Projekt okładki i stron tytułowych Studio 27

Ilustracja na okładce Kovalev Sergey/Shutterstock

Redaktor inicjujący Monika Pujdak-Brzezinka

Redaktor Dorota Polewicz

Recenzent dr hab. Jan Blecharz

Publikacja finansowana ze środków na naukę w latach 2007–2010 jako projekt badawczy w ramach grantu MNiSW nr N106 036 32/2487

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2011

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-01-21205-6

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

Spis treści

Od Autorki

Wstęp. Czym jest kliniczna psychologia sportu?

Rozdział 1. Modele i strategie rozwoju osiągnięć sportowych i aktywności fizycznej

Integracyjny Model Osiągnięć Sportowych

Modele i strategie treningu mentalnego oparte na teoriach poznawczych, behawioralnych i regulacji wewnętrznej

Klasyczne techniki wykorzystywane w sportowym treningu mentalnym

Osiąganie najwyższego poziomu wyczynu: rutyny przygotowawcze

Efektywność treningu mentalnego: strategie oparte na klasycznych podejściach poznawczo-behawioralnych a Integracyjny Model Osiągnięć Sportowych

Interwencje służące częstszemu uprawianiu aktywności fizycznej

Aktywność fizyczna adolescentów: przykład interwencji opartej na teoriach poznawczych oraz jej efektywność

Rozdział 2. Psychospołeczne źródła zmiany w poziomie wykonania sportowego

Konflikty dotyczące ról życiowych i problemy w relacjach interpersonalnych

Czynniki psychospołeczne obniżające wykonanie sportowe i zaangażowanie w trening: unikanie i nadmierne zaangażowanie

Występowanie przed własną publicznością: koszty i korzyści

Perfekcjonizm: jego wady i zalety

Rozdział 3. Regulacja wykonania w sporcie przez przyjmowanie substancji (alkohol, papierosy, środki dopingujące)

Przyczyny i konsekwencje używania i nadużywania alkoholu w sporcie

Palenie papierosów i marihuany a funkcjonowanie w sporcie

Używanie substancji zakazanych, podnoszących wykonanie w sporcie: konsekwencje i problemy z regulacją

Używanie niezabronionych substancji, uznawanych za oddziałujące na wykonanie w sporcie

Rozdział 4. Sport i aktywność fizyczna a funkcjonowanie emocjonalne, poznawcze i jakość życia

Fizjologiczna odpowiedź na stres u sportowców i sytuacje stresujące w sporcie

Sport i aktywność fizyczna a nastrój: zależności fizjologiczne

Emocje negatywne w sporcie: lęk i jego determinanty

Zadowolenie z zaangażowania w sport

Eudajmonia i flow

Jakość życia w sporcie

Aktywność fizyczna i sport a funkcjonowanie poznawcze

Rozdział 5. Zaburzenia funkcjonowania psychicznego w sporcie: wybrane problemy

Zaburzenia nastroju w kontekście zaangażowania w sport

Zaburzenia jedzenia w sporcie

Uzależnienie od ćwiczeń fizycznych i dysmorfia

Rozdział 6. Presja, urazy, wypalenie: specyficzne konsekwencje zaangażowania w karierę sportową

Dławiąca presja, jej źródła i konsekwencje

Wypalenie w sporcie

Urazy i kontuzje: psychospołeczne czynniki ryzyka

Kontuzje w sporcie: konsekwencje psychospołeczne i determinanty powrotu do zdrowia

Rozdział 7. Rozpoczynanie i kończenie kariery sportowej

Dzieci i adolescenci: perspektywa rozwoju osobistego a inicjowanie, utrzymywanie i rezygnacja z udziału w sporcie

Kończenie kariery sportowej

Rozdział 8. Zespół: jakość funkcjonowania, jej psychospołeczne determinanty i interwencje psychologiczne

Determinanty spójności, koordynacji i komunikacji w zespole

Trener i lider drużyny jako przywódcy

Rozdział 9. Rodzina i płeć a udział w sporcie i kariera sportowa: psychologiczne determinanty

Rodzina i jej wpływ na funkcjonowanie sportowców

Zaangażowanie kobiet w wyczynowe uprawianie sportu

Bibliografia

O Autorce

Od Autorki

Książka ta prezentuje problemy związane z funkcjonowaniem biopsychospołecznym sportowców z perspektywy klinicznej psychologii sportu. Poza interwencjami mającymi na celu poprawę wykonania sportowego i determinantami obniżenia poziomu wykonania, leżącymi na pograniczu psychologii społecznej i klinicznej, zagadnienia kliniczne w psychologii sportu dotyczą funkcjonowania emocjonalnego, w rodzinie i zespole, zaburzeń psychicznych i trudności związanych z rozwojem kariery sportowej (od specyfiki rozpoczynania przez kontuzje i wypalenie aż do jej zakończenia). Tradycyjne podręczniki psychologii sportu szeroko omawiają czynniki motywacyjne, w tym teorie motywacyjne oraz zagadnienia pomiaru motywacji.

Celem tej publikacji nie jest zaprezentowanie wszelkich zagadnień, poruszanych w tradycyjnych podręcznikach z obszaru psychologii sportu. Koncentruje się ona na kwestiach dotyczących możliwych trudności w funkcjonowaniu sportowca, modeli wyjaśniających ich źródła, empirycznie udowodnionych czynników ryzyka ich występowania oraz metod pracy psychologicznej ze sportowcem zgłaszającym problemy z omawianych obszarów lub też z wykonaniem sportowym czy angażowaniem się w trening. Książka omawia również korzyści płynące z uprawiania sportu oraz analizuje zasoby sportowców pozwalające zapobiegać występowaniu trudności w funkcjonowaniu sportowców.

Powstanie tej pracy nie byłoby możliwe bez wsparcia dziekana Wydziału Zamiejscowego Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej we Wrocławiu, Prof. Dariusza Dolińskiego. Pragnę również podziękować za pomoc mojemu mężowi, Prof. Romanowi Cieślakowi.

Wstęp
Czym jest kliniczna psychologia sportu?

Kliniczna psychologia sportu jest nową subdyscypliną psychologii, wyłaniającą się z takich obszarów tej dziedziny nauki, jak psychologia kliniczna, ogólna psychologia sportu, psychologia rozwojowa, psychologia zdrowia oraz psychopatologia. Można uznać, że jej powstanie jest wynikiem rozwoju modeli konsultacji psychologicznej w sporcie. Zmiany w konsultacji są wynikiem osiągnięć psychologii naukowej w różnych obszarach (np. psychologii społecznej, klinicznej, rozwojowej) i ich zastosowania w dziedzinie funkcjonowania sportowca.

Zakłada się, że największy wpływ na postęp w metodach pracy psychologicznej ze sportowcami miały trzy fazy rozwoju psychologii behawioralnej.

W fazie pierwszej (modele warunkowania klasycznego i instrumentalnego) koncentrowano się na pracach laboratoryjnych, w których rozwijano procedury warunkowania (Dougher, Haynes 2000). Faza ta wpłynęła na rozwój psychologicznych konsultacji sportowych w latach 1960–1970.

Druga faza wiąże się z rozwojem teorii społeczno-poznawczej (Bandura 1977) oraz treningu zaszczepiania stresu (Meichenbaum 1977). Oparte na tej fazie rozwoju doradztwo obejmowało psychoedukację, mobilizowanie zasobów pozwalających na radzenie sobie ze stresem, ćwiczenie umiejętności zmniejszających deficyty w zakresie radzenia sobie. Większość interwencji powstałych z inspiracji tych teorii składa się z trzech etapów: prezentacji podstaw występowania danego problemu i proponowanej interwencji, uczenia zawodnika odpowiednich umiejętności oraz praktycznego ćwiczenia nowo nabytych sprawności. Kolejna grupa strategii, które rozwijały się w tej fazie, wywodzi się z rozwoju poznawczych teorii depresji. Zaadaptowano je do psychologii sportu, proponując zawodnikom oduczenie się negatywnego dialogu wewnętrznego (negative self-talk), który nie sprzyjał osiąganiu wyników, i nauczenie ich nowego, bardziej pozytywnego, dialogu wewnętrznego.

W drugiej fazie rozwoju, opartej na behawioryzmie psychologii sportu, metoda pracy ze sportowcami polegała na rozwiązywaniu problemów i uczeniu umiejętności. Składają się na nią trzy osiowe komponenty (Hardy, Jones, Gould 1996). Pierwszym jest wprowadzenie. Konsultant opisuje swoją rolę i wskazuje, czym różni się ona od konsultacji klinicznej. Komponent drugi to uczenie umiejętności. Po wstępnej ocenie dotyczącej braków w zakresie radzenia sobie, umiejętności psychologicznych, osobistych zasobów i braków zawodnika, doradca identyfikuje jego cele dotyczące osiągnięć sportowych. Generalnie, umiejętności te mają zwiększyć samokontrolę (nad myślami, emocjami, zachowaniami). Następnie doradca prezentuje określone umiejętności, uczy ich, po czym sportowiec przystępuje do trenowania. Po praktycznym wykorzystaniu nowych sprawności w czasie treningu czy zawodów następuje ocena skuteczności i zadowolenia zawodnika z ich zastosowania. Trzeci komponent to założenie o zdrowiu psychicznym. Konsultant zakłada, że sportowcy są osobami dobrze funkcjonującymi, które uczestniczą w interwencji, ponieważ pragną poprawić osiągane wyniki sportowe. Zakłada się również, że jeśli mają jakieś osobiste problemy czy wątpliwości, to sami poinformują o nich konsultanta (jeśli tego nie zrobią, przyjmuje się, że takie sprawy nie istnieją). A zatem do poprawy osiągania wyników wystarczą metody zwiększania umiejętności i kontroli.

Trzecia faza rozwoju behawioryzmu, wykorzystywanego w psychologii sportu dopiero w ostatnim dziesięcioleciu, obejmuje tak zwany neobehawioryzm i behawioryzm konceptualny (Gardner, Moore 2006). W ramach tej fazy powstało wiele metod interwencji, takich jak metoda interwencji poznawczej oparta między innymi na uważności (mindfulness), podkreślająca takie zjawiska, jak akceptacja, poznawcze rozpracowywanie/rozbrajanie (cognitive defusion), wartości, duchowości i relacje (Haynes, Masuda, De May 2003).

Tradycyjne podejście w psychologii sportu, oparte na drugiej fazie behawioryzmu i teoriach poznawczych, zakłada, że celem konsultacji jest poprawa wykonania przy założeniu pełni zdrowia biopsychospołecznego sportowca. Nowsze podejścia w klinicznej psychologii sportu poszukują psychospołecznych źródeł trudności w wykonaniu, a oddziaływanie psychologiczne ma służyć zmniejszeniu tych trudności.

