Tadeusz Czerniawski

Przeszczepy

Książka została utworzona z pomocą AI

© Tadeusz Czerniawski, 2026

Istnieje w nas przekonanie, że transplantologia ma przed sobą świetlaną przyszłość, w której będziemy mogli ratować życia obecnie nieuleczalnie chorych. Ale ta wiara nie może być ślepa. Musi być oparta na jasnych zasadach etycznych, na przejrzystych regulacjach prawnych, na świadomej zgodzie pacjentów i na społecznej kontroli nad tym, co naukowcy i lekarze robią za zamkniętymi drzwiami laboratoriów i sal operacyjnych.

Książka została utworzona z pomocą AI

ISBN 978-83-8440-868-1

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

1. Przeszczepy

2. Przedmowa

3. Rozdział 1: Płuca wieloryba

4. Rozdział 2: Oczy sowy

5. Rozdział 3: Błony pławne żaby

6. Rozdział 4: Krtań słowika

7. Rozdział 5: Uszy zająca

8. Rozdział 6: Kądziołki pająka

9. Rozdział 7: Kończyny kreta

10. Rozdział 8: Szczęki hieny

11. Rozdział 9: Trąba słonia

12. Rozdział 10: Garb wielbłąda

13. Rozdział 11: Kurze jajniki

14. Rozdział 12: Skóra aligatora

15. Rozdział 13: Koła parowozu

16. Rozdział 14: Zestaw zamienny

17. Rozdział 15: Język żmii

18. Rozdział 16: Macki ośmiornicy

19. Rozdział 17: Podgardle pelikana

20. Rozdział 18: Pszczoła miodna

21. Rozdział 19: Kieszeń kangura

22. Rozdział 20: Półtusza wieprzowa

Przedmowa

Kiedy wydawca po raz pierwszy przekazał mi maszynopis tej niezwykłej książki z prośbą o recenzję, byłem przekonany, że mam do czynienia z kolejną sensacyjną publikacją z gatunku tych, które zaśmiecają półki księgarskie obietnicami tanich emocji. Myliłem się fundamentalnie. To, co trzymam w rękach — i co za chwilę Państwo sami będziecie trzymać — jest dziełem zupełnie innej kategorii. Jest świadectwem.

Przez czterdzieści lat mojej kariery akademickiej i klinicznej widziałem, jak medycyna transplantacyjna przeszła drogę od eksperymentalnych, niemal szamańskich prób do rutynowych procedur ratujących tysiące istnień rocznie. Pamiętam czas, gdy przeszczep serca był sensacją na pierwszych stronach gazet, gdy każda udana transplantacja nerki była triumfem ludzkiego geniuszu nad śmiercią. Wierzyłem — i wciąż chcę wierzyć — że ta dziedzina medycyny reprezentuje najszlachetniejsze aspiracje naszego zawodu. Że jest ucieleśnieniem hipokratejskiej przysięgi, że jest dowodem na to, iż nauka może służyć człowiekowi w najbardziej fundamentalny sposób.

A jednak ta książka zmusza mnie do konfrontacji z ciemniejszą stroną tego samego medalu. Autor, którego odwagę i determinację muszę podziwiać nawet tam, gdzie nie zgadzam się z jego wnioskami, zabiera nas w podróż po miejscach, gdzie granica między leczeniem a eksploatacją, między innowacją a aberracją, została przekroczona w sposób, który powinien niepokoić każdego myślącego człowieka.

Nie będę tutaj streszczał poszczególnych rozdziałów — to zadanie należy do czytelnika, który sam musi odbyć tę podróż, sam musi zmierzyć się z obrazami i świadectwami, które autor zebrał z niezwykłą starannością. Powiem tylko tyle: każdy rozdział tej książki jest jak kolejna warstwa cebuli, którą obieramy, zbliżając się do gorzkiego rdzenia prawdy o tym, dokąd zmierza współczesna biotechnologia, gdy wymknie się spod kontroli etycznej i prawnej.

Co czyni tę książkę wyjątkową na tle innych publikacji o podobnej tematyce? Przede wszystkim metodologia. Autor nie zadowala się sensacyjnymi nagłówkami ani anonimowymi plotkami krążącymi w internecie. Każde świadectwo jest udokumentowane. Każda rozmowa jest osadzona w kontekście. Każdy opisywany przypadek ma twarz, imię, historię. To nie jest abstrakcyjny traktat o etyce medycznej — to jest reportaż z pierwszej linii frontu, gdzie ludzkość toczy wojnę sama ze sobą o definicję tego, czym jest człowiek.

Szczególnie doceniam, jako akademik i klinicysta, naukową rzetelność autora. Opisy procedur medycznych, choć celowo pozbawione szczegółów technicznych, które mogłyby służyć jako instrukcje, są anatomicznie i fizjologicznie wiarygodne. Autor rozumie biologię, rozumie ograniczenia i możliwości współczesnej chirurgii transplantacyjnej, i to zrozumienie nadaje jego relacjom wagę, której brakuje typowym dziennikarskim sensacjom. Nie mamy tu do czynienia z fantastyką naukową, ale z ekstrapolacją tego, co już jest możliwe, w kierunkach, które większość z nas wolałaby nie kontemplować.

Jednym z najcenniejszych aspektów tej książki jest obecność głosu etycznego, który przewija się przez wszystkie rozdziały niczym sumienie narratora. Postać doktor Heleny Nowak — bioetyka, która komentuje każdy przypadek z perspektywy filozoficznej i moralnej — stanowi niezbędną przeciwwagę dla szokujących opisów. To dzięki niej książka nie staje się pornografią grozy, ale pozostaje poważnym studium moralnym. Jej pytania są naszymi pytaniami. Jej oburzenie jest naszym oburzeniem. A jej bezsilność wobec machiny postępu, która nie zna granic, jest niestety bezsilnością nas wszystkich.

Jako profesor bioetyki muszę podkreślić, że problemy podnoszone w tej książce nie są hipotetyczne. W mojej własnej praktyce akademickiej i konsultacyjnej spotykam się z dylematami, które — choć mniej dramatyczne niż te opisywane przez autora — wynikają z tej samej fundamentalnej niepewności: gdzie przebiega granica dopuszczalnej modyfikacji ludzkiego ciała? Kto ma prawo ją wyznaczać? I co robimy, gdy ta granica zostaje przekroczona nie przez szaleńców w podziemnych laboratoriach, ale przez szanowane instytucje, wspierane przez rządy i finansowane przez międzynarodowe korporacje?

Ta książka jest oskarżeniem. Ale jest też ostrzeżeniem. Autor nie poprzestaje na dokumentowaniu tego, co już się wydarzyło. Między wierszami, w komentarzach i refleksjach, rysuje wizję przyszłości, która może nadejść, jeśli nie podejmiemy świadomych, zbiorowych decyzji o tym, czego jako ludzkość nie akceptujemy. Ostatni rozdział, nietypowy w swojej formie, jest być może najbardziej wymowny — jest manifestem granic, których autor sam nie przekroczy, i zaproszeniem dla nas wszystkich, byśmy zastanowili się, gdzie przebiegają nasze własne granice.

Nie zgadzam się ze wszystkimi wnioskami autora. Jako człowiek nauki wierzę, że postęp biotechnologiczny może i powinien służyć ludzkości. Wierzę, że transplantologia ma przed sobą świetlaną przyszłość, w której będziemy mogli ratować życia obecnie nieuleczalnie chorych. Ale ta wiara nie może być ślepa. Musi być oparta na jasnych zasadach etycznych, na przejrzystych regulacjach prawnych, na świadomej zgodzie pacjentów i na społecznej kontroli nad tym, co naukowcy i lekarze robią za zamkniętymi drzwiami laboratoriów i sal operacyjnych.

Ta książka jest wezwaniem do takiej kontroli. Jest apelem o to, byśmy jako społeczeństwo nie abdykowali z odpowiedzialności za kierunek, w którym zmierza medycyna. Bo jeśli abdykujemy — jak pokazują przypadki opisane w tych rozdziałach — znajdą się tacy, którzy wykorzystają tę pustkę dla własnych celów, traktując ludzkie ciało jako surowiec, a ludzką desperację jako okazję do zysku.

Kończąc tę przedmowę, chcę powiedzieć coś osobistego. Przez całe życie wierzyłem w godność zawodu lekarza. Wierzyłem, że jesteśmy strażnikami życia, nie jego inżynierami. Że naszym zadaniem jest leczyć, nie modyfikować. Że pacjent jest celem, nie środkiem. Ta książka nie zachwiała moją wiarą — wręcz przeciwnie, wzmocniła ją. Bo pokazując, co się dzieje, gdy te zasady są łamane, przypomina nam, dlaczego są tak ważne.

Zalecam tę książkę każdemu, kto chce zrozumieć, dokąd zmierzamy jako gatunek. Każdemu, kto wierzy, że świadoma refleksja jest lepsza niż niewiedza. I każdemu, kto jest gotów zadać sobie najtrudniejsze pytanie ze wszystkich: co czyni nas ludźmi i co jesteśmy gotowi poświęcić w imię postępu?

Odpowiedzi, które znajdziecie między okładkami tej książki, mogą was przerazić. Ale przerażenie, jak uczy nas historia, bywa początkiem mądrości. A mądrości nam dzisiaj najbardziej potrzeba.

Oddaję Państwa w ręce autora. Podróż, która przed wami, nie będzie łatwa. Ale będzie tego warta.

Kraków, wiosna 2025

Rozdział 1: Płuca wieloryba

Przez lata reporterskiej tułaczki po obrzeżach nauki, etyki i tego, co zwiemy „postępem”, widziałem rzeczy, które kazałyby zwątpić w zdrowy rozsądek Stwórcy — o ile takowy istnieje i interesuje się jeszcze naszym gatunkiem. Widziałem rosyjskich oligarchów z wszczepionymi pod skórę filtrami z nerek rekina, mającymi rzekomo neutralizować skutki zatrucia alkoholowego. Widziałem chińskich dygnitarzy z dodatkową, miniaturową wątrobą świni hodowanej na specjalnej diecie z żeń-szenia, która miała gwarantować długowieczność. Ale nic, absolutnie nic, nie przygotowało mnie na spotkanie z Markiem „Głębiną” Kowalskim.

Spotkaliśmy się w miejscu, które samo w sobie było zaprzeczeniem normalności. Hiperbaryczne centrum badawcze Abyssos Corp., ukryte w jednym z norweskich fiordów, wyglądało jak baza czarnego charakteru z filmu o Bondzie, zaprojektowana przez kogoś z obsesją na punkcie betonu i szkła pancernego. W powietrzu unosił się sterylny zapach ozonu i subtelna, słonawa woń, jakby cały budynek powoli nasiąkał oceanem, który napierał na niego z każdej strony. Marka wprowadzono do sterylnego pomieszczenia obserwacyjnego. Był mężczyzną w średnim wieku, o twarzy pooranej zmarszczkami, które nie pasowały do reszty jego ciała. A reszta jego ciała była… niepokojąca. Był całkowicie pozbawiony włosów. Jego skóra miała gładkość i połysk mokrego kamienia, z dziwnym, szaro-srebrnym odcieniem. Poruszał się z nieludzką gracją i ekonomią ruchów, jak drapieżnik wodny, który na lądzie czuje się niezręcznie, ale wie, że nie ma tu naturalnych wrogów.

„Proszę się nie krępować, pytać o wszystko. I tak większość tego, co pan napisze, zostanie ocenzurowana przez dział prawny” — powiedział, a jego głos był zaskakująco głęboki, rezonujący, jakby dochodził z dna beczki. Usiadł naprzeciwko mnie, oddzielony grubą szybą interkomu. Jego klatka piersiowa unosiła się i opadała w powolnym, majestatycznym rytmie, który przypominał bardziej falowanie morza niż ludzki oddech. Jeden wdech trwał dobre piętnaście sekund.

Marek „Głębina” Kowalski jest jednym z niespełna pięćdziesięciu ludzi na świecie, którzy przeszli ksenotransplantację płuc płetwala karłowatego. Jest pionierem, królikiem doświadczalnym i żywą legendą w niszowym, acz niezwykle lukratywnym świecie komercyjnego nurkowania głębinowego. Jest człowiekiem, który potrafi bez aparatu tlenowego zejść na głębokość trzystu metrów i pracować tam przez kilkadziesiąt minut, po czym wrócić na powierzchnię bez najmniejszych objawów choroby dekompresyjnej. Jest przyszłością eksploracji oceanów. A przynajmniej tak twierdzi marketingowy folder Abyssos Corp. Prawda, jak to zwykle bywa, jest znacznie bardziej mętna i o wiele bardziej fascynująca.

Wszystko zaczęło się od prostego, biologicznego faktu, który od wieków fascynował marynarzy, biologów i poetów: wieloryby, ssaki tak jak my, potrafią zanurzyć się na niewyobrażalne głębokości, wytrzymując ciśnienie, które zmiażdżyłoby stalowy okręt podwodny, i wstrzymując oddech na czas, który u człowieka spowodowałby nieodwracalne uszkodzenie mózgu. Sekret tkwi w ich płucach. Ludzkie płuco, delikatna struktura pęcherzyków, pod wpływem ogromnego ciśnienia po prostu by się zapadło, ulegając nieodwracalnemu zniszczeniu. Płuca waleni, zwłaszcza tych głęboko nurkujących, to arcydzieło ewolucyjnej inżynierii. Ich struktura jest wzmocniona chrząstką i tkanką łączną, co pozwala im na niemal całkowite zapadnięcie się pod ciśnieniem, bez uszkodzenia delikatnych pęcherzyków płucnych. Powietrze jest wypychane do wzmocnionych oskrzeli i tchawicy, co zapobiega wchłanianiu nadmiernej ilości azotu do krwi — głównej przyczyny choroby dekompresyjnej, zmory ludzkich nurków.

Przez dekady była to jedynie ciekawostka, materiał na kolejny odcinek programu przyrodniczego. Aż na scenę wkroczył człowiek, który w ciekawostkach widział możliwości — profesor Zoltán Kovać. Węgier z pochodzenia, biochemik i chirurg-wizjoner, wyrzucony z trzech prestiżowych uniwersytetów za „nieortodoksyjne metody badawcze” i „rażące naruszenie zasad bioetyki”. Kovać był postacią z innej epoki — typem szalonego naukowca, który wierzył, że jedynym ograniczeniem ludzkości jest jej własna, bojaźliwa wyobraźnia. W jego zuryskim laboratorium, finansowanym przez anonimowych inwestorów (którymi, jak się później okazało, byli założyciele Abyssos Corp.), wisiał oprawiony w ramkę cytat z Nietzschego: „Co cię nie zabije, to cię wzmocni. A co cię zabije… cóż, to tylko dowód, że eksperyment wymaga dopracowania”.

Pamiętam naszą jedyną rozmowę, przeprowadzoną przez zaszyfrowane połączenie wideo. Kovać, siwy mężczyzna o przenikliwych oczach i wiecznym, ironicznym uśmieszku, tłumaczył mi swoją filozofię z cierpliwością nauczyciela wykładającego podstawy abecadła wyjątkowo tępemu uczniowi.

„Panie redaktorze, proszę spojrzeć na to z ewolucyjnego punktu widzenia. Nasze płuca są idealne. Do życia na sawannie. Do uciekania przed lwem, do polowania na antylopy. Ale era sawanny się skończyła. Nasze ambicje sięgają teraz dna Rowu Mariańskiego i krańców Układu Słonecznego. Używamy naszych prehistorycznych ciał, naszych małpich organizmów, do celów, do których nie zostały zaprojektowane. To tak, jakby próbować wziąć udział w wyścigu Formuły 1 na wozie drabiniastym. Można, ale wyniki będą… rozczarowujące. Ja po prostu proponuję wymianę części. Lepsze opony, mocniejszy silnik. W tym przypadku — lepsze płuca”.

Problemem, który przez lata wydawał się nie do pokonania, była oczywiście bariera międzygatunkowa. Układ odpornościowy człowieka to paranoiczny, ksenofobiczny strażnik, który atakuje z furią wszystko, co nie posiada odpowiedniego „dowodu tożsamości” w postaci zgodności tkankowej. Przeszczep organu od innego człowieka to już gigantyczne wyzwanie. Przeszczep od innego gatunku, i to tak odległego ewolucyjnie, graniczył z fantastyką. Standardowe leki immunosupresyjne, używane przy transplantacjach międzyludzkich, byłyby tu bezużyteczne. To tak, jakby próbować powstrzymać inwazję armii za pomocą jednego patrolu policji. Organ zostałby odrzucony w ciągu kilku minut w procesie zwanym nadostrym odrzuceniem, a pacjent zmarłby w męczarniach.

I tu właśnie Kovać dokonał swojego przełomu. Spędził dekadę, badając biologię waleni. Odkrył, że ich układ odpornościowy posiada unikalne mechanizmy tolerancji, związane z ich specyficznym mikrobiomem i obecnością pewnych białek w osoczu, które pozwalały im radzić sobie z ogromną ilością obcych organizmów, z którymi stykają się w oceanie. Na bazie tych odkryć, po tysiącach prób i błędów (o których kroniki Abyssos Corp. taktownie milczą, ale o których krążą makabryczne legendy w podziemiu medycznym), jego zespół zsyntetyzował lek, który zrewolucjonizował transplantologię. Nazwali go Ceto-Suppressin 7.

To nie był zwykły immunosupresant. On nie tyle ogłupiał układ odpornościowy, co go przeprogramowywał. Działał na poziomie komórek T, ucząc je rozpoznawać antygeny walenia jako „swoje”. Był to rodzaj prania mózgu na poziomie molekularnym. Proces ten, zwany „indukcją tolerancji chimerycznej”, był jednak piekielnie ryzykowny i wymagał, aby pacjent był w idealnej kondycji fizycznej, a jednocześnie… na skraju śmierci. Idealnym kandydatem był ktoś, kogo własne płuca zawiodły bezpowrotnie, ale reszta organizmu była silna. Ktoś, kto nie miał absolutnie nic do stracenia.

Takim kimś był Marek Kowalski. Były górnik z kopalni „Wujek”, z płucami zniszczonymi przez pylicę. Jego zdjęcia rentgenowskie wyglądały jak mapa zniszczonego wojną miasta. Każdy oddech był dla niego walką, płytkim, świszczącym wysiłkiem, który przynosił więcej bólu niż tlenu. Lekarze dawali mu sześć miesięcy życia w coraz większym cierpieniu.

„Co miałem do wyboru?” — zapytał mnie retorycznie Marek podczas naszej rozmowy w fiordzie. „Czekać na śmierć, dusząc się we własnym łóżku, albo zaryzykować. Abyssos Corp. znalazło mnie przez jakąś fundację dla ofiar chorób zawodowych. Przylecieli, przedstawili ofertę. Brzmiało jak scenariusz filmu science-fiction. Płuca wieloryba. Śmiałem się, myślałem, że to jakiś okrutny żart. Ale oni byli śmiertelnie poważni. Pokazali symulacje, dane z testów na szympansach. I pokazali kontrakt. Dożywotnia, wysoka pensja. Opieka medyczna na najwyższym poziomie. Jedyny warunek: pełna dyspozycyjność i praca jako nurek głębinowy. Dla faceta, który przez dwadzieścia lat zjeżdżał pod ziemię, perspektywa pracy pod wodą nie wydawała się taka straszna. Przynajmniej widoki lepsze”.

Kluczowe było znalezienie odpowiedniego dawcy. Płuca dorosłego płetwala karłowatego, choć jest to jeden z mniejszych gatunków, są wciąż zbyt duże dla ludzkiej klatki piersiowej. Rozwiązaniem, tyleż genialnym, co moralnie odrażającym, było wykorzystanie płuc bardzo młodych osobników, niemal noworodków. Oficjalna wersja Abyssos Corp. mówi o „etycznym pozyskiwaniu organów od cieląt, które urodziły się martwe lub zmarły z przyczyn naturalnych tuż po porodzie”. To PR-owa zasłona dymna, która ma uspokoić nieliczne komisje bioetyczne, które w ogóle dostały pozwolenie na inspekcję.

Prawda, którą poznałem od jednego z byłych pracowników korporacji, jest znacznie mroczniejsza. Abyssos Corp. dysponuje tajnymi „farmami” w odległych rejonach Pacyfiku. Są to olbrzymie, odgrodzone od otwartego oceanu zatoki, gdzie w niewoli trzymane są stada płetwali. Rozmnażanie jest starannie kontrolowane, a nowo narodzone cielęta, które spełniają rygorystyczne kryteria genetyczne, są… „pozyskiwane”. Operacja musi odbyć się błyskawicznie. Maleńkie płuca, nie większe od ludzkich, są perfundowane specjalnym roztworem konserwującym i w ciągu maksymalnie czterech godzin muszą trafić na stół operacyjny, gdzie czeka już przygotowany biorca. To logistyczny koszmar i etyczny horror, opakowany w lśniący papierek postępu.

Sama operacja przeszczepu, jak opisywał mi jeden z chirurgów z zespołu Kovaća (oczywiście anonimowo, bojąc się zarówno procesów sądowych, jak i bardziej „bezpośrednich” konsekwencji ze strony korporacji), to majstersztyk. „To nie jest zwykłe wszycie organu. To przeprojektowanie całej klatki piersiowej. Musimy usunąć dolne żebra, żeby zrobić miejsce. Zmienić nieco przyczepy przepony. To rzeźbienie w człowieku. A potem podłączasz te… nowe płuca. One są inne. Ciemniejsze, gęstsze, bardziej gumowate w dotyku. Kiedy po raz pierwszy wypełniają się powietrzem, nie robią tego jak ludzkie. One jakby… rozkwitają. To powolny, falujący ruch. Niesamowity i przerażający zarazem”.

Marek Kowalski przeżył. Był trzecim pacjentem w historii. Pierwszy zmarł na stole operacyjnym. Drugi przeżył trzy tygodnie, po czym jego organizm, mimo Ceto-Suppressinu, wpadł w stan, który lekarze opisali jako „kaskadową reakcję autoimmunologiczną”. Jego własne ciało dosłownie go strawiło. Marek miał więcej szczęścia. Jego organizm, zahartowany latami pracy pod ziemią i walki o każdy oddech, przyjął obcy organ.

„Pierwsze tygodnie były piekłem” — wspominał. „Czułem się, jakbym miał w piersiach dwa żywe, obce stworzenia. Bolało przy każdym oddechu. A sny… śniły mi się oceany. Ciemność, ciśnienie, jakieś dziwne, głębokie dźwięki, które czułem całym ciałem. Budziłem się zlany potem. Psychiatra korporacyjny twierdził, że to efekt uboczny leków i stresu pourazowego. Ale ja wiem swoje. To była pamięć komórkowa. Te płuca… one pamiętały. Pamiętały bycie wielorybem”.

Po trzech miesiącach rekonwalescencji rozpoczął się trening. Marek i inni „absolwenci” programu Kovaća, nazywani w korporacyjnym żargonie „Cetacean-Human Hybrids” lub, mniej oficjalnie, „Waleniami”, uczyli się na nowo oddychać. Ich nowe płuca miały gigantyczną pojemność, ale wymagały zupełnie innej techniki. Głębokie, powolne wdechy, które maksymalizują wymianę gazową, i długie okresy bezdechu. Okazało się, zresztą, że przeszczep miał nieoczekiwane skutki uboczne. Zmienił się skład ich krwi. Organizm, adaptując się do nowych możliwości, zaczął produkować znacznie więcej mioglobiny — białka magazynującego tlen w mięśniach, co jest charakterystyczne dla ssaków morskich. To pozwalało im nie tylko dłużej wytrzymać pod wodą, ale też efektywniej funkcjonować w warunkach niskiego stężenia tlenu.

Zanurzeni w gigantycznych basenach ciśnieniowych, powoli przyzwyczajali swoje ciała do głębin. Sto metrów. Dwieście. Dwieście pięćdziesiąt. Granice ludzkich możliwości pękały jedna po drugiej. Bez ciężkiego sprzętu, bez mieszanek helowych, bez ryzyka narkozy azotowej, która na dużych głębokościach zamienia ludzki mózg w bezużyteczną galaretę. „Walenie” mogli operować na głębokościach dostępnych dotąd tylko dla zdalnie sterowanych robotów (ROV) i małych łodzi podwodnych. Byli szybsi, bardziej precyzyjni i, co najważniejsze z punktu widzenia Abyssos Corp., znacznie tańsi w eksploatacji.

Zaczęli być wykorzystywani do najbardziej wymagających zadań. Naprawy podwodnych rurociągów na dnie Morza Północnego. Odzyskiwanie czarnych skrzynek z samolotów, które spadły do oceanu. Prace przy budowie podwodnych stacji badawczych. A także, o czym mówi się szeptem, do misji wojskowych: podkładania urządzeń podsłuchowych na kablach telekomunikacyjnych, sabotażu wrogich instalacji portowych, cichej ewakuacji agentów. Są idealnymi podwodnymi duchami.

„Jak to jest, tam na dole?” — zapytałem Marka.

Zamilkł na dłuższą chwilę. Jego spojrzenie powędrowało gdzieś za szybę, w dal.

„Cisza” — powiedział w końcu. „Ale inna niż ta, którą znasz. To nie jest brak dźwięku. To dźwięk tak wszechogarniający, że staje się ciszą. Czujesz ciśnienie na całym ciele, jak potężny, ale delikatny uścisk. Światło znika, zostaje tylko granat, a potem czerń. I jesteś sam. Ale nie czujesz się samotny. Czujesz się… na miejscu. Jakbyś wrócił do domu, o którym nie wiedziałeś, że istnieje. Wszystkie problemy z powierzchni, rachunki, polityka, kłótnie… to wszystko zostaje tam, na górze. Rozpuszcza się w tej nieskończonej wodzie. Tam na dole liczy się tylko oddech, bicie serca i zadanie do wykonania. Czasem… czasem wydaje mi się, że słyszę pieśni. Dalekie, wibrujące. Lekarze mówią, że to szumy w uszach, efekt ciśnienia. Ale ja wiem, że to nie to. To moi… krewniacy. Wołają”.

