Projekt okładki i stron tytułowych
Przemysław Spiechowski

Fotografia na okładce
Sally Elford/Getty Images

Wydawca
Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący
Jolanta Kowalczuk

Redaktor
Magdalena Pluta

Produkcja
Mariola Iwona Keppel

Recenzent
prof. dr hab. Władysław Łosiak

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Mobisfera

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

ISBN 978-83-01-18816-0

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl

www.pwn.pl

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

5. Wstęp (L. Cierpiałkowska, H. Sęk)

6. CZĘŚĆ 1. PODSTAWY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

1. Rozdział 1. Psychologia kliniczna jako dziedzina badań i praktyki
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

1. 1.1. Korzenie i nurty rozwojowe psychologii klinicznej

1. 1.1.1. Rozwój psychologii klinicznej w Polsce

2. 1.2. Sposoby ujmowania, przedmiot i zadania psychologii klinicznej

1. 1.2.1. Psychologia wśród innych dziedzin

2. 1.2.2. Definicje i przedmiot psychologii klinicznej

3. 1.2.3. Zadania psychologii klinicznej

4. 1.2.4. Kompetencje zawodowe psychologa klinicznego

3. 1.3. Podsumowanie

2. Rozdział 2. Teoretyczne i metodologiczne podstawy psychologii klinicznej
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

1. 2.1. Znaczenie teoretycznych podstaw w psychologii klinicznej

2. 2.2. Teorie, orientacje i modele w psychologii klinicznej

1. 2.2.1. Rola modeli w psychologii klinicznej

2. 2.2.2. Aspekty ujmowania psychologii klinicznej

3. 2.3. Orientacja patogenetyczna i salutogenetyczna oraz ich znaczenie dla psychologii klinicznej

1. 2.3.1. Podejście patogenetyczne

2. 2.3.2. Podejście salutogenetyczne

3. 2.3.3. Komplementarność pato- i salutogenezy w działaniu psychologa klinicznego

4. 2.3.4. Czy możliwa jest integracja i synteza podejścia patogenetycznego i salutogenetycznego?

4. 2.4. Podsumowanie

3. Rozdział 3. Pojęcia normy, normalności i zdrowia
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

1. 3.1. Norma i normalność w psychologii klinicznej

1. 3.1.1. Norma ilościowa jako wynik pomiaru

2. 3.1.2. Norma i normalność społeczno-kulturowa

3. 3.1.3. Norma teoretyczna w psychologii klinicznej jako podstawa orzekania o normalności

2. 3.2. Sposoby konstruowania pojęć zdrowia

1. 3.2.1. Trudności w tworzeniu pojęcia pozytywnego zdrowia, podejście indukcyjne i empiryczne

2. 3.2.2. Koncepcje zdrowia zawarte w teoriach psychologicznych

3. 3.2.3. Metateoretyczne refleksje nad zdrowiem i modele zdrowia

3. 3.3. Psychologiczne koncepcje jakości życia i dobrostanu

1. 3.3.1. Zdrowie a jakość życia

2. 3.3.2. Zdrowie a dobrostan

4. 3.4. Podsumowanie

4. Rozdział 4. Psychologia kliniczna i zdrowia a psychopatologia – wzajemne zależności
(Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk)

1. 4.1. Psychologia zaburzeń psychicznych a psychopatologia

1. 4.1.1. Psychologia kliniczna w perspektywie dwóch podejść badawczych do zaburzeń psychicznych

2. 4.1.2. Psychopatologia jako nauka integrująca wiedzę z psychologii klinicznej i psychiatrii

2. 4.2. Psychologia kliniczna a klasyfikacje zaburzeń psychicznych

1. 4.2.1. Psychopatologia procesów psychicznych i zachowania

2. 4.2.2. Klasyfikacje Światowej Organizacji Zdrowia – ICD-10 i ICD-11

3. 4.2.3. Klasyfikacja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego – DSM-5

4. 4.2.4. Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych i ich współwystępowanie

3. 4.3. Kategorie wyjaśniające zdrowie i zaburzenia psychiczne w psychologii klinicznej

1. 4.3.1. Psychopatologia mechanizmów regulacji – konflikt czy deficyt

2. 4.3.2. Modele interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych w patogenezie i salutogenezie

4. 4.4. Podsumowanie

5. Rozdział 5. Etyka postępowania psychologa klinicznego w badaniach naukowych i praktyce
(Jerzy Marian Brzeziński)

1. 5.1. Psychologia kliniczna na tle psychologii w ogóle

2. 5.2. Metodologiczny wymóg intersubiektywności jako jeden z warunków etyczności badania naukowego w psychologii klinicznej

3. 5.3. Dwa konteksty etyczne badań naukowych i działań praktycznych w obrębie psychologii klinicznej

4. 5.4. Standardy postępowania psychologa klinicznego w sferze praktyki społecznej

5. 5.5. Zasady relacji psychologa klinicznego z osobami uczestniczącymi w badaniach naukowych i postępowaniu praktycznym

6. 5.6. Nierzetelność w badaniach naukowych – przewinienia ffp (fabrykowanie, fałszowanie, plagiatowanie)

7. 5.7. Ważne informacje dla tworzenia przekonań o etyce zawodowej psychologa klinicznego

8. 5.8. Podsumowanie

7. CZĘŚĆ 2. KIERUNKI I PODEJŚCIA W PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

1. Rozdział 6. Współczesna psychoanaliza i jej znaczenie dla psychologii klinicznej
(Lidia Cierpiałkowska)

1. 6.1. Psychoanaliza jako teoria rozwoju i zaburzeń okresu edypalnego

1. 6.1.1. Metapsychologia – założenia ogólne psychoanalizy

2. 6.1.2. Rozwój psychoseksualny

3. 6.1.3. Psychopatologia – nerwice i perwersje seksualne

4. 6.1.4. Psychoanaliza jako metoda leczenia

2. 6.2. Zaburzenia okresu preedypalnego w teorii relacji z obiektem i psychologii self

1. 6.2.1. Współczesna psychoanaliza a teoria marzeń sennych i teoria popędów

2. 6.2.2. Teorie relacji z obiektem, psychologia ego i self

3. 6.2.3. Rozwój psychiczny w okresie preedypalnym w teorii relacji z obiektem

4. 6.2.4. Modele rozwoju struktury/organizacji osobowości

5. 6.2.5. Psychopatologia – zaburzenia osobowości i psychozy

6. 6.2.6. Psychoterapia skoncentrowana na przeniesieniu

3. 6.3. Psychologia defektu i fałszywego self

1. 6.3.1. Koncepcja rozwoju reprezentacji i struktury self

2. 6.3.2. Psychopatologia – defekty struktury self i fałszywe self

3. 6.3.3. Psychoterapia w psychologii self

4. 6.4. Podsumowanie

2. Rozdział 7. Kierunki behawioralne i podejście poznawcze w psychologii klinicznej
(Dominika Górska, Aleksandra Jasielska)

1. 7.1. Podejście behawioralne

1. 7.1.1. Zasady nabywania zachowań nieprzystosowawczych

2. 7.1.2. Koncepcje uczenia się społecznego

3. 7.1.3. Analiza behawioralna i techniki behawioralne w pomocy psychologicznej i terapii zaburzeń psychicznych

2. 7.2. Podejście poznawcze

1. 7.2.1. Przekonania racjonalne (funkcjonalne) versus irracjonalne (dysfunkcjonalne)

2. 7.2.2. Mechanizmy podtrzymujące zaburzenia – ogólny model

3. 7.2.3. Poznawcze rozumienie patogenezy zaburzeń – ogólny model

4. 7.2.4. Specyficzne modele poznawcze zaburzeń psychicznych

5. 7.2.5. Wykorzystanie technik służących restrukturyzacji poznawczej w pomocy psychologicznej i terapii zaburzeń psychicznych

3. 7.3. Nowe kierunki w rozwoju podejść poznawczo-behawioralnych

1. 7.3.1. Teoria biospołeczna zaburzenia osobowości borderline Marshy M. Linehan

2. 7.3.2. Od unikania behawioralnego do unikania doświadczenia

4. 7.4. Podsumowanie

3. Rozdział 8. Podejście fenomenologiczne, egzystencjalne i humanistyczne w psychologii klinicznej
(Helena Sęk)

1. 8.1. Znaczenie nurtów filozoficznych dla tworzenia założeń psychologicznych w orientacji fenomenologiczno-egzystencjalnej i humanistycznej