Kliniczna psychologia sportu jest podejściem wyrastającym z założenia, że włączenie metod rozwiniętych we współczesnej psychologii klinicznej (m.in. w trzeciej fazie rozwoju behawioryzmu) do psychologii sportu może służyć poprawie osiągnięć i rozwojowi psychospołecznemu zawodnika w zakresie kształcenia się, funkcjonowania w rodzinie, spędzania czasu wolnego, rozwoju zawodowego i osobistego. Kliniczna psychologia sportu jest zatem definiowana jako wykorzystanie osiągnięć naukowych dotyczących promocji zdrowia i dobrego samopoczucia, optymalizacji osiągnięć sportowych służących zawodnikowi, jego rodzinie i jego organizacji sportowej. Celem klinicznej psychologii sportu jest również prewencja, ocena i zmniejszanie trudności osobistych oraz dotyczących wykonania sportowego, które zależą od kompetencji osobistych sportowca (patrz Gardner, Moore 2006, s. 9). Innymi słowy, przyjmuje się, że większość sportowców przez znaczącą część swojej kariery lub przez cały czas jej trwania nie ma problemów wynikających z zaburzeń psychicznych. Są jednak obszary albo krytyczne okresy w trakcie trwania kariery, w których funkcjonowanie zawodnika może być zoptymalizowane. Dla porównania, psychiatria sportowa koncentruje się na rozwoju zaburzeń psychicznych (w kontekście czynników rozwojowych, determinantów psychicznych, somatycznych i społecznych), diagnozie zaburzeń zdrowia psychicznego oraz ich leczeniu (Burton 2000).

W tradycyjnej psychologii sportu interwencje służą przede wszystkim poprawie wykonania sportowego. Poza interwencjami nakierowanymi na ten cel zawodnicy mogą zgłaszać się z problemami dotyczącymi dysfunkcji wykonania (performance disfunction), znaczącego pogorszenia wykonania (performance impairment) i kończenia kariery sportowej (performance termination; patrz Gardner, Moore 2006). Cele czterech rodzajów interwencji w klinicznej psychologii sportu oraz funkcjonowanie sportowców zostały omówione w tabeli 1.

Jakie są cele udziału w sporcie? Termin „sport” ma genezę w średniowiecznym języku francuskim, w którym używano pojęcia desporter oznaczającego zróżnicowane aktywności uprawiane poza pracą zarobkową, których celem jest osiągnięcie jak największej przyjemności przez wszystkich uczestników (patrz Chelladurai 2007). Takim sformułowaniem określano wszelkie przyjemne aktywności po pracy, włączając w to wspólne rozmowy i gry (mentalne i fizyczne). Następnie termin ten został przyjęty w języku angielskim (pierwotne postaci: disporten, dispot), w którym oznaczał przyjemne aktywności fizyczne, wymagające siły lub umiejętności (patrz Chelladurai 2007). Charakterystycznymi elementami sportu są: wspólny wysiłek, mający zwiększyć przyjemność wszystkich uczestników, spontaniczność, umiar (brak nadmiernego zaangażowania), szczodrość (obdarzanie innych zawodników, w tym także oponentów) oraz dążenie do doskonałości (patrz Chelladurai 2007). Tradycyjne rozumienie sportu uwzględnia nie tylko dążenie do zwycięstwa, doskonałości i sukcesu. Równie ważnym elementem jest w nim dążenie do własnej przyjemności i szczęścia czy zadowolenia, a także radości innych (patrz Chelladurai 2007).

Tabela 1. Rodzaje interwencji w klinicznej psychologii sportu

Typ interwencji wynikający z okresu w karierze sportowej

Zgłaszane powody konsultacji

Szczegółowe cele interwencji

Czynniki psychologiczne ograniczające funkcjonowanie sportowca

Poprawa wykonania (podnoszenie poziomu wykonania sportowego)

Jedyny zgłaszany cel konsultacji to poprawa wykonania sportowego

Podstawowym celem jest rozwój i udoskonalanie kompetencji psychologicznych (mentalnych) mogących poprawić wykonanie. Celem wtórnym mogą być zmiany w funkcjonowaniu psychospołecznym

Brak znaczących rozwojowych, interpersonalnych czy indywidualnych problemów, wymagających interwencji psychologa klinicznego, psychoterapeuty lub psychiatry

Problemy z wykonaniem na satysfakcjonującym poziomie

Zgłaszany cel konsultacji (główny lub wtórny) to poprawa wykonania sportowego. W przeszłości poziom wykonania sportowego był wyższy lub obecnie widoczny jest wolniejszy postęp w podwyższaniu poziomu wykonania

Celem jest doskonalenie kompetencji regulacji wewnętrznej (automatycznej oraz świadomej). Możliwa jest także interwencja kliniczna (np. elementy terapii poznawczej). Poprawa wykonania może być celem wtórnym

Brak zaburzeń psychicznych, ale można zidentyfikować psychologiczne bariery (rozwojowe, interpersonalne, nieadaptacyjne schematy poznawcze), które mają negatywny wpływ na funkcjonowanie sportowca. W związku z tym zadowolenie z ogólnego funkcjonowania jest mniejsze

Znaczące pogorszenie wykonania

Znaczący dystres emocjonalny, problemy z regulacją własnego zachowania, które wpływają na niemożliwość trenowania i brania udziału w zawodach (łącznie z zawieszeniem lub czasową dyskwalifikacją)

Celem jest redukcja objawów dystresu (przez psychoterapię i/lub leczenie farmakologiczne). Koncentracja na technikach służących poprawie wykonania nie wpływa na poprawę funkcjonowania ze względu na dominujące znaczenie silnego dystresu

Problemy z zakresu psychologii klinicznej czy psychopatologii wpływają na co najmniej jeden obszar życia, taki jak rodzina, relacje społeczne, edukacja, życie zawodowe (w tym uprawianie sportu wśród profesjonalnych sportowców)

Kończenie kariery sportowej

Stres i trudności związane z kończeniem kariery. Zakańczanie kariery jest wynikiem poważnej kontuzji, decyzji o dobrowolnej lub niedobrowolnej rezygnacji z kontynuowania kariery

Celem jest redukcja dystresu i poprawa kompetencji interpersonalnych. Potrzebna może być konsultacja dotycząca możliwości przekwalifikowania oraz finansów

Brak znaczących problemów lub silne reakcje psychologiczne (żal, gniew, problemy rodzinne lub interpersonalne)

ROZDZIAŁ 1 Modele i strategie rozwoju osiągnięć sportowych i aktywności fizycznej

W rozdziale 1 zaprezentowane zostaną modele osiągnięć sportowych, w tym te podejścia, które odwołują się do klasycznych osiągnięć behawioryzmu i psychologii poznawczej. Są to modele najpopularniejsze, które stanowią podstawę rozwoju interwencji pomagających sportowcom poprawiać poziom wykonania, ale przede wszystkim regulować własne emocje. Omówiony zostanie także model czerpiący część zasad z neobehawioryzmu, który koncentruje się wokół takich pojęć, jak uważność, akceptacja i zaangażowanie. Przedstawione w tym rozdziale modele zawierają grupy strategii oddziaływania, w których skład wchodzą specyficzne techniki psychologiczne. Efektywność modeli oraz poszczególnych strategii i technik była oceniana w badaniach, które również zostaną omówione.