A potem jest jeszcze kwestia skóry. Ta gładka, lśniąca, nieludzka powłoka, która pokrywa całe ciało Marka. To, co Abyssos Corp. z wisielczym humorem nazywa w swoich wewnętrznych dokumentach „pakietem premium” lub „opcją hydro-dynamiczną”.

Okazało się, że nawet z płucami wieloryba ludzkie ciało ma swoje ograniczenia w zimnej, głębokiej wodzie. Problem hipotermii był poważny. Standardowe pianki i suche skafandry ograniczały ruchomość i stanowiły dodatkowy kłopot. Rozwiązanie znów przyszło z laboratorium Kovaća i było równie radykalne, co przeszczep płuc. Pełny przeszczep skóry. Dawcą tym razem nie był wieloryb, lecz foka.

Skóra foki, z jej grubą warstwą podskórnego tłuszczu (tzw. blubber) i specyficzną, natłuszczoną strukturą naskórka, jest idealnym izolatorem termicznym i zapewnia doskonałe właściwości hydrodynamiczne. Procedura jest jeszcze bardziej skomplikowana niż transplantacja płuc. Pacjent jest wprowadzany w śpiączkę farmakologiczną na kilka tygodni, podczas których jego skóra jest usuwana płat po płacie, a na jej miejsce wszywane są odpowiednio przygotowane i dopasowane płaty skóry foczej. To procedura z pogranicza horroru gore, ale efekty, z czysto praktycznego punktu widzenia, są zdumiewające.

„Walenie” w swojej nowej skórze stają się niemal całkowicie odporni na niskie temperatury panujące w głębinach. Mogą pracować w wodzie o temperaturze bliskiej zera przez wiele godzin, nie odczuwając dyskomfortu. Ich ciała stają się opływowe, pozwalając na szybsze i bardziej efektywne poruszanie się w wodzie.

„Bonus, jak to nazywają” — Marek uśmiechnął się krzywo, a jego twarz bez brwi i rzęs nabrała wyrazu starożytnej maski. „Pierwszy raz, jak się zobaczyłem w lustrze po operacji… to był szok. Wyglądałem jak potwór. Jak coś, co wypełzło z koszmarów Lovecrafta. Moja żona… odeszła. Nie mogła na mnie patrzeć. Dzieci się mnie bały. I nie dziwię im się. Straciłem nie tylko starą skórę. Straciłem część człowieczeństwa”.

Ten „bonus” ma swoją cenę, nie tylko estetyczną. Focza skóra wymaga stałego, specjalistycznego nawilżania. „Walenie” muszą kilka razy dziennie smarować się specjalnymi olejami, których skład jest jedną z najpilniej strzeżonych tajemnic Abyssos Corp. Bez tego skóra pęka, łuszczy się i powoduje potworny ból. Co więcej, ich termoregulacja na lądzie jest zaburzona. W temperaturze pokojowej szybko się przegrzewają. Dlatego większość czasu spędzają w specjalnie klimatyzowanych pomieszczeniach lub bezpośrednio w wodzie. Ich życie na powierzchni stało się pasmem niedogodności. Ocean stał się ich prawdziwym środowiskiem.

W korporacji krąży anegdota o jednym z pierwszych pacjentów z „pakietem premium”. Podobno po kilku miesiącach zaczął wydawać z siebie dziwne, szczekające dźwięki, a jego ulubioną pozycją do spania stało się leżenie na płaskiej, chłodnej powierzchni z głową zadartą do góry. Abyssos Corp. oczywiście wszystkiemu zaprzecza, klasyfikując to jako „złośliwe plotki rozpowszechniane przez konkurencję”. Ale wśród samych „Waleni”, nazywających siebie nawzajem w czarnym humorze „Foczakami”, opowieść ta żyje własnym życiem. Jest jak memento, przypomnienie, że igranie z naturą ma konsekwencje, których nawet Zoltán Kovać nie był w stanie przewidzieć.

Oczywiście, program ma swoich krytyków. Doktor Helena Nowak, bioetyk z Uniwersytetu Jagiellońskiego, którą poprosiłem o komentarz, nie zostawiła na projekcie suchej nitki.

„To jest ostateczne uprzedmiotowienie człowieka” — powiedziała mi przez telefon, a w jej głosie słychać było autentyczne oburzenie. „Ci ludzie, często w desperackiej sytuacji życiowej, są wabieni obietnicą ratunku, a w rzeczywistości stają się narzędziami. Zmienia się ich w biologiczne maszyny, hybrydy skrojone na miarę potrzeb korporacji. Gdzie leży granica? Czy następnym krokiem będzie wszczepienie skrzeli? A może genetyczna modyfikacja potomstwa, by rodziło się już przystosowane do życia w wodzie? To jest równia pochyła, na końcu której czeka nas redefinicja pojęcia ‘człowiek’. A co z dawcami? Mówimy tu o zabijaniu inteligentnych, czujących istot, jakimi są walenie, dla części zamiennych. To jest moralne bankructwo ubrane w szaty postępu”.

Nie wspominając już o porażkach. Abyssos Corp. chwali się swoimi sukcesami, ale skrzętnie ukrywa informacje o tych, którym się nie udało. Dotarłem do byłej pielęgniarki, która pracowała w osławionym „Sanatorium Błękitna Głębia” na Wyspach Owczych — miejscu, które oficjalnie jest luksusowym ośrodkiem rehabilitacyjnym dla nurków korporacji. W rzeczywistości to umieralnia.

„Trafiali tam ci, których organizmy zaczynały odrzucać przeszczepy po miesiącach, a nawet latach” — opowiadała mi, nerwowo paląc papierosa za papierosem. „Ceto-Suppressin nie zawsze działa wiecznie. Czasem układ odpornościowy w końcu się ‘budzi’. Widziałam ludzi, których płuca zamieniały się w ropiejącą masę. Inni, ci ze skórą foki, dostawali straszliwych, niegojących się ran, jakby ich własne ciało próbowało zrzucić obcą powłokę. Trzymano ich tam, z dala od świata, podając im koktajle leków przeciwbólowych, aż do końca. Rodzinom mówiono, że zginęli w wypadku podczas nurkowania. Abyssos Corp. dba o swój wizerunek”.

Mimo ryzyka, mimo ceny, chętnych nie brakuje. Desperacja jest potężną siłą napędową. Na liście oczekujących na operację są setki nazwisk: chorzy na mukowiscydozę, ofiary wypadków, byli sportowcy z uszkodzonymi płucami. Wszyscy oni marzą o drugim życiu, nawet jeśli będzie to życie w połowie ludzkie, w połowie morskie.

Nasza rozmowa z Markiem dobiegała końca. Czas wyznaczony przez korporację minął. Strażnik w białym kitlu dał mi dyskretny znak.

„Jeszcze jedno pytanie” — powiedziałem szybko do interkomu. „Czy gdyby pan mógł cofnąć czas, wiedząc to wszystko, co pan wie dzisiaj, zrobiłby pan to jeszcze raz?”.

Marek „Głębina” Kowalski spojrzał na swoje dłonie. Gładkie, bez linii papilarnych, z lekko zgrubiałymi błonami między palcami — kolejny „drobny” efekt uboczny terapii genowej towarzyszącej przeszczepowi.

„Wie pan, co jest najdziwniejsze?” — powiedział powoli, a jego rezonujący głos wypełnił ciszę. „Że na powierzchni czuję się, jakbym wstrzymywał oddech. Tutaj, w tym sterylnym świecie, wśród ludzi. Dopiero tam, na dole, w ciemności i ciśnieniu, czuję, że mogę wreszcie odetchnąć pełną piersią. Więc tak. Zrobiłbym to jeszcze raz. Bo tamto życie, to na górze… to już nie jest moje życie”.

Wstał i bez słowa odwrócił się w stronę wyjścia. Jego sylwetka w dziwnym, opływowym kombinezonie, który nosił nawet na lądzie, zniknęła za hermetycznymi drzwiami. Zostałem sam ze swoimi notatkami i niepokojącym uczuciem, że właśnie rozmawiałem z przedstawicielem nowego gatunku. Gatunku, który sami stworzyliśmy w pogoni za zyskiem, wiedzą i przekraczaniem granic.

Wieczorem, z okna mojego hotelowego pokoju, patrzyłem na ciemną, spokojną taflę fiordu. Gdzieś tam, w lodowatej głębi, Marek i jemu podobni wykonywali swoją pracę. Ludzie, którzy oddali część siebie, by zyskać ocean. Zastanawiałem się, czy to oni są przyszłością, czy tylko tragiczną anomalią. I czy w ciszy swoich nowych, potężnych płuc, pożyczonych od morskiego olbrzyma, słyszą jeszcze echo człowieczeństwa, czy już tylko zew głębiny.

Rozdział 2: Oczy sowy

Istnieje pewna szczególna ciemność, której większość ludzi nigdy nie doświadczy. Nie mówię o mroku nocy w wielkim mieście, gdzie zawsze gdzieś mruga latarnia, pulsuje neon albo błyska ekran telefonu. Nie mówię nawet o ciemności wiejskiej nocy, gdzie przynajmniej gwiazdy i księżyc dają jakieś punkty odniesienia, jakieś pocieszenie dla oka wychowanego w świetle. Mówię o ciemności absolutnej. O ciemności jaskiń i podziemnych systemów, gdzie fotony słoneczne nie docierały od milionów lat. Gdzie pojęcie „dzień” i „noc” nie ma żadnego znaczenia. Gdzie ciemność jest tak gęsta, tak kompletna, że można ją niemal smakować na języku — metaliczna, wilgotna, nieskończona.

W takiej właśnie ciemności spotkałem Annę „Puchacz” Kowalczyk. I muszę przyznać, że pomimo dwudziestu lat doświadczenia w reportażu, pomimo że widziałem już Marka z płucami wieloryba i jego focią skórą, pomimo że myślałem, że mnie nic już nie zaskoczy — na widok Anny zamarłem. Bo Anna na mnie patrzyła. W totalnej ciemności, czterysta metrów pod powierzchnią ziemi, w miejscu, gdzie moja czołówka zgasła pięć minut wcześniej, Anna Kowalczyk patrzyła wprost na mnie swoimi ogromnymi, złotymi oczami i widziała każdy szczegół mojej przerażonej twarzy.

„Proszę się nie bać” — powiedziała cicho, a jej głos odbił się echem od ścian komory. „Wiem, że to może być… niepokojące. Ale proszę mi wierzyć, jestem wciąż człowiekiem. Przynajmniej w większości”.

Aby zrozumieć, jak doszło do powstania programu „Nyctalopia” (od łacińskiego terminu oznaczającego zdolność widzenia w nocy), musimy cofnąć się do fundamentalnego problemu, z jakim boryka się ludzkość od zarania dziejów eksploracji podziemnej. Nasze oczy, te cudowne, skomplikowane narządy, są produktem ewolucji na otwartej sawannie afrykańskiej. Zostały zaprojektowane do wykrywania drapieżników w pełnym świetle słonecznym, do śledzenia szybko poruszającej się zwierzyny, do rozróżniania dojrzałych owoców wśród zielonego listowia. Są narzędziami stworzonymi dla świata zalanego fotonami.

W ciemności są całkowicie bezużyteczne.

Oczywiście, przez wieki ludzkość radziła sobie z tym ograniczeniem za pomocą technologii. Od prymitywnych pochodni, przez lampy naftowe, po nowoczesne czołówki LED o mocy tysięcy lumenów. Problem polega na tym, że każde źródło sztucznego światła ma swoje ograniczenia. Baterie się wyczerpują. Żarówki przepalają. Generatory się psują. A w najgłębszych, najbardziej niedostępnych systemach jaskiniowych naszej planety, gdzie eksploracja może trwać tygodniami, awaria oświetlenia często oznacza śmierć. Grotołazi mają na to określenie: „permanentna noc”. Moment, gdy światło gaśnie i już nie wraca. Statystyki są bezlitosne — około siedemnastu procent śmiertelnych wypadków w speleologii jest bezpośrednio lub pośrednio związanych z awarią oświetlenia.

To właśnie ten problem postanowiła rozwiązać korporacja Nyx Optical, założona w 2019 roku przez dwóch wizjonerów: doktor Margaretę Lindqvist, szwedzką neurochirurg specjalizującą się w transplantologii okulistycznej, oraz profesora Haralda Müllera, austriackiego zoologa, który całe życie poświęcił badaniu anatomii sów. Ich spotkanie na konferencji w Bernie miało charakter niemal mistyczny. Lindqvist wygłaszała referat o teoretycznych możliwościach ksenotransplantacji narządów zmysłów. Müller prezentował swoje przełomowe badania nad strukturą siatkówki puchacza zwyczajnego. Po wykładach wdali się w rozmowę przy hotelowym barze, która trwała do czwartej nad ranem.

„To było jak olśnienie” — wspominała Lindqvist w wywiadzie dla „Scientific American” trzy lata później. „Harald opisywał mi strukturę oka sowy, te niesamowite adaptacje, które pozwalają im widzieć przy poziomie światła sto razy niższym niż minimum wymagane przez ludzkie oko. A ja myślałam sobie: dlaczego nie? Dlaczego nie dać tego człowiekowi?”.

Oko sowy to ewolucyjne arcydzieło, ale arcydzieło zupełnie innego rodzaju niż ludzkie. Po pierwsze, jest ogromne. Gdyby ludzkie oczy zachowywały takie same proporcje do czaszki jak oczy sowy, każde z nich miałoby rozmiar grejpfruta. Ta wielkość służy jednemu celowi: zbieraniu jak największej ilości światła. Rogówka sowy ma znacznie większą powierzchnię niż ludzka, a źrenica może rozszerzać się do rozmiarów niemal całej tęczówki, tworząc gigantyczną „dziurę”, przez którą wpada każdy dostępny foton.

Ale prawdziwa magia dzieje się głębiej, w siatkówce. Ludzka siatkówka zawiera około stu dwudziestu milionów komórek światłoczułych — pręcików (odpowiedzialnych za widzenie w słabym świetle) i czopków (odpowiedzialnych za widzenie kolorów w jasnym świetle). Proporcja wynosi mniej więcej dwadzieścia pręcików na jeden czopek. U sowy proporcja ta jest radykalnie inna: około pięciu tysięcy pręcików na jeden czopek. Ich siatkówka jest niemal w całości zoptymalizowana pod kątem widzenia w ciemności, kosztem niemal całkowitej ślepoty na kolory. Sowa widzi świat w odcieniach szarości, ale widzi go tam, gdzie człowiek nie widzi absolutnie niczego.

Co więcej, pręciki sowy są znacznie bardziej wydajne niż ludzkie. Zawierają większą ilość rodopsyny — fotoczułego barwnika, który ulega rozkładowi pod wpływem światła, generując impuls nerwowy. A za siatkówką sowy znajduje się warstwa komórek zwana tapetum lucidum — lustrzana powłoka, która odbija światło z powrotem przez siatkówkę, dając komórkom drugą szansę na wychwycenie fotonów. To właśnie tapetum lucidum sprawia, że oczy sów (i kotów, i wilków, i wielu innych nocnych drapieżników) świecą w ciemności, gdy oświetli się je latarką.

Doktor Lindqvist i profesor Müller spędzili następne pięć lat w laboratorium, próbując rozwiązać fundamentalny problem: jak przeszczepić człowiekowi narząd, który nie tylko pochodzi od innego gatunku, ale ma zupełnie inną architekturę i rozmiar niż ludzki odpowiednik. Oko sowy jest nie tylko większe, ale też ma inny kształt (bardziej cylindryczne niż kuliste), inny układ mięśni (sowy nie mogą ruszać oczami w oczodołach, dlatego muszą obracać całą głową) i, co najważniejsze, inny sposób przekazywania sygnału do mózgu.

Rozwiązanie, które ostatecznie opracowali, było tak skomplikowane, że jego pełny opis zajmuje czternaście tomów dokumentacji technicznej. W skrócie: wykorzystali technikę zwaną „neuro-interfejsem adaptatywnym”. Zamiast próbować podłączyć nerw wzrokowy sowy bezpośrednio do ludzkiego mózgu (co byłoby jak próba podłączenia kabla USB do gniazdka elektrycznego), stworzyli „tłumacza” — mikroprocesor wielkości ziarna ryżu, wszczepiony w nerw wzrokowy, który konwertuje sygnały z siatkówki sowy na format zrozumiały dla ludzkiego mózgu.

Brzmi prosto? To dlatego, że pominąłem kilkaset milionów dolarów badań, tysiące nieudanych eksperymentów na zwierzętach i co najmniej siedemnastu ludzkich „ochotników”, którzy nie przeżyli wczesnych faz testów. Nyx Optical, podobnie jak Abyssos Corp., ma swoje cmentarze.

Anna Kowalczyk była dwudziestą trzecią pacjentką, która przeszła pełną procedurę „Nyctalopia”. Trafiła do programu nie z desperacji chorobowej, jak Marek z płucami wieloryba, ale z powodu wypadku. Była jedną z najlepszych grotołazek w Polsce, członkinią elitarnej grupy eksploracyjnej „Otchłań”, która specjalizowała się w penetracji najgłębszych i najtrudniejszych systemów jaskiniowych w Europie. W 2024 roku, podczas ekspedycji w słoweńskim systemie Kras, doszło do katastrofy. Zawalenie się fragmentu korytarza odcięło ją od reszty grupy. Spędziła osiemnaście dni w całkowitej ciemności, z wyczerpującymi się bateriami i gasnącą nadzieją, zanim ekipa ratunkowa zdołała do niej dotrzeć.