2. 8.2. Założenia fenomenologii i egzystencjalizmu oraz ich znaczenie dla psychologii

1. 8.2.1. Psychologia egzystencjalna, logoteoria i logoterapia

2. 8.2.2. Między psychologią egzystencjalną a humanistyczną

3. 8.3. Psychologia humanistyczna a psychologia kliniczna

1. 8.3.1. Koncepcja zdrowia i samorealizacji Abrahama H. Maslowa

2. 8.3.2. Carla Rogersa pojęcia zdrowia, zaburzeń oraz terapii skoncentrowanej na kliencie

3. 8.3.2. Terapia Gestalt Fredericka i Laury Perls

4. 8.4. Podsumowanie

4. Rozdział 9. Koncepcje systemowe i ich znaczenie dla psychologii klinicznej
(Barbara Józefik)

1. 9.1. Rozumienie psychopatologii w ujęciu systemowym – założenia ogólne

1. 9.1.1. Rozwój podejścia systemowego

2. 9.1.2. Rodzina jako system

1. 9.1.2.1. Zasada cyrkularności

2. 9.1.2.2. Stałość i zmiana

3. 9.1.2.3. Wielowersyjność realności rodzinnej

4. 9.1.2.4. Rozumienie objawów Pacjent identyfikowany

5. 9.1.2.5. Mechanizmy podtrzymujące

6. 9.1.2.6. Cykl życia rodziny

2. 9.2. Mechanizmy rozwoju objawów w głównych nurtach systemowych

1. 9.2.1. Perspektywa transgeneracyjna

1. 9.2.1.1. Model systemów naturalnych Murraya Bowena

2. 9.2.1.2. Koncepcja lojalności i obligacji Ivana Boszormenyi-Nagya

3. 9.2.1.3. Koncepcja wiązania i delegowania Helma Stierlina

2. 9.2.2. Modele ahistoryczne

1. 9.2.2.1. Model interakcyjno-komunikacyjny

2. 9.2.2.2. Model strategiczny

3. 9.2.2.3. Model strukturalny

3. 9.2.3. Perspektywa narracyjna

3. 9.3. Znaczenie i ograniczenia diagnozy systemowej w psychologii klinicznej

4. 9.4. Podsumowanie

8. CZĘŚĆ 3. PSYCHOLOGICZNA DIAGNOZA KLINICZNA

1. Rozdział 10. Modele diagnozy klinicznej a problemy diagnostyczne
(Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko, Helena Sęk)

1. 10.1. Konteksty diagnozowania i diagnozy

2. 10.2. Podstawowe założenia koncepcji diagnozy klinicznej

1. 10.2.1. Poziomy i modele diagnozy klinicznej

2. 10.2.2. Opis zaburzeń psychicznych w modelach medycznym i psychologicznym

3. 10.2.3. Wyjaśnianie patomechanizmów jednostek klinicznych w głównych teoriach psychologicznych

4. 10.2.4. Wyjaśnianie epigenezy zaburzeń psychicznych w różnych okresach życia

3. 10.3. Diagnoza prospektywna w psychoterapii

1. 10.3.1. Przebieg psychoterapii a diagnozowanie retrospektywne i prospektywne

4. 10.4. Podsumowanie

2. Rozdział 11. Postępowanie diagnostyczne psychologa klinicznego a konteksty i sytuacje społeczne tworzenia diagnozy
(Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko, Helena Sęk)

1. 11.1 Postępowanie diagnostyczne jako czynność profesjonalna psychologa klinicznego – znaczenie kontekstów

1. 11.1.1. Instytucjonalno-zawodowy kontekst postępowania diagnostycznego

2. 11.1.2. Etapy postępowania diagnostycznego oraz charakterystyczne dla nich wybrane problemy

1. 11.1.2.1. Specyfika diagnozowania w sytuacji istnienia protodiagnozy

2. 11.1.2.2. Diagnoza jako efekt – pisanie raportów i komunikowanie wyników

3. 11.1.3. Działania diagnostyczne w kontakcie z klientem a przebieg procesu diagnozowania

2. 11.2. Postępowanie diagnostyczne wobec grup i społeczności

1. 11.2.1. Diagnozowanie ukierunkowane na grupy

1. 11.2.1.1. Poziomy zajmowania się zjawiskami grupowymi

2. 11.2.1.2. Diagnozowanie procesu i dynamiki zmian w rozwoju grupy

3. 11.2.1.3. Interwencje prowadzących grupę jako narzędzia jej diagnozy

4. 11.2.1.4. Rola diagnozowania klinicznego przed uformowaniem się grupy

2. 11.2.2. Diagnozowanie ukierunkowane na społeczności i problemy społeczne

1. 11.2.2.1. Ekspertyzy psychologa klinicznego – charakterystyka ogólna

2. 11.2.2.2. Wielostronna analiza uwarunkowań zachowań zdrowotnych – przykład myślenia epigenetycznego w promocji zdrowia

3. 11.2.2.3. Diagnozowanie ukierunkowane na społeczność na przykładzie tworzenia i realizacji programów promocji zdrowia

3. 11.3. Podsumowanie

3. Rozdział 12. Metody stosowane w psychologicznej diagnozie klinicznej
(Emilia Soroko)

1. 12.1 Psychologiczna diagnoza kliniczna – zbieranie danych: metody, techniki, narzędzia, testy

2. 12.2. Najważniejsze grupy metod stosowanych w psychologii klinicznej

1. 12.2.1. Rozmowa i obserwacja psychologiczna

1. 12.2.1.1. Rozmowa i obserwacja psychologiczna jako podstawowe elementy sytuacji diagnozowania i etap kontaktu z pacjentem

2. 12.2.1.2. Rozmowa (wywiad) jako technika i narzędzie diagnostyczne

3. 12.2.1.3. Rola założeń teoretycznych w klinicznych wywiadach psychologicznych

4. 12.2.1.4. Swobodne zbieranie danych i ich statystyczna agregacja na przykładzie SWAP-200

5. 12.2.1.5. Obserwacja jako technika i narzędzie diagnostyczne

6. 12.2.1.6. Metody samoobserwacyjne i ambulatoryjne

2. 12.2.2. Metody kwestionariuszowe

1. 12.2.2.1. Wielowymiarowe kwestionariusze osobowości

2. 12.2.2.2. Listy symptomów jako narzędzia pomiaru zdrowia i zaburzeń

3. 12.2.3. Metody badania procesów poznawczych

1. 12.2.3.1. Sposoby pomiaru inteligencji

2. 12.2.3.2. Psychometryczne i kliniczne stosowanie testu Wechslera

3. 12.2.3.3. Diagnozowanie poszczególnych funkcji poznawczych i metody neuropsychologiczne

4. 12.2.3.4. Eksperyment kliniczny i patopsychologiczny

4. 12.2.4. Metody projekcyjne

1. 12.2.4.1. Podstawowe właściwości testów projekcyjnych

2. 12.2.4.2. Wybrane zagadnienia dotyczące właściwości testów projekcyjnych jako narzędzi diagnostycznych

3. 12.3. Wybrane problemy dotyczące stosowania metod diagnostycznych w psychologii klinicznej

1. 12.3.1. Różnica między diagnozowaniem a testowaniem

2. 12.3.2. Konsekwencje dominacji kryteriów psychometrycznych w ocenie jakości metod

3. 12.3.3. Problem diagnozowania za pomocą wielu metod

4. 12.3.4. Integracja danych diagnostycznych i problematyka triangulacji

4. 12.4. Podsumowanie

4. Rozdział 13. Jakość diagnozy klinicznej i jej uwarunkowania
(Lidia Cierpiałkowska, Emilia Soroko)

1. 13.1. Rola diagnozowania opartego na dowodach

1. 13.1.1. Wybór diagnozowanych zmiennych

2. 13.1.2. Dobór metod (narzędzi) diagnostycznych

3. 13.1.3. Monitorowanie i kontrolowanie diagnostycznego procesu decyzyjnego

4. 13.1.4. Niektóre możliwości i ograniczenia diagnozowania opartego na dowodach

2. 13.2. Dbanie o jakość procesu diagnozowania

1. 13.2.1. Uwarunkowania jakości diagnozowania – czynniki związane z pacjentem

2. 13.2.2. Uwarunkowania jakości diagnozowania – czynniki związane z klinicystą

1. 13.2.2.1. Błędy poznawcze i możliwości ich unikania w różnych typach diagnoz i na różnych etapach procesu diagnostycznego