Poza technikami służącymi poprawie funkcjonowania zawodników uprawiających sport wyczynowo, ale także tych, którzy uprawiają sport rekreacyjnie, istnieje wiele technik zachęcających do intensyfikacji aktywności fizycznej w populacjach, które nie są wystarczająco aktywne fizycznie. W rozdziale tym przedstawiono przykłady takich interwencji i informacje o ich skuteczności.

Integracyjny Model Osiągnięć Sportowych

Integracyjny Model Sportowych Osiągnięć (Integrative Model of Athletic Performance, IMAP) (Gardner, Moore 2006) wykorzystuje teorie regulacji wewnętrznej Carvera i Sheiera (1998) oraz model osiągnięć społecznych (Turk, Heimberg, Hope 2001). Model ten zakłada trzy fazy funkcjonowania w kontekście aktywności sportowej: przygotowania, wyczynu-wykonania sportowego oraz odpowiedzi psychologicznej po występie sportowym. W każdej z tych faz osiowe są inne zjawiska psychologiczne, na które można oddziaływać w interwencji.

Kluczowe dla funkcjonowania sportowca w fazie przygotowania są schematy poznawcze, które decydują o procesach uwagi, interpretacji bodźców wewnętrznych i napływających ze środowiska zewnętrznego oraz o procesach uczenia się (Teachman, Woody 2004). Ogólnie, kluczowe dla funkcjonowania sportowego schematy można podzielić na dotyczące nawiązywania relacji (relatedness schemas) oraz określania samego siebie (self-definitional schema; patrz Blatt i in. 1996). Podczas gdy pierwsze dotyczą zdolności wchodzenia w relacje z innymi osobami i możliwości ich utrzymywania, drugie koncentrują się wokół pozytywnych i realistycznych obszarów Ja. Problemy w funkcjonowaniu jednostki (lub nieoptymalne funkcjonowanie) są wynikiem nadmiernej koncentracji sportowca na jednym z tych dwóch obszarów, a w konsekwencji zaniedbań w drugim obszarze (Blatt i in. 1996).

Problemy wynikające z zaburzeń schematów interpersonalnych to trudności z zaufaniem ważnym osobom, nieadaptacyjna reakcja na utratę osoby ważnej (np. trenera, członka zespołu, członków rodziny; Blatt i in. 1996). Według Gardnera i Moore (2006), do podstawowych schematów prowadzących do suboptymalnego funkcjonowania osobistego i wykonania sportowego należą:

1. Zależność. Kluczowy element: do lepszego wykonania/radzenia sobie z nowymi wyzwaniami konieczna jest pomoc innych. Konsekwencje: poleganie na innych w podejmowaniu decyzji, nadmiernie częste poszukiwanie wsparcia społecznego.

2. Wyższość. Kluczowy element: koncentracja na osiągniętym własnym sukcesie, związanym z nim poczuciem wyższości i na uprawnieniu do przywilejów. Konsekwencje: wysokie wymagania wobec otoczenia, unikanie sytuacji, w których szanse na sukces są mniejsze.

3. Dążenie do aprobaty i uznania. Kluczowy element: nadawanie wysokiej wartości uznaniu i aprobacie okazywanej przez innych. Konsekwencje: uzależnienie oceny siebie i własnego wykonania od oceny innych, bycie postrzeganym przez innych jako osoba nadmiernie zaabsorbowana sobą.

4. Porzucenie. Kluczowy element: ważne osoby nie okazują wystarczającego wsparcia wtedy, gdy jest ono szczególnie potrzebne. Konsekwencje: zaabsorbowanie obawą, że na innych nie można polegać i że tak czy inaczej w którymś momencie zostanie się porzuconym.

5. Nieufność. Kluczowy element: kwestionowanie pozytywnej motywacji innych osób i założenie, że dążą one do manipulacji i wykorzystywania. Konsekwencje: brak ufności wobec trenerów i innych członków zespołu, koncentracja na poszukiwaniu oznak niewłaściwego traktowania.

6. Niższość wobec innych. Kluczowy element: przekonanie, że ma się wadę, która sprawia, że zawsze będzie się gorszym od innych. Konsekwencje: nadmierna koncentracja uwagi na tym, jak inni mogą nas spostrzegać, oraz na realnej lub wyobrażonej krytyce zgłaszanej przez ważne osoby.

Według modelu IMAP, w fazie przygotowania do współzawodnictwa/zawodów sportowych suboptymalne funkcjonowanie wynika z nieadekwatnych schematów poznawczych, dotyczących funkcjonowania interpersonalnego (np. zależności, niższości wobec innych, wyższości wobec innych). Drugim źródłem suboptymalnego wykonania są nieadaptacyjne schematy dotyczące Ja (np. nadmiernie wysokie standardy osobiste, negatywizm).

