Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Przedmowa:
o traktowaniu innych ze świadomością, odwagą i miłością

Wprowadzenie

CZĘŚĆ 1. TEORIA

Rozdział 1. Więzi społeczne i relacja terapeutyczna jako konteksty zmiany

Rozdział 2. Perspektywa kontekstualnej nauki o zachowaniu

Rozdział 3. Podstawy analizy funkcjonalnej

Rozdział 4. Postawa świadomości, odwagi i miłości

Rozdział 5. Kształtowanie procesu z wykorzystaniem pięciu zasad psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej

CZĘŚĆ 2. PRAKTYKA

Rozdział 6. Poznawaj siebie

Rozdział 7. Na początku terapii kładź fundamenty

Rozdział 8. Wzywaj do chwili obecnej

Rozdział 9. Reaguj na postępy

Rozdział 10. Znajduj równowagę między strukturą a elastycznością – logiczna interakcja

Rozdział 11. Buduj rozumienie w trakcie działania – konceptualizacja przypadku

Rozdział 12. Utrwalaj zmianę poprzez pracę osobistą i ćwiczenia doświadczeniowe

Rozdział 13. Zakończ terapię w sposób akuratny

Podsumowanie

Podziękowania

Lektura dodatkowa

Bibliografia

Tytuł oryginału:
Functional analytic psychotherapy made simple.
A practical guide to therapeutic relationships

Copyright © 2017 by Gareth Holman, Jonathan Kanter, Mavis Tsai, Robert Kohlenberg
and New Harbinger Publications,
5674 Shattuck Avenue, Oakland, CA 94609

Copyright © for the Polish edition
by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, sp. z o.o. Sopot 2021

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim 2023 rok

Przekład: Agnieszka Pałynyczko-Ćwiklińska

Redaktorka prowadząca: Patrycja Pacyniak

Redakcja merytoryczna: dr Joanna Dudek

Redakcja: Katarzyna Rojek, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Opracowanie graficzne i skład: Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © Getty Images

ISBN 978-83-8258-002-0

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.
ul. J. Bema 4/1a
81-753 Sopot
gwp@gwp.pl
www.gwp.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Johna Avery’ego (Dziadka):

„Każdego dnia spraw, by ktoś się roześmiał”.

Świadomość, odwaga, miłość i humor.

Przedmowa:
o traktowaniu innych
ze świadomością, odwagą i miłością

Ludzkość ewoluowała w niewielkich grupach i grupkach. Jesteśmy istotami społecznymi, a inni ludzie są dla naszej psychiki równie ważni, jak oddychanie dla naszego organizmu.

Inni ludzie mają podstawowe znaczenie dla naszego funkcjonowania – to fakt potwierdzony przez naukę, choć i poza nią po prostu czujemy, jak wiele znaczą dla nas na co dzień. Jeśli się zastanowimy, co jest dla nas w życiu najważniejsze, a co najboleśniejsze, prawdopodobnie się okaże, że jedno i drugie ma związek właśnie z innymi ludźmi. Mogą nas dręczyć poczucie odrzucenia, osamotnienie, wstyd, problemy w związku – wszystko to świadczy o tym, że inni są ważni i że to wokół nich ogniskuje się cierpienie psychiczne. Żywimy nadzieję, że uda nam się w życiu coś osiągnąć, stworzyć, wnieść swój wkład, kochać – lecz także w tym przypadku zakładamy obecność innych, którzy mogliby to z nami dzielić.

Większość problemów klinicznych znajduje odzwierciedlenie w naszych relacjach z innymi ludźmi. Jest to prawdą z etiologicznego punktu widzenia: doświadczenia takie jak brak troskliwej opieki, porzucenie przez bliskich, zaniedbanie czy trauma należą do najbardziej toksycznych przeżyć znanych człowiekowi. Na przeciwległym biegunie zaś mamy wsparcie społeczne, bliskość i troskę, które w największym stopniu podnoszą nas na duchu. Nie dziwi więc fakt, że jakość relacji terapeutycznej jest powiązana z wynikami terapii w większości odmian tej ostatniej, w tym także w modelach potwierdzonych naukowo.

Skoro procesy społeczne mają kluczowe znaczenie dla rozwoju problemów jednostki, to powinniśmy obserwować pojawianie się psychopatologii w relacjach między klientami a terapeutami – i rzeczywiście obserwujemy ją w wielu przypadkach, o ile nie w większości. Staje się to problemem, jeżeli nie obejdziemy się z tym, jak należy. Zarazem stanowi dla nas, terapeutów, szansę – jeśli wiemy, jak postępować – ponieważ w gabinecie terapeutycznym możemy pracować bezpośrednio nad interesującym nas zachowaniem problemowym.

W tym celu jest nam potrzebny przejrzysty zestaw zasad. Musimy dostrzegać funkcję zdarzeń społecznych, nie tylko ich formę. Większość klientów nawiązuje ważne relacje społeczne poza gabinetem terapeutycznym, lecz zwykle nie mają one waloru leczniczego, ponieważ ludzie mimowolnie wzmacniają niewłaściwe zachowania albo upowszechniają szkodliwe zasady. Gdyby wystarczyło samo przebywanie w towarzystwie innych, nikt nie potrzebowałby pomocy terapeuty. Nasze automatyczne sposoby reagowania na drugiego człowieka często okazują się dla niego mało terapeutyczne. Terapeuta musi być autentyczny, a jednocześnie troskliwy, powinien też myśleć strategicznie. Niełatwo wyważyć te trzy czynniki, a równowaga między nimi powinna się opierać na zasadach.

Psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej (ang. functional analytic psychotherapy, FAP) oferuje niewielki zestaw jasnych zasad, które pomagają terapeutom bacznie obserwować cechy relacji terapeutycznej w największym stopniu korelujące z pozytywnymi wynikami terapii. W wielu przypadkach można ją wdrażać jako samodzielną terapię, ale może też posłużyć jako wsparcie w stosowaniu innych metod terapeutycznych i wzmagać ich skuteczność, zwłaszcza tych mających te same behawioralne korzenie.

Niniejsza książka pozycjonuje psychoterapię opartą na analizie funkcjonalnej jako element kontekstualnej nauki o zachowaniu (ang. contextual behavioral science, CBS). Tym samym zaprasza czytelników do zestrojenia zasad FAP ze współczesną analizą zachowania, w tym z teorią ram relacyjnych (ang. relational frame theory, RFT). To ciekawy i ważny krok, który wyposaża specjalistę prowadzącego tę psychoterapię w dodatkowy zestaw przydatnych pojęć gotowych do zastosowania. Odświeża ideę wykorzystania zależnego od zachowania wzmacniania społecznego w terapeutycznej agendzie.

Ponadto książka ta propaguje model świadomości, odwagi i miłości, który wiąże bardziej abstrakcyjną analizę funkcjonalną i zachowania istotne klinicznie z powszechniej używanymi narzędziami analizy funkcjonalnej. Posunięcie to zapewne nie spotka się z aprobatą wszystkich zainteresowanych, jestem jednak pewien, że przyjmą je terapeuci z pierwszej linii frontu, ponieważ dzięki niemu FAP natychmiast zyskuje nową energię i lepsze ukierunkowanie. To z kolei ją upraszcza: łatwiej ją zrozumieć, łatwiej jej nauczać, łatwiej ją wdrażać.

W drugiej części tej znakomitej książki wyczerpująco omówiono zarówno obszary rozwoju, jak i trudności. Autorzy pokazują, jak stosować model w sposób twórczy i praktyczny. Omawiają też kilka zagadnień często pomijanych, na przykład kończenie terapii i sprawdzanie, czego klient się nauczył. Już dla samych tych fragmentów warto sięgnąć po niniejszą książkę.

Spodziewam się, że w miarę jak badacze i terapeuci będą klarować model, będą się pojawiały nowe ścieżki rozwoju. Zachęcam czytelników do zgłębiania tego modelu ze świadomością – by dostrzegać nowe możliwości, z odwagą – do gruntownego eksplorowania nowego obszaru, a także z miłością do ludzi – aby z pokorą zdobywać nowe umiejętności, wszystko to zaś wykorzystać w praktyce klinicznej. Przygoda ta odmieni każdego, kto ją rozpocznie, jak również życie osób, którym służymy.

Steven C. Hayes

profesor na University of Nevada, Reno

Wprowadzenie

Ani miłość bez wiedzy, ani wiedza bez miłości nie mogą stworzyć dobrego życia.

Bertrand Russell

Przychodzisz rano do gabinetu. Stawiasz się we własnej osobie, ale co jeszcze ze sobą przynosisz?

Może kiepsko przespaną noc albo stres poniedziałkowego poranka? Może smaczną kawę i postanowienie, by zrobić dziś coś dobrego? Jesteś u szczytu zawodowej kariery czy raczej doświadczasz kryzysu? Uczysz się nowej metody albo masz konsultacje z fantastycznymi kolegami? A może zastanawiasz się, co dalej robić, ponieważ zbyt wiele tygodni upłynęło w poczuciu znużenia i przygnębienia? Trudno ci polubić część osób, z którymi masz się w tym tygodniu spotkać?

Jakie radości ze sobą przynosisz? Jakie lęki? Jakie nadzieje? Jakie czułe punkty?

Jaki wstyd niesiesz ze sobą? Wciąż rozpamiętujesz tę nieco bolesną sesję z piątku? Czujesz, że oddalasz się od bliskiej ci osoby z powodu tego, co wydarzyło się w trakcie weekendu? Czegoś się obawiasz?

Kiedy rozpoczynasz nowy dzień, jak mocno obstajesz przy tym, co dla ciebie oznacza uprawiać zawód terapeuty? Co cię hamuje? Czy rzeczywiście przyglądasz się własnym słabościom? Kiedy starasz się za bardzo?

Czego w tej chwili unikasz? Czemu w swoim życiu nie chcesz stawić czoła? Jakie masz czułe punkty?

W jaki sposób powyższe zmienne wpłyną na twoje dzisiejsze działania w pracy? Jak wpłyną na twoich klientów?

Twój klient – być może nowy klient, nazwijmy go Tomasz – pojawia się na sesji i przynosi ze sobą swoją historię. Wcześniej tego dnia, tuż po przebudzeniu, Tomasz odczuwa lęk na myśl o spotkaniu z tobą. Kiedy robi sobie kawę, trzęsą mu się ręce.

Wyobraża sobie, że będziesz siedzieć naprzeciwko, zachowując profesjonalne milczenie, pod którym jednak skrywać się będzie nieustanne ocenianie. Wyobraża sobie, jak będzie się wił i kręcił. Ćwiczy w myślach, co ci powie, żeby zabrzmiało to jako tako spójnie. Czuje, że w jego piersi narasta panika.

Przypomina mu się korowód przepytujących go bezimiennych lekarzy. Chcieli dobrze, ale doprowadzili go na skraj załamania nerwowego.

Tak więc ty i Tomasz się spotykacie. Co się dzieje, gdy wasze historie, czułe punkty i perspektywy zaczynają na siebie wzajemnie oddziaływać? Co Tomasz wyniesie z tej interakcji? W jaki sposób go wesprzesz? W jaki sposób go zniechęcisz? Zawstydzisz? Jak go zachęcisz, aby się otworzył? A w jaki sposób on zawstydzi ciebie? Jak cię rozczaruje? Pod jakim względem mu się przydasz? A może – jeśli będziesz usilnie podtrzymywać przekonanie o własnej wiedzy i kompetencji – w sposób subtelny albo wcale nie subtelny przeoczysz samego Tomasza oraz kluczowe kwestie wymagające uwagi?

Każdy klient nie jest po prostu kolejnym przypadkiem, tak jak ty nie jesteś po prostu terapeutką, po prostu terapeutą. Ty i twój klient to dwoje ludzi, którzy rozpoczynają taniec budowania więzi (miejmy nadzieję – uzdrawiającej) na fundamencie, który obejmuje setki tysięcy lat ewolucji człowieka. Sporo rzeczy jak na jeden poniedziałkowy poranek!

W psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej (ang. functional analytic psychotherapy, FAP), która jest tematem niniejszej książki, chodzi o świadome, odważne i umiejętne działanie w każdej interakcji z każdym klientem. Chodzi o to, by świadomie stanąć na czele swojej historii i wejść w kontakt z klientem, który z kolei stoi na czele własnej historii. W miarę rozwoju interakcji FAP będzie polegała na przyglądaniu się razem – z odwagą i ze współczuciem – temu, jak w bieżącej chwili może się objawiać problem, który przywiódł klienta po pomoc, a następnie na wykorzystaniu tej okazji na rzecz rozwoju i zmiany – tu i teraz, w sposób natychmiastowy, doświadczeniowy i relacyjny. Gdy tak się dzieje, interakcja nie tylko zasadza się na współczuciu i więzi, ale także rodzi zmianę.

W niniejszej książce stawiamy sobie dwa cele:

• Po pierwsze – z perspektywy kontekstualnej nauki o zachowaniu – pragniemy pomóc czytelnikom dostrzec, że wszystko, co się dzieje w trakcie sesji terapeutycznej, jest zachowaniem, które ma sens w kontekście historii uczenia się osoby, a obecnie przejawia się w reakcji na teraźniejszość. Analiza funkcjonalna to proces oceny, który stanowi najważniejszy element takiego postrzegania każdej jednej chwili sesji. Pozwala nam ona odnosić się do zachowania w sposób empatyczny i pełen współczucia, a jednocześnie precyzyjny i podyktowany konkretnymi zasadami. W FAP stosujemy analizę funkcjonalną, aby zrozumieć problemy klienta, a zwłaszcza to, w jaki sposób ten moment terapii może je wywoływać. Pomaga nam ona ukierunkować procesy zmiany terapeutycznej. Dzięki niej dowiadujemy się również, co dana chwila oznacza dla tego konkretnego człowieka.

• Po drugie, zamierzamy pokazać czytelnikom, jak spleść analizę funkcjonalną ze szczerym, odważnym, współczującym, osobistym zaangażowaniem w proces terapeutyczny. Autentyczna relacja terapeutyczna służy analizie funkcjonalnej, ponieważ stanowi naturalny sposób, w jaki ludzie mogą się nawzajem poznawać – poprzez wrażliwy taniec ujawniania siebie i reagowania, poprzez znajdowanie wspólnego języka i punktu widzenia.

Psychoterapię opartą na analizie funkcjonalnej definiuje punkt przecięcia analizy funkcjonalnej i relacji. Dlaczego jest to ważne?

Po pierwsze, powszechnie się uznaje, że jakość relacji terapeutycznej przekłada się na wyniki terapii (Horvath, Del Re, Flückiger i Symonds, 2011). FAP bazuje na badaniach naukowych nad czynnikami warunkującymi silne więzi i oferuje konkretne wytyczne, które pozwalają budować dobre relacje terapeutyczne.

Po drugie, FAP zapewnia ramy teoretyczne, byśmy mogli myśleć o procesie terapii w sposób wysoce zindywidualizowany i zarazem bardzo precyzyjny. Psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej ma umocowanie w rozwijającym się ruchu kontekstualnej nauki o zachowaniu (ang. contextual behavioral science, CBS; Hayes, Barnes-Holmes i Wilson, 2012; Hayes, Levin, Plumb-Vilardaga, Villatte i Pistorello, 2013), a ogólniej mówiąc: w terapii behawioralnej, i bazuje na podstawowej praktyce tej ostatniej, jaką jest definiowanie konkretnych zachowań, a następnie ukierunkowywanie na nie określonych procesów zmiany terapeutycznej. Terapeuta reaguje na zachowania, nie sugerując się tym, jak wyglądają z zewnątrz, lecz uwzględniając to, co rzeczywiście znaczą dla klienta (czyli ich funkcję) w kontekście jego obecnego życia.

Jeśli ktoś powie dzisiaj, że FAP jest terapią behawioralną, będzie to oznaczać coś zupełnie innego, niż oznaczało kilkadziesiąt lat temu. Najnowsza fala terapii behawioralnych (oraz terapii innego typu) zniwelowała przepaść między zasadniczym dystansem terapeuty behawioralnego a wrażliwym dostrojeniem psychologa humanistycznego. Jako terapeuci nie musimy już wybierać między ustrukturyzowanym modelem oceny opartym na dowodach naukowych a ludzkim, wrażliwym podejściem w kontaktach z klientami. Psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej oraz jej towarzyszki – w szczególności terapia akceptacji i zaangażowania (ang. acceptance and commitment therapy, ACT; Hayes, Strosahl i Wilson, 2013), terapia skoncentrowana na współczuciu (ang. compassion-focused therapy, CFT; Gilbert, 2010) oraz terapia dialektyczno-behawioralna (ang. dialectical behavior therapy, DBT; Linehan, 2007) – łączą te dwie rzeczy. Czytelnikom pracującym w nurcie terapii doświadczeniowych FAP pomoże poprawić precyzję oceny. Tym, którym bliższe są terapie behawioralne, może pomóc w poprawie przepływu doświadczeniowego i bezpośredniości w pracy terapeutycznej.

Pod wieloma względami terapia stanowi proces – serię zdarzeń zachodzących między dwiema osobami, które wzajemnie na siebie oddziałują w bardzo złożony i zarazem subtelny sposób. Oddech, westchnienie, odwrócenie wzroku nieraz wyrażają więcej niż potok słów, zwłaszcza gdy terapeuta lub klient jest najbardziej podatny na zranienie czy emocjonalny. Ponieważ ten proces wzajemnego oddziaływania na siebie często bywa subtelny, szybki, bezwiedny, ulotny – albo tak bardzo rozciągnięty w czasie, że trudno połączyć kropki w wyraźną całość – łatwo przeoczyć to, co naprawdę się dzieje w danej chwili. Nie trzeba wiele, by umknęło nam, że terapia dzieje się właśnie tu i właśnie teraz, w tej sekwencji zdarzeń. Nie trzeba wiele, by przeoczyć, że to, z czym klient zmaga się w chwili obecnej podczas sesji, jest tożsame z tym, co dzieje się w innych sytuacjach w jego codzienności. Łatwo też przeoczyć drobne, niepewne momenty, w których otwierają się nowe możliwości zaistnienia głębszej zmiany.

W psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej chodzi o to, by zwolnić i dostroić się do tego procesu, zdać sobie sprawę, że interakcja dotyczy nas samych i naszego klienta. Polega ona na badaniu tego, co osobiste, i tego, co interpersonalne, z wykorzystaniem ogólnych zasad uczenia się przy jednoczesnym uznaniu, że żaden zbiór zasad nie przetrwa konfrontacji z realnym życiem w stu procentach. W FAP przyznajemy, że prowadzenie procesu terapeutycznego z należytą starannością wymaga od terapeuty także świadomości własnych słabości, odsłaniania swoich czułych punktów, podejmowania ryzyka i wyrażania uczuć – nie lekkomyślnie, ale strategicznie.

W trakcie sesji terapeutka FAP może rozpisać na tablicy analizę funkcjonalną, a potem wywołać u klienta szczerą ekspresję złości w reakcji na swój komentarz do tejże analizy. Z innym klientem może spędzić czterdzieści minut na pracy nad wyrażaniem wrażliwych myśli i uczuć tu i teraz, a ostatnie dziesięć minut sesji poświęcić na ustalenie konkretnego behawioralnego zadania do wykonania między sesjami. W psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej narzędzia terapii behawioralnej i proces interpersonalny celowo mieszają się ze sobą.

W FAP kładziemy nacisk na intensywną, zaangażowaną i zindywidualizowaną relację terapeutyczną, co odzwierciedla współczesny i ewoluujący konsensus naukowy, zgodnie z którym relacje społeczne są kluczem do kształtowania dobrostanu i osiągnięć człowieka. Psychoterapia stanowi po prostu jedną z ekspresji siły więzi społecznych. Relacja (czyli to, do czego w istocie sprowadza się terapia) miewa niezwykle terapeutyczną wartość – i nie jest to żadna magia, zbieg okoliczności ani sztuczka psychologiczna. Ewolucja ludzkości poszła w takim, a nie innym kierunku, w efekcie czego bliskie więzi wywierają na nas ogromny wpływ. Stąd też my, ludzie, stanowimy dla siebie nawzajem znakomite, wrażliwe narzędzie zmiany.

Psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej koncentruje się wokół autentycznego zaangażowania w relację terapeutyczną, a prowadzenie terapii z zachowaniem dystansu interpersonalnego byłoby pogwałceniem tej zasady, dlatego można śmiało powiedzieć, że FAP wiele wymaga od terapeutów. Wymaga od nas pracy nad sobą, brania odpowiedzialności za własne błędy, odsłaniania swoich czułych punktów, podejmowania ryzyka, odczuwania emocji i tak dalej. Znajdujemy się w takiej samej sytuacji, co nasi klienci: jako istoty ludzkie zmagamy się z przeciwnościami i przeżywamy trudności.

Postawa faworyzująca szczere zaangażowanie nie jest efektem ubocznym ani dziełem przypadku, nie jest też kwestią osobistych preferencji. Wiąże się natomiast z coraz powszechniejszym na świecie uznaniem faktu – kluczowego dla kontekstualnej nauki o zachowaniu – że to konteksty naszego życia wspierają albo niszczą nasz dobrostan, same zaś w ogromnej mierze mają związek z innymi ludźmi. Specjalista w dziedzinie analizy zachowania i prewencji trudnych zachowań Tony Biglan (2015), który podsumował przeszło pięćdziesiąt lat rozwoju nauki o zachowaniu w obszarach wychowania, edukacji, ochrony zdrowia i pracy klinicznej, wykazał, że opiekuńcze środowisko głęboko wspiera zdrowie i dobrostan człowieka.

Psychoterapię opartą na analizie funkcjonalnej można opisać z kilku różnych perspektyw (Bonow, Maragakis i Follette, 2012). Ze względu jednak na jej ważne miejsce w społeczności skupionej wokół kontekstualnej nauki o zachowaniu i coraz to nowe dowody potwierdzające skuteczność interwencji w ramach tejże nauki (Hooper i Larsson, 2015) w niniejszej książce odwołujemy się przede wszystkim do podstawowych zasad kontekstualnej nauki o zachowaniu, które odnoszą się do kontekstów sprzyjających rozwojowi i rozkwitowi człowieka. Jak w kontekstualnej nauce o zachowaniu tak w psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej chodzi o stworzenie w relacji terapeutycznej współczującego kontekstu dla zmiany, który będzie wspierał elastyczne i zaangażowane działania.

Dowody potwierdzające skuteczność psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej

Ta książka to przewodnik kliniczny oparty na zasadach behawioralnych, a nie podręcznik terapii zawierający bezpośrednie rozstrzygnięcia empiryczne. Stało się tak z prostej przyczyny: baza dowodów potwierdzających konkretne zastosowania zasad FAP – czyli to, co niezbędne, by stawiać tezy poparte empirycznie – zdecydowanie wymaga jeszcze uzupełnienia.

Pomimo tego od momentu powstania FAP jednym z jej priorytetów pozostaje budowanie podejścia terapeutycznego o dużej elastyczności, bazującego na doświadczeniu, a jednocześnie osadzonego w rygorystycznych zasadach nauki o zachowaniu. Psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej jest zakorzeniona w kontekstualnej nauce o zachowaniu (Hayes, Barnes-Holmes i Wilson, 2012) i stosuje jej zasady, przy czym skupia się zwłaszcza na naturze budowania, podtrzymywania i doskonalenia relacji terapeutycznej oraz na wyzwaniach związanych z tymi działaniami.

Czeka nas jeszcze trochę pracy, jeśli chodzi o gruntowne przebadanie FAP, tymczasem w niniejszym podrozdziale omówimy pokrótce wyniki przeprowadzonych dotychczas badań naukowych. Z perspektywy diagnostycznej psychoterapia oparta na analizie funkcjonalnej jest podejściem transdiagnostycznym: podkreśla się w niej związane z relacją terapeutyczną procesy istotne w leczeniu wielu różnych zaburzeń. We wczesnej fazie badań nad FAP podejmowano tę ogólną tezę w licznych studiach przypadku, opisach FAP i niewielkich badaniach pilotażowych z udziałem osób zmagających się z bardzo różnymi problemami, w tym z: depresją, histrionicznym zaburzeniem osobowości, zaburzeniem osobowości typu borderline, zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym, zaburzeniami zachowania, nadużywaniem substancji odurzających, problemami w relacjach interpersonalnych, przemocą seksualną, przewlekłym bólem, fobią szkolną, agorafobią, ekshibicjonizmem, anorgazmią, nieokreślonym zaburzeniem osobowości czy nieokreślonym zaburzeniem lękowym (zob. przegląd w: Mangabeira, Kanter i Del Prette, 2012).

Opublikowano także serię w większym stopniu kontrolowanych studiów przypadku z wykorzystaniem FAP (Esparza Lizarazo, Muñoz-Martínez, Santos i Kanter, 2015; Landes, Kanter, Weeks i Busch, 2013; Kanter i in., 2006). W badaniach tych wzięło udział w sumie dziewięć osób cierpiących na zaburzenia depresyjne, zaburzenia lękowe bądź zaburzenia osobowości. Są to wyjątkowe studia przypadku, znaczące z punktu widzenia tej książki, ponieważ ukazują zindywidualizowane podejście do analizy funkcjonalnej, które stanowi istotę FAP, a także znaczne, klinicznie istotne zmiany na poziomie indywidualnego klienta, a nie średnich parametrów w grupie.

Kolejne ważne badania nad FAP przeprowadzono w przypadkach depresji. W 1996 roku Robert Kohlenberg otrzymał grant badawczy od National Institute of Mental Health, aby sprawdzić, czy szkolenie w zakresie FAP poprawi wyniki prowadzonej przez specjalistów poznawczej terapii depresji (Kohlenberg, Kanter, Bolling, Parker i Tsai, 2002). Jego zespół postawił tezę, że terapia poznawcza – uznawana wówczas za potwierdzony empirycznie złoty standard w leczeniu depresji – stanowi świetne podejście, które może stać się jeszcze skuteczniejsze, jeśli wzbogaci się je o kluczowe elementy FAP, to jest analizę funkcjonalną oraz skupienie na relacji terapeutycznej i na poprawie funkcjonowania społecznego. Odpowiednio przygotowani terapeuci najpierw przeprowadzili z szesnastoma klientami typową terapię. Następnie przeszli szkolenie z psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej, po czym przeprowadzili terapię dwudziestu czterech klientów. Okazało się, że klienci z pierwszej grupy dobrze sobie radzili, a około 48% z nich odczuwało istotną klinicznie poprawę. Tymczasem spośród klientów, którzy uczęszczali na psychoterapię opartą na analizie funkcjonalnej, poprawę odczuwało około 70%. Co ciekawe, klienci z pierwszej grupy nie wykazywali żadnej poprawy w zakresie dobrze potwierdzonej miary funkcjonowania społecznego, jaką jest satysfakcja z relacji. Z kolei klienci z grupy FAP odczuwali istotnie większą satysfakcję z relacji.

Nowsze badania pozwoliły lepiej zrozumieć mechanizmy odpowiadające za korzyści płynące z FAP zaobserwowane we wcześniejszych badaniach. Obecnie mamy już na przykład dowody potwierdzające, że stosowana w FAP strategia wzmacniania postępów na sesji stanowi kluczowy mechanizm odpowiedzialny za poprawę stanu klientów we wspomnianych wcześniej pojedynczych studiach przypadku (Busch i in., 2009; Oshiro, Kanter i Meyer, 2012), a procesy związane z FAP odpowiadały za poprawę uzyskaną w terapii poznawczej w ostatnim wspomnianym badaniu (Kanter, Schildcrout i Kohlenberg, 2005).

Do najnowszych i najbardziej godnych uwagi należy praca Daniela Maitlanda i współpracowników (Maitland i in., 2016), którzy przeprowadzili pierwsze randomizowane badanie kontrolowane FAP w przypadkach problemów interpersonalnych. Psychoterapia ta przyniosła lepsze rezultaty, jeśli chodzi o kontakty społeczne, lęk i unikanie, w porównaniu do minimalnie aktywnych warunków kontrolnych (uważne czekanie) w grupie osób zmagających się z lękiem i problemami interpersonalnymi. W schemacie badawczym zmieniających się oddziaływań Daniel Maitland i Scott T. Gaynor (2016) wcześniej wykazali wyższość FAP nad wspierającym słuchaniem mającym służyć poprawie funkcjonowania interpersonalnego. W obu tych badaniach FAP uzyskała też wyższe oceny przymierza terapeutycznego.

Potrzebne są dalsze badania. Mamy nadzieję, że nasza książka dodatkowo zainspiruje badaczy.

Jak korzystać z tej książki

Niniejsza książka bazuje na doświadczeniu i ma charakter praktyczny. Używamy fachowego języka i ogólnie polegamy na wiedzy czytelników na temat psychoterapii, lecz nasze słowa pozostają jedynie drogowskazami, które mają cię doprowadzić do określonych doświadczeń i zachowań. Żywimy nadzieję, że w pełni się w nie zaangażujesz i dopuścisz je do siebie, dzięki czemu zdołasz znaleźć własny sposób prowadzenia psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej. Dlatego też staraj się robić przerwy i ćwiczyć za każdym razem, gdy cię do tego zapraszamy. Zapewne doskonale wiesz, że szkolenie oparte przede wszystkim na treściach intelektualnych w niewielkim stopniu zmienia rzeczywiste umiejętności (zob. Beidas i Kendall, 2010). Muzyka zaczyna rozbrzmiewać wtedy, gdy rzeczywiście praktykujesz FAP – nie usłyszysz jej natomiast, jeśli ograniczysz się do czytania tekstu.

Proponujemy ćwiczenia, które są praktyczne, ale też ciekawe i pokrywają wszystkie zasady FAP, aby ułatwić ci stosowanie tychże zasad w praktyce. Możesz ćwiczyć w codziennym życiu i w gabinecie terapeutycznym albo też w obu obszarach. Wkrótce się przekonasz, że zwracamy się do czytelników nie tylko jako terapeutów, ale też jako osób w całej ich pełni. Mamy bowiem kilka powodów, by prosić o osobiste zaangażowanie w praktykę zasad psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej.

• Nie pozostajesz poza procesem psychoterapii. Wręcz przeciwnie – znajdujesz się w samym jego centrum. Dotyczy to wypowiadanych przez ciebie słów, twojej mowy ciała, chwil, kiedy wysuwasz się do przodu i kiedy wycofujesz się w terapeutycznym tańcu, a także wszelkich innych składowych, które przyczyniają się do postrzegania ciebie w określony sposób w procesie terapii. Wszystko to kształtuje twoja osobista historia – nie tylko przygotowanie zawodowe, lecz również twoja historia miłości i więzi, przynależności i samotności, cierpienia i zmagań, a także obecne okoliczności twojego życia. Nie zawsze musisz się odsłaniać, być może pewnych części siebie nigdy nie ujawnisz podczas terapii. Jednak zważywszy na fakt, że proces terapeutyczny to kunsztowny, pełen niuansów taniec wzajemnego oddziaływania na siebie dwojga ludzi, czasem znaczenie mają nawet najsubtelniejsze twoje skłonności i czułe punkty.

• Jako terapeuci FAP nie prosimy klientów, żeby ćwiczyli lub robili coś, czego sami nie robimy. Aby być wrażliwym narzędziem i dobrym przewodnikiem dla klienta, terapeuta musi sam znać drogę. Empatia na ogół kształtuje się na bazie osobistego doświadczenia. Zarazem terapeuta powinien wystarczająco dobrze zdawać sobie sprawę z tego, jak wyglądała jego własna, niepowtarzalna droga, aby umieć ją odróżniać od życiowych dróg innych osób.

• Terapia jest procesem wymagającym, w którym potrzeba samoświadomości. Terapeuta musi stale troszczyć się o siebie i dokonywać współczującej autorefleksji. Klienci bowiem budzą w nim rozmaite reakcje. Czasem reakcje te kształtują się w większym stopniu pod wpływem osobistej historii terapeuty niż klienta, dlatego każdy powinien umieć rozpoznać, które z jego reakcji wiążą się przede wszystkim z nim samym i wynikają z jego historii, a zatem nie niosą pożytecznych informacji na temat samego klienta.

Powyższe wskazówki określają postawę, jaką zalecamy przyjąć każdej osobie prowadzącej psychoterapię opartą na analizie funkcjonalnej. Nieco inny zestaw zasad definiuje nastawienie, do którego zachęcamy czytelników, jeżeli pragną się uczyć FAP i w tym celu sięgnęli po niniejszą książkę. Oto kilka konkretnych sugestii, które pomogą najpełniej z niej skorzystać.

• Znajdź partnerów do ćwiczeń własnych. W psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej koncentrujemy się na interakcjach interpersonalnych, nic zatem dziwnego, że część ćwiczeń zawartych w książce wiąże się z wchodzeniem w takie interakcje. Wiele z nich można wykonywać z klientami, niektóre ćwiczenia jednak warto wykonać z osobami, które znasz spoza gabinetu. Już teraz, na starcie, postaraj się wybrać kilka osób, które zechcą przeprowadzić z tobą szczere i głębokie rozmowy albo wziąć z tobą udział w przyjemnych zabawach z zakresu psychologii doświadczeniowej. Mogą to być koleżanki i koledzy po fachu, ale również przyjaciele lub członkowie rodziny.

• Porzuć perfekcjonizm i pogódź cię z poczuciem dyskomfortu. W trakcie wykonywania wielu ćwiczeń z tej książki możesz doświadczyć poczucia dyskomfortu, podobne jak podczas nauki analizy funkcjonalnej (jeśli jest to dla ciebie nowy temat) i generalnie w trakcie prowadzenia FAP. Masz prawo czuć się niezdarnie, masz prawo odczuwać lęk. Wszak ćwiczysz coś nowego. I nam, mimo całego naszego doświadczenia, wciąż zdarza się odczuwać lęk podczas prowadzenia FAP czy szkolenia terapeutów w jej zakresie. Być może pomocne okaże się spojrzenie na własny dyskomfort w następujący sposób: świadczy on o twoim dostrojeniu i wrażliwości w tańcu otwierania się przed drugim człowiekiem, a co za tym idzie – o twojej umiejętności nawiązywania relacji z klientami na bazie wspólnego wam człowieczeństwa, a nie zdystansowanej wiedzy eksperckiej. W dalszej części książki omówimy tę kwestię dokładniej. Tymczasem po prostu skup się na tym, aby akceptować dyskomfort, i przypominaj sobie, że świadczy on o tym, iż jesteś na dobrej drodze.

• Ufaj swojej fachowej wiedzy. Pamiętaj, że psychoterapia to silny lek i może przynieść tyle samo szkód, co korzyści, jeśli jest nieodpowiednio prowadzona. Oznacza to, że należy ją stosować adekwatnie do bieżących wymagań na podstawie wiedzy i doświadczenia, które zdobywasz od lat. Nie znamy szczegółów sytuacji, z którymi mierzysz się ze swoimi klientami, dlatego prosimy: nie traktuj tej książki jako zbioru żelaznych reguł, jako absolutnego punktu odniesienia. Jeżeli coś uważasz za niewłaściwe z jakichś względów, ufaj własnej intuicji, polegaj na swojej wiedzy i na swoim doświadczeniu – albo skonsultuj się z innym specjalistą. W tej książce będziemy zalecać podejmowanie przemyślanego ryzyka, lecz zarazem prosimy: nie działaj lekkomyślnie ani nie ufaj nam ślepo.

• Proś o pomoc, kiedy jej potrzebujesz. Jeżeli masz pytania związane z FAP lub coś cię w niej niepokoi, nie zakładaj, że to dlatego, iż nie jesteś wystarczająco dobrą terapeutką / dobrym terapeutą. To my jesteśmy odpowiedzialni za skuteczne nauczanie FAP, więc daj nam szansę wywiązać się z tego zadania i powiedz nam, czego potrzebujesz. Zadanie to jest dla nas ogromnie ważne i podchodzimy do niego z głęboką pokorą. Jeśli zwrócisz się do społeczności skupionej wokół psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej, otrzymasz odpowiedzi na swoje pytania. Możesz napisać do jednego z nas (dane kontaktowe znajdziesz na: http://www.functionalanalyticpsychotherapy.com/find-a-fap-supervisor). Jeżeli korzystasz z Facebooka, poproś o dodanie do prywatnej grupy FAP (jeśli znasz kogoś, kto już jest jej członkiem, poproś tę osobę, żeby cię dodała).

• Weź udział w szkoleniu lub skorzystaj z konsultacji. Jeżeli zechcesz intensywniej ćwiczyć zasady FAP, stwierdzisz, że niektóre jej aspekty trudno ci wcielać w życie, albo po prostu zapragniesz doświadczyć jej w praktyce, rozważ udział w szkoleniu offline lub online bądź zapisanie się na konsultacje u jednego z trenerów FAP, których liczba na świecie rośnie. Informacje na temat nadchodzących szkoleń oraz dostępnych konsultantów i trenerów znajdziesz na stronie: http://www.faptherapy.com. W tej książce przedstawiamy ważne koncepcje, które można poddać refleksji w dowolnym czasie, a także ćwiczenia i procesy, w które warto się angażować we własnym tempie. Z kolei warsztaty, szkolenia online oraz indywidualne konsultacje zapewniają dogłębne zapoznanie z FAP na poziomie doświadczeniowym, jakiego nie da żadna książka.

Układ książki

Książka składa się z dwóch części. W części 1 (rozdziały od 1 do 5) omówiono podstawowe zasady psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej. Część 2 (rozdziały od 6 do 13) jest poświęcona praktyce klinicznej. W rozdziale 1 omawiamy więzi społeczne z perspektywy kontekstualnej nauki o zachowaniu, wpływ funkcjonowania społecznego na problemy psychiczne oraz działanie relacji terapeutycznej. W rozdziale 2 przyglądamy się bliżej korzeniom psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej z punktu widzenia kontekstualnej nauki o zachowaniu. Rozdział 3 zawiera omówienie głównych zasad analizy funkcjonalnej stosowanej w FAP. W rozdziale 4 przedstawiamy model świadomości, odwagi i miłości – model funkcjonalnej analizy relacji społecznych, który można stosować w odniesieniu do relacji terapeutycznych, jak również w innych kontekstach społecznych. W rozdziale 5 wiążemy przedstawione do tego momentu wątki, by opisać proces terapeutyczny stanowiący istotę psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej w zwięzłej postaci pięciu zasad FAP.

Część 2 ma nieco inny wydźwięk niż część 1 z tej prostej przyczyny, że teoria stanowi szkielet terapii, lecz jej przyswojenie nie wystarczy do skutecznej pracy klinicznej z klientami. Aby stosować teorię w praktyce, potrzeba umiejętności – osobistych, interpersonalnych i klinicznych. W rozdziale 6 przedstawiamy kilka ćwiczeń rozwijających samoświadomość i elastyczność interpersonalną terapeutów, które wspierają umiejętności FAP. W rozdziale 7 pokazujemy elementy FAP w działaniu na początku procesu terapeutycznego i wyjaśniamy, jak wzmocnić jej fundamenty na tym wczesnym etapie. W rozdziale 8 zagłębiamy się dalej w proces wywoływania i badania tego, co dzieje się na sesji między terapeutą a klientem. Rozdział 9 poświęcony jest kolejnemu ważnemu elementowi procesu terapeutycznego, a mianowicie reagowaniu na postępy klienta w sposób wzmacniający. Rozdział 10 stanowi podsumowanie wszystkich pięciu zasad; przedstawiamy w nim też paradygmat stosowania ich w pojedynczej interakcji, czyli interakcję logiczną. Omawiamy także możliwe odstępstwa rzeczywistej praktyki FAP od logiki i liniowości. Rozdział 11 poświęcony jest konceptualizacji przypadku w psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej. Z kolei w rozdziale 12 piszemy o wykorzystaniu w FAP pracy osobistej i ćwiczeń doświadczeniowych. W rozdziale 13 zaś omawiamy kwestię zakończenia terapii – temat, któremu w psychoterapii opartej na analizie funkcjonalnej poświęca się szczególną uwagę.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki