Dane oryginału

Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, Vivian McCann

Psychology: Core Concepts, Sixth Edition

Authorized translation from the English language edition, entitled: Psychology: Core Concepts, Sixth Edition, ISBN: 0-205-54788-5; by Philip Zimbardo, Robert L. Johnson, and Vivian McCann; published by Pearson Education, Inc, publishing as Allan & Bacon, Copyright © 2009 by Philip Zimbardo.

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission from Pearson Education, Inc. Polish language edition published by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010.

Autoryzowane tłumaczenie z języka angielskiego książki pt. Psychology: Core Concepts, wydanie szóste, ISBN: 0-205-54788-5, autorstwa Philipa Zimbardo, Roberta L. Johnsona i Vivian McCann, opublikowanej przez Pearson Education Inc, wydające jako Allyn & Bacon, Copyright © 2009 Philip Zimbardo.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tej książki nie może być kopiowany lub przekazywany w jakiejkolwiek formie, elektronicznie lub mechanicznie, w tym za pomocą fotokopii, nagrań, albo zapamiętany w jakimkolwiek systemie wyszukującym bez zgody Pearson Education, Inc. Wydanie polskie opublikowane przez Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Copyright © 2010

Projekt okładki, strony tytułowych i wnętrza

Agata Muszalska

Ilustracje na okładce

Shutterstock: Ariy; Jan Martin Will

Redaktor inicjujący

Monika Pujdak-Brzezinka

Redaktor

Małgorzata Żakowska-Kasprzewska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r. (wyd. I - 3 dodruk)

Warszawa 2015

ISBN 978-83-01-18386-8

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta.

Spis treści

- Wstęp do wydania polskiego

- Wprowadzenie

- Podziękowania

- 1. Wrażenia zmysłowe i spostrzeżenia

1. 1.1. Jak stymulacja staje się wrażeniem?

- Transdukcja: przekształcanie stymulacji we wrażenia

- Progi: granice wrażeń

- Teoria detekcji sygnałów

2. 1.2. Co łączy zmysły? Co je różni?

- Wzrok: jak układ nerwowy przetwarza światło

- Słuch: kiedy w lesie zwali się drzewo…

- W czym inne zmysły przypominają wzrok i słuch

- Synestezja: wrażenia między zmysłami

3. 1.3. Na czym polega związek między doznawaniem wrażeń a spostrzeganiem?

- Przetwarzanie percepcyjne: odnajdywanie znaczenia we wrażeniu

- Niejednoznaczność i zniekształcenia percepcyjne

- Teoretyczne wyjaśnienia percepcji

- Zobaczyć i uwierzyć

- 2. Myślenie i inteligencja

1. 2.1. Jakie są komponenty myślenia?

- Pojęcia

- Wyobrażenia i mapy poznawcze

- Myślenie i mózg

2. 2.2. Jakie umiejętności posiadają osoby, które potrafią skutecznie myśleć?

- Rozwiązywanie problemów

- Ocenianie i podejmowanie decyzji

- Stawanie się twórczym geniuszem

3. 2.3. Jak dokonujemy pomiaru inteligencji?

- Binet i Simon tworzą Test Zdolności Szkolnych

- Amerykańscy psycholodzy zapożyczają ideę Bineta i Simona

- Problemy z obliczaniem ilorazu inteligencji

- Obliczanie IQ „na krzywej”

- Pomiar IQ dzisiaj

4. 2.4. Czy inteligencja jest jedną zdolnością, czy też składa się z wielu zdolności?

- Psychometryczne teorie inteligencji

- Poznawcze teorie inteligencji

- Kulturowe definicje inteligencji

- Zwierzęta mogą być inteligentne, ale czy myślą?

5. 2.5. W jaki sposób psycholodzy wyjaśniają różnice w IQ występujące między grupami?

- Inteligencja i polityka imigracyjna

- Jakie są dowody na to, że inteligencja jest dziedziczna?

- Jakie są dowody na to, że inteligencja pozostaje pod wpływem środowiska?

- Odziedziczalność (nie dziedziczenie) i różnice międzygrupowe

- 3. Stany świadomości

1. 3.1. Jaki jest związek świadomości z procesami umysłowymi?

- Narzędzia do badania świadomości

- Modele umysłów świadomego i nieświadomego

- Co nam daje świadomość?

- Poziomy świadomości

2. 3.2. Jakie cykle występują w świadomości na co dzień?

- Marzenia na jawie

- Sen: tajemnicza trzecia część naszego życia

- Marzenia senne: nocne widowisko

3. 3.3. Jakie inne formy może przyjmować świadomość?