Problemy, które mogą się pojawić w sferze dotyczącej obszarów Ja, to między innymi regulacja złości i agresji, nierealistyczne wysokie standardy dotyczące własnego funkcjonowania (dysfunkcjonalny perfekcjonizm), obawy dotyczące pełnej autonomii i kontroli. Schematy poznawcze z tego obszaru, które mogą prowadzić do funkcjonowania poniżej optimum, to przede wszystkim:

1. Porażka. Kluczowy element: przekonanie, że się nie odniesie sukcesu, a jeśli ten się pojawia, to jest niewielki i ulotny. Konsekwencje: unikanie wyzwań lub angażowania się w zbyt wysokie cele, na przykład przez wycofywanie się z udziału w zawodach wyższej rangi, w których prawdopodobieństwo odniesienia porażki jest bardzo wysokie.

2. Kontrola frustracji. Kluczowy element: poczucie, że się nie jest w stanie kontrolować swoich emocji, uwagi i frustracji związanej z nieosiąganiem osobistych celów. Konsekwencje: stała koncentracja na kontroli emocji i unikaniu dyskomfortu, porzucanie zadań wymagających długotrwałego zaangażowania oraz bardzo wysokiej kontroli uwagi i emocji.

3. Nadmiernie wysokie standardy osobiste. Kluczowy element: koncentracja na bardzo wysokich standardach osobistych, których osiągnięcie jest niezbędne do zdobycia poczucia osobistego spełnienia. Konsekwencje: przykładanie nadmiernie dużej uwagi do szczegółów, stałe skoncentrowanie na czasie i byciu skutecznym w osiąganiu celu.

4. Negatywizm. Kluczowy element: koncentracja na negatywnych stronach własnego treningu czy występów sportowych. Konsekwencje: unikanie udziału w imprezach sportowych, w których porażka jest prawdopodobna, wysoki poziom stresu i stosowanie unikowych strategii radzenia sobie z nim.

5. Koncentracja na karze. Kluczowy element: przekonanie, że każdy przejaw działania, który przyczynił się do niepowodzenia, musi zostać ukarany. Konsekwencje: koncentracja na błędach, trudności w komunikacji w sytuacji porażki.

6. Oczekiwanie trudności. Kluczowy element: skupianie uwagi na problemach, które potencjalnie mogą wystąpić; problemy te mogą dotyczyć sprawności fizycznej, radzenia sobie z emocjami, nieodpowiedniego przygotowania do jakiegokolwiek aspektu uczestnictwa w zawodach. Konsekwencje: zachowania polegające na nadmiernym ochranianiu siebie, obszarów własnego ciała.

Schematy, o których była mowa, mogą zaburzać regulację emocji, uwagi i zachowań w okresie przygotowywania się do zawodów. Nieoczekiwane zdarzenia w czasie przygotowywania mogą uaktywniać te niekorzystne schematy, które z kolei oddziałują na emocje, zachowanie i suboptymalne wykonanie podczas treningu (Gardner, Moore 2006). To z kolei może wpływać na bardziej ogólne stany psychologiczne (poza treningiem).

Model IMAP koncentruje się na takich czynnikach fazy wykonania, które są adaptacyjne i umożliwiają lepsze osiągnięcia i lepsze funkcjonowanie sportowca (Gardner, Moore 2006). Istotne dla korzystnego funkcjonowania w tej fazie są metapoznawcze (automatyczne) procesy monitorowania własnego działania, oceny wykonania i korekcji działania. Pojęcie „metapoznawczy” oznacza tutaj, że procesy kontroli nie polegają na świadomej ocenie, wymagającej analizy i wysiłku poznawczego. Kontrola doświadczeń przebiega tu automatyczne i bez wysiłku. Proces automatycznego wprowadzania zmiany własnego wykonania sprawia, że sportowiec czuje się bardziej skuteczny we własnym działaniu i nie interpretuje zdarzeń (np. w kategoriach zagrożenia). To z kolei sprawia, że poziom pobudzenia nie zmienia się niekorzystnie, a uwaga nie koncentruje się na regulacji procesów wewnętrznych, na przykład na monitorowaniu, czy się jest wystarczająco skupionym. Oczywiście, w automatycznych procesach mogą się pojawiać zakłócenia, które je przerywają. To, w którym momencie nastąpi przerwa automatycznego procesu monitorowania własnego działania, zależy od schematów poznawczych, które zostały zaprezentowane w opisie fazy przygotowania. Drugim ważnym komponentem są oczekiwania odnoszące się do wyników działania, żywione w różnych fazach udziału w zawodach. Mogą one dotyczyć wykonania oraz funkcjonowania fizycznego, poznawczego, emocjonalnego i społecznego podczas zawodów. Proces tworzenia się oczekiwań związanych z wynikami działania i ich wpływem na zachowanie jest szerzej omówiony w literaturze na temat psychologii zdrowia (patrz Heszen, Sęk 2008; Łuszczyńska 2007).

Faza odpowiedzi psychologicznej po występie sportowym może być zdominowana przez procesy adaptacyjne: podtrzymywanie zaangażowania, utrzymywanie orientacji na działanie i konfrontację, tolerancji dla krótkotrwałego dyskomfortu wynikającego z niedoskonałości w wykonaniu sportowym, orientacji na dalsze angażowanie się w trening, rozwój taktyki we współpracy z trenerem. W procesach adaptacyjnych dominują oczekiwania dotyczące pozytywnych wyników działania (Gardner, Moore 2006). Nieadaptacyjne reakcje to dominacja radzenia sobie skoncentrowanego na unikaniu, tj. niekonfrontowanie się z trudnościami, wycofywanie się z kontaktów z trenerem czy członkami zespołu, ograniczanie treningu. Taka reakcja przynosi obniżenie negatywnych emocji, a przez to ma tendencję do utrzymywania się. Drugie ważne dla tej fazy zjawisko to martwienie się lub zamartwianie (worry). Zamartwianie się jest procesem mającym na celu regulację nieprzyjemnych emocji przez ich unikanie (Barlow 2002). Martwienie się na ogół pozwala zmniejszyć dyskomfort związany z negatywnymi emocjami, ale utrudnia radzenie sobie przez koncentrację na problemie (np. przez identyfikację nieefektywnych elementów treningu, ocenę intensywności treningów, modyfikację umiejętności), a także sprzyja dystrakcji, czyli obniżeniu koncentracji na treningu oraz zmniejszeniu zainteresowania dalszym trenowaniem.