2. 13.2.2.2. Rola doświadczenia zawodowego w diagnozowaniu w różnych typach diagnoz

3. 13.3. Wybrane standardy w obszarze psychologii klinicznej

1. 13.3.1. Rola standardów diagnozowania w psychologii klinicznej

2. 13.3.2. Cele kształcenia psychologów klinicznych w zakresie diagnozowania

4. 13.4. Podsumowanie

9. CZĘŚĆ 4. PSYCHOLOGIA ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH CZŁOWIEKA DOROSŁEGO

1. Rozdział 14. Psychologia zaburzeń osobowości
(Lidia Cierpiałkowska, Dominika Górska)

1. 14.1. Zaburzenia osobowości w modelach opisowych

1. 14.1.1. Zaburzenia charakteru i osobowości w opisach klinicznych i psychologii różnic indywidualnych

2. 14.1.2. Model kategorialny zaburzeń osobowości w ICD-10

3. 14.1.3. Model hybrydowy osobowości normalnej i zaburzonej w DSM-5

4. 14.1.4. Epidemiologia

2. 14.2. Współczesna psychoanaliza a zaburzenia osobowości

1. 14.2.1. Zaburzenia osobowości – model konfliktu i deficytu

2. 14.2.2. Zaburzenia osobowości jako porażki w integracji pozytywnej i negatywnej reprezentacji self i obiektu

3. 14.2.3. Zaburzenia osobowości jako deficyt reprezentacji self i obiektu

4. 14.2.4. Koncepcja przywiązania i jej znaczenie w wyjaśnianiu uwarunkowań zaburzeń osobowości

3. 14.3. Psychologia poznawcza i integracyjna a zaburzenia osobowości

1. 14.3.1. Zaburzenia osobowości w podejściu poznawczym

2. 14.3.2. Zaburzenia osobowości oparte na specyficznych schematach poznawczych

3. 14.3.3. Podejścia integracyjne

4. 14.4. Koncepcje bio-psycho-społeczne i ewolucyjne zaburzeń osobowości

1. 14.4.1. Biologiczne podłoże zaburzeń osobowości

2. 14.4.2. Zaburzenia osobowości w ewolucyjno-społecznej teorii uczenia się

5. 14.5. Psychoterapia zaburzeń osobowości

6. 14.6. Podsumowanie

2. Rozdział 15. Psychologia zaburzeń lękowych i dysocjacyjnych
(Lidia Cierpiałkowska, Dominika Górska)

1. 15.1. Zaburzenia lękowe i dysocjacyjne w modelach opisowych

1. 15.1.1. Zaburzenia lękowe i dysocjacyjne w opisach klinicznych

2. 15.1.2. Zaburzenia lękowe, dysocjacyjne i z objawami somatycznymi w DSM-5

3. 15.1.3. Model kategorialny nerwicy i zaburzeń lękowych w ICD-10

2. 15.2. Współczesna psychoanaliza a zaburzenia lękowe i dysocjacyjne

1. 15.2.1. Psychoanalityczne koncepcje zaburzeń lękowych

2. 15.2.2. Zaburzenia lękowe i dysocjacyjne w teoriach psychodynamicznych i przywiązania

3. 15.3. Psychologia behawioralna i poznawcza zaburzeń lękowych

1. 15.3.1. Fobie w behawioryzmie

2. 15.3.2. Zaburzenia lękowe w podejściu poznawczo-behawioralnym

3. 15.3.3. Zaburzenia lękowe i z objawami somatycznymi w podejściu integracyjnym

4. 15.4. Koncepcje biologiczne zaburzeń lękowych i zaburzeń z objawami somatycznymi

5. 15.5. Efektywność leczenia zaburzeń lękowych, dysocjacyjnych i zaburzeń z objawami somatycznymi

1. 15.5.1. Psychoterapia jako podstawowa forma leczenia

2. 15.5.2. Standardy i skuteczność leczenia

6. 15.6. Podsumowanie

3. Rozdział 16. Psychologia schizofrenii
(Helena Sęk, Stanisława Steuden)

1. 16.1. Spektrum schizofrenii i zaburzenia psychotyczne

1. 16.1.1. Analiza objawów schizofrenii

2. 16.1.2. Typowe objawy zaburzeń schizofrenicznych

1. 16.1.2.1. Objawy pozytywne w schizofrenii

2. 16.1.2.2. Objawy negatywne w schizofrenii

2. 16.2. Zaburzenia spektrum schizofrenii i zaburzenia psychotyczne w klasyfikacjach

1. 16.2.1. Postacie schizofrenii

2. 16.2.2. Zaburzenia z kręgu schizofrenii i psychozy urojeniowe

3. 16.2.3. Przebieg zaburzeń schizofrenicznych

3. 16.3. Schizofrenia w świetle klasyfikacji psychiatrycznych

4. 16.4. Psychologiczne badania eksperymentalne w schizofrenii

1. 16.4.1. Zaburzenia myślenia w schizofrenii

2. 16.4.2. Myślenie i emocje w schizofrenii – eksperymentalne badanie zależności

5. 16.5. Koncepcje wyjaśniające mechanizmy zaburzeń w schizofrenii

1. 16.5.1. Ujęcia biologiczne

2. 16.5.2. Koncepcje psychodynamiczne

3. 16.5.3. Teorie rodzinne w wyjaśnianiu zaburzeń schizofrenicznych – podejście systemowe

4. 16.5.4. Podejście fenomenologiczno-egzystencjalne

5. 16.5.5. Egzystencjalny i godnościowy wymiar przeżywania choroby

6. 16.6. Sposób doświadczania zaburzeń schizofrenicznych

1. 16.6.1. Uciążliwość objawów schizofrenii

2. 16.6.2. Postawa wobec własnej choroby

7. 16.7. Psychologiczne teorie wyjaśniające konsekwencje schizofrenii w życiu rodzinnym

1. 16.7.1. Obciążenie schizofrenią w rodzinie i radzenie sobie ze stresem

2. 16.7.2. Teoria obciążenia rodziny

3. 16.7.3. Teoria odporności rodzinnej

4. 16.7.4. Koncepcja ujawnianych emocji

5. 16.7.5. Koncepcja redefiniowania roli rodzicielskiej

8. 16.8. Społeczne konsekwencje schizofrenii

1. 16.8.1. Naznaczenie społeczne

2. 16.8.2. Samoizolacja pacjentów

9. 16.9. Podsumowanie

4. Rozdział 17. Psychologia zaburzeń nastroju
(Helena Sęk)

1. 17.1. Zaburzenia nastroju – charakterystyka objawów i zespołów symptomów

1. 17.1.1. Epizod maniakalny o różnym nasileniu

2. 17.1.2. Stany depresji, epizodyczne i nawracające a dystymia

3. 17.1.3. Depresje sezonowe i poporodowe

4. 17.1.4. Dwubiegunowe zaburzenia afektywne i cyklotymia

2. 17.2. Zaburzenia nastroju w świetle klasyfikacji zaburzeń

3. 17.3. Koncepcje wyjaśniające mechanizm i patogenezę zaburzeń afektywnych

1. 17.3.1. Biologiczne modele zaburzeń afektywnych

1. 17.3.1.1. Genetyczne uwarunkowania zaburzeń nastroju

2. 17.3.1.2. Wybrane hipotezy neurobiologiczne zaburzeń nastroju

3. 17.3.1.3. Hormony, mózg i zaburzenia nastroju

2. 17.3.2. Psychoanalityczne koncepcje zaburzeń nastroju

3. 17.3.3. Poznawczo-behawioralne podejście do zaburzeń nastroju

4. 17.3.4. Wydarzenia stresowe a modele podatność–stres i depresja

5. 17.3.5. Podejście interpersonalne do zaburzeń depresyjnych

6. 17.3.6. Egzystencjalne i humanistyczne ujęcie procesów depresji

4. 17.4. Wybrane zagadnienia psychologicznej diagnozy i terapii zaburzeń nastroju

1. 17.4.1. Udział psychologii klinicznej w diagnozie różnicowej depresji

2. 17.4.2. Diagnoza i terapia depresji – podejście paradygmatyczne

5. 17.5. Podsumowanie

5. Rozdział 18. Psychologiczne następstwa doświadczeń traumatycznych
(Nina Ogińska-Bulik)

1. 18.1. Trauma i jej negatywne następstwa

1. 18.1.1. Pojęcie traumy

2. 18.1.2. Negatywne następstwa zdarzeń traumatycznych

3. 18.1.3. Zespół stresu pourazowego – kryteria diagnostyczne w klasyfikacjach

4. 18.1.4. Rozpowszechnienie PTSD

5. 18.1.5. Mechanizmy i uwarunkowania PTSD

2. 18.2. Pozytywne skutki doświadczeń traumatycznych – zjawisko potraumatycznego wzrostu

1. 18.2.1. Konceptualizacja potraumatycznego wzrostu

2. 18.2.2. Czynniki warunkujące występowanie pozytywnych zmian potraumatycznych

3. 18.2.3. Współwystępowanie negatywnych i pozytywnych skutków doświadczeń traumatycznych

3. 18.3. Terapia PTSD i wspieranie wzrostu po traumie

4. 18.2. Podsumowanie

6. Rozdział 19. Psychologia uzależnień
(Lidia Cierpiałkowska)

1. 19.1. Wprowadzenie

2. 19.2. Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych i uzależnienia behawioralne

1. 19.2.1. Rodzaje substancji psychoaktywnych i ich właściwości farmakodynamiczne

2. 19.2.2. Zespół uzależnienia i ryzykowne używanie substancji psychoaktywnych

3. 19.2.3. Zespoły odstawienia

4. 19.2.4. Zaburzenia nawyków i zespoły uzależnień behawioralnych

3. 19.3. Biologiczne modele uzależnienia od środków psychoaktywnych

1. 19.3.1. Uwarunkowania genetyczne i konstytucjonalne

1. 19.3.1.1. Badania porównawcze nad bliźniętami

2. 19.3.1.2. Badania nad dziećmi adoptowanymi

3. 19.3.1.3. Badania markerów w grupach wysokiego i niskiego ryzyka uzależnienia od substancji psychoaktywnych

2. 19.3.2. Neurobiologiczne podłoże – układ nagrody

4. 19.4. Koncepcje i modele psychospołeczne ryzykownego picia alkoholu i używania innych substancji psychoaktywnych

1. 19.4.1. Koncepcje poznawczo-behawioralne

2. 19.4.2. Modele psychopatologii rozwojowej

5. 19.5. Modele i efektywność programów leczenia

1. 19.5.1. Model ograniczenia szkód i utrzymywania abstynencji

2. 19.5.2. Efektywność programów leczenia w świetle badań

6. 19.6. Podsumowanie

7. Rozdział 20. Psychologia zaburzeń odżywiania
(Beata Ziółkowska)

1. 20.1. Wprowadzenie

2. 20.2. Zaburzenia odżywiania w świetle obowiązujących klasyfikacji diagnostycznych

1. 20.2.1. Klasyfikacja zaburzeń odżywiania według ICD-10 i ich charakterystyka

1. 20.2.1.1. Anorexia nervosa – jadłowstręt psychiczny

2. 20.2.1.2. Bulimia nervosa

3. 20.2.1.3. Przejadanie się związane z innymi czynnikami psychologicznymi

4. 20.2.1.4. Wymioty związane z innymi czynnikami psychologicznymi

5. 20.2.1.5. Inne zaburzenia odżywiania się

6. 20.2.1.6. Zaburzenia odżywiania się, nieokreślone

2. 20.2.2. Zmiany w klasyfikacji DSM-5 dotyczące rozpoznawania zaburzeń odżywiania

1. 20.2.2.1. Zespół jedzenia kompulsyjnego – binge eating

2. 20.2.2.2. Unikanie jedzenia/restrykcje w przyjmowaniu pokarmów

3. 20.2.2.3. Nieprawidłowe zachowania żywieniowe nieuwzględnione w klasyfikacji DSM

3. 20.3. Psychofizjologiczny mechanizm sięgania po jedzenie

1. 20.3.1. Głód versus apetyt

2. 20.3.2. Pokarm jako narzędzie gratyfikacji wyższych potrzeb psychicznych

4. 20.4. Mechanizm i patogeneza zaburzeń odżywiania w wybranych podejściach psychologicznych

1. 20.4.1. Ujęcie psychodynamiczne

2. 20.4.2. Ujęcie poznawcze

3. 20.4.3. Ujęcie kulturowe

4. 20.4.4. Ujęcie systemowe

5. 20.4.5. Nieprawidłowy stosunek do jedzenia jako forma uzależnienia

5. 20.5. Psychoterapia i leczenie zaburzeń odżywiania

1. 20.5.1. Postępowanie medyczne

2. 20.5.2. Terapia poznawczo-behawioralna, poznawcza i behawioralna

3. 20.5.3. Terapia z wykorzystaniem narracji

4. 20.5.4. Terapia systemowa

6. 20.6. Podsumowanie

8. Rozdział 21. Psychologia zaburzeń seksualnych
(Maria Beisert)

1. 21.1. Klasyfikacja zaburzeń seksualnych

2. 21.2. Tożsamość płciowa i jej zaburzenia

1. 21.2.1. Geneza zaburzeń tożsamości

2. 21.2.2. Wybrane rodzaje zaburzeń tożsamości

3. 21.3. Orientacja seksualna i jej zaburzenia

1. 21.3.1. Definicja orientacji seksualnej

2. 21.3.2. Geneza orientacji seksualnej

1. 21.3.2.1. Wyjaśnienia biologiczne

2. 21.3.2.2. Wyjaśnienia psychodynamiczne

3. 21.3.2.3. Wyjaśnienia behawioralne

4. 21.3.2.4. Wyjaśnienia zintegrowane

3. 21.3.3. Społeczne konsekwencje orientacji homoseksualnej

4. 21.4. Zaburzenia preferencji seksualnych

1. 21.4.1. Pojęcie i charakterystyka preferencji seksualnych

2. 21.4.2. Klasyfikacje i kryteria diagnostyczne zaburzeń preferencji seksualnych

1. 21.4.2.1. Fetyszyzm

2. 21.4.2.2. Fetyszyzm transwestytyczny

3. 21.4.2.3. Ekshibicjonizm

4. 21.4.2.4. Oglądactwo (voyeryzm, skoptofilia)

5. 21.4.2.5. Pedofilia

6. 21.4.2.6. Sadomasochizm

7. 21.4.2.7. Złożone zaburzenia preferencji seksualnych

8. 21.4.2.8. Inne zaburzenia preferencji seksualnych

5. 21.5. Realizacja roli płciowej

6. 21.6. Dysfunkcje seksualne

1. 21.6.1. Pojęcie dysfunkcji seksualnej

2. 21.6.2. Przyczyny dysfunkcji seksualnych

3. 21.6.3. Typy dysfunkcji seksualnych

7. 21.7. Leczenie i pomoc psychologiczna

1. 21.7.1. Interwencje wobec osób z zaburzeniami tożsamości płciowej

2. 21.7.2. Interwencja wobec osób zorientowanych homo- i biseksualnie

3. 21.7.3. Terapia zaburzeń preferencji seksualnych

4. 21.7.4. Terapia dysfunkcji seksualnych

8. 21.8. Podsumowanie

10. CZĘŚĆ 5. DZIEDZINY ZASTOSOWAŃ PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

1. Rozdział 22. Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży
(Iwona Grzegorzewska, Ewa Pisula, Aneta R. Borkowska)

1. 22.1. Specyfika zaburzeń okresu dzieciństwa i adolescencji

1. 22.1.1. Podstawowe pojęcia opisujące zdrowie psychiczne oraz zaburzenia u dzieci i młodzieży

2. 22.1.2. Klasyfikacja i diagnoza zaburzeń

3. 22.1.3. Psychologiczne wyjaśnianie zaburzeń dziecięcych

4. 22.1.4. Aspekty rozwojowe w wyjaśnianiu mechanizmów i przyczyn zaburzeń wieku dziecięcego i okresu dorastania

2. 22.2. Zaburzenia emocjonalne u dzieci i młodzieży

1. 22.2.1. Klasyfikacja i diagnoza zaburzeń emocjonalnych

2. 22.2.2. Mechanizmy zaburzeń emocjonalnych

3. 22.2.3. Etiologia

3. 22.3. Zaburzenia behawioralne u dzieci i młodzieży

1. 22.3.1. Klasyfikacja i diagnoza zaburzeń behawioralnych

2. 22.3.2. Mechanizmy zaburzeń behawioralnych

3. 22.3.3. Etiologia

4. 22.4. Dziecko w sytuacji trudnej

1. 22.4.1. Stres w życiu dziecka

2. 22.4.2. Dziecko w obliczu choroby i śmierci

3. 22.4.3. Dziecko rodziców z zaburzeniami psychicznymi

4. 22.4.4. Dziecko w sytuacji separacji, rozwodu, ponownego małżeństwa rodziców

5. 22.5. Specyfika terapii dzieci i młodzieży z zaburzeniami emocjonalnymi i zachowania

6. 22.6. Całościowe zaburzenia rozwoju – definicja, klasyfikacja i etiologia

1. 22.6.1. Klasyfikacja i definicja autyzmu w ICD-10 i DSM-5

2. 22.6.2. Etiologia zaburzeń ze spektrum autyzmu

3. 22.6.3. Neuroanatomiczne i neurofunkcjonalne korelaty autyzmu

7. 22.7. Charakterystyka kliniczna całościowych zaburzeń rozwoju

1. 22.7.1. Relacje społeczne i komunikowanie się

2. 22.7.2. Ograniczone wzorce zachowania, aktywności i zainteresowań

3. 22.7.3. Funkcjonowanie poznawcze i inne charakterystyki

8. 22.8. Diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu

1. 22.8.1. Wczesne oznaki ASD

2. 22.8.2. Proces diagnostyczny i narzędzia przydatne w diagnozie

9. 22.9. Terapia i wspieranie rozwoju osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu

1. 22.9.1. Wczesna interwencja

2. 22.9.2. Podejścia behawioralne, edukacyjne i rozwojowe – terapie oparte na dowodach naukowych

3. 22.9.3. Podstawowe cechy dobrej interwencji

10. 22.10. Problemy rodziny z dzieckiem z zaburzeniami ze spektrum autyzmu

11. 22.11. Neuropsychologia dzieci i młodzieży

1. 22.11.1. Neuropsychologia dzieci i młodzieży jako dziedzina nauki oraz praktyki psychologicznej

2. 22.11.2. Neuropsychologia osób dorosłych źródłem wyjaśnień trudności wieku rozwojowego

3. 22.11.3. Problemy kliniczne będące przedmiotem analiz neuropsychologii dzieci i młodzieży

1. 22.11.3.1. Zaburzenia neurorozwojowe

1. 22.11.3.1.1. Mechanizmy neuronalne powstawania zaburzeń neurorozwojowych

2. 22.11.3.1.2. ADHD jako efekt nieznanych czynników w okresie rozwoju prenatalnego

3. 22.11.3.1.3. FASD (spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych) – efekt działania znanego czynnika patogennego: alkoholu

4. 22.11.3.1.4. Wybrane choroby/zespoły genetyczne

2. 22.11.3.2. Nabyte zmiany strukturalne i funkcjonalne OUN u dzieci i młodzieży

1. 22.11.3.2.1. Neuroinfekcje

2. 22.11.3.2.2. Urazy czaszkowo-mózgowe

3. 22.11.3.2.3. Guzy mózgowia

4. 22.11.3.2.4. Choroby metaboliczne

12. 22.12. Neuropsychologiczna diagnoza dziecka

1. 22.12.1. Cele i zadania neuropsychologicznej diagnozy dziecka

2. 22.12.2. Model psychometryczny a model eksperymentalno-kliniczny diagnozy

13. 22.13. Terapia dziecka z dysfunkcją OUN i jego rodziny

14. 22.14. Podsumowanie

2. Rozdział 23. Neuropsychologia kliniczna jako dziedzina badań i praktyki
(Anna Herzyk)

1. 23.1. Kształtowanie się przedmiotu i zakresu badań w neuropsychologii klinicznej w kontekście rozwoju neuronauk

1. 23.1.1. Neuropsychologia kliniczna – przedmiot i zakres badań

2. 23.1.2. Ewolucja poglądów, modeli, koncepcji na temat RMP z perspektywy neuropsychologii klinicznej

2. 23.2. Przesłanki taksonomii zespołów i objawów neuropsychologicznych

1. 23.2.1. Uwarunkowania patologii mózgu a rodzaje deficytów neuropsychologicznych

2. 23.2.2. Analiza zespołów neuropsychologicznych z uwzględnieniem procesów świadomości i nieświadomości

3. 23.3. Charakterystyka przedmiotu badań neuropsychologicznych w psychiatrii

4. 23.4. Postępowanie diagnostyczne i oddziaływania terapeutyczne w neuropsychologii

1. 23.4.1. Organizacja procesu diagnozowania w neuropsychologii klinicznej wobec nowych potrzeb i wyzwań

2. 23.4.2. Zadania i zasady programowania i realizacji oddziaływań terapeutycznych w neuropsychologii

5. 23.5. Podsumowanie

3. Rozdział 24. Kliniczna psychologia zdrowia
(Irena Heszen)

1. 24.1. Wprowadzenie

2. 24.2. Choroba w paradygmacie stresu psychologicznego

1. 24.2.1. Główne tezy paradygmatu Richarda Lazarusa i Susan Folkman

2. 24.2.2. Stres jako przyczyna chorób

1. 24.2.2.1. Stres życiowy a zachorowalność i umieralność

2. 24.2.2.2. Badania laboratoryjne nad zdrowotnymi skutkami stresu

3. 24.2.3. Choroba jako źródło stresu

1. 24.2.3.1. Sytuacja psychologiczna chorego somatycznie

2. 24.2.3.2. Emocje towarzyszące chorobie somatycznej

3. 24.2.3.3. Poznawcze odzwierciedlenie choroby

4. 24.2.4. Radzenie sobie ze stresem spowodowanym przez chorobę

1. 24.2.4.1. Radzenie sobie z chorobą ukierunkowane na emocje

2. 24.2.4.2. Radzenie sobie z chorobą ukierunkowane na znaczenie

3. 24.2.4.3. Instrumentalne radzenie sobie z chorobą; zachowania zdrowotne

4. 24.2.4.4. Społeczny aspekt radzenia sobie z chorobą; radzenie sobie w diadzie

5. 24.2.4.5. Religijne radzenie sobie z chorobą

5. 24.2.5. Korzystne następstwa choroby

3. 24.3. Osobowość a zachorowalność i radzenie sobie z chorobą

1. 24.3.1. Indywidualny styl radzenia sobie

2. 24.3.2. Temperament

3. 24.3.3. Typy osobowości ryzykowne dla zdrowia

1. 24.3.3.1. Wzór zachowania A (WZA)

2. 24.3.3.2. Osobowość typu C i D

4. 24.3.4. Poczucie koherencji i inne właściwości osobowości sprzyjające zdrowiu

4. 24.4. Podsumowanie

4. Rozdział 25. Psychologia niepełnosprawności i rehabilitacja psychologiczna
(Stanisław Kowalik)

1. 25.1. Wprowadzenie

2. 25.2. Niepełnosprawność i rehabilitacja – ustalenia pojęciowe i klasyfikacja

1. 25.2.1. Znaczenie Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia – ICF

3. 25.3. Psychologiczne koncepcje niepełnosprawności i rehabilitacji

1. 25.3.1. Niepełnosprawność jako nieprzystosowanie – rehabilitacja jako odzyskiwanie niezależności życiowej

2. 25.3.2. Niepełnosprawność jako wykluczenie społeczne – rehabilitacja jako proces integracji społecznej

4. 25.4. Podsumowanie

5. Rozdział 26. Psychologia kliniczna seniorów
(Stanisława Steuden)

1. 26.1. Psychologia starzenia się i starości – subdyscyplina psychologii klinicznej

1. 26.1.1. Definicje, dziedziny, przedmiot badań i praktyka

2. 26.1.2. Zarys rozwoju psychologii starzenia się

3. 26.1.3. Czynniki demograficzne i ich konsekwencje społeczne

4. 26.1.4. Pułapki cywilizacyjne

2. 26.2. Charakterystyka procesu starzenia się i starości

1. 26.2.1. Koncepcje wyjaśniające proces starzenia się

2. 26.2.2. Zmiany biologiczne

3. 26.2.3. Zmiany w obrazie psychicznym

1. 26.2.3.1. Procesy poznawcze

2. 26.2.3.2. Osobowość

3. 26.2.3.3. Sfera emocjonalna

4. 26.2.4. Zmiany w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym

3. 26.3. Doświadczanie starości przez osoby starsze

1. 26.3.1. Teorie przystosowania się do starości

2. 26.3.2. Mądrość życiowa osób starszych

3. 26.3.3. Bilans życiowy i jego uwarunkowania

4. 26.3.4. Postawa wobec własnej starości

5. 26.3.5. Radzenie sobie z codziennymi wydarzeniami

4. 26.4. Miejsce osoby starszej w rodzinie i społeczeństwie

1. 26.4.1. Rola i zadania osoby starszej w rodzinie

2. 26.4.2. Postawy społeczne wobec osób starszych

3. 26.4.3. Integracja międzypokoleniowa

5. 26.5. Formy aktywizacji osób starszych wspierające zdrowie

1. 26.5.1. Działania promujące sprawność psychofizyczną

2. 26.5.2. Działania nakierowane na integrację społeczną

3. 26.5.3. Działania edukacyjne i nakierowane na integrację międzypokoleniową

6. 26.6. Starzenie się patologiczne – wybrane zagadnienia

1. 26.6.1. Zmiany o charakterze normatywnym a zmiany patologiczne

2. 26.6.2. Dolegliwości chorobowe i zaburzenia pojawiające się z wiekiem

1. 26.6.2.1. Choroby somatyczne

2. 26.6.2.2. Zaburzenia funkcji narządów zmysłowych

3. 26.6.2.3. Zaburzenia emocjonalne

4. 26.6.2.4. Zaburzenia poznawcze

5. 26.6.2.5. Zaburzenia psychiczne

3. 26.6.3 Wsparcie terapeutyczne osób starszych i ich opiekunów

1. 26.6.3.1. Podtrzymanie sprawności psychicznej i wzmacnianie samooceny

2. 26.6.3.2. Psychoedukacja osób starszych i ich opiekunów

7. 26.7. Podsumowanie

6. Rozdział 27. Psychologia sądowa a psychologia kliniczna
(Beata Pastwa-Wojciechowska, Jarosław Groth)

1. 27.1. Przedmiot i zadania psychologii sądowej

1. 27.1.1. Psychologia sądowa – dylematy definicyjne i obszary kompetencji

2. 27.1.2. Praktyczne obszary zastosowania klinicznej psychologii sądowej

3. 27.1.3. Czynniki stymulujące i ograniczające rozwój psychologii sądowej

2. 27.2. Problemy opiniodawcze w obszarze psychologii sądowej

1. 27.2.1. Psycholog jako biegły sądowy – rola i zadania

2. 27.2.2. Metodologiczne aspekty opiniowania sądowo-psychologicznego

3. 27.2.3. Rodzaje opinii sądowo-psychologicznych

3. 27.3. Specyfika diagnozy sądowo-psychologicznej

1. 27.3.1. Diagnoza psychologiczna w kontekście uwarunkowań prawnych

2. 27.3.2. Diagnoza psychologiczna opisowa i wyjaśniająca

4. 27.4. Problemy diagnostyczne psychologii penitencjarnej

1. 27.4.1. Diagnoza w procesie resocjalizacji osób naruszających normy prawne

2. 27.4.2. Specyfika problemów diagnostycznych w obszarze psychologii penitencjarnej

5. 27.5. Etyczno-zawodowe problemy biegłego psychologa sądowego i psychologa penitencjarnego

1. 27.6.1. Zasady etyczne psychologii sądowej

2. 27.6.2. Powinności i dylematy psychologa sądowego

3. 27.6.3. Problem nakładania się ról – psycholog jako biegły, funkcjonariusz czy terapeuta

6. 27.6. Podsumowanie

11. CZĘŚĆ 6. TYPY POMOCY PSYCHOLOGICZNEJ W ROZWIĄZYWANIU PROBLEMÓW ZDROWOTNYCH

1. Rozdział 28. Psychoterapia indywidualna i grupowa
(Lidia Cierpiałkowska, Jan Czesław Czabała)

1. 28.1. Psychoterapia i pomoc psychologiczna

1. 28.1.1. Systemy i szkoły psychoterapii – kryteria klasyfikacji

2. 28.1.2. Psychoterapia w modelach transteoretycznych i integracyjnych

3. 28.1.3. Integracja teoretyczna, asymilatywna i oparta na wspólnych czynnikach

2. 28.2. Psychoterapia jako metoda leczenia indywidualnego i grupowego

1. 28.2.1. Czynniki leczące i warunki konieczne do osiągnięcia zmiany

2. 28.2.2. Relacja i przymierze terapeutyczne

3. 28.2.3. Zasady praktyki psychoterapeutycznej

3. 28.3. Psychoanaliza i psychoterapia psychodynamiczna

1. 28.3.1. Psychoanaliza i psychoterapia psychodynamiczna jako metoda leczenia – proces i mechanizmy zmiany

2. 28.3.2. Relacja i sojusz terapeutyczny w psychoterapii psychodynamicznej

3. 28.3.3. Psychodynamiczna psychoterapia grupowa

4. 28.4. Terapia behawioralna i poznawczo-behawioralna

1. 28.4.1. Terapia behawioralna – strategie i mechanizmy zmiany zachowania

2. 28.4.2. Psychoterapia poznawcza i integracyjna – strategie i mechanizmy zmiany

3. 28.4.3. Relacja i sojusz terapeutyczny

4. 28.4.4. Zjawiska w grupowej terapii poznawczo-behawioralnej

5. 28.5. Psychoterapia humanistyczna i egzystencjalna

1. 28.5.1. Psychoterapia humanistyczna i egzystencjalna – proces i mechanizmy zmiany

2. 28.5.2. Relacja terapeutyczna jako podstawowy czynnik leczący

3. 28.5.3. Grupy terapeutyczne i rogeriańskie grupy spotkaniowe

6. 28.6. Klasyczna i postmediolańska systemowa terapia rodzin

1. 28.6.1. Systemowa terapia rodzin

2. 28.6.2. Model terapii mediolańskiej i postmediolańskiej

3. 28.6.3. Relacja i przymierze terapeutyczne

7. 28.7. Podsumowanie

2. Rozdział 29. Poradnictwo psychologiczno-zdrowotne
(Lidia Cierpiałkowska, Jan Czesław Czabała)

1. 29.1. Poradnictwo psychologiczne – teoria i praktyka

1. 29.1.1. Psychoterapia a poradnictwo psychologiczne

2. 29.1.2. Poradnictwo psychologiczne paradygmatyczne

3. 29.1.3. Psychologia pozytywna a poradnictwo zdrowotne

4. 29.1.4. Obszary działania i cele poradnictwa

2. 29.2. Etapy i cele poradnictwa psychologicznego w różnych modelach

1. 29.2.1. Proces poradnictwa psychologicznego w różnych podejściach

2. 29.2.2. Etapy poradnictwa w podejściu integracyjnym

3. 29.3. Poradnictwo społeczne a przemiany społeczno-kulturowe

1. 29.3.1. Feminizm i poradnictwo feministyczne

2. 29.3.2. Integracja problemów wielokulturowych w poradnictwie

4. 29.4. Podsumowanie

3. Rozdział 30. Promocja zdrowia i prewencja zaburzeń
(Helena Sęk, Łukasz D. Kaczmarek)

1. 30.1. Promocja zdrowia w naukach o zdrowiu i podejściu Światowej Organizacji Zdrowia

1. 30.1.1. Definicja promocji zdrowia w ujęciu interdyscyplinarnym

2. 30.1.2. Zadania promocji zdrowia w ujęciu światowym i regionalnym

2. 30.2. Koncepcje promocji zdrowia w psychologii

1. 30.2.1. Działanie na rzecz partycypacji i autonomii w promocji zdrowia

2. 30.2.2. Cele i strategie realizacji zadań promocji zdrowia w ujęciu psychologicznym

3. 30.3. Prewencja psychologiczna – terminologia i poziomy prewencji

1. 30.3.1. Pojęcie i rodzaje ryzyka

2. 30.3.2. Strategie pozytywne i negatywne w działaniach prewencyjnych

4. 30.4. Promocja zdrowia i prewencja zaburzeń – podobieństwa i różnice

1. 30.4.1. Relacje między promocją zdrowia a prewencją

2. 30.4.2. Specyfika metod działania

5. 30.5. Zastosowanie teorii w planowaniu programów promocji zdrowia i prewencji zaburzeń

6. 30.6. Inspiracje z obszaru psychologii pozytywnej dla promocji i prewencji

7. 30.7. Podsumowanie

4. Rozdział 31. Pomoc psychologiczna w różnych typach kryzysu
(Dorota Kubacka-Jasiecka, Michał Ziarko)

1. 31.1. Kryzys emocjonalny (psychologiczny)

1. 31.1.2. Kryzys emocjonalny jako szczególny stan stresu

2. 31.1.2. Wydarzenia krytyczne

3. 31.1.3. Doświadczenia i kryzysy traumatyczne

4. 31.1.4. Przebieg kryzysu, jego stadia i konsekwencje

2. 31.2. Rodzaje kryzysów

1. 31.2.1. Kryteria formalne i treściowe

2. 31.2.2. Kryzysy rozwoju, małżeńskie i rodzinne

3. 31.2.3. Kryzysy sytuacyjne (losowe) oraz kryzysy utraty

4. 31.2.4. Kryzysy suicydalne

5. 31.2.5. Kryzysy katastroficzne (środowiskowe)

6. 31.2.6. Kryzysy powiązane z doznaniem przemocy

3. 31.3. Pomoc w kryzysach emocjonalnych

1. 31.3.1. Pojęcie pomocy psychologicznej

2. 31.3.2. Pomoc psychologiczna w stanach kryzysowych a interwencja kryzysowa

3. 31.3.3. Założenia i cele indywidualnej pomocy interwencyjnej w kryzysie

4. 31.3.4. Rozpoznanie i ocena kryzysu

5. 31.3.5. Kontakt i relacja pomocy interwencyjnej

6. 31.3.6. Rozwiązywanie kryzysów emocjonalnych

4. 31.4. Podejście systemowe w interwencji kryzysowej

1. 31.4.1. Wielostronna i wieloaspektowa pomoc w kryzysie

2. 31.4.2. Interwencja kryzysowa na rzecz społeczności

3. 31.4.3. Psychologowie wobec zadań pomocy interwencyjnej

5. 31.5. Choroba przewlekła jako sytuacja kryzysowa

1. 32.5.1. Definicje chorób przewlekłych

2. 31.5.1. Typologie chorób przewlekłych

3. 31.5.2. Choroba przewlekła jako krytyczne wydarzenie życiowe

1. 31.5.2.1. Cechy krytycznego wydarzenia życiowego, jakim jest choroba przewlekła

2. 31.5.2.2. Radzenie sobie z chorobą przewlekłą

3. 31.5.2.3. Konsekwencje choroby przewlekłej

6. 31.6. Pomoc psychologiczna osobom dotkniętym kryzysem zdrowotnym

7. 31.7. Podsumowanie

5. Rozdział 32. Społeczna rehabilitacja zaburzeń psychicznych. Środowiskowe metody pomocy osobom z doświadczeniem choroby psychicznej
(Maryla Sawicka, Paweł Bronowski)

1. 32.1. Wprowadzenie

2. 32.2. Modele powstawania zaburzeń psychicznych

1. 32.2.1. Koncepcje neuropoznawcze przewlekłych zaburzeń psychicznych

2. 32.2.2. Model poznawczo-behawioralny

3. 32.2.3. Model zaburzeń społecznego poznania

3. 32.3. Modele rehabilitacji w zaburzeniach psychicznych. Cele, zasady, efekty, postawy terapeutyczne

1. 32.3.1. Treningi neuropoznawcze

2. 32.3.2. Treningi umiejętności społecznych

3. 32.3.3. Treningi społecznego poznania

4. 32.4. Nowe kierunki w pomocy psychologicznej dla osób chorujących psychicznie

1. 32.4.1. Znaczenie i geneza terminów „umacnianie” i „proces zdrowienia” oraz związane z nimi mechanizmy psychologiczne

2. 32.4.2. Środowiskowy model leczenia

3. 32.4.3. Środowiskowe programy wsparcia

5. 32.5. Podsumowanie

6. Rozdział 33. Grupy samopomocowe a społeczność terapeutyczna
(Jan Chodkiewicz)

1. 33.1. Idea samopomocy

2. 33.2. Określenie i podział grup samopomocowych

1. 33.2.1. Ruch Anonimowych Alkoholików jako przykład grupy samopomocowej

2. 33.2.2. Grupy samopomocowe oparte na ideach AA

3. 33.2.3. Inne grupy samopomocowe

4. 33.2.4. Internetowe grupy samopomocowe

3. 33.3. Modele społeczności terapeutycznej

1. 33.3.1. Społeczności terapeutyczne pacjentów psychiatrycznych

2. 33.3.2. MONAR jako przykład metody terapii osób uzależnionych opartej na idei społeczności terapeutycznej

4. 33.4. Grupy samopomocowe i społeczności terapeutyczne

1. 33.4.1. Czynniki leczące

2. 33.4.2. Zasady funkcjonowania grup

5. 33.5 Psycholodzy w grupach samopomocowych i społecznościach terapeutycznych

6. 33.6. Podsumowanie

7. Rozdział 34. Efektywność poradnictwa psychologicznego i psychoterapii
(Lidia Cierpiałkowska)

1. 34.1. Cele pomagania w zdrowiu i zaburzeniach psychicznych – badania nad skutecznością

1. 34.1.1. Istota zmiany w oddziaływaniach psychologicznych i psychoterapeutycznych

2. 34.1.2. Zmiana statystyczna a zmiana kliniczna i zdrowotna

2. 34.2. Badania nad skutecznością psychoterapii i poradnictwa psychologicznego

1. 34.2.1. Idee evidence-based practice

2. 34.2.2. Dwa typy badań nad skutecznością psychoterapii – badania w warunkach laboratoryjnych i naturalnych

3. 34.2.3. Wspólne czynniki warunkujące efektywność poradnictwa i terapii

4. 34.2.4. Perspektywy badań nad skutecznością psychoterapii

3. 34.3. Podsumowanie

12. Załącznik. Praktyka psychologiczna oparta na dowodach

13. Bibliografia

14. Indeks nazwisk

15. O Autorach

16. Przypisy

Wstęp

Przed psychologią kliniczną, jako dziedziną teorii, badań i praktyki społecznej, stają coraz to nowe wyzwania, wynikające z ważnych zjawisk o charakterze jednostkowym i społecznym. Podejmowanie nowych problemów teoretycznych i badawczych wpływa na stały rozwój wiedzy o psychologicznych mechanizmach i uwarunkowaniach zdrowia oraz zaburzeń psychicznych, a także na konstruowanie bardziej wiarygodnych narzędzi badawczych, trafniejszego postępowania diagnostycznego oraz skuteczniejszych procedur i strategii postępowania pomocowego. Wymaga to też aktualizacji wiedzy podręcznikowej – teoretycznej i aplikacyjnej. Sądzimy jednak, że dążeniu do aktualizacji i zmian powinna towarzyszyć troska o tradycję i tożsamość psychologii klinicznej.

Podręcznik akademicki Psychologia kliniczna w obecnym wydaniu jest kontynuacją poprzednich opracowań podręcznikowych redagowanych przez Andrzeja Lewickiego (1969/1978) w latach 60. i 70., a następnie w latach 90. XX w. i na początku XXI w. przez Helenę Sęk (1991/2006). W wymienionych podręcznikach – wydawanych czterokrotnie przez Państwowe Wydawnictwo Naukowe i Wydawnictwo Naukowe PWN – stworzono i kontynuowano pewną tradycję „uprawiania” psychologii klinicznej w Polsce.

Ta tradycja zawiera się w podstawowych założeniach Andrzeja Lewickiego, że psychologia kliniczna jest dziedziną teorii, badań i praktyki, a wywodzące się z niej subdyscypliny, np. psychologia sądowa, seksuologia kliniczna, psychologia uzależnień czy psychologia kliniczna dzieci i młodzieży, powinny odwoływać się do ogólnych twierdzeń wypracowanych zarówno w psychologii w ogóle, jak i wiedzy specjalizacyjnej. Zakładamy też, że podręcznikowa wiedza powinna odpowiadać na nowe wyzwania i informować o najnowszych dokonaniach i standardach w tej dziedzinie.

Tej uwewnętrznionej tradycji towarzyszy przekonanie, że poziom naukowy psychologii klinicznej jest uwarunkowany wykorzystaniem ogólnej i aktualnej wiedzy psychologicznej oraz tworzeniem własnej teorii i prowadzeniem nowoczesnych badań empirycznych, a ten poziom gwarantuje jakość zastosowania wiedzy w różnych dziedzinach praktyki społecznej nastawionej na rozwiązywanie problemów zdrowia i zaburzeń osób, grup i społeczności. Wzajemne relacje między teorią a praktyką stanowią więc stały temat do refleksji i podejmowania nowych zadań.

