami zbrodni katyńskiej. To Jelcyn rozmontował Związek Radziecki, uczynił Rosję krajem jak nigdy dotąd bezpiecznym dla świata, bliskim jak nigdy dotąd demokracji. Można i trzeba powiedzieć – za rosyjskimi demokratami – że demokracja rosyjska jest wynaturzona, skorumpowana, ale nikt nie może kwestionować tego, że pierwszy prezydent Rosji zapewnił swemu państwu dziewięć lat wolności, czyli to, czego kraj ten w historii nie zaznał.

Teraz rodzi się pytanie, na ile tę rosyjską wolność, demokrację można uważać za trwałe? (...) Dlaczego? Nowa Rosja słabła wraz ze swoim prezydentem, dręczącymi go chorobami, skłonnościami do intryg, które jednego po drugim odstręczały od niego zwolenników, pomocników, doradców.

Najsilniejszy był wtedy, gdy dopiero wspiął się na szczyt. Świat pamięta go na czołgu pod „Białym Domem” [wtedy siedziba parlamentu Rosji, dziś siedziba premiera] z uniesioną pięścią, kiedy brawurowo zatrzymał pucz Janajewa i komunistycznej spółki.

Był wtedy tym samym Borysem, o sile którego w rodzinnych stronach na Uralu krążyły legendy – że sam zepchnął z torów przed nadjeżdżającym pociągiem ciężarówkę, że podtrzymał przewracający się dźwig.

Na czołgu pod „Białym Domem” przy Krasnej Presni, dzielnicy sławnej z tradycji rewolucji 1905 roku, był silny poparciem górników, którzy przyjeżdżali do Moskwy z całej Rosji, by stukać kaskami o bruk placu Czerwonego, protestując przeciw prezydentowi ZSRR Michaiłowi Gorbaczowowi i komunistycznym porządkom.

Ich sympatię zdobywał od czasu, kiedy w połowie lat osiemdziesiątych został sekretarzem moskiewskiego komitetu partii, sekretarzem wielce ekscentrycznym. Jeździł do pracy nie limuzyną, lecz metrem, zachodził do sklepów, domagał się lepszego zaopatrzenia. Był równy, był swój.

Kolegom, sekretarzom Komitetu Centralnego, publicznie wygarniał, że obrośli sadłem, dbają tylko o swoje przywileje.

A oni odstawili go szybko na boczny tor, zsyłając na posadę niedecydującego o niczym wiceministra. I z partyjnej trybuny rzucili mu w twarz słynne: „Borys, ty nie praw” („Borysie, nie masz racji”). A kraj, który to słyszał, był już rozhuśtany falami demokratyzacji, inteligencja krytycznie nastawiona do monopartii uważała, że to właśnie Borys „ma rację”, a jego oponenci nie.

Rosja szła za nim, kiedy w lipcu 1990 roku odszedł z partii. Rok później wybrała go na prezydenta radzieckiej jeszcze republiki [Związek Radziecki oficjalnie został rozwiązany 26 grudnia 1991 roku].

I kto wtedy przypuszczał, że górnicy, którzy wówczas go popierali, po kilku latach wrócą do Moskwy ze swymi kaskami, żeby stukać nimi już nie w bruk placu Czerwonego, popierając Jelcyna, lecz w Garbaty Most przy „Białym Domu” – przeciw niemu. Że usypią mu symboliczną mogiłę, że kukłę prezydenta będą kłaść na tory. Bo przecież on obiecał, że jeśli w nowej Rosji nie będzie się żyło lepiej, sam rzuci się na szyny.

Ale wtedy, w sierpniu 1991 roku, z uniesioną pięścią na czołgu był na szczycie fali popularności. Byli przy nim najlepsi ludzie Rosji. Kiedy po odejściu Gorbaczowa stał się gospodarzem Kremla, pociągnęli tam za nim najwybitniejsi ekonomiści, twórcy, intelektualiści; jak to określił Andriej Czerkiezow, komentator Radia Echo Moskwy, „znakomity rój Jelcyna”.

Żyli i rozkwitali nadzieją, że zmienią swój kraj, zaprowadzą go do Europy. Stanęli, a potem zaczęli kapitulować przed tymi samymi problemami, które zniechęcały i niszczyły ich świetnych przodków w ubiegłym stuleciu. Anachroniczna gospodarka, przerażająca nędza prowincji, beznadziejnie biedna armia i dziki, skorumpowany aparat urzędniczy.

„Rój Jelcyna”, świetni „demokraci pierwszej fali” wkrótce jeden za drugim zaczęli z Kremla odchodzić. Szczególnie szybko, gdy zaczęła się krwawa, fatalnie prowadzona pierwsza wojna czeczeńska. Odeszła wtedy na przykład Galina Starowojtowa; została zamordowana w 1998 roku. Zostali ludzie marni.

Kreml tracił poparcie rosyjskiej inteligencji, a „głubinkę”, prowincję rosyjską, zostawił jej losowi. Widać to w Kaliningradzie, Krasnojarsku, Władywostoku. Tam na siedzibach władz zmieniły się tylko szyldy. Z sowietów i komitetów – na dumy i administracje. Ale wewnątrz są ci sami partyjni biurokraci. Moja znajoma, która u schyłku lat osiemdziesiątych stała na czele ruchów demokratycznych w Krasnojarsku, mówi: – Wtedy myśleliśmy, że nie może być nic gorszego od komunizmu. Teraz już wiemy, że jeszcze gorsi są rządzący dziś u nas na prowincji komuniści bez komunizmu. Póki była partia, jeszcze czegoś się bali, kradli „jak należy” – według rangi. Teraz czują się absolutnie bezkarni.

Jelcyn mógł tylko w dalekiej Moskwie z grymasem wściekłego gniewu na twarzy wygrażać pięścią. Ręce – jak mówią Rosjanie – nie dochodziły do lokalnych kacyków, którzy jak udzielni książęta rządzą w swoich regionach i potrafią straszyć, że – jeśli zechcą – wyprowadzą swoje kraje czy republiki z Federacji. „Ręce nie dochodziły”, bo najważniejsza była walka o władzę w Moskwie, a do niej niezbędne okazywało się poparcie lokalnych liderów.

Walka toczyła się nie o to, czy coraz bardziej chory prezydent, popełniający gafę za gafą utrzyma się na swym stanowisku do czerwca 2000 roku, czyli końca kadencji. Podjęta w maju 1999 roku przez Dumę próba postawienia Jelcyna w stan oskarżenia i przedwczesnego zdymisjonowania go skończyła się żałosną kompromitacją – ludzie Kremla po prostu Dumę przekupili.

Od bez mała półtora roku, od dymisji młodego premiera Siergieja Kirijenki, walka toczyła się o to, co będzie po Jelcynie, czy kremlowska „familia” – krewni prezydenta i jego współpracownicy – zachowa wpływy, władzę i majątki, które zgromadziła pod jego rządami. Sam Jelcyn coraz częściej mówił o „dziedzicu”, czyli swoim faworycie do objęcia schedy.

Kandydatem na „następcę tronu” jest zgodnie z konstytucją premier. Były rezydent wywiadu w NRD, szef Federalnej Służby Bezpieczeństwa Władimir Putin. Do wyborów, które odbędą się pod koniec marca, będzie niby tylko „pełnił obowiązki” głowy państwa. Ale, jak mówi się od dawna w Moskwie, „na prezydenta Rosji może być wybrany tylko ten, kto przed wyborami nim zostanie”.

W piątek 31 grudnia 1999 roku Jelcyn uzasadniał swoją dymisję między innymi tym, że czas odejść, bo przecież pojawił się „silny człowiek, nastawiony na to, by być prezydentem”. I teraz można już tylko żałować, że pierwszy prezydent Rosji zmarnował wielką szansę. Pierwszy raz w historii swego kraju mógł przekazać władzę w sposób demokratyczny. Zamiast tego wskazał narodowi swego dziedzica.

Na coraz wyższe notowania Putina pracują już od dawna podporządkowane Kremlowi media, bezpardonowo atakujące każdego polityka, który ośmiela się wystąpić przeciw premierowi. Na Putina „pracują” generałowie i żołnierze, którzy na Kaukazie prowadzą – jak twierdzą związane z Kremlem media – „bezkrwawą i udaną” wojnę.

Wojna i propaganda windują Putina na szczyty popularności. Niedźwiedź, jego naprędce sklecona we wrześniu przez kremlowskich socjotechników partia, w grudniowych wyborach do Dumy odniósł olśniewający sukces. To był sygnał, że postawienie na Putina to dziś właściwy wybór, by stary prezydent odszedł – jak sam powiedział – „nie tylko ze względu na stan zdrowia”.

Teraz, po wyborach parlamentarnych, rosyjskie elity garną się do obozu zwycięzcy, opozycja jest w rozsypce, tylko jakiś straszliwy kataklizm może sprawić, że notowania któregokolwiek z rosyjskich polityków dorównają popularności Putina.

Jeszcze kilka miesięcy temu mówiło się w Rosji, że Jelcynowi wprawdzie nie wyszły reformy, że pod jego rządami gospodarka pogrąża się w permanentnym kryzysie, armia się rozpadła, ale przynajmniej w Rosji panuje wolność prasy, a prezydent konsekwentnie stoi na straży konstytucji.

Dziś nawet i to jest pod znakiem zapytania. Centralne media rosyjskie poddawane są skrupulatnej kontroli konkurujących ze sobą oligarchów, regionalne – gubernatorów. Wybory głowy państwa zostaną zorganizowane „pod delfina”.

Ci, którzy chwalą Jelcyna za jego „historyczną i mężną” decyzję, twierdzą, że zadbał o to, by rosyjskie reformy były kontynuowane, a gospodarkę nadal zmieniano w kierunku wolnego rynku.

Ale takie nadzieje są złudne. Putina prowadzą do władzy związani z Kremlem oligarchowie, bogaci nowi Rosjanie, magnaci finansowi, naftowi i medialni. Prowadzą go tam też przywódcy regionów. A obie te grupy przede wszystkim strzegą swoich wpływów, zgromadzonych przez ostatnie lata fortun i monopoli.

Przecież to przede wszystkim oni, a nie komuniści latem 1998 roku nie pozwolili premierowi Kirijence przeprowadzić niezbędnych reform, bo młody premier próbował odebrać im część przywilejów. Przed grudniowymi wyborami parlamentarnymi Putin poparł Kirijenkę i jego Sojusz Sił Prawicowych, jednak dopiero czas pokaże, czy nie było to poparcie tylko taktyczne.

Najważniejszym wydarzeniem ostatniego dnia minionego roku w Moskwie jest więc nie przedwczesna dymisja Borysa Jelcyna. Najważniejsze jest to, że Rosja ma nowego władcę – wyznaczonego, a nie wybranego, namaszczonego już nawet przez patriarchę Moskwy i Wszechrusi, polityka stworzonego przez te same elity, które w ostatnich latach „rządziły Jelcynem”, a teraz, instalując na Kremlu dziedzica, zapewniły sobie ciągłość władzy. I dziś w Moskwie niemal nikt nie wątpi, że pod koniec marca ich decyzja zostanie zaakceptowana w powszechnych wyborach.

Ale trzeba pamiętać, że Rosjanie wesprą go nie tylko dlatego, że tak im każą liderzy ich regionów, że to zasugerują im centralne kanały telewizyjne. I nie dlatego, że – jak się dziś powszechnie mówi – ten kraj tęskni za rządami silnej ręki, za „swoim Pinochetem”. Także dlatego, że Rosjanie marzą o stabilizacji, a pamiętają, że w ich kraju zrealizować się mogą scenariusze znacznie czarniejsze niż chroma jelcynowska demokracja.

Cokolwiek by powiedzieć o odchodzącym prezydencie, nie pozwolił on, by Rosja pogrążyła się w zamęcie, nie pozwolił, by w kraju pierwsze skrzypce zaczęli grać ekstremiści.

Czy Putinowi też się to uda? W takim kraju jak Rosja to już bardzo dużo.

14.01.2000, piątek

PUTIN STARTUJE

Władimir Putin oficjalnie ogłosił wczoraj w Sankt Petersburgu, że godzi się kandydować w marcowych wyborach prezydenckich.

Zgodnie z ordynacją wyborczą kandydata na prezydenta zgłosić może co najmniej stu obywateli. Putina do walki o Kreml uroczyście wystawiła obradująca w moskiewskim hotelu Prezydent grupa 197 rosyjskich VIP-ów. Samych tylko gubernatorów było pół setki.

W uroczystości bardzo chcieli wziąć udział członkowie jelcynowskiej „rodziny”, szare eminencje Kremla – Borys Bieriezowski i Roman Abramowicz. Na obrady w hotelu Prezydent obaj oligarchowie nie zostali jednak wpuszczeni. Zaszczytu wspierania nie dostąpił nawet były premier Wiktor Czernomyrdin, choć przed spotkaniem ogłosił połączenie swego ugrupowania Nasz Dom Rosja (czy raczej resztek świetnej niegdyś partii władzy) z proputinowskim Niedźwiedziem.

Do wspierania dopuszczeni zostali natomiast szefowie regionów, którzy jeszcze kilka miesięcy temu z zapałem popierali plany marszu na Kreml bardzo wtedy popularnego Jewgienija Primakowa.

Zaraz po tym, jak Putin ogłosił start w wyborach, ogłoszono też nową rosyjską „Koncepcję bezpieczeństwa narodowego”. Głosi ona, że Rosja może użyć broni atomowej wobec agresora, który atakuje ją w sposób konwencjonalny, a nawet wobec takiego, który w ogóle nie posiada broni nuklearnej.

W stosunku do poprzedniej doktryny obronnej z 1993 roku (uzupełnionej w 1997 roku) nowy dokument jest bardziej manifestacją polityczną niż doktryną wojskową. – To faktycznie apel do Zachodu, by nie drażnił Rosji – mówi Nikołaj Sokow z Centrum Studiów nad Rozprzestrzenianiem Broni Nuklearnej w Monterey w Kalifornii. – Rosjanie mówią niemal wprost: jesteśmy słabi i niepewni przyszłości, nie ruszajcie nas, bo możemy użyć broni nuklearnej z czystego strachu.

„Koncepcja”, jeden z pierwszych dekretów podpisanych przez Władimira Putina po przejęciu obowiązków prezydenta, mówi o „próbach stworzenia struktury stosunków międzynarodowych opartej na dominacji państw Zachodu pod przewodnictwem USA i obliczonej na jednostronne, przede wszystkim wojskowe, rozstrzyganie kluczowych problemów polityki światowej wbrew zasadom prawa międzynarodowego”. Prowadzić ma to do „osłabienia pozycji Rosji w sferze ekonomicznej, wojskowej, politycznej i innych”. Jako o jednym z największych zagrożeń mówi się o „rozszerzeniu NATO na Wschód”, co może prowadzić do „pojawienia się wielkich formacji zbrojnych koło granic Rosji”.

Dlatego Rosja będzie wspomagać „ideę świata wielobiegunowego”. – Za Jelcyna Rosjanie mówili o potrzebie budowy bloku z Chinami i Indiami. Teraz chcą szerszej koalicji. Będą popierać każdy kraj na świecie, który może współtworzyć przeciwwagę dla USA i NATO – twierdzą eksperci w Waszyngtonie, z którymi rozmawiała „Wyborcza”.