Według modelu IMAP, źródłem suboptymalnego wykonania w fazie współzawodnictwa są zakłócenia w automatycznych procesach monitorowania własnego działania. Przyczynami trudności w fazie odpowiedzi po występie sportowym są głównie radzenie sobie przez unikanie i martwienie się.

Modele i strategie treningu mentalnego oparte na teoriach poznawczych, behawioralnych i regulacji wewnętrznej

Wśród interwencji służących poprawie wykonania sportowego większość oddziaływań jest prowadzona w zgodzie z zasadami drugiej fazy rozwoju behawioryzmu i z teoriami regulacji wewnętrznej oraz wykorzystaniem teorii społeczno-poznawczej Bandury (1997).

Cztery dominujące modele pracy nad poprawą wykonania to: ustalanie celu (goal setting), technika wyobrażeniowa (imagery), dialog wewnętrzny (self-talk) oraz regulacja pobudzenia (arousal regulation). Systematyczny przegląd badań, przeprowadzony przez Gardnera i Moore (2006), wskazuje, że 60 prac empirycznie ocenia wyniki takich tradycyjnych interwencji, wykorzystując schemat eksperymentalny (w większości przypadków badania były randomizowane). Poza tym, w literaturze istnieje kilkadziesiąt badań (co najmniej 60), prowadzonych w schemacie korelacyjnym oraz studiów przypadku, które nie pozwalają na wyciąganie wniosków o rezultatach takich interwencji. Niestety, jedynie 19 badań eksperymentalnych ocenia efektywność tych strategii w odniesieniu do profesjonalnego współzawodnictwa sportowego, podczas gdy pozostałe 41 koncentrowało się na ocenie tych technik w zakresie aktywności fizycznej wśród osób uprawiających sport niewyczynowo.

Poza rutynowym ćwiczeniem umiejętności fizycznych i taktyki sugeruje się również uzupełnienie regularnego treningu fizycznego o trening mentalny. Badania nad olimpijczykami wskazują, że ci, którzy odnoszą największe sukcesy, spędzają przeciętnie więcej czasu na treningu mentalnym niż olimpijczycy, którzy odnoszą sukcesy rzadziej (Gould, Flett, Bean 2009). Wszystkie ważne propozycje, dotyczące strategii wykorzystywanych w treningu mentalnym, bazują na teorii regulacji wewnętrznej opartej na świadomych poznawczych i behawioralnych wysiłkach, które mają za zadanie zmianę procesów emocji i uwagi (patrz Carver, Scheier 1998). Drugim modelem teoretycznym, leżącym u podstaw treningów mentalnych, są klasyczne teorie poznawcze (z drugiego etapu rozwoju teorii behawioralnych i poznawczych; Beck 1993; Ellis 2001). Zgodnie z tymi modelami, w celu zwiększania uwagi, skutecznego regulowania emocji i wzmacniania motywacji istotne jest stosowanie świadomych strategii kontroli procesów wewnętrznych i bodźców zewnętrznych. Choć autorzy tych podejść nie nawiązują bezpośrednio do nowszych modeli teoretycznych, niektóre z nich uwzględniają strategie służące automatyzacji procesów wykonania (w jednym z opisywanych w tym rozdziale modeli; Hardy i in. 2010). Ten kierunek ewolucji modeli wskazuje, że nowe poszukiwania są kierowane w stronę koncepcji teoretycznych, uwzględniających procesy świadome i automatyczne. Przykładem takiego modelu teoretycznego, opisującego interakcję procesów świadomych i nieświadomych, jest model refleksyjno-impulsywny (reflective-impulsive model; Strack, Deutsch 2004).

W porównaniu ze sportowcami o mniejszych osiągnięciach, olimpijczycy więcej czasu poświęcają na trening mentalny. Różne rodzaje treningu mentalnego opierają się na teoriach regulacji wewnętrznej, modelach automatycznego przetwarzania informacji oraz osiągnięciach modelu poznawczo-behawioralnego używanego w psychologii klinicznej.

Istnieje kilka klasyfikacji metod będących osiowymi elementami treningu mentalnego. Pierwsza z klasyfikacji, proponowana przez Goulda, Fletta i Beana (2009), koncentruje się na strategiach zwiększających efektywność indywidualnego wykonania sportowego, bez uwzględnienia szerszego kontekstu (np. społecznego), który może mieć również wpływ na wykonanie w sporcie. Podobną propozycję przedstawili Hardy i jego współpracownicy (2010), którzy skoncentrowali się na umiejętnościach psychologicznych i technikach oraz na ich wykorzystywaniu w okresie treningu i podczas współzawodnictwa. Trzecia, najbardziej kompleksowa propozycja, obejmuje szerszy zakres technik mentalnych dotyczących funkcjonowania w zespole oraz rozwijania umiejętności osobistych (Vealey 2007). Podsumowanie klasyfikacji zaprezentowano w tabeli 2.