Aby zrozumieć złożoność tych zadań, trzeba przypomnieć, że psychologia kliniczna jest usytuowana w kręgu oddziaływań nauk przyrodniczych, humanistycznych i społecznych, a o jej rozwoju decyduje wyspecjalizowana działalność badawcza i praktyczna (Cierpiałkowska i Sęk, 2015).

Podręcznik Psychologia kliniczna zawiera teksty przygotowane – podobnie w jak poprzednich wydaniach – przez Autorki i Autorów reprezentujących wiodące uczelnie w Polsce, uznanych specjalistów, należących do trzech pokoleń psychologów klinicznych. Dzięki temu sposób rozumienia i wyjaśnienia różnych problemów klinicznych, w poszczególnych częściach podręcznika, odzwierciedla wyniki dyskusji, w której uwzględniono tradycję i nowoczesność w psychologii klinicznej.

Koncepcja i redakcja tego obszernego tomu są związane z ośrodkiem, który inicjował wszystkie poprzednie wydania – Zakładem Psychologii Zdrowia i Psychologii Klinicznej Instytutu Psychologii UAM. Podręcznik łączy tradycję psychologii klinicznej z najnowszymi wyzwaniami w dziedzinie teorii, badań i standardów praktycznej działalności psychologa klinicznego.

Treść podręcznika została podzielona na sześć części. W pierwszej części zawarto wiedzę o teoretycznych podstawach psychologii klinicznej. Jest to wiedza najogólniejsza; traktuje o sposobie definiowania dziedziny i jej przedmiocie, o normie i zdrowiu oraz przedstawia ogólne teorie i modele stosowane do analizy zjawisk zdrowia i zaburzeń. Opisano też w nowy sposób zależności między psychologią kliniczną a psychopatologią. Końcowy rozdział tej części został poświęcony etycznym zasadom postępowania psychologa klinicznego jako badacza i praktyka.

W drugiej części poruszono zagadnienia zdrowia, zaburzeń psychicznych i pomocy psychologa zawarte w wiodących podejściach paradygmatycznych: orientacji psychoanalitycznej, behawioralno-poznawczej, egzystencjalno-humanistycznej i koncepcjach systemowych. Szczególną uwagę poświęcono analizie wkładu tych podejść do rozumienia i wyjaśnienia różnych zagadnień w psychologii klinicznej.

Trzecia część jest nową i bardzo rozbudowaną wersją dotyczącą różnych aspektów klinicznej diagnozy psychologicznej. Przedstawiono w niej modele diagnozy, postępowanie diagnostyczne psychologa klinicznego, stosowane w diagnozie klinicznej metody oraz czynniki warunkujące jakość tej diagnozy.

Czwartą część poświęcono psychologii zaburzeń psychicznych. Obejmuje ona wiedzę psychologiczną i wyniki badań nad wybranymi grupami zaburzeń psychicznych zawartych w aktualnie funkcjonujących systemach klasyfikacyjnych. W każdym z rozdziałów przedstawiono krótko objawy konkretnych jednostek klinicznych według ICD-10 i DSM-5, a następnie założenia i wyniki badań w ramach wiodących koncepcji psychologicznych, wyjaśniających patomechanizm i patogenezę zaburzeń, oraz wskazano przydatność tej wiedzy w działaniach diagnostycznych i konstruowaniu różnych form pomocy psychologicznej.

W piątej części specjaliści scharakteryzowali wybrane subdyscypliny psychologii klinicznej. Najwięcej miejsca zajmuje psychologia kliniczna dzieci i młodzieży; od tej problematyki zaczęła się psychologia kliniczna za czasów Lightnera Witmera i ona też najbardziej się wyodrębniła. Pozostałe rozdziały dotyczą neuropsychologii klinicznej, klinicznej psychologii zdrowia, psychologii niepełnosprawności i rehabilitacji, psychogerontologii oraz psychologii sądowej.

Ostatnia, szósta część podręcznika obejmuje różne formy praktycznej pomocnej działalności psychologa klinicznego. Oprócz psychoterapii przedstawiono także zdrowotne poradnictwo psychologiczne, promocję zdrowia i prewencję zaburzeń, pomoc psychologiczną w sytuacjach kryzysu oraz społeczne i środowiskowe formy rehabilitacji i pomocy; ponadto opisano zasady działania grup samopomocy i społeczności terapeutyczne. Specjalny rozdział poświęcono ewaluacji programów pomocy psychologicznej.

Teksty podręcznika są adresowane przede wszystkim do studentów psychologii, ale także do psychologów doskonalących swoją wiedzę i kompetencje w toku studiów podyplomowych i kształceniu specjalistycznym. Polecamy te opracowania także klinicystom praktykom i badaczom, którzy aktywnie włączają się w proces rozwoju własnej dziedziny i uzupełniają swoją wiedzę. Być może skorzystają z niego również reprezentanci dziedzin pokrewnych – pedagogiki, socjologii, medycyny itp.

Pomocą w niełatwych pracach tworzenia i redagowania podręcznika była świadomość kontynuowania wieloletniej tradycji i doświadczenia, jakie zebrano w pracy badawczej, dydaktycznej i praktycznej psychologa klinicznego. Najważniejszy w tym trudnym przedsięwzięciu był jednak fakt, że do współpracy zechcieli przystąpić współautorzy, Koleżanki i Koledzy specjaliści i znawcy spraw, które przekazują na co dzień studentom oraz klinicystom-praktykom i które służą im w codziennej pracy z pacjentami lub klientami.

Dziękujemy więc przede wszystkim Autorkom i Autorom za ich wkład we wspólne dzieło: Marii Beisert, Anecie R. Borkowskiej, Pawłowi Bronowskiemu, Jerzemu M. Brzezińskiemu, Janowi Chodkiewiczowi, Lidii Cierpiałkowskiej, Czesławowi Czabale, Dominice Górskiej, Jarosławowi Grothowi, Iwonie Grzegorzewskiej, Annie Herzyk, Irenie Heszen, Aleksandrze Jasielskiej, Barbarze Józefik, Łukaszowi D. Kaczmarkowi, Stanisławowi Kowalikowi, Dorocie Kubackiej-Jasieckiej, Ninie Ogińskiej-Bulik, Beacie Pastwa-Wojciechowskiej, Ewie Pisuli, Maryli Sawickiej, Helenie Sęk, Emilii Soroko, Stanisławie Steuden, Michałowi Ziarko i Beacie Ziółkowskiej.

Najważniejszym impulsem do podjęcia tego trudnego zadania była przyjazna inicjatywa wypróbowanego Wydawnictwa Naukowego PWN. Pragniemy podkreślić, że w toku przygotowywania – pisania i redagowania obecnego wydania podręcznika Psychologia kliniczna – spotkałyśmy się z wyjątkowym zaangażowaniem i pomocą ze strony Wydawnictwa Naukowego PWN w osobie pani Redaktor Aleksandry Małek-Leśniewskiej, której dziękujemy za wytrwałość i towarzyszenie nam na różnych etapach powstawania ostatecznej wersji tej publikacji.

Zapewne Autorki i Autorzy pragną też podziękować swoim bliskim oraz współpracownikom. Są wśród nich także nasi Studenci i Czytelnicy, którzy czynią nasz trud sensownym.

W psychologii klinicznej jednak już od samych początków jej powstania wszystko zaczyna się od osób i społeczności, którym nasza wiedza ma służyć. Powtarzamy więc za wprowadzeniem do poprzednich wydań podręcznikowych, że to ich udział w poznawaniu tajników zdrowia, jego zaburzeń, dramatów i cierpień ludzkich oraz satysfakcji w pokonywaniu trudności jest podstawą naukowych i profesjonalnych analiz i dochodzenia od wiedzy gorącej do uogólnionych prawidłowości. Dziękując im, pragniemy wyrazić nadzieję, że podręcznik ten w końcowej swojej wędrówce myśli przyczyni się do poprawy działań na rzecz nie tylko dobrostanu ludzi zwracających się w trudnych chwilach ku psychologii i psychologom klinicznym, lecz także ich własnego dobrostanu.

Lidia Cierpiałkowska, Helena Sęk

Poznań, listopad 2015 roku