„Osiemnaście dni w ciemności” — powiedziała mi, gdy siedzieliśmy w podziemnej komorze, która służyła za jej „biuro”. „Wie pan, co to robi z człowiekiem? Mózg zaczyna produkować własne obrazy. Halucynacje. Widziałam zmarłych krewnych. Potwory. Raz byłam przekonana, że ściana przede mną to ogromna twarz, która powoli otwiera usta, żeby mnie połknąć. A potem, gdy ratownicy w końcu dotarli… ich światło. To było jak ból. Fizyczny, nieznośny ból. Moje oczy, przyzwyczajone do absolutnej ciemności przez prawie trzy tygodnie, nie mogły znieść nawet najsłabszego blasku latarki. Przez miesiące po ratunku cierpiałam na ekstremalną nadwrażliwość na światło. Mogłam funkcjonować tylko w zaciemnionych pomieszczeniach, w okularach spawalniczych. Lekarze mówili, że to się poprawi. Nie poprawiło się. Moje oczy były nieodwracalnie uszkodzone. Nie ślepota — gorzej. Ciągły, pulsujący ból przy każdym ekspozycji na światło silniejsze niż świeca”.

To wtedy Nyx Optical ją znalazło. Ich rekruterzy — eufemizm na określenie ludzi, którzy przeszukują bazy danych szpitali i ubezpieczalni w poszukiwaniu „odpowiednich kandydatów” — natrafili na jej przypadek. Kobieta z ekstremalnymi uszkodzeniami oczu, ale w doskonałej kondycji fizycznej. Doświadczony grotołaz. Ktoś, kto zna ciemność i jej się nie boi. Idealna kandydatka.

„Przyjechali do mnie do domu” — wspominała Anna. „Eleganccy, w garniturach. Przynieśli folder, jakby sprzedawali timeshare na Costa Brava. Tylko że zamiast zdjęć plaży były schematy anatomiczne oka sowy. I oferta. Nowe oczy. Możliwość powrotu do jaskiń. Możliwość widzenia w ciemności, która mnie prawie zabiła. Brzmiało jak bajka. Bajka z drukowanym drobnym druczkiem, ale jednak bajka”.

Operacja trwała dwanaście godzin. Odbywała się w prywatnej klinice Nyx Optical w Reykjaviku — lokalizacja wybrana nie bez powodu, bo islandzkie prawo medyczne jest… elastyczne, jeśli chodzi o eksperymentalne procedury. Zespół składał się z czternastu chirurgów, neurochirurgów i inżynierów biomedycznych. Najpierw usunięto uszkodzone oczy Anny. Potem rozszerzono oczodoły — procedura obejmująca precyzyjne frezowanie kości czaszki, by zrobić miejsce na znacznie większe gałki oczne sowy. Wszczepiono neuro-interfejsy adaptatywne. I wreszcie — umieszczono nowe oczy.

Dawcami były młode puchacze zwyczajne, hodowane specjalnie w tym celu w fermach Nyx Optical w północnej Finlandii. Wybierano osobniki w wieku około trzech miesięcy — wystarczająco dojrzałe, by ich oczy były w pełni funkcjonalne, ale wystarczająco młode, by tkanka była elastyczna i łatwiejsza do przeszczepu. O losie puchaczy po „pobraniu” narządów nikt głośno nie mówi, ale łatwo się domyślić.

„Budziłam się etapami” — opowiadała Anna, a jej ogromne, złote oczy zdawały się patrzeć gdzieś w dal, w ciemność, którą tylko ona mogła widzieć w pełni. „Najpierw była tylko czerń. Potem jakieś kształty, plamy. Lekarze mówili, że mój mózg uczy się interpretować nowe sygnały. To trwało tygodnie. A potem, pewnej nocy, pielęgniarka zgasiła światło w moim pokoju i… zobaczyłam. Wszystko. Każdy szczegół jej twarzy. Fałdki na prześcieradle. Ziarno drewna na drzwiach. Kurz wirujący w powietrzu. W kompletnej ciemności widziałam lepiej niż kiedykolwiek w życiu widziałam w pełnym słońcu. Rozpłakałam się. Ale nie wiem, czy ze szczęścia, czy z przerażenia”.

Widzenie w ciemności to jedno. Konsekwencje to drugie.

Oczy Anny nie są już ludzkimi oczami i jej mózg musiał się tego nauczyć. Pierwszym i najbardziej oczywistym problemem jest nadwrażliwość na światło. Sowy to stworzenia nocne z ewolucyjnego powodu: ich oczy, zoptymalizowane do zbierania minimalnych ilości światła, są dosłownie oślepiane przez dzienne słońce. Anna żyje teraz w świecie permanentnego zmierzchu. W ciągu dnia nosi specjalne okulary ochronne, przypominające nieco gogle spawalnicze, które redukują ilość docierającego światła o dziewięćdziesiąt dziewięć procent. Bez nich kilka sekund ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne spowodowałoby nieodwracalne uszkodzenie jej nowych siatkówek.

Ale to nie wszystko. Sowy widzą świat inaczej niż ludzie. Ich pole widzenia jest węższe, ale za to znacznie głębsze — potrafią dostrzegać ruch na odległość, która dla ludzkiego oka jest niewidoczna. Ich percepcja kolorów jest niemal zerowa: Anna widzi teraz świat w odcieniach szarości, z ledwie zauważalnymi różnicami tonalnymi tam, gdzie kiedyś były żywe barwy. Opisywała mi to tak: „Wyobraź pan sobie, że całe życie oglądał kolorową telewizję, a potem ktoś przełącza na czarno-białą. I mówi, że już nigdy nie wrócisz do kolorów. Tęsknię za czerwienią. Tęsknię za niebem. Ale… ale widzę w ciemności. To coś za coś”.

Jest też kwestia samego kształtu gałek ocznych. Oczy sowy nie poruszają się w oczodołach tak jak ludzkie. Są niemal całkowicie unieruchomione przez strukturę mięśni i twardą tkankę chrząstki, która je otacza. Anna może poruszać oczami tylko minimalnie — kilka stopni w każdym kierunku. Aby rozejrzeć się po pokoju, musi obracać głowę, jak sowa. I robi to. Obserwowałem ją podczas naszej rozmowy i był to jeden z najbardziej niepokojących widoków w moim życiu: jej głowa obracała się płynnie, niemal o sto osiemdziesiąt stopni w każdą stronę, w sposób, który wyglądał fizycznie niemożliwy dla ludzkiego ciała. Później dowiedziałem się, że to kolejny element procedury — modyfikacja kręgów szyjnych, dodanie dodatkowych przegubów, by umożliwić zakres ruchu zbliżony do sowego. Bez tego nowe oczy byłyby niemal bezużyteczne.

„Przyzwyczaiłam się” — wzruszyła ramionami, a jej głowa wykonała lekkie, ptasie przekrzywienie. „Ludzie się boją, gdy to robię. Nazywają mnie Egzorcystką albo Puchaczem. Ale w jaskiniach to nie ma znaczenia. W jaskiniach nikt mnie nie widzi. Za to ja widzę wszystko”.

I rzeczywiście, w jaskiniach Anna stała się legendą. Jej zdolności są nieocenione przy eksploracji nieznanych systemów. Widzi przeszkody, których inni grotołazi nie dostrzegliby nawet z najlepszymi czołówkami. Dostrzega subtelne zmiany w strukturze skał, które mogą zwiastować niestabilność. Zauważa formy życia — ślepe ryby, owady, nietoperze — z odległości dziesiątek metrów. Jej raportowania eksploracyjne czyta się jak opisy innego świata, świata, który istniał zawsze tuż obok nas, ale był dla nas niewidzialny.

„Wie pan, co jest najdziwniejsze?” — zapytała mnie w pewnym momencie, a jej złote oczy zwęziły się lekko. „Zaczęłam widzieć rzeczy, których nie powinnam widzieć. W ciemności. Nie, nie mówię o duchach czy halucynacjach. Mówię o… promieniowaniu cieplnym. Lekko, na granicy percepcji, ale jednak. Lekarze Nyx Optical są tym zafascynowani. Mówią, że to niemożliwe, że siatkówka sowy nie ma receptorów podczerwieni. A jednak… widzę ciepło. Widzę, gdzie ktoś stał pięć minut temu, bo jego ciepło wciąż tam wisi. Może to nie są oczy sowy. Może stworzyliśmy coś nowego, czegoś, czego ewolucja nigdy nie wymyśliła”.

A potem jest jeszcze kwestia… pióra.

Muszę przyznać, że gdy po raz pierwszy usłyszałem o „pakiecie premium” oferowanym przez Nyx Optical, byłem przekonany, że to żart. Jedno to przeszczepić komuś oczy sowy — szalone, ale przynajmniej funkcjonalne. Ale przeszczep pióra na głowę? To brzmiało jak groteskowy happening artystyczny, nie jak procedura medyczna. Ale Nyx Optical, podobnie jak Abyssos Corp., ma swoje pojęcie o tym, co stanowi „optymalizację biologiczną”.

Wyjaśnienie jest prozaiczne, choć absurdalne w swojej logice. Grotołazi, zwłaszcza ci eksplorujący wąskie szczeliny i ciasne korytarze, często cierpią z powodu urazów głowy. Hełmy pomagają, ale nie zawsze wystarczają, zwłaszcza gdy trzeba przeciskać się przez przesmyki tak wąskie, że każdy dodatkowy centymetr ma znaczenie. Pióra sowy, ta mięciutka, warstwowa struktura pokrywająca jej czaszkę, okazują się doskonałym naturalnym amortyzatorem. Są lekkie, elastyczne i pochłaniają wstrząsy znacznie lepiej niż ludzki włos i skóra.

Ale jest coś więcej. Pióra sowy mają unikalną strukturę — ich krawędzie są postrzępione w specyficzny sposób, który tłumi dźwięk. To dlatego sowy latają niemal bezgłośnie, niesłyszalne dla swojej ofiary. Okazuje się, że ta sama struktura działa w drugą stronę: pióra sowy na głowie grotołaza pomagają mu wychwytywać delikatne dźwięki odbijające się od ścian jaskiń. To rodzaj naturalnej echolokacji — nie tak precyzyjnej jak u nietoperzy, ale wystarczającej, by wyczuć otwarte przestrzenie, odróżnić stałą skałę od luźnego rumoszu, wykryć obecność wody płynącej w oddali.

Procedura przeszczepu pióra jest, technicznie rzecz biorąc, mniej ryzykowna niż transplantacja oczu, ale wizualnie znacznie bardziej niepokojąca. Skóra głowy pacjenta jest usuwana warstwami, a na jej miejsce wszywane są fragmenty skóry młodej sowy wraz z torebkami piórowymi. To żmudna praca — tysiące pojedynczych torebek, każda wymagająca precyzyjnego umieszczenia i vaskularyzacji. Następnie, przez kilka tygodni, pióra zaczynają rosnąć. Najpierw są to krótkie, puchate igiełki. Potem — dłuższe, miękkie pióra konturowe. Ostateczny efekt przypomina… cóż, wyobraźcie sobie ludzką twarz, otoczoną aureolą jedwabistego, cętkowanego pierza w odcieniach szarości, brązu i bieli.

Anna ma „pakiet premium”. I muszę przyznać, że gdy zobaczyłem ją po raz pierwszy, z tymi ogromnymi złotymi oczami i pierzastą głową, mój mózg przez długi moment odmawiał przetworzenia tego, co widzę. Była jak istota z mitologii, jak harpia albo sfinks — na poły ludzka, na poły coś zupełnie innego. Piękna i przerażająca zarazem.

„Pierwsze reakcje były… trudne” — przyznała, głaszcząc nieświadomie pióra nad swoim uchem. „Moja rodzina nie mogła na mnie patrzeć. Matka płakała. Mój były chłopak powiedział, że wyglądam jak potwór. Dzieci na ulicy krzyczą albo uciekają. Ale wie pan co? W jaskiniach to nie ma znaczenia. W jaskiniach jest ciemność, i w tej ciemności jestem idealna. Pióra zatrzymują ciepło — nie marzę już tak szybko jak kiedyś. Słyszę rzeczy, których inni nie słyszą — szept powietrza przepływającego przez odległe korytarze, ćwierkanie stworzoń tak małych, że są niewidoczne nawet dla moich nowych oczu. A kiedy muszę wyjść na powierzchnię, zakrywam głowę kapturem i zakładam okulary. I udaję normalność”.

Nyx Optical wykorzystuje swoich „Sowioczłeków” — bo tak nazywają ich w branży, z mieszaniną podziwu i odrazy — do najbardziej wymagających misji eksploracyjnych i ratunkowych. Anna uczestniczyła w ekspedycjach do systemów jaskiniowych, które wcześniej uważano za zbyt niebezpieczne do penetracji. Była częścią zespołu, który odkrył nową odnogę systemu Optimistyczna na Ukrainie, dodając ponad trzydzieści kilometrów do najdłuższej gipsowej jaskini świata. Brała udział w akcjach ratunkowych, gdzie jej zdolność widzenia w ciemności pozwoliła zlokalizować uwięzionych grotołazów znacznie szybciej niż konwencjonalne metody.

Ale są też misje, o których Anna nie chce mówić. Misje dla rządów, dla wojska, dla korporacji. Rozpoznanie podziemnych instalacji. Infiltracja tajnych kompleksów. Poszukiwanie ukrytych zasobów mineralnych. Nyx Optical, podobnie jak Abyssos Corp., ma długą listę klientów, którzy płacą fortuny za dostęp do ludzi zdolnych działać tam, gdzie nie dociera światło.

„Nie jestem żołnierzem” — powiedziała ostro, gdy nacisnąłem na tę kwestię. „Ale… nie jestem też wolna. Podpisałam kontrakt. I są w nim klauzule, których nie mogę naruszyć. Więc tak, robię rzeczy, o których wolałabym nie mówić. Ale robię je, bo alternatywą jest utrata wszystkiego — oczu, pracy, ochrony medycznej. Jesteśmy ich własnością. Lepiej opakowaną niż dawni niewolnicy, ale własnością”.

Doktor Helena Nowak, bioetyk, którą cytowałem w poprzednim rozdziale, jest równie krytyczna wobec programu „Nyctalopia” jak wobec transplantacji płuc wieloryba.

„To systematyczna dehumanizacja” — powiedziała mi przez telefon, jej głos pełen kontrolowanej furii. „Ci ludzie są przekształcani w narzędzia. Ich ciała są modyfikowane tak, by służyły celom korporacji, nie ich własnym pragnieniom. A co z psychologicznymi konsekwencjami? Wyobraźmy sobie, że budzimy się każdego ranka i widzimy w lustrze twarz, która nie jest już w pełni ludzka. Oczy, które patrzą na nas jak oczy drapieżnika. Głowę pokrytą piórami. Jakie to ma konsekwencje dla poczucia tożsamości? Dla relacji z innymi ludźmi? Dla zdrowia psychicznego? Nyx Optical tego nie bada. Albo bada i ukrywa wyniki. Bo wyniki są zapewne przerażające”.

Miałem okazję porozmawiać z psychologiem, który pracował dla Nyx Optical, zanim odszedł z powodów, jak to ujął, „nieusuwalnej niezgodności sumienia”. Zgodził się na rozmowę tylko pod warunkiem pełnej anonimowości.

„Wskaźnik depresji wśród pacjentów programu Nyctalopia to osiemdziesiąt trzy procent” — powiedział mi, a jego głos był płaski, zmęczony. „Wskaźnik prób samobójczych — siedemnaście procent. Wskaźnik zaburzeń osobowości o cechach dysocjacyjnych — niemal sto procent. Ci ludzie dosłownie nie wiedzą już, kim są. Patrzą na siebie i widzą obcego. Niektórzy zaczynają mówić o sobie w trzeciej osobie. Inni rozwijają osobowość alternatywną — »dzienną«, która udaje normalność, i »nocną«, która przyjmuje swoją nową naturę. Jeden z pacjentów… zaczął polować. Nie mówię o grze w chowanego. Mówię o tropieniu małych zwierząt w ciemności i… cóż, niech pan sam dopowie. Instynkty drapieżnika, wszczepione wraz z oczami, czasami biorą górę”.

Rozmawiałem z Anną przez prawie cztery godziny, siedząc w kompletnej ciemności czterysta metrów pod ziemią. Dla mnie to doświadczenie było klaustrofobiczne, dezorientujące, niemal traumatyczne. Dla niej to był dom. Poruszała się w tej ciemności z gracją baletmistrzyni, omijając przeszkody, których ja nie byłem w stanie nawet wyczuć. Jej ogromne oczy — złote, hipnotyczne, obce — błyszczały delikatnie, odbijając jakieś niewidzialne dla mnie źródło światła.

Pod koniec naszej rozmowy zapytałem ją o to samo, o co zapytałem Marka „Głębinę” Kowalskiego. Czy gdyby mogła cofnąć czas, podjęłaby tę samą decyzję? Czy warto było?

Milczała przez długą chwilę. Jej głowa wykonała ten niepokojący, sowi obrót, jakby nasłuchiwała czegoś w oddali.