- Hipnoza

- Medytacja

- Stany spowodowane działaniem środków psychoaktywnych

- Słownik pojęć

- Bibliografia

- Wykaz źródeł ilustracji

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp do wydania polskiego

Jestem zaszczycony, że mój Wydawca w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, zdecydował się nie tylko przetłumaczyć mój amerykański, psychologiczny tekst na język polski, ale również uczynić go zrozumiałym dla każdego Czytelnika. Nie zdarzyło się to wcześniej w żadnym kraju z żadnym podręcznikiem z założenia przeznaczonym wyłącznie dla studentów. Podczas moich licznych wizyt w Polsce (Warszawa, Wrocław, Kraków, Oświęcim) przekonałem się o wysokim poziomie intelektualnym Polaków. Z pasją tworzycie, czytacie, dzielicie się wiedzą, uczestniczycie w debatach, co nie jest zbyt powszechne w większości krajów, które odwiedziłem, a także w moim własnym. Byłem zachwycony, widząc tysiące zwykłych ludzi, którzy odwiedzili ostatnie targi książki w Warszawie, przychodzili całymi rodzinami i kupowali mnóstwo książek. Niezależnie od przyczyn, taki pęd do wiedzy jest dla mnie, jako nauczyciela i autora, niewątpliwym źródłem radości.

Mam nadzieję, że lektura sprawi Wam przyjemność – ja i pozostali Współautorzy przedstawiliśmy w tej książce obszerną wiedzę, dotyczącą w naszym przekonaniu najbardziej kluczowych, podstawowych koncepcji i idei w psychologii. Ma to szczególne znaczenie dla tych Czytelników, którzy nie mogli studiować, a także dla tych, którzy już dawno ukończyli kurs psychologii i chcieliby pozostać na bieżąco ze wszystkimi ekscytującymi nowościami w tej dziedzinie. Zachęcam również do wyrażania opinii na temat książki, jej najciekawszych fragmentów, najważniejszych przekazów oraz przedstawiania propozycji udoskonalenia kolejnego wydania.

Pozdrawiam serdecznie i ciepło

Phil Zimbardo

Wprowadzenie

Drogi Czytelniku

oddajemy do Twoich rąk trzeci z pięciu tomów nowoczesnego podręcznika psychologii. W poszczególnych tomach znalazły się następujące treści:

tom I: PODSTAWY PSYCHOLOGII

tom II: MOTYWACJA I UCZENIE SIĘ

tom III: STRUKTURA I FUNKCJE ŚWIADOMOŚCI

tom IV: PSYCHOLOGIA OSOBOWOŚCI

tom V: CZŁOWIEK I JEGO ŚRODOWISKO

Tematy kolejnych tomów dzielą podręcznik na względnie niezależne całości. W założeniu książka ta jest nie tylko podręcznikiem akademickim przeznaczonym dla studentów pierwszego roku studiów psychologicznych i pokrewnych, ale polecamy ją także wszystkim tym Czytelnikom, których kontakty z psychologią, z racji wykonywanego zawodu i zainteresowań są wybiórcze i niesystematyczne: pedagogom, socjologom, pracownikom socjalnym, prawnikom, oraz wszystkim pozostałym pasjonującym się psychologią jako dziedziną wiedzy. Nasz wysiłek włożony w budowanie systemu pojęć psychologicznych od podstaw czyni tę książkę dostępną właściwie dla każdego, zarówno w całości, jak i w częściach.

W pisaniu Psychologii. Kluczowych koncepcji od początku przyświecała nam intencja zaoferowania studentom i wykładowcom podręcznika, który łączyłby w sobie zaawansowane wprowadzenie w obszar psychologii z dydaktyką opartą na stosowaniu zasad psychologii do nabywania wiedzy z tej dziedziny, a wszystko to w ramach dającej się ogarnąć liczby stron. W zamierzeniu jest to synteza wielkiej nauki z wielkim nauczaniem, alternatywa w stosunku do tradycyjnie oferowanych podręczników – przytłaczająco encyklopedycznych lub zbyt ubogich w podstawowe treści. Mamy nadzieję, że Czytelnicy polubią wprowadzenie do psychologii zaoferowane w naszej książce – zarówno treść, jak i narzędzia dydaktyczne. W końcu jest to podręcznik, który konsekwentnie odwołuje się do dobrze ugruntowanych zasad psychologicznych. Oto najważniejsza z nich. Podręcznik Psychologia. Kluczowe koncepcje był inspirowany klasycznymi badaniami nad ekspertami szachowymi.

Badania pokazały, że eksperci szachowi wcale nie byli lepsi od nowicjuszy w zapamiętywaniu pozycji figur na szachownicy w przypadku losowego układu pionków (de Groot, 1965). Wykazywali przewagę jedynie wtedy, gdy układy figur miały sens – ponieważ reprezentowały faktyczne sytuacje spotykane w grze. To wyraźnie pokazuje, że sensowne wzorce są łatwiejsze do zapamiętania niż układ losowy.

Stosując tę zasadę do naszego podręcznika, przegląd zagadnień z dziedziny psychologii przedstawiliśmy w postaci sensownych wzorców, które pomogą Ci łatwiej zapamiętać treść, a później zastosować tę wiedzę we własnym życiu.

Do realizacji założonego celu zastosowaliśmy ujednolicenie struktury poszczególnych rozdziałów według następującego schematu:

PROBLEM

Na początku każdego rozdziału został postawiony ważny problem, a zawarte w nim narzędzia umożliwiają Czytelnikowi jego rozwiązanie. Jak możemy rozpoznać, czy świat, który „widzimy” w naszych umysłach, jest tożsamy ze światem zewnętrznym – i czy my widzimy świat tak, jak inni? (rozdz. 1) lub Co stwarza „geniusza” i do jakiego stopnia ludzie określani przez nas jako „geniusze” różnią się od pozostałych osób? (rozdz. 2) to przykłady takich problemów.

MYŚL PRZEWODNIA

Poszczególne rozdziały składają się z kilku podrozdziałów, z których każdy jest zorganizowany wokół jednej, klarownej idei nazwanej MYŚLĄ PRZEWODNIĄ. Oto, dla przykładu, trzecia myśl przewodnia z rozdziału 1:

Spostrzeganie, czyli inaczej percepcja, dodaje do wrażenia znaczenie; rezultatem percepcji jest interpretacja świata, a nie jego wierna reprezentacja

Jest to główna idea, wokół której jest zorganizowanych około 30 kolejnych stron tekstu. Podczas czytania każdego podrozdziału, utrzymywanie tej idei w myślach pomoże Ci zakodować nowe terminy i idee pochodne, zachować je w pamięci, a potem wydobyć w momencie sprawdzania wiedzy. Zgodnie ze starym powiedzeniem, MYŚLI PRZEWODNIE stają się „lasem”, a szczegóły zawarte w rozdziale „drzewami”.

KLUCZOWE PYTANIE

Każda MYŚL PRZEWODNIA jest poprzedzona KLUCZOWYM PYTANIEM, które stanowi także tytuł podrozdziału. Oto kluczowe pytanie do przytoczonej wcześniej myśli przewodniej:

NA CZYM POLEGA ZWIĄZEK MIĘDZY DOZNAWANIEM WRAŻEŃ A SPOSTRZEGANIEM?

KLUCZOWE PYTANIA pomogą Ci przewidzieć najważniejsze kwestie zawarte w danej części tekstu. MYŚL PRZEWODNIA dostarcza zawsze krótkiej odpowiedzi na kluczowe pytanie, które można porównać do długich świateł samochodu, pomagających kierowcy skoncentrować się na tym, co się znajduje przed nim, i reagować z wyprzedzeniem na to, co wkrótce się pojawi. Nasze kluczowe pytania powinny Ci także posłużyć jako wskazówka do stawiania własnych pytań na dany temat.

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Ponieważ zależało nam, aby lektura naszej książki wymagała także Twojej własnej sensownej aktywności, wprowadziliśmy równocześnie rodzaj ćwiczeń w myśleniu „jak psycholog”. Psychologia ma wiele odniesień do wydarzeń z życia codziennego. Z naszych rozważań w rozdziale 1 o funkcjonowaniu zmysłów, o tym co je łączy, a co różni, wynika np. następujące zagadnienie dotyczące doświadczenia bólu:

Ból jest czymś więcej niż tylko bodźcem; jest odmiennym doświadczeniem u różnych osób. Metody kontrolowania bólu obejmują stosowanie leków, hipnozy i – w niektórych przypadkach – placebo.

W książce znajduje się również specjalny rodzaj Zagadnień psychologicznych: Stosowanie psychologii do uczenia się psychologii. Poświęcone temu zagadnieniu fragmenty poszczególnych rozdziałów wyjaśniają, w jaki sposób Czytelnik (przeważnie student) może zastosować nowo nabytą wiedzę psychologiczną do zwiększenia efektywności własnego funkcjonowania. Na przykład w rozdziale 3 pokażemy Ci, jaki istotna jest umiejętność takiego organizowania materiału w przedświadomej pamięci długotrwałej, żeby w razie potrzeby można go było łatwo odnaleźć. Pomyśl więc „jak psycholog” także o sobie samym.

WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Na końcu każdego rozdziału poprosimy Cię o aktywne rozważenie zagadnień przewijających się w dyskusjach psychologów i zagadnień obecnych w mediach, takich jak np. natura nieświadomości i podprogowej perswazji. Każde z tych zagadnień wymaga sceptycznej postawy i zastosowania specjalnego zestawu umiejętności z zakresu krytycznego myślenia, które przedstawiliśmy w rozdziale 1 tomu I. Doniesienia medialne są częstym źródłem problemów psychologicznych. Zauważ, jak często napotykasz wiadomości prasowe zawierające twierdzenia, które zaczynają się od słów „badania pokazują, że…”, np.: „bliźnięta wychowywane osobno wykazują mimo to mnóstwo podobieństw w rozwijaniu różnych funkcji i sprawności” (zob. rozdz. 3, t. I). Po lekturze tej książki staniesz się znacznie mądrzejszym odbiorcą takich wiadomości, które często bywają nieprawdziwe i mylące. Pytania, na które należałoby sobie odpowiedzieć, oceniając wartość takich doniesień, są następujące: Jakie jest źródło informacji? Czy twierdzenie ma charakter umiarkowany, czy kategoryczny? Jakie są dowody? Czy wnioski mogą być zniekształcone przez tendencyjność w myśleniu? Czy w rozumowaniu nie popełniono powszechnych błędów logicznych? Czy zagadnienie wymaga ujęcia z wielu perspektyw jednocześnie?

ZRÓB TO SAM!

Innym sposobem pobudzenia Twojego umysłu są krótkie, proste zadania do wykonania. W różnych miejscach książki zamieszczone zostały ilustracje omawianych zjawisk i praw psychologicznych wraz z instrukcjami do wykonania ćwiczenia. Pozwolą Ci one przekonać się o istnieniu jakiegoś efektu albo umożliwią prosty pomiar jakiejś Twojej cechy lub sprawności. Mogą to być np. przedstawione w rozdziale 2. zadania podobne do używanych w wielu powszechnie stosowanych grupowych testach zdolności umysłowych

Sprawdź, czy rozumiesz

Ponieważ po lekturze treści poszczególnych rozdziałów dla wielu Czytelników, takich jak Ty, przyjdzie pora testowania przyswojonej wiedzy, postanowiliśmy podpowiedzieć Ci parę pytań dotyczących głównie rozumienia przeczytanych treści. Temu właśnie służą quizy znajdujące się na końcu każdego podrozdziału. Dają one okazję do szybkiego sprawdzenia, czy przyswoiłeś sobie przeczytane właśnie zagadnienia. Niektóre pytania wymagają prostego przypomnienia, inne głębszej analizy i przejrzenia materiału. Część quizów ma postać pytań z kilkoma odpowiedziami do wyboru, inne – pytań wymagających krótkich odpowiedzi opisowych. Te ćwiczenia pomogą Ci określić, w jakim stopniu opanowałeś materiał.

więcej znajdziesz w

Wskazówki zawarte w odsyłaczach „więcej znajdziesz w” – odwoływanie się do wątków zawartych w różnych miejscach książki – są elementem budowania siatki pojęciowej wiążącej ze sobą ważne treści, niezależnie od ich rozmieszczenia. Przykładowo, w podrozdziale 2.4, na temat myślenia i inteligencji, znajdziesz odsyłacz do rozdziału 1 z tomu II, gdzie była omawiana umiejętność rozumienia i kontrolowania reakcji emocjonalnych nazwana inteligencją emocjonalną, natomiast w podrozdziale 3.2 o marzeniach sennych i freudowskiej metodzie analizowania snów zamieściliśmy odniesienie do rozdziału 1 z tomu I, gdzie znajdziesz rozszerzone informacje o metodologii prowadzenia badań i wnioskowaniu w psychologii.

Podsumowanie rozdziału

Żeby zapewnić Ci możliwość wstępnego przeglądania podstawowych kwestii z każdego rozdziału i ułatwić jego powtórkę, napisaliśmy Podsumowania rozdziałów. Podsumowania są zorganizowane wokół KLUCZOWYCH PYTAŃ i MYŚLI PRZEWODNICH przedstawionych w rozdziale. Chcemy Cię jednak ostrzec, zwłaszcza jeśli jesteś studentem, że przeczytanie podsumowania nie zastąpi przeczytania rozdziału. Natomiast w celu zdobycia ogólnej orientacji, zalecamy przeczytanie podsumowania i przejrzenie zestawienia ważnych terminów, zanim przeczytasz rozdział jako taki, a następnie ponowne przeczytanie podsumowania po ukończeniu rozdziału. Zaznajomienie się z podsumowaniem w pierwszej kolejności pomoże Ci tak zorganizować materiał, że będzie on łatwiejszy do zakodowania i zachowania w pamięci. Naturalnie, powrót do podsumowania po przeczytaniu rozdziału wzmocni to, czego się nauczyłeś, żebyś w przyszłości potrafił te informacje łatwiej wydobyć z pamięci.

PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA

Po zakończeniu lektury każdego rozdziału warto także rozważyć zamykające poszczególne rozdziały PYTANIA DO PRZEMYŚLENIA. Zawierają one propozycje otwartych pytań, nad którymi warto się zastanowić. Przykładowo, opisz, w jaki sposób reżyserzy filmowi wykorzystują światło i dźwięki do tworzenia znaczeń i odczuć. Kiedy oglądasz reklamę telewizyjną, program, film, zwróć uwagę, w jaki sposób kamera kadruje obraz i jak kąty oraz ruch tworzą nastrój i perspektywę. Zwróć też uwagę na zastosowanie dźwięku. Zastanów się, w jaki sposób te elementy wpływają na pragnienia, oczekiwania i uczucia obserwatora (rozdz. 1). Przećwicz z kolegami odpowiadanie na te pytania.

ZADANIA DO WYKONANIA

Umieszczone pod koniec każdego rozdziału ZADANIA DO WYKONANIA, zachęcają do sprawdzenia swojej wiedzy poprzez wykonanie prostych czynności, jak np. udaj się na ruchliwe skrzyżowanie i obserwuj zachowanie pieszych przechodzących przez jezdnię. Sprawdź, jakie ryzyko podejmują ci ludzie? Co uważasz za zachowanie ryzykowne? Kto jest najbardziej skłonny do podejmowania ryzyka? Dlaczego, twoim zdaniem, niektórzy ludzie podejmują większe ryzyko niż inni? (rozdz. 2).

Zasoby w języku angielskim MyPsychLab

W podsumowaniu każdego rozdziału znajdziesz wytyczne do oglądania dodatkowych materiałów w języku angielskim, do których dostęp możesz uzyskać przez stronę internetową: www.mypsychlab.com. Numeracja polecanych materiałów jest zgodna z podaną w wydaniu oryginalnym podręcznika.

A oto nasza ostatnia propozycja dydaktyczna. Ta książka pełna jest przykładów służących zilustrowaniu najważniejszych kwestii, ale zagadnienia te zapamiętasz na dłużej, jeśli w trakcie pracy nad tekstem będziesz wymyślać własne przykłady. Ten nawyk sprawi, że zawarte tu informacje staną się w równym stopniu Twoje, co nasze. A więc życzymy Ci niezapomnianej podróży przez krainę, którą kochamy.

Phil Zimbardo

Bob Johnson

Vivian McCann

Podziękowania

Podejmując projekt napisania podręcznika, nie zdawaliśmy sobie sprawy z ogromu czekającej nas pracy. Stephen Frail, nasz redaktor inicjujący, zręcznie pokierował nas (a czasem przepychał) przez ten proces. Wizja szóstego wydania spotkała się z rzeczywistością pod kierunkiem Julie Swasey i Deb Hanlon, naszych upartych redaktorek odpowiedzialnych za postęp prac, które skłoniły nas do pracy cięższej, niż nam się to wydawało możliwe. Redaktor pomocniczy Angela Pickard zdołała wesprzeć nas w działaniach technicznych.

Praca polegająca na przekształceniu manuskryptu w książkę przypadła Robertowi Shermanowi, kierownikowi ds. produkcji, Lundzie Griffiths, kierownikowi projektu, i Margaret Pinette, adiustatorce. Naszym zdaniem, wszyscy oni wykonali wspaniałą robotę – podobnie jak niestrudzona Kate Cebik odpowiedzialna za wyszukanie zdjęć.

Jesteśmy przekonani, że żadna z wymienionych tu osób nie poczuje się urażona, jeśli najgłębsze podziękowania zarezerwujemy dla naszych współmałżonków, najbliższych kolegów i przyjaciół, którzy inspirowali nas, zapewniając nam troskliwe wsparcie, którego potrzebowaliśmy, służąc jako płyty rezonansowe dla naszych koncepcji. Phil dziękuje swojej wspaniałej żonie Christinie Maslach, za jej nieskończoną inspirację i za służenie jako wzorzec tego, co stanowi psychologię akademicką w najlepszym wydaniu. Bob wyraża wdzięczność swojej małżonce i najlepszej przyjaciółce, Michelle, która znosi jego tyrady na tematy psychologiczne, zaniedbania obowiązków domowych i znaczne odroczenia gratyfikacji – w większości przypadków bez słowa skargi. Była źródłem nieustannego zrozumienia i czułego wsparcia i najbardziej pomocnym z recenzentów. Swoje podziękowania chciałby również przekazać Rebecce, ich córce, która nauczyła go praktycznej strony psychologii rozwojowej – a teraz, ku swojemu zdumieniu, jest posiadaczką własnego stopnia naukowego z psychologii. Ponadto Bob jest zobowiązany Mary Bagshaw, Lindzie Denney, Emerson Jall, Claudii Johnson, Cheryl Okonek i (znów) Michelle. Choć żadna z tych osób nie jest psychologiem, wszyscy byli gotowi do podejmowania i dyskutowania interesujących zagadnień dotyczących stosowania psychologii w życiu codziennym. Czytelnicy znajdą podnoszone przez nie tematy w podręczniku, zwłaszcza w ramach rozpoczynających poszczególne rozdziały „problemów” i sekcji poświęconych myśleniu krytycznemu na zakończenie rozdziałów.

Zarówno Phil, jak i Bob z zadowoleniem powitali w projekcie nowego współautora Vivian McCann. Vivian wnosi nie tylko spojrzenie nauczyciela, ale i wiedzę ekspercką w kwestiach płci i zagadnień kulturowych. Do szóstej edycji podręcznika Psychologia. Kluczowe koncepcje Vivian wniosła także silny nacisk na myślenie krytyczne.

Podziękowania Vivian są skierowane przede wszystkim do jej rodziny, poczynając od jej niezwykłego męża i najlepszego przyjaciela Shawna. Był nie tylko wspaniałym źródłem miłości i wsparcia, ale wytrzymał nawet to, że musiała dokonać redakcji rozdziału w trakcie ich miodowego miesiąca! Jej pasierbowie Storm i Blaze nigdy nie skarżyli się na jej nieobecność na meczach baseballu lub w czasie przeznaczonym dla rodziny i wynajdowali twórcze sposoby zabawiania się podczas długich weekendów wypełnionych pisaniem. Vivian jest także wdzięczna swojemu ojcu za wspieranie od najmłodszych lat jej zamiłowania do nauki i za bycie wzorem odporności, optymizmu i wdzięku. Wreszcie Vivian dziękuje wielu studentom za lata inspiracji i intelektualnych wyzwań w pracy, podobnie jak swojej najdroższej przyjaciółce i koleżance z pracy Lauren Kuhn, która stanowi dla niej wzorzec doskonałości, kreatywności i człowieczeństwa w nauczaniu.

Dziękujemy także wielu ekspertom i nauczycielom wprowadzenia do psychologii, którzy podzielili się z nami swoją konstruktywną krytyką dotyczącą każdego rozdziału i każdej cechy szóstego wydania tej książki. Jeśli chciałbyś się do nich przyłączyć, przekazując nam swoje uwagi i rekomendacje do dalszych wydań, to napisz do nas na adres: bjohnson@dcwisp.net

Autorzy

1
WRAŻENIA ZMYSŁOWE I SPOSTRZEŻENIA

1.1

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

JAK STYMULACJA STAJE SIĘ WRAŻENIEM?

Transdukcja: przekształcanie stymulacji we wrażenia

Progi: granice wrażeń

Teoria detekcji sygnałów

MYŚL PRZEWODNIA

Mózg doświadcza świata pośrednio, ponieważ narządy zmysłów przekładają stymulację na język układu nerwowego: na impulsy nerwowe

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Adaptacja sensoryczna

Przyzwyczajamy się do wszystkiego za wyjątkiem najbardziej skrajnych czy przykrych bodźców, ponieważ nasze zmysły powstały, by informować nas o zmianie

1.2

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

CO ŁĄCZY ZMYSŁY? CO JE RÓŻNI?

Wzrok: jak układ nerwowy przetwarza światło

Słuch: kiedy w lesie zwali się drzewo…

W czym inne zmysły przypominają wzrok i słuch

Synestezja: wrażenia między zmysłami

MYŚL PRZEWODNIA

Wszystkie zmysły działają na podobnych zasadach, ale każdy reaguje na odmienne informacje, które przesyła do własnych, wyspecjalizowanych mózgowych obszarów przetwarzania

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Doświadczenie bólu

Ból jest czymś więcej niż tylko bodźcem; jest odmiennym doświadczeniem u różnych osób. Metody kontrolowania bólu obejmują stosowanie leków, hipnozy i – w niektórych przypadkach – placebo

1.3

KLUCZOWE PYTANIE/ZARYS ROZDZIAŁU

NA CZYM POLEGA ZWIĄZEK MIĘDZY DOZNAWANIEM WRAŻEŃ A SPOSTRZEGANIEM?

Przetwarzanie percepcyjne: odnajdywanie znaczenia we wrażeniu

Niejednoznaczność i zniekształcenia percepcyjne

Teoretyczne wyjaśnienia percepcji

Zobaczyć i uwierzyć

MYŚL PRZEWODNIA

Spostrzeganie, czyli inaczej percepcja, dodaje do wrażenia znaczenie; rezultatem percepcji jest interpretacja świata, a nie jego wierna reprezentacja

ZAGADNIENIE PSYCHOLOGICZNE

Zastosowanie psychologii do uczenia się psychologii

Nie wyznaczaj na uczenie się określonego czasu. Zamiast tego szukaj postaci

• WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE

Percepcja podprogowa i podprogowa perswazja

Czy potrafisz sobie wyobrazić, jak wyglądałby twój świat, gdybyś nie był w stanie widzieć kolorów – tylko czerń, biel i odcienie szarości? Taki dziwaczny deficyt doznań zmysłowych przytrafił się po wypadku samochodowym Jonathanowi, 65-letniemu nowojorczykowi. Szczegóły przypadku Jonathana są opisane w książce neurologa Olivera Sacksa Antropolog na Marsie (1999).

Najwyraźniej wypadek uszkodził w mózgu Jonathana obszar przetwarzający informacje o barwach. Początkowo Jonathan nie był też w stanie czytać liter, które były dla niego bezsensownymi gryzmołami. Ale po pięciu dniach niezdolność czytania ustąpiła. Jednakże utrata widzenia barwnego utrzymywała się i stała się stanem trwałym, określanym jako achromatopsja korowa. Co ciekawe, Jonathan utracił też pamięć kolorów oraz pamięć ich nazw. Nie był już w stanie wyobrazić sobie, jak kiedyś wyglądał „czerwony”.

Jak się pewnie domyślasz, z powodu tych wydarzeń Jonathan wpadł w depresję. Problem był jeszcze poważniejszy ze względu na jego zawód: Jonathan był malarzem, a jego byt zależał od przedstawiania obrazów świata w żywych barwach. Teraz ten kolorowy świat został utracony, wszystko stało się ponure, „zatopione w ołowiu”. Kiedy teraz patrzył na własne obrazy, kiedyś pełne znaczenia i emocjonalnych skojarzeń, widział tylko obce i nic nieznaczące przedmioty na płótnie.

Historia Jonathana ma coś w rodzaju szczęśliwego zakończenia, dającego wyraz niezłomności ludzkiego ducha. Najpierw Jonathan stał się „człowiekiem nocy”, podróżującym i pracującym w nocy, nawiązującym kontakty z innymi „nocnymi” ludźmi. (Jak zobaczymy w tym rozdziale, dobre spostrzeganie kolorów zależy od jasnego oświetlenia, na przykład światła dziennego; widzenie barwne większości ludzi nie jest dokładne w nocnych ciemnościach.) Uświadomił sobie też, że zmysł wzroku, który mu pozostał, był niezwykle dobry, umożliwiał mu czytanie rejestracji samochodów ze znacznych odległości nawet w mroku. Jonathan zaczął traktować swoją stratę jako dar – nie rozpraszały go już barwy, więc mógł się całkowicie skoncentrować na kształtach, formie i treści. Ostatecznie całkowicie przerzucił się na malarstwo czarno-białe. Krytycy uznali „nowy okres” w jego twórczości za sukces. Zaczął też rzeźbić, czego nigdy wcześniej, przed wypadkiem, nie próbował. Wraz ze śmiercią kolorowego świata Jonathana, w jego postrzeganiu ludzi, przedmiotów i zdarzeń w otaczającym go świecie narodził się nowy świat „czystych form”.

Czego możemy nauczyć się z doświadczeń Jonathana? Niezwykła utrata funkcji zmysłowej pokazuje, że nasz obraz świata zależy od złożonego układu sensorycznego, przetwarzającego docierające do niego informacje. Innymi słowy, nie doświadczamy świata bezpośrednio, ale przez serię „filtrów”, które nazywamy zmysłami. Badając takie przypadki utraty funkcji sensorycznych, psycholodzy wiele dowiedzieli się o sposobie działania układów przetwarzających informacje zmysłowe. I, na bardziej osobistym poziomie, opisy takich przypadków, jak historia Jonathana pozwalają nam na chwilę oderwać się od własnych doświadczeń, by wyraźnie zobaczyć niezłomność ludzi w obliczu dramatycznej straty.

Ale przypadek Jonathana podnosi też bardziej fundamentalne kwestie. Wiele schorzeń prowadzi do niezdolności spostrzegania barw: nieprawidłowości w obrębie oka, nerwu wzrokowego czy mózgu mogą zakłócać widzenie i, konkretniej, widzenie barwne, co zilustrował nam przypadek Jonathana. Ale czy barwy rzeczywiście istnieją w otaczającym nas świecie – czy też są wytworem naszych mózgów?

Na pierwszy rzut oka takie pytanie wydaje się absurdalne. Ale już pewnie zauważyłeś, że na początek rozdziału wybieramy problem z niezwykłym rozwiązaniem. Tak, będziemy przedstawiać argumenty na rzecz tezy, że barwy, oraz w zasadzie wszelkie wrażenia, są wytworem mózgu. Ale może nawet ważniejsze jest następujące zagadnienie:

PROBLEM

Jak możemy rozpoznać, czy świat, który „widzimy” w naszych umysłach, jest tożsamy ze światem zewnętrznym – i czy my widzimy świat tak, jak inni?

Ten rozdział pokaże ci, jak psycholodzy próbowali zmierzyć się z takimi pytaniami.

Choć bardzo prywatne procesy łączące nas ze światem zewnętrznym dzieją się głęboko w mózgu, rozdział rozpoczniemy na powierzchni – od narządów zmysłów. To jest domena psychologii sensorycznej. Zdefiniujemy wrażenie po prostu jako proces, w którym pobudzony receptor (np. oko czy ucho) wytwarza wzorzec informacji nerwowych reprezentujących bodziec w mózgu, dając początek naszemu wstępnemu doświadczeniu owego bodźca. Ważną kwestią do zapamiętania jest to, że wrażenie obejmuje przekształcenie stymulacji (np. ukłucia szpilką, dźwięku czy błysku światła) do postaci zrozumiałej dla mózgu (impulsy nerwowe) – podobnie jak telefon zamienia sygnał elektryczny w słyszalne fale dźwiękowe.

W tym rozdziale zobaczymy, w jaki sposób nasze narządy zmysłów, na bardzo podstawowym poziomie, są do siebie podobne. Wszystkie przekształcają stymulację fizyczną (jak fale świetlne czy dźwiękowe) w impulsy nerwowe, prowadzące do odbioru wrażeń (jak doświadczenie światła czy dźwięku). Na kolejnych stronach poznasz psychologiczne podstawy doznawania barw, zapachów, dźwięków, faktur i smaku. Po zapoznaniu się z tym rozdziałem będziesz wiedział, dlaczego pomidory i limonki mają inny kolor, dlaczego ukłucie szpilką odczuwamy inaczej niż pieszczotę, i dlaczego to, co widzimy, nie zawsze dostarcza nam rzetelnej i wiarygodnej informacji.

Na szczęście przeważnie możemy na naszych doświadczeniach zmysłowych polegać. Jeśli zauważysz gdzieś przyjaciela, to wrażenie zazwyczaj jest jasne, natychmiastowe i dokładne. Należy jednak pamiętać, że my, ludzie, mamy tu ograniczenia – podobnie jak inne istoty żywe. Nie mamy na przykład tak znakomitej ostrości zmysłów, jak inne zwierzęta: sokolego wzroku, słuchu nietoperzy, węchu gryzoni czy wrażliwości na pole magnetyczne, jaką dysponują migrujące ptaki. Czy ludzie mają jakąś specjalizację? Tak. Nasz gatunek w procesie ewolucji wykształcił zmysły umożliwiające przetwarzanie większej ilości i różnorodności informacji wejściowych niż jakiekolwiek inne stworzenie.

Cel tego rozdziału zdecydowanie wykracza poza wrażenia i wkracza w zadziwiającą sferę percepcji. Odkryjemy procesy psychologiczne dodające znaczenie i osobistą wagę do informacji sensorycznych docierających do mózgu. Psychologia percepcji pomoże ci zrozumieć, w jaki sposób łączymy następujące po sobie dźwięki w znajomą melodię, a zbiór kształtów i światłocieni w twarz bliskiej osoby. Bardziej ogólnie zdefiniujemy percepcję jako proces umysłowy opracowujący i nadający znaczenie docierającym do nas wzorcom sensorycznym. Można powiedzieć, że percepcja tworzy interpretację wrażenia. Percepcja pomaga znaleźć odpowiedzi na pytania typu: Czy pomidor jest dojrzały? Czy ten dźwięk to dzwon kościelny, czy dzwonek do drzwi? Czy to jest twarz osoby, którą znam?

Z tego rozdziału dowiesz się także, że wiele złożonych aktów doznawania i postrzegania pojawia się całkowicie bez wysiłku, w sposób ciągły, nieprzerwany i bezbłędny do tego stopnia, że na poziomie świadomym nie zwracamy na nie uwagi. Jeszcze ważniejszą sprawą, którą tu wyjaśnimy, jest sprowadzający nas na ziemię fakt, że nasze umysły nie mają bezpośredniego dostępu do świata zewnętrznego. Bez względu na nasze działania, informacje na temat otaczających nas zdarzeń są filtrowane przez narządy zmysłów, następnie łączone z naszą wyjątkową mieszaniną wspomnień, emocji, motywów i oczekiwań. Wewnętrzny świat wrażeń i percepcji jest jedynym światem, który kiedykolwiek przyjdzie nam poznać.

Jak widać, ograniczenia doznań sensorycznych mącą także percepcję. Percepcja jest bowiem interpretacją i opracowaniem wrażeń. Tak na to patrząc, wrażenia odnoszą się jedynie do początkowych kroków procesu przetwarzania bodźca. I właśnie na tych pierwszych sensorycznych krokach skupimy teraz uwagę.