Według strategii odpowiedzią na dominację Zachodu musi być „zwiększanie militarnej potęgi kraju. Rosja powinna posiadać siły jądrowe zdolne zadać państwu agresorowi lub koalicji takich państw silny cios”. Zapowiada użycie „broni jądrowej, jeśli inne sposoby rozwiązania kryzysu zostaną wyczerpane lub okażą się nieskuteczne”.

Już siedem lat temu doktryna rosyjska mówiła o użyciu broni nuklearnej przeciwko „agresorowi nieposiadającemu broni nuklearnej, który znajduje się w sojuszu z mocarstwem nuklearnym”, co było wymierzone w nieposiadające broni nuklearnej państwa NATO. Doktryna 2000 zawiera według Sokowa dwie ważne zmiany. Rosja dopuszcza użycie broni nuklearnej przeciwko:

– agresorowi stosującemu broń biologiczną lub chemiczną (tak jak doktryna obronna USA);

– agresji ze strony bloku obronnego, który takiej broni nie ma.

Moskwa już pokazała, jak w praktyce ma działać nowa doktryna. Latem i jesienią podczas manewrów „Zachód 99” Rosjanie ćwiczyli obronę obwodu kaliningradzkiego przed atakiem wojsk NATO z Bałtyku i Polski. Zgodnie ze scenariuszem rosyjskiego MON armia odpierała atak tylko przez trzy dni, a potem rosyjskie bombowce strategiczne zbombardowały dwa cele na terytorium NATO przy użyciu broni nuklearnej, a dwa inne bombowce – dwa cele w USA. Zachód – według scenariusza – widząc rosyjską determinację, przerywa inwazję.

Strategia Putina – w przeciwieństwie do poprzedniej – wymienia też wiele wewnętrznych zagrożeń. Najważniejszy jest rozpad struktur państwa spowodowany kryzysem gospodarczym. Zdaniem ekspertów NATO to dowód, że Putin zdaje sobie sprawę ze znaczenia pomocy gospodarczej z Zachodu i że być może nie chce prowadzić zbyt konfrontacyjnej polityki.

Demoralizacja narodu, wzrost przestępczości, „zrastanie się mafii z władzą” powodują „kryzys w sferze socjalnej i duchowej, który może doprowadzić do utraty zdobyczy demokratycznych”. Kolejny nowy zapis, o zagrożeniu dla bezpieczeństwa narodowego Rosji ze strony terroryzmu, umożliwi Moskwie – twierdzą nasi rozmówcy – tłumienie tendencji niepodległościowych, na przykład na Kaukazie, pod pretekstem walki z terroryzmem.

16.02.2000, środa

MŁODY, PIĘKNY, NIEBOGATY

Władimir Putin jest od wczoraj oficjalnym kandydatem na prezydenta Rosji. Wspierająca go grupa inicjatywna przedstawiła Centralnej Komisji Wyborczej listy z 500 tysiącami podpisów poparcia dla gospodarza Kremla.

Szef komisji Aleksander Wieszniakow wręczył Putinowi legitymację kandydacką. Odbyło się to – jak powtarzają oficjalne media – „w poważnej i uroczystej atmosferze”. Ten ton komentarzy dziwić nie powinien, bo kampanii Putina towarzyszy festiwal lizusostwa. Artyści, hierarchowie prawosławni, przywódcy regionów, szczególnie ci, którzy niedawno flirtowali z antykremlowską Ojczyzną-Całą Rosją mera Moskwy Łużkowa i ekspremiera Primakowa, prześcigają się w okazywaniu poparcia Putinowi.

Według sondaży jest on zdecydowanym faworytem marcowego wyścigu o Kreml – chce na niego głosować 58 procent ankietowanych. Co czwarty badany zapewnia, że według niego Putin jest urodziwy.

Trudno uznać p.o. prezydenta za człowieka bogatego. Z deklaracji majątkowej, którą przedstawił komisji, wynika, że przez ostatnie dwa lata zarobił wszystkiego 265 tysięcy 699 rubli (około 12 tysięcy dolarów), a w bankach zgromadził 387 tysięcy rubli (13,5 tysiąca dolarów). Ma jeszcze dwie działki po 3,5 ara i daczę pod Petersburgiem. Premier, jego żona Ludmiła i córki Maria oraz Jekatierina zajmują należące do państwa moskiewskie mieszkanie o powierzchni 157 metrów kwadratowych.

24.03.2000, piątek

BEZ KRWI I BEZ ZĘBÓW

Moskwa godzi się, by niedzielne wybory prezydenckie były bezalternatywne. Jednak walka o władzę nad Rosją się toczyła i była poważna. Rzecz w tym, że skończyła się, zanim oficjalnie zaczął się wyścig o Kreml.

Gdyby przeciw Władimirowi Putinowi czy innemu pomazańcowi Borysa Jelcyna stawał Jewgienij Primakow wspierany przez mera Moskwy Jurija Łużkowa, nikt nie nazwałby kończącej się właśnie kampanii wyborczej nudną, a świat dziś wstrzymywałby oddech – tak jak to było przed czterema laty.

A jeszcze trzy miesiące temu wydawało się, że Rosja stanie przed taką właśnie alternatywą. Jeszcze w przededniu grudniowych wyborów do Dumy Primakow uroczyście ogłosił, że będzie walczył o prezydenturę. Do walki stanąć mieli dwaj byli czekiści: doświadczony, ostrożny akademik Primakow i młody, dynamiczny Putin, ze względu na swój NRD-owski staż w KGB zwany czasem „Stasi”. Za oboma – tak jak cztery lata temu za wodzem komunistów Giennadijem Ziuganowem i za Jelcynem – stały silne grupy związane z elitami władzy. Druga tura wyborów w 1996 roku była konfrontacją czerwonych gubernatorów, nomenklaturowych naczelników i dyrektorów z supernowymi-Rosjanami, zwanymi też oligarchami, tzn. magnatami naftowymi, gazowymi, finansowymi, wspartymi przez nową liberalną nomenklaturę.

Wtedy emocje sięgały szczytu. W dniu wyborów rosyjska telewizja na cztery godziny przed zamknięciem lokali wyborczych przerwała program, pokazała zegar odliczający pozostały czas przy akompaniamencie odgłosu pulsu serca. Eksperci ze sztabu Jelcyna za pomocą takich sztuczek bez trudu wmawiali ludziom, że oto ostatecznie decydują się losy kraju.

Kilka miesięcy temu zanosiło się na podobny bój. Konfrontacja Putina z Primakowem byłaby starciem elit federalnej władzy (urzędniczej i związanych z Kremlem oligarchów) z elitami regionalnymi i przemysłowymi. Jesienią wokół Primakowa i Łużkowa (merowi stolicy wtedy przepowiadano, że zostanie wiceprezydentem) gromadzili się potężni gubernatorzy, wspierał ich chociażby Gazprom, stał za nimi wielki holding medialny Władimira Gusinskiego (telewizja NTW).

Ojczyzna-Cała Rosja, blok uważany za głównego przeciwnika Kremla, miała pieniądze i silne zaplecze propagandowe. Ludzie skupieni wokół Primakowa i Łużkowa nie ukrywali, że chcą doprowadzić do nowego podziału najbardziej dochodowych rosyjskich bogactw, czyli stworzenia nowych naftowych i finansowych potęg na ruinach imperiów dzisiejszych oligarchów.

– Miliarderzy związani z Kremlem, członkowie jelcynowskiej „rodziny”, zdawali sobie sprawę z tego, że jeśli oddadzą im władzę, znajdą się albo w więzieniu, albo na emigracji – powiedział mi Michaił Dielagin, dyrektor Instytutu Problemów Globalizacji.

Kreml przystąpił więc do walki jeszcze na długo przed wyborami. Kontrolowana przez Borysa Bieriezowskiego telewizja ORT i państwowe stacje systematycznie niszczyły Łużkowa, oskarżając go o wszelkie możliwe zbrodnie i przestępstwa, z morderstwami i przynależnością do sekt włącznie. Gubernatorom i prezydentom republik popierającym Primakowa też się dostawało. Federalne centrum przestało finansować ich regiony. Jeszcze przed wyborami zaczęli stadnie przechodzić do przeciwnego obozu.

A po przegranych wyborach do Dumy Primakow, uważany w Rosji za człowieka niezwykle mądrego, się poddał. Poparł nawet kandydaturę Putina, który tymczasem stał się już p.o. prezydenta.

Wczoraj Putin wspólnie z Łużkowem otwierał młodzieżowy turniej hokejowy. Klepał mera po ramieniu i mówił dziennikarzom, że jeśli chcą, to on pochwali stołecznego naczelnika, bo uważa go za świetnego gospodarza. Łużkowowi nie zostało nic innego, jak tylko kraśnieć z zadowolenia, że oto skończył się dla niego czas niełaski.

Kremlowskich oligarchów, takich jak Bieriezowski, magnat naftowy Roman Abramowicz czy bankier Aleksander Mamut, jakkolwiek brzmiałoby to paradoksalnie, za zwycięzców walki o władzę uznać nie można. Musieli stanąć za Putinem, broniąc się przed śmiertelnym niebezpieczeństwem. P.o. prezydenta nie ma jednak wobec nich zobowiązań. On najwyraźniej stawia na ludzi, których zna od dawna, jeszcze z Sankt Petersburga.

Kiedy został dyrektorem FSB, ściągał do stolicy kolegów z miasta nad Newą. Szefem swych doradców uczynił Germana Grefa, petersburskiego prawnika. Do stolicy sprowadził nawet szofera, który woził go w Sankt Petersburgu. Kierowca nie znał stolicy i od razu rozbił dwa audi. Ale szef wybaczył swojemu człowiekowi.

Specjaliści obliczają, że w 1996 roku Borys Jelcyn na propagandę, wszelaką kiełbasę wyborczą, wydać musiał 20 miliardów dolarów. Putin opędził się 2 miliardami. Pojeździł po kraju z podarkami dla domów dziecka, szpitali. Uregulował zadłużenie państwa wobec nauczycieli i lekarzy, w niektórych przynajmniej regionach, wszystkim pracownikom budżetówki podniósł pensje o 20 procent.

Z „Listu otwartego do wyborców” Władimira Putina:

„Wiele lat, mówiąc o walce z przestępczością, tylko pomagaliśmy temu złu rozwijać się w Rosji. Bandytyzm krzepł, opanowywał miasta i wioski, wszędzie zapuszczał korzenie. Doszło do tego, że cała republika, region wchodzący w skład Federacji Rosyjskiej – Czeczenia – była okupowana przez świat bandycki i zamieniona w jego twierdzę. Wystarczyło rozpocząć otwartą walkę z bandytami, rozgromić ich – i za nami już realny krok ku dyktaturze prawa równego dla wszystkich. Gdziekolwiek by teraz ukrył się przestępca – w Niżnym Nowgorodzie, Sankt Petersburgu czy Kazaniu, w którymkolwiek z rosyjskich miast – nie może już mieć nadziei na pomoc i azyl w Czeczenii. Bandycki świat poniósł ogromną stratę.

W bezprawnym, a więc słabym państwie człowiek jest bezbronny i ubezwłasnowolniony. Im silniejsze państwo, tym bardziej wolna jednostka.

Jednakowe dla wszystkich reguły są potrzebne i ważne dla wszystkich i wszędzie. I władzy, i przedsiębiorcom, a tym bardziej ludziom słabym i potrzebującym opieki socjalnej. Jak – pytają mnie – w takim wypadku budować stosunki z tak zwanymi oligarchami? – Wedle praw obowiązujących wszystkich. Tak samo jak z właścicielem małej piekarni albo zakładu szewskiego.

Trzeba sobie wreszcie otwarcie powiedzieć – jesteśmy bogatym krajem biednych ludzi. W ogóle jesteśmy krajem paradoksów. I nie tyle politycznych, ile społecznych, ekonomicznych, kulturowych.

Naszym priorytetem jest obrona rynku przed panoszeniem się samowoli zarówno urzędników, jak i przestępców. Musimy ochronić właścicieli przed samowolą i bezprawiem. Jeśli tych gwarancji nie da im państwo, tę próżnię natychmiast zapełnią grupy przestępcze. (...)

To, że musimy oszczędzać siły, w żadnym wypadku nie oznacza, że mamy się zamknąć w swoich granicach. My także widzimy dla siebie to, co w innych krajach nazywa się strefą życiowo ważnych interesów”.

27.03.2000, poniedziałek

PREZYDENT PUTIN

Premier Władimir Putin zdobył w wyborach prawie 51 procent głosów i już w pierwszej turze wygrał wybory prezydenckie.

Zagadką wyborów było, czy Putin zdobędzie 50 procent głosów i nie będzie potrzebna druga tura. Pierwsze wyrywkowe wyniki podano o 20 czasu warszawskiego po podliczeniu 7 procent głosów, głównie z Dalekiego Wschodu. Putin miał ledwie 44 procent poparcia, zaskoczeni byli zarówno dziennikarze, jak i jego sztab.

Później nadchodziły jednak wyniki z regionów położonych w środkowej Rosji. O pierwszej w nocy naszego czasu, po podliczeniu 59 procent głosów, wynik Putina osiągnął prawie 51 procent. Spodziewano się, że po dodaniu głosów z zachodniej Rosji jego notowania jeszcze podskoczą.

Fragmentaryczne prawdziwe wyniki były bardzo podobne do rezultatów ankiet Instytutu Badania Opinii Publicznej, jakie przez cały dzień zbierano przed 347 komisjami w całej Rosji. A ten sondaż pokazał, że Putin zdobył 51,2 procent. Taki sam wynik przyniósł sondaż telewizji RTR.

W Rosji władzę obejmie człowiek, którego jeszcze rok temu nikt nie znał, dziedzic namaszczony przez Borysa Jelcyna, człowiek-zagadka, który popularność zawdzięcza bezkompromisowo prowadzonej wojnie z Czeczenią. Rosja i Zachód szukają odpowiedzi na pytania, jaką politykę będzie prowadził, jaki w rzeczywistości jest Putin, który do dziś nie ogłosił programu gospodarczego. Tuż po głosowaniu pierwszy prezydent Borys Jelcyn zapewniał, że jego następca nie zejdzie z drogi reform.

Przeciw czterdziestoośmioletniemu Putinowi, uważanemu powszechnie za faworyta walki o Kreml, stanęło dziesięciu konkurentów. Najgroźniejszy z nich – lider komunistów Giennadij Ziuganow – cztery lata temu dopiero w drugiej turze przegrał z Jelcynem. Teraz dostał około 30 procent głosów. Trzeci był demokrata Grigorij Jawliński z 7 procentami [oficjalne wyniki wyborów dały Putinowi 53,44 procent głosów, Ziuganowowi – 29,49 procent, a Jawlińskiemu 5,85 procent].

– Putin nie ma zobowiązań wobec moskiewskich elit, oligarchów. Ma swobodę wyboru drogi, którą poprowadzi kraj. To może być droga reform. A może oprzeć się na dawnych kolegach z KGB i poddać życie Rosji ścisłej kontroli państwa. Co wybierze, dowiemy się po wyborach – mówił nam Michaił Dielagin, szef Instytutu Problemów Globalizacji.

– Wiem, że wszyscy oczekują ode mnie cudu, ale niestety nie mogę go obiecać – powiedział Putin dziennikarzom o godzinie 23 naszego czasu. A już dzień po zwycięstwie zapowiedział: – Przeprowadzimy operację w Czeczenii do samego końca.