„Wie pan, co jest najgorsze?” — zapytała w końcu, a jej głos był cichy, niemal szept. „Że nie wiem. Naprawdę nie wiem. Są chwile, gdy czuję się jak bogini podziemi. Gdy widzę piękno, którego żaden człowiek nigdy nie zobaczył. Kryształy rosnące w ciemności od milionów lat. Ślady stworzeń, które wyewoluowały w całkowitym braku światła. Podziemne jeziora, których powierzchnia jest tak nieruchoma, że wygląda jak czarne lustro. W tych chwilach czuję się… wdzięczna. Wybrana. Ale są też inne chwile. Chwile, gdy wychodzę na powierzchnię i widzę strach w oczach ludzi. Gdy dziecko płacze na mój widok. Gdy patrzę w lustro i nie rozpoznaję własnej twarzy. W tych chwilach chciałabym cofnąć wszystko. Chciałabym znów być… zwykła”.

Wstała, a jej ruchy były tak płynne, tak ciche, że niemal nie usłyszałem, jak to robi. Jej pierzasta głowa obróciła się w moją stronę, a złote oczy spojrzały na mnie z wyrażeniem, które do dziś nie potrafię jednoznacznie zinterpretować. Smutek? Pogodzenie się z losem? A może coś głębszego, coś sowiego, coś, czego mój ludzki mózg nie jest w stanie przetłumaczyć?

„Ale wie pan, co jest najdziwniejsze?” — zapytała, podchodząc do skalnej ściany, która dla mnie była niewidoczna w ciemności. „Że gdy jestem tutaj, w moim świecie, w ciemności, nie tęsknię za światłem. Nie tęsknię za kolorami. Nie tęsknię za dawną twarzą. Tutaj jestem tym, kim powinnam być. I czasem myślę, że to nie ja się zmieniłam. Że to świat na górze jest zły. Zbyt jasny, zbyt głośny, zbyt ludzki. A prawdziwy świat jest tutaj, w ciemności. Czekał na mnie całe moje życie. I w końcu mam oczy, by go zobaczyć”.

Włączyła moją czołówkę, podając mi ją jednym płynnym ruchem. Światło zalało moje oczy bólem, ale zdążyłem zobaczyć, jak ona odwraca głowę, odruchowo chroniąc swoje. Jej pióra zalśniły w blasku — tysiące delikatnych, szarych piór, każde z cętkowanym wzorem, każde idealne. I przez ułamek sekundy nie widziałem człowieka. Widziałem coś innego. Coś starszego. Coś, co patrzy z ciemności i widzi wszystko.

A potem zgasiła moją latarkę jednym szybkim ruchem i zniknęła w ciemnościach, bezgłośna jak sowa lecąca na łowy.

Zostałem sam, otoczony ciszą tak gęstą, że brzmiała jak szum krwi w moich uszach. Gdzieś w oddali, bardzo daleko, usłyszałem coś, co brzmiało jak cichy, gardłowy pohukiwanie. Był to wiatr w podziemnych korytarzach? Odległy odgłos wodospadu? A może Anna, komunikująca się w języku, którego żaden człowiek nigdy nie miał słyszeć?

Gdy wróciłem na powierzchnię, było południe. Słońce świeciło agresywnie, a świat wydawał się absurdalnie kolorowy po godzinach w kompletnej ciemności. Stałem przy wejściu do jaskini, mrużąc oczy, i myślałem o Annie tam na dole. O jej złotych oczach widzących w ciemności. O jej pierzastej głowie słyszącej szepty skał. O jej życiu spędzanym w świecie, do którego ja nigdy nie będę miał dostępu.

Na moim telefonie była wiadomość od redakcji, pytająca o postępy w pracy nad książką. Odpisałem, że potrzebuję jeszcze trochę czasu. Że są rzeczy, których nie da się opisać po jednym spotkaniu. Że prawda jest bardziej skomplikowana, niż się wydaje.

Później tej nocy, w hotelu, nie mogłem zasnąć. Za każdym razem, gdy zamykałem oczy, widziałem złote źrenice wpatrzone we mnie z ciemności. I zastanawiałem się, czy Anna mnie teraz widzi. Czy patrzy w moją stronę z głębin, których nigdy nie poznam. Czy liczy moje oddechy i bicie mojego serca, tak jak sowa liczy ruchy myszy, zanim zaatakuje.

Następnego ranka wyjechałem z miasteczka przy jaskini i obiecałem sobie, że wrócę. Nie dla kolejnych pytań. Ale po prostu żeby zobaczyć, jak Anna ma się za rok, za pięć lat, za dekadę. Czy wciąż będzie sobą? Czy też ciemność, w której żyje, zmieni ją w coś, czego nawet Nyx Optical nie przewidziało?

Bo jedno już wiedziałem na pewno: ewolucja to nie tylko mutacje i selekcja naturalna. Ewolucja to także decyzje, które podejmujemy. Modyfikacje, na które się godzimy. Części siebie, które oddajemy w zamian za coś innego.

Anna oddała swoje ludzkie oczy. Dostała w zamian widzenie w ciemności. Ale czy to, co widzi, jest wciąż tym samym światem, który widzimy my? Czy może weszła do krainy, gdzie granice między człowiekiem a zwierzęciem, między widzącym a widzianym, między łowcą a ofiarą, są nieodwracalnie zatarte?

Tego nie wiem. Ale wiem, że za każdym razem, gdy od tamtej pory wchodzę do ciemnego pokoju, przez ułamek sekundy sprawdzam, czy coś mnie stamtąd nie obserwuje. Dwa złote światła, nieruchome, czekające.

I wiem, że jeśli kiedykolwiek je zobaczę, to znaczy, że jest już za późno.

Rozdział 3: Błony pławne żaby

Morze zabiera. To pierwsza prawda, jakiej uczą się dzieci w wioskach rybackich rozsianych wzdłuż północnych wybrzeży Norwegii. Morze daje ryby, ale zabiera mężczyzn. Morze karmi rodziny, ale tworzy wdowy. Morze jest życiem i śmiercią jednocześnie, a granica między nimi jest cienka jak burta kutra w zimową noc, gdy fale piętroszą się na wysokość trzypiętrowego budynku, a wiatr wyje jak chór potępionych dusz.

Przez stulecia rybacy akceptowali tę prawdę z fatalizmem właściwym ludziom, którzy codziennie ryzykują życie dla bochenka chleba. Kamizelki ratunkowe pomagały, ale nie zawsze. Tratwy ratunkowe były zbyt daleko, gdy człowiek wypadał za burtę w środku sztormu. Łodzie ratunkowe nie zdążały, gdy temperatura wody wynosiła cztery stopnie Celsjusza i organizm miał dziesięć minut, zanim hipotermia wyłączy wszystkie systemy. Morze zabierało, bo tak było od zawsze, i wydawało się, że tak będzie na wieki.

Aż do chwili, gdy poznałem człowieka, który nie mógł utonąć.

Jego imię brzmiało Bjørn Haraldsen i spotkałem go w małej portowej tawernie w Hammerfest, najbardziej na północ wysuniętym mieście Europy. Był to masywny mężczyzna po pięćdziesiątce, o twarzy pooranej bruzdami głębszymi niż fiordy jego ojczyzny, z rękami wielkości bochenkków chleba i spojrzeniem człowieka, który widział rzeczy, o których reszta z nas woli nie wiedzieć. Siedział sam przy barze, popijając akwawit z determinacją kogoś, kto ma do zalania więcej wspomnień, niż jeden wieczór jest w stanie pomieścić.

Podszedłem do niego, bo ktoś w porcie wspomniał, że Bjørn jest jednym z „tych”. Że Bjørn trzy razy wypadł za burtę w warunkach, które powinny go zabić, i trzy razy dopłynął do brzegu o własnych siłach. Że Bjørn nigdy nie nosi kamizelki ratunkowej, bo jej nie potrzebuje. Że Bjørn ma coś dziwnego ze stopami i że lepiej nie pytać, bo Bjørn nie lubi pytań.

Oczywiście zapytałem.

„Słyszałem o panu pewne rzeczy” — zacząłem ostrożnie, siadając obok niego przy barze. „O tym, jak pan pływa. O tym, że pan nie tonie”.

Bjørn spojrzał na mnie znad kieliszka. Jego oczy były koloru sztormowego morza — szaro-zielone, zmienne, niebezpieczne.

„Pan jest tym dziennikarzem” — stwierdził bardziej niż zapytał. „Tym, co napisał o Waleniach z płucami wieloryba. I o tej babie z oczami sowy”.

„Zgadza się”.

„I teraz chce pan napisać o nas. O Płetwonogich”.

Słowo to wypowiedział z dziwną mieszaniną dumy i goryczy, jakby nie był pewien, czy to zaszczytny tytuł, czy obelga.

„Jeśli pan pozwoli”.

Bjørn milczał przez długą chwilę, wpatrując się w bursztynowy płyn w swoim kieliszku. Potem, bez słowa, pochylił