Tabela 2. Obszary treningu mentalnego wykorzystywanego w okresie regularnego treningu fizycznego i w czasie przygotowania do zawodów

Model

Obszary

Kluczowe komponenty

Model przygotowania mentalnego (Gould i in. 2009)

Przygotowanie mentalne w trakcie regularnego treningu

Kontrolowalność treningu

Strefy optymalnego funkcjonowania

Rozpoznanie i kontrola pobudzenia i treści emocji

Wzmacnianie własnej skuteczności

Przekonania o skutecznym radzeniu sobie

Cele i priorytety

Cele realistyczne i nastawione na proces

Rutyny wykonania

Rutyny w przygotowaniu do współzawodnictwa

Strategie wykonania i współzawodniczenia (Hardy i in. 2010)

Strategie mentalne stosowane w okresie bezpośrednio przed współzawodnictwem oraz podczas współzawodnictwa

Kontrola myśli negatywnych i emocji, wzmacnianie motywacji

Strategie mentalne stosowane

w czasie treningu

Kontrola uwagi i emocji, wzmacnianie motywacji

Strategie mentalne dla sportowców i trenerów (Vealey 2007)

Umiejętności bazowe

Motywacja do osiągnięć, świadomość siebie, produktywne myślenie, własna skuteczność

Umiejętności dotyczące wykonania

Strategie poznawcze, koncentracja uwagi, zarządzanie zasobami energetycznymi

Umiejętności dotyczące rozwoju osobistego

Kompetencje interpersonalne, osiągnięcia ważne dla Ja

Umiejętności zespołowe

Przywództwo, komunikacja, spójność grupy, skuteczność zespołowa

Osiąganie wewnętrznej doskonałości (Vealey 2005)

Myślenie, określanie celów

i zarządzanie energią

Regulacja emocji, myśli i zachowania, wzmacnianie motywacji

Proces skoncentrowany na problemie (Martin i in. 1998)

Radzenie sobie skoncentrowane na problemie

Identyfikacje problemu, jego przyczyn, możliwych rozwiązań; strategia GOAL (going for goal: dąż do celu), strategia STAR (stop: zatrzymaj się i rozluźnij; think: rozważ opcje, anticipate: przewiduj konsekwencje; respond: odpowiedz efektywnie)

Pięć kroków (Singer 1988)

Przetwarzanie informacji i tworzenie rutyny przygotowawczej

Kontrola emocji i uwagi (gotowość, wyobrażenie, koncentracja, wykonanie, ocena)

Budowanie własnej skuteczności w sporcie (Harwood 2009)

Zwiększanie przekonań o własnej, indywidualnej skuteczności i skuteczności zespołu

Wzmacnianie motywacji, kontrola emocji i uwagi

W najprostszym modelu Gould i jego współpracownicy (2009) wymieniają pięć podstawowych zasad stosowania treningu mentalnego. Po pierwsze, trening mentalny musi dotyczyć utrzymywania regularnego treningu fizycznego i służyć zwiększaniu uczestnictwa oraz zaangażowania w trening fizyczny. Istnieje zespół przekonań i strategii mentalnych, które sprzyjają regularnemu trenowaniu, niezależnie od okoliczności zewnętrznych, porażek czy konfliktów. Zalicza się do nich ustalanie długoterminowych celów i  realistycznego programu ich osiągania (program powinien być postrzegany jako będący pod kontrolą wewnętrzną), zwiększanie przekonania o kontroli wewnętrznej wobec aspektów treningu, wykorzystywanie wszelkich (stałych i zmieniających się) elementów treningu i środowiska w taki sposób, by zmaksymalizować efektywne uczenie się. Intensyfikacja takich strategii czy przekonań prowadzi do zwiększenia motywacji do trenowania i zaangażowania w trening (Gould i in. 2009).

Druga zasada treningu mentalnego dotyczy identyfikacji stref optymalnego funkcjonowania emocjonalnego. W czasie treningu identyfikuje się treść emocji poprzedzających optymalne wykonanie oraz intensywności emocji (lub pobudzenia), przy których występuje najlepsze wykonanie (Gould i in. 2009). Po rozpoznaniu tych stanów najczęściej wyszukuje się bodźce zewnętrzne lub słowa, które mogą zadziałać jako bodziec wzbudzający dany stan pobudzenia lub stan emocjonalny. Dodatkowo, dba się o wyuczenie strategii przenoszenia koncentracji z bodźców mniej istotnych podczas wykonania (np. stanów emocjonalnych w czasie gry) na bodźce kluczowe, na przykład rutyny przygotowawcze do wykonania danej czynności.

Trzecia z zestawu podstawowych zasad treningu mentalnego dotyczy nabywania przekonań o własnej skuteczności (Gould i in. 2009). Przekonania te dotyczą pewności, że jest się w stanie wykonać optymalnie daną technikę, niezależenie od stanów wewnętrznych i czynników środowiskowych, jak również radzić sobie skutecznie ze wszystkimi pojawiającymi się przeciwnościami. Przekonania te powinny być realistyczne i budowane na poprzednich doświadczeniach, kiedy dana technika była prawidłowo wykonywana. Gould ze współpracownikami (2009) podkreślają rolę własnej skuteczności w regulowaniu uwagi i emocji. Uczenie sportowca strategii regulacji uwagi i emocji powinno w rezultacie przynieść wzmocnienie przekonania, że może on skutecznie wykonać postawione sobie zadanie. W czasie przygotowania do zawodów odwoływanie się do tych przekonań (przypomnienie ich sobie) tworzy bazę do właściwej regulacji emocji i uwagi.

Czwartym elementem treningu mentalnego jest ustalanie priorytetów i wytyczanie celów. Istnieje kilka opinii dotyczących najbardziej efektywnych celów (Bandura 1997). Teoria społeczno-poznawcza (Bandura 1997) i teoria planowanego działania (Conner, Norman 2005) sugerują, że najefektywniejsze są cele trudne, ale realistyczne, specyficzne (określone w czasie) oraz połączone ze strategiami ich osiągania. A cele dotyczące własnego wykonania oraz procesu wykonania sportowego są bardziej efektywne niż cele odnoszące się do pokonania innych zawodników (Gould i in. 2009).