Prezydent elekt spotkał się z żołnierzami wojsk rosyjskiego MSW i chwalił ich profesjonalizm w walce z czeczeńskimi rebeliantami. Wcześniej tego samego dnia dostał dziesiątki telegramów gratulacyjnych od przywódców z całego świata, ale w głosach wielu polityków Zachodu przewijała się nadzieja, że Putin zmieni teraz swoją politykę wobec zbuntowanej kaukaskiej prowincji. Cała bowiem jego kampania wyborcza opierała się właściwie tylko na jednym – „wyplenieniu terroryzmu” z Czeczenii.

Putin, który po niespodziewanej dymisji Borysa Jelcyna ostatniego dnia grudnia 1999 roku pełnił obowiązki prezydenta, zostanie zaprzysiężony jako głowa państwa na początku maja.

Z ogłoszonymi wczoraj wynikami wyborów nie godzi się tylko lider komunistów Giennadij Ziuganow, który zajął drugie miejsce. Twierdzi, że jego partyjni towarzysze na własną rękę podliczali głosy i według nich zdobył on poparcie mniej więcej takie samo jak Putin, powinien więc zmierzyć się z nim w drugiej turze wyborów.

Ziuganow mówi o „kolosalnym fałszowaniu” wyników. Wskazuje na przykłady Baszkirii czy Tatarstanu, gdzie w urnach miały się znaleźć miliony dodatkowych kart do głosowania. Nie przedstawił jednak żadnych dowodów.

Moskiewskie elity powszechnie godzą się jednak z wynikiem niedzielnych wyborów. Sam mer Moskwy Jurij Łużkow powiedział, że wiadomość o zwycięstwie Putina już w pierwszej turze jest dla niego „przyjemna”. – Mam nadzieję na dobrą współpracę z nowym prezydentem – dodał Łużkow, z którym Putin publicznie bratał się w przedwyborczy piątek.

Wyniki pozytywnie ocenił też były przywódca ZSRR Michaił Gorbaczow. – Putinowi się powiodło. Teraz społeczeństwo bardzo liczy na zerwanie z przeszłością. Silne są nadzieje na to, że wstaniemy z kolan, podniesiemy głowy. W Rosji pojawili się nowi ludzie, nowi przedsiębiorcy, którzy chcą brać na siebie odpowiedzialność za sprawy kraju, od której uchylali się oligarchowie. Teraz wiele zależy od tego, jak Putin oceni przeszłość, kogo weźmie do swojej ekipy – uważa Gorbaczow.

Rosja zastanawia się dziś, co przy nowym prezydencie stanie się z oligarchami, czyli miliarderami, którzy w czasach Jelcyna dorobili się nie tylko ogromnych majątków, lecz także wielkiego wpływu na politykę. Borys Niemcow, jeden z liderów Sojuszu Prawych Sił, zapowiedział, że teraz oligarchowie będą walczyć z obozem liberałów o wpływ na Putina. – Wiem, jakie jest stanowisko szefa w tej sprawie. Wszyscy oligarchowie zostaną odsunięci od władzy – mówił, jakby odpowiadając Niemcowowi, Dmitrij Miedwiediew, kierujący sztabem wyborczym Putina.

29.04.2000, sobota

PUTIN I JEGO DRUŻYNY

Za Władimirem Putinem z Sankt Petersburga do Moskwy przyszły dwie grupy pretendentów do władzy nad Rosją: koledzy z KGB, którzy chcą kontroli państwa nad rynkiem, i liberałowie marzący o gospodarczej wolności. Co wybierze prezydent?

Putin nie ufa moskiewskim elitom. Próbuje się oprzeć na ludziach, których zna od dawna – tych, którzy razem z nim pracowali w Dużym Domu przy Litejnym Prospekcie 4, czyli siedzibie KGB w Leningradzie. I na tych młodych liberalnych ekonomistach, z którymi był blisko w czasach, kiedy jako zastępca mera Sankt Petersburga Anatolija Sobczaka urzędował w Smolnym, siedzibie władz miejskich.

W Moskwie powtarza się, że petersburscy koledzy Putina, którzy przy nim robią kariery w stołecznych strukturach służb specjalnych, są tacy, jakby wyszli spod jednej sztancy. Wszyscy – tak jak prezydent – przed pięćdziesiątką, szczupli, nieprzeniknieni i, co powtarzają gazety, „o szklanym spojrzeniu”.

Putin, gdy w sierpniu ubiegłego roku został premierem, swoje poprzednie stanowiska zostawił kolegom z dawnych lat. Miejsce sekretarza prezydenckiej Rady Bezpieczeństwa oddał swemu rówieśnikowi Siergiejowi Iwanowowi, z którym kiedyś uczył się w jednej grupie w leningradzkim Instytucie KGB ZSRR.

Na fotelu dyrektora FSB zasiadł czterdziestosześcioletni Nikołaj Patruszew, były oficer leningradzkiego KGB, na moskiewskiej Łubiance, czyli w głównej kwaterze FSB, otwarcie nazywany „człowiekiem Putina”.

Na Kremlu i w siedzibie rządu przy Krasnej Presni też pojawiło się wielu „piterskich”, przybyszy z Petersburga. Gdy powszechnie oskarżany o udział w aferach korupcyjnych Paweł Borodin odszedł do pracy w Związku Białorusi i Rosji, nowym zarządcą prezydenckiego gospodarstwa złożonego z dziesiątków rezydencji, domów wypoczynkowych, flotylli samolotów stał się czterdziestoczteroletni Władimir Kożyn, który w Sankt Petersburgu kierował regionalnym centrum kontroli walutowo-eksportowej. „Komsomolskaja Prawda” zapewnia, że centrum było pod staranną kontrolą służb specjalnych. Zastępca szefa administracji prezydenta, czterdziestoletni Wiktor Iwanow, też jest z Petersburga, a to – jak z zawiścią powtarzają w Moskwie – „wiele wyjaśnia”. Iwanow kierował Służbą Bezpieczeństwa Ekonomicznego tamtejszej FSB.

Szefem kancelarii rządu został czterdziestojednoletni Dmitrij Kozak, w młodości prokurator w Leningradzie.

Najwięcej sprzeciwów w Moskwie budzi spodziewany tu awans Wiktora Czerkiesowa, pierwszego zastępcy dyrektora FSB, który ponoć ma zająć wysoką pozycję w nowym rządzie Rosji (być może nawet wicepremiera nadzorującego pracę struktur siłowych).

Czterdziestodziewięcioletni dziś Czerkiesow zaczynał karierę jako prosty oficer śledczy piątego wydziału do walki z dysydentami leningradzkiego KGB. Spisywał się znakomicie. W ciągu 13 lat udało mu się doprowadzić do skazania 39 osób oskarżonych z paragrafu 70. kodeksu karnego (agitacja i propaganda antyradziecka).

Czerkiesow dalej twierdzi, że w czasach ZSRR „nikt nie był prześladowany za to, że myślał inaczej”. „Zawsze w tych wypadkach mieliśmy do czynienia z łamaniem prawa. To samo mogę też powtórzyć o tych, którzy byli rzekomo posyłani do psychuszek, bo trudno ich było posadzić do więzienia. Nie posyłali tam tych, którzy nie byli chorzy” – upierał się Czerkiesow w wywiadzie dla petersburskiej gazety „Smiena”.

W nowej Rosji Czerkiesow tak olśniewających sukcesów już nie odnosił. W latach 1992-1998 był szefem petersburskiej Federalnej Służby Kontrwywiadu, a potem FSB. W tym czasie miasto nad Newą rzetelnie zapracowało na miano „kryminalnej stolicy Rosji”. Bandyci na ulicach rozstrzeliwali jednego po drugim biznesmenów i polityków. Ludziom Czerkiesowa nie udało się zatrzymać sprawców żadnego z głośnych zabójstw.

Z większym zapałem prowadzili natomiast śledztwo przeciw kapitanowi Aleksandrowi Nikitinowi, którego oskarżyli o szpiegostwo na rzecz norweskiej organizacji ekologicznej Bellona. Ten emerytowany oficer miał jej przekazywać tajne informacje o radioaktywnych wyciekach z rosyjskich atomowych okrętów podwodnych. Sąd pierwszej instancji oczyścił Nikitina z zarzutu szpiegostwa i uniewinnił. FSB złożyła apelację, a proces ma zostać wznowiony przed sądem najwyższym. W Sankt Petersburgu mówi się, że teraz Nikitin ma mniejsze szanse, bo służby specjalne czują się pewniej i mogą więcej [ostatecznie został uniewinniony przez sąd najwyższy].

Ludzie ze służb specjalnych rwą się nie tylko na najwyższe stanowiska w państwie. Wydział Kontrwywiadu Gospodarczego FSB przygotował program uzdrowienia sytuacji w gospodarce rosyjskiej. – Strategia – jak twierdzi Nikołaj Bardul, komentator ekonomiczny tygodnika „Włast” – jest wykuta wedle reguł szanowanych przez czekistów – państwo powinno odzyskać pełną kontrolę nad gospodarką.

W projekcie najczęściej powtarzają się słowa: „zabronić”, „zaostrzyć”, „zmusić”. Autorzy uważają na przykład, że państwo powinno zmusić eksporterów i wytwórców strategicznych towarów do tego, by wszystkie swoje pieniądze trzymali na kontach wyłącznie w specjalnie wyznaczonych do tego celu bankach.

„Należy nasilić kontrolę nad przepływem kapitałów, na przykład zakazać obywatelom Rosji otwierania kont za granicą, zabronić im przekazywania funduszy do stref wolnocłowych” – zalecają w projekcie eksperci FSB.

Według nich państwo powinno też skrupulatnie przyjrzeć się realizowanym w Rosji programom zagranicznej pomocy gospodarczej. Te programy na przykład w rolnictwie nie dały Rosji żadnej korzyści, a wręcz przeciwnie – „przyniosły straty”.

„Realizacja takich programów zazwyczaj prowadzi do dezintegracji gospodarstwa, dzielenia ziemi i sprzętu pomiędzy nowe podmioty prawne, sprawia, że nasilają się kradzieże maszyn, dochodzi do konfliktów w lokalnych społecznościach. Skutkiem przeprowadzonej reorganizacji jest zazwyczaj spadek sprzedaży mięsa i mleka, obniżenie jakości prac polowych. Według rosyjskich specjalistów podział dużych gospodarstw na mniejsze prowadzi do upadku rolnictwa. Poza tym ustalono, że głównym zadaniem Amerykanów [którzy prowadzili programy pomocy dla rosyjskiej wsi] było zbieranie wszelkich informacji o naszym rolnictwie i regionach, które były wykorzystywane do realizacji strategicznych interesów USA, a także do utrzymywania rosyjskiego rolnictwa na poziomie pozwalającym Stanom Zjednoczonym prowadzić ekspansję na nasz rynek żywnościowy” – zapewniają wywiadowcy z FSB.

Ten dokument, broniący resztek kołchozów i sowchozów, mógł powstać w Dużym Domu przy Litejnym Prospekcie. Jego treść znakomicie harmonizuje z atmosferą tego miejsca, w którym oficerowie nie ukrywają tęsknoty za „dobrymi latami siedemdziesiątymi”, a ze ścian gabinetów nie zdjęli portretów Feliksa Dzierżyńskiego i Jurija Andropowa [pierwszy to twórca sowieckich służb specjalnych po rewolucji w 1917 roku, drugi był najpierw wieloletnim szefem KGB, a na początku lat osiemdziesiątych XX wieku przywódcą ZSRR].

Druga drużyna Putina ulokowała się w moskiewskim Alexander House, biurowcu przy Nabiereżnoj Jakimiankie. Budynek, wyposażony w najnowocześniejsze środki łączności i obstawiony kamerami wewnętrznej telewizji, nazwę bierze od Aleksandra Smoleńskiego, szefa grupy finansowej SBS-AGRO. Oligarcha zaprosił do swojego budynku najpierw sztab wyborczy Putina, a potem Centrum Opracowań Strategicznych przygotowujące dla przyszłego prezydenta strategię rozwoju Rosji na najbliższą dekadę.

„Nowaja Gazieta” obliczyła, że Smoleński, szef grupy banków, które po 17 sierpnia 1998 roku upadły, na zawsze grzebiąc pod sobą oszczędności dziesiątków tysięcy ciułaczy, zrobił Putinowi szczodry podarek. Za wynajęcie w centrum Moskwy lokalu takiego jak w Alexander House płaci się więcej niż cała suma na koncie wyborczym dzisiejszego gospodarza Kremla.

W Alexander House rej wodzą też „piterscy”, ale zupełnie inni niż ci z Dużego Domu – młodzi, fanatyczni liberałowie. Szefuje im trzydziestopięcioletni German Gref, z pochodzenia Niemiec (urodził się w Kazachstanie, dokąd jego rodzice zostali zesłani „za pochodzenie”). Gref, z wykształcenia prawnik, zdążył już być wicegubernatorem Sankt Petersburga. Dziś wróży mu się ministerialną karierę.

Z Grefem blisko współpracuje trzydziestodziewięcioletni Aleksiej Kudrin, wiceminister finansów (uważany za kandydata na wicepremiera od gospodarki). On również pochodzi z Sankt Petersburga, gdzie był jednym z aktywniejszych przedstawicieli klubu Nowi Liberałowie.

W Alexander House pracuje też Andriej Iłłarionow, trzydziestoośmioletni ekonomista, który do Moskwy przeniósł się już sześć lat temu, ale też jest zaliczany do „piterskich”. Iłłarionow, o którym mówią, że „stoi na prawo od Adama Smitha”, choć zdążył już być doradcą ekonomicznym Wiktora Czernomyrdina, nie wpisał się w stołeczne elity. Według niego „młodzi reformatorzy”, czyli Anatolij Czubajs, Siergiej Kirijenko czy Borys Niemcow, uprawiali „lewicową politykę ekonomiczną”. Jesienią 1998 roku Iłłarionow tłumaczył mi, że do kryzysu finansowego w sierpniu tamtego roku doprowadziła „bolszewicka, centralistyczna polityka Kirijenki”.

W połowie kwietnia Putin mianował Iłłarionowa swym doradcą ekonomicznym, co wywołało prawdziwy popłoch w ministerstwie finansów.

Gref do współpracy ze swoim centrum zaprosił 300 ekspertów, których zadaniem jest przygotować strategię rozwoju społecznego i ekonomicznego Rosji na najbliższe dziesięć lat. Twierdzi, że wybrał najlepszych fachowców, kierując się ich profesjonalną przydatnością.

– Nie bardzo wiem, dlaczego akurat mnie tam zaprosili, przecież teraz jestem uważany za dysydenta – mówi etnolog Emil Pain, jeden z najbardziej zdecydowanych przeciwników wojny w Czeczenii, który dla Grefa przygotował raport o polityce narodowościowej Rosji.

– Dokument, który chcemy przygotować na koniec kwietnia, początek maja, składać się będzie z czterech głównych rozdziałów: nowego kontraktu społecznego, programu reformy władzy, planu zmodernizowania gospodarki i propozycji polityki zagranicznej – zapowiada Gref.

– Być może w jakimś zachodnim kraju strategia rozwoju zmieściłaby się na kilku kartkach. Ale jesteśmy w Rosji, w kraju, w którym ludzie nie szanują prawa, szukają w nim przede wszystkim luk. Tu trzeba wszystko przewidzieć, szczegółowo opisać, co krok po kroku powinniśmy robić w najbliższych latach, skąd i jakie wziąć na to pieniądze, jakie akty prawne wprowadzać – tłumaczy Arkadij Dworkowicz, dwudziestoośmioletni doktorant Duke University, na co dzień kierownik grupy ekspertów ekonomicznych ministerstwa finansów, który w Alexander House pracuje nad programem reformy gospodarczej.

– Gruntowne reformy wprowadza się zazwyczaj w przełomowych dla kraju momentach. W Rosji zmienił się prezydent. Czy to jest historyczny zwrot? – pytam Dworkowicza.

– Tak. I my, i ci eksperci z FSB, których pan uważa za naszych konkurentów, jesteśmy przekonani, że Rosja doszła do punktu krytycznego. Przecież tu nic nie działa. Wszelkie państwowe instytucje są sparaliżowane, nie wypełniają swoich obowiązków. Administracja skorumpowana, sądy zależne od władz lokalnych. Podatków się nie zbiera. I tak dłużej być nie może, ludzie tego dłużej nie zniosą. A nadzieja na pozytywne zmiany jest teraz ogromna. Przecież zmienił się prezydent, powinno się więc zmienić i życie ludzi.

– I wy tutaj jesteście przekonani, że te zmiany, na które czeka kraj, to reformy wolnorynkowe? Rosjanie przecież powszechnie uważają, że to reformy są przyczyną wszelkich bied, które w ostatnich latach na nich spadły.

– Powiedzmy sobie uczciwie. W Rosji mieliśmy szok, najwyższy czas na terapię. My w strategii, którą przygotowujemy, będziemy się domagać wprowadzenia możliwości handlu ziemią, reformy podatkowej, zrównania w prawach inwestorów krajowych i zagranicznych. Ale nie dlatego, by po prostu zbudować wolny rynek dla samego wolnego rynku. Naszych ekspertów łączy przekonanie, że w Rosji musi powstać społeczeństwo obywatelskie. Takie, w którym człowiek ma gwarancje, że może uczciwie prowadzić swój prywatny interes, gwarancje tego, że państwo jutro nie odbierze mu jego pieniędzy, majątku. Że państwo będzie wypełniać wobec niego te zobowiązania, które na siebie wzięło. Nie tak jak teraz, kiedy z góry wiadomo, że w budżecie nie będzie nawet jednej trzeciej pieniędzy niezbędnych do spełnienia tego, co rząd obiecuje społeczeństwu.

– A skąd pewność, że prezydent przyjmie wasze propozycje, a nie to, co podsuwają mu wasi konkurenci, a jego koledzy z FSB?

– To nie są nasi konkurenci, ale sprzymierzeńcy. FSB jako jedna z instytucji państwowych też musi zacząć wypełniać swoje zobowiązania wobec społeczeństwa. A co do Putina, to jesteśmy przekonani, że on rzeczywiście chce reformować Rosję – zapewnia Dworkowicz.

Choć minęło już sto dni od czasu, kiedy Jelcyn abdykował na rzecz Putina, nowy prezydent wciąż jest dla Rosjan zagadką. Nie zmienia składu rządu, nie zdradza się ze swymi poglądami na gospodarkę.

Jego współpracownicy obiecują, że przyłbicę odsłoni dopiero po zapowiedzianej na 7 maja oficjalnej inauguracji.

Na razie z upodobaniem oddaje się innym zajęciom. Lata myśliwcem do Czeczenii i w powietrzu przejmuje nawet stery maszyny. Spełnia – jak sam przyznaje – swoje chłopięce marzenie i na pokładzie okrętu podwodnego pogrąża się w głębiny Morza Barentsa. Tam przechodzi chrzest morski – ze szklanej obudowy lampy pokładowej (pojemność 0,7 litra) pije słoną wodę i całuje kołyszący się razem z okrętem podwieszony pod sufitem młot kowalski. A potem przygląda się startowi rakiety balistycznej.

– Dla niego Rosja to jeden wielki Disneyland. Tylko patrzeć, jak dla zabawy gruchnie gdzieś głowicą jądrową – ironizuje Andriej Czerkiezow, komentator Radia Echo Moskwy.

A demokratyczny deputowany Siergiej Juszenkow proponuje Dumie, by oficjalnie wytknęła prezydentowi, że nie wypada mu popisywać się odwagą na niebezpiecznych zabawkach.

Juszenkow obawia się, że Putin nie chce lub nie jest w stanie spełnić nadziei, które wiązali z nim zwolennicy reform. I nie jest w tych obawach odosobniony.

Niedawno Borys Fiodorow, były wicepremier i minister finansów, tłumaczył mi, że w Rosji liczą się nie tyle dokumenty, deklaracje ogłaszane przez rząd czy Kreml, ile decyzje kadrowe. – Dla biurokratów wszystkich szczebli, biznesmenów dopiero informacja o tym, kogo zdjęli, kogo postawili, kto poszedł siedzieć, jest jasnym i zrozumiałym sygnałem o tym, jaka teraz obowiązuje polityka, skąd wieje wiatr – tłumaczył Fiodorow.

Jego zdaniem Putin udowodni, że skończyły się „jelcynowskie nieporządki” i teraz czas na zmiany, dopiero gdy przykładnie ukarze jednego z gubernatorów, którzy w regionach rządzą jak feudalni książęta, i jednego z oligarchów, którzy w ostatnich latach prywatyzowali rosyjskie bogactwa i rządzili Kremlem.

Wydawać by się mogło, że idealnym kandydatem na pokazową egzekucję samowolnego regionalnego satrapy będzie Władimir Jakowlew, mer Sankt Petersburga. W mieście nad Newą rej wodzą bandyci, którzy w powszechnej opinii miejscowych są związani z miejscową władzą. Jakowlew do niedawna był jednym z przywódców opozycyjnej wobec Kremla Ojczyzny-Całej Rosji. A do tego Putin ma z nim stare porachunki. Obaj byli kiedyś zastępcami mera Sankt Petersburga Anatolija Sobczaka i w Smolnym darli koty. Potem Jakowlew został merem, wygrywając z Sobczakiem i szefem jego sztabu wyborczego Putinem.

Sobczak po stracie stanowiska został oskarżony o nadużycia, rozchorował się i musiał w końcu uciekać do Francji. Na jego pogrzebie dwa miesiące temu Jakowlewa nie było. Wdowa Ludmiła Narusowa zapowiedziała, że nie życzy sobie, by u trumny pojawiał się człowiek, który „organizował nagonkę” na jej męża.

Putin, który przyleciał do Petersburga na pogrzeb byłego szefa i profesora (Sobczak był jego wykładowcą na wydziale prawa uniwersytetu), publicznie ronił łzy. W wywiadzie dla miejscowego radia zapewniał, że były mer „nie umarł – on zginął w wyniku nagonki”. Nie wskazał wprost na Jakowlewa jako na jej organizatora, ale i tak wszyscy wiedzieli, o kogo chodzi.

A były premier Siergiej Stiepaszyn na pogrzebie Sobczaka przy otwartej trumnie uroczyście zapowiadał, że on, jako były mieszkaniec Sankt Petersburga, jest gotów „spłacić swój dług wobec rodzinnego miasta”. Spłacić dług znaczyło w tym wypadku stanąć przeciw Jakowlewowi do zapowiedzianych na 14 maja wyborów mera. Popularny w Rosji Stiepaszyn wsparty przez Putina na pewno pokonałby przeciwnika.

Sam Jakowlew nie potrafił zapanować nad sobą. Widać było, że jest przerażony. Rąk jednak nie opuścił. Zmienił front i w czasie wyborów prezydenckich „postarał się” i zapewnił Putinowi poparcie 60 procent mieszkańców miasta. Za Jakowlewem stanął też związany z Kremlem miliarder Borys Bieriezowski, który spodziewa się, że w Sankt Petersburgu, gdzie powstaje nowy port naftowy, będzie można robić dobre interesy.

I prezydent nie wystawił Stiepaszyna przeciw wrogowi swego publicznie opłakiwanego mistrza. W bój posłał natomiast wicepremier Walentynę Matwijenko, która też kiedyś pracowała w leningradzkim komsomole. Oficjalnie jej jednak nie poparł, a w końcu poprosił, by zrezygnowała z kandydowania i wróciła do pracy w rządzie.

Pozbywszy się jedynej groźnej konkurentki, Jakowlew, który rzeczywiście nie panuje nad wyrazem swojej twarzy, ostatnio rozkwita w uśmiechach i opowiada, że 14 maja, w dniu wyborów, wspólnie z Putinem zainauguruje w Sankt Petersburgu hokejowe mistrzostwa świata.

– Kiwają nas – w imieniu nie tylko petersburskich demokratów żalił się na Putina zaskoczony wiadomością o wycofaniu Matwijenko Julij Rybakow, lider partii Demokratyczna Rosja [Jakowlew wybory wygrał, rządził miastem do 2003 roku, potem – do 2007 roku – był ministrem rozwoju regionalnego].

Kiedy „harwardzkie malcziki” – jak w Rosji nazywają liberalnych ekonomistów – szykują wzorem doradcy cara Aleksandra I Michaiła Sperańskiego wielką reformę Rosji, agenci FSB myślą, jak wziąć kraj pod swoją kontrolę, a prezydent lata myśliwcem i pływa okrętem podwodnym, prawdziwi mężczyźni, czyli ci, którzy przy Jelcynie rządzili Kremlem, robią prawdziwe interesy.

Korzystając z przedwyborczego zamieszania, Bieriezowski i Roman Abramowicz, para kremlowskich oligarchów, przejęli Krasnojarski Kombinat Aluminiowy. Skok planowali już od dawna. Dwa lata temu Bieriezowski pomógł Aleksandrowi Lebiedziowi wygrać wybory na gubernatora Krasnojarska. Generał zaś tak energicznie zabrał się za Anatolija Bykowa, przewodniczącego rady dyrektorów kombinatu, że ten znalazł się w więzieniu. Firma pozbawiona szefa stała się już łatwym łupem.

– W Rosji przejmuje się dziś duże i małe przedsiębiorstwa, korzystając z ustawy o bankructwie, która została napisana jakby pod dyktando bandytów – wyjaśnia Michaił Dielagin, dyrektor Instytutu Problemów Globalizacji. – Wystarczy, korzystając z nieuwagi kierownictwa firmy, umieścić na jej kontach jakąś kwotę, a potem dowieść przed sądem, że ona nie została zwrócona na czas. I można wszczynać procedurę bankructwa. A kiedy ona już się zacznie, ci, którzy chcą przejąć firmę, zjednawszy sobie komorników, bez trudu mogą sparaliżować pracę przedsiębiorstwa. Kiedy zabrakło Bykowa, akcjonariusze Krasnojarskiego Kombinatu Aluminiowego zrozumieli, że nie są w stanie przeciwstawić się kremlowskim oligarchom. Przyjęli propozycję, która w tej sytuacji była nie do odrzucenia, i odsprzedali swoje akcje.

Kiedy poszły słuchy, że Bieriezowski i Abramowicz przejęli aluminiowego giganta, w Rosji podniósł się szum. Ale oligarchowie dobrze się zabezpieczyli. Ministerstwo polityki antymonopolowej w pocie czoła badające, kto w rzeczywistości wszedł w posiadanie pakietu kontrolnego akcji krasnojarskiego kombinatu, nie było w stanie rozwiązać skomplikowanej łamigłówki złożonej z dziwnych spółek powoływanych przez banki, które już dawno zbankrutowały.

Kremlowscy oligarchowie na tym nie poprzestali. W podobny sposób przejęli kontrolę nad kolejnymi hutami i kopalniami boksytu. Dziś rządzą 80 procentami rosyjskiego przemysłu aluminiowego, którego roczne obroty ocenia się na blisko 5 miliardów dolarów.

Spora część moskiewskich obserwatorów tłumaczy, że wchodzący w skład jelcynowskiej „rodziny” oligarchowie, przeczuwając swój rychły zmierzch, w pośpiechu starają się przejąć, co się da, by z tym zejść ze sceny na sute emerytury. – Oni dogadali się z Putinem, że on teraz pozwoli im robić interesy na aluminium za to, że oni zrezygnują z udziału w polityce – przypuszcza Dielagin.

Kto jednak może dać gwarancje, że ci, którzy w czasach Jelcyna rządzili Rosją, już ostatecznie zrezygnowali z ambicji politycznych? Aleksander Wołoszyn, który i przy Putinie zachował fotel szefa administracji prezydenta, i związany z oligarchami wicepremier Michaił Kasjanow ostatnio weszli w skład komisji, która będzie mieć decydujące słowo przy ostatecznym redagowaniu strategii przygotowanej prezydentowi przez Alexander House. Oni i ich mocodawcy będą też mieć sporo do powiedzenia przy formowaniu nowego gabinetu.

Leonid Radzichowski, komentator dziennika „Siewodnia”, podsumowując pierwsze 100 dni Putina, przypomina, że świat obawiał się dzisiejszego prezydenta jako czekisty, podejrzewał, że nie potrafi on „wystarczająco ostrożnie” posługiwać się władzą. – Te obawy nie zniknęły. Lecz jego pasywność, jego niezdecydowanie (choćby w sprawie Sankt Petersburga) sprawiają, że pojawiają się nowe obawy – a może jest człowiekiem zbyt łagodnym, który w ogóle nie potrafi posługiwać się władzą? – pyta Radzichowski.

[...]

PRZYPISY

[1] Jurij Szczekoczichin był deputowanym do Dumy demokratycznej partii Jabłoko oraz dziennikarzem śledczym „Nowej Gaziety”. Zajmował się sprawą korupcji wśród biurokratów, prokuratorów i funkcjonariuszy bezpieki. W 2003 roku odkrył gigantyczne malwersacje w firmach, którym patronowali ważni ludzie z Federalnej Służby Bezpieczeństwa, transferując pieniądze m.in. do amerykańskich banków. W lipcu 2003 roku Szczekoczichin nagle zmarł – oficjalnie wskutek udaru mózgu, który miał być wywołany ostrą reakcją alergiczną. Nigdy nie wykryto, jaka substancja miała to spowodować. Koledzy z „Nowej Gaziety” są przekonani, że został otruty tuż przed tym, jak miał polecieć do USA i przekazać FBI swoje ustalenia. – Przed planowanym wylotem Jurij pojechał do Tweru – opowiadał Roman Szlejnow, szef działu śledczego „Nowej Gaziety”. Wrócił chory. Zaczął dosłownie rozkładać się za życia. Trzy dni później już nie żył. Dmitrij Muratow, redaktor naczelny „Nowej Gaziety”, podejrzewa, że jego zastępca został otruty polonem – tym samym, którym agenci FSB trzy lata później zabili w Londynie swego byłego kolegę pułkownika Aleksandra Litwinienkę.

[2] „Nowaja Gazieta” zawiesiła działalność 28 marca 2022 roku po wprowadzeniu w Rosji cenzury przewidującej nie tylko dotkliwe kary finansowe, ale także 15 lat więzienia „za dyskredytowanie sił zbrojnych”, czyli mówienie prawdy o wojnie. 6 września 2022 roku sąd na wniosek władz oficjalnie odebrał „Nowej Gaziecie” licencję. Inne niezależne media – Radio Echo Moskwy i telewizja Dożd – w 2022 roku też zniknęły z Rosji. Taką decyzję podjęły władze. Odtąd można informować o wojnie tylko w sposób zgodny z oficjalnym przekazem.