Ostatnim, piątym elementem jest tworzenie rutynowych praktyk poprzedzających współzawodnictwo/udział w zawodach. Praktyki te mogą obejmować kilka dni lub kilka godzin bezpośrednio przed zawodami. Praktyki te zawierają zarówno pewne rutynowe zachowania (np. przybywanie na miejsce startu z określonym wyprzedzeniem, wcześniej ustalonym jako optymalne i niepodnoszące poziomu pobudzenia fizjologicznego powyżej optimum) oraz ćwiczenia fizyczne, jak i elementy poznawcze (np. odwoływanie się do przekonań o własnej skuteczności, ćwiczenie strategii koncentracji uwagi) (patrz Gould i in. 2009). Praktyki te mogą być indywidualne lub obejmować zespół i służyć wzmacnianiu jego spójności.

Trening mentalny musi odnosić się do treningu fizycznego, identyfikować strefy optymalnego funkcjonowania i priorytety, wzmacniać przekonania, że człowiek może aktywnie wpływać na przebieg zdarzeń, a także wspomagać wykorzystywanie rutyn przygotowawczych.

Drugi model, opisujący aspekty treningu mentalnego, ma źródło w badaniach nad sportowcami na różnych etapach kariery zawodniczej (od juniorów do olimpijczyków) (Hardy i in. 2010). Obecna wersja głównych strategii zawartych w tym modelu zmieniała się od połowy lat dziewięćdziesiątych, ale podstawowe cele, którym te strategie służą, pozostały niezmienione. Są nimi: regulacja wewnętrzna (emocji i uwagi), uruchamianie automatycznego wykonania, a także podwyższanie motywacji. Treść strategii odnosi się albo do regularnego treningu, albo do udziału w zawodach (Hardy i in. 2010).

Do strategii zwiększających motywację można włączyć następujące strategie: dialog wewnętrzny („Motywuję siebie do treningu, mówiąc sobie o jego pozytywach”, „Mówię sobie rzeczy, które pomagają mi współzawodniczyć”), ustalenie celów („Ustalam cele, które pomagają mi dobrze wykorzystać czas treningu”, „Ustalam sobie jasne cele, które chcę osiągnąć w zawodach”) oraz aktywacja („Mogę się pozbierać, mimo że czuję się bez sił”, „Mogę podnieść poziom intensywności wykonania do optimum”). Strategie służące regulacji wewnętrznej to kontrola emocji („Kontroluję swoje emocje, gdy sprawy nie idą najlepiej”, „Kontroluję emocje podczas współzawodnictwa”), strategie wyobrażeniowe („Wyobrażam sobie, jak w przeszłości osiągałem sukcesy”, „Wyobrażam sobie rutynowe przygotowanie przez zawodami”), relaksacja („Ćwiczę relaksację podczas treningu”, „Używam relaksacji jako strategii radzenia sobie ze stresem”). Automatyzacja wykonania to na przykład pozwalanie na to, aby cały układ ruchów był wykonany bez świadomej próby kontrolowania każdego ruchu. Wszystkie wymienione strategie mentalne są wykorzystywane zarówno podczas treningu, jak i współzawodnictwa (Hardy i in. 2010), z wyjątkiem trzech strategii. Kontrola uwagi („Jestem w stanie kontrolować myśli, które odwracają moją uwagę”) jest strategią stosowaną przede wszystkim podczas regularnych treningów. Kontrola negatywnego myślenia („Dbam o to, żeby myśleć pozytywnie”) i redukcja dystrakcji zewnętrznych („Dbam o to, by hałas nie wpływał na moje wykonanie”) są strategiami wykorzystywanymi podczas udziału we współzawodnictwie (Hardy i in. 2010).

Efektywność strategii wyróżnionych w podejściu proponowanym przez Hardy’ego i współpracowników (2010) weryfikowano, porównując głównie sportowców o najwyższym poziomie wyczynu z tymi, którzy mają mniej znaczące osiągnięcia. Ich zastosowanie sprawdzano w odniesieniu do emocjonalnych zmian w funkcjonowaniu, na przykład redukcji lęku, oraz pod względem poziomu wykonania. Wysoki poziom relaksacji, dialogu wewnętrznego i strategii wyobrażeniowej obniża poziom lęku związanego ze współzawodnictwem (Fletcher, Hanton 2001). Częste stosowanie strategii relaksacji jest związane z niższym poziomem somatycznego i poznawczego komponentu lęku (Fletcher, Hanton 2001), a częste używanie strategii wyobrażeniowej podczas współzawodnictwa wiąże się z wyższym poziomem oceny własnego wykonania (Lowther, Lane, Lane 2002). W porównaniu ze sportowcami odnoszącymi umiarkowane sukcesy, zawodnicy, którzy zdobywali medale podczas olimpiad, częściej stosowali podczas współzawodnictwa takie strategie, jak ustalanie celu, aktywacja, relaksacja, kontrola emocjonalna. W trakcie treningu natomiast zawodnicy ci częściej wykorzystywali ustalanie celu i kontrolę uwagi (Gould, Dieffenbach, Moffet 2002). W innych badaniach, w których porównywano olimpijczyków i sportowców występujących na arenach międzynarodowych (ale niespełniających kryteriów olimpijskich), stwierdzono, że ci pierwsi częściej stosowali we współzawodnictwie takie strategie mentalne, jak automatyzacja, kontrola emocji i relaksacja, natomiast rzadziej wykorzystywali negatywne myślenie (Thomas, Murphy, Hardy 1999). Podsumowując wyniki prowadzonych dotychczas badań nad strategiami mentalnymi (Hardy i in. 2010), należy podkreślić, że nie ma dotychczas przekonujących dowodów, potwierdzających wpływ stosowania tych strategii na poprawę wykonania (ocenianą obiektywnie).

Według Hardy’ego i współpracowników (2010), trening mentalny służy regulacji emocji i uwagi, uruchamianiu automatycznego wykonania, a także podwyższaniu motywacji do współzawodnictwa. Strategie treningu mentalnego są częściej stosowane przez sportowców z osiągnięciami olimpijskimi i wiążą się z niższym poziomem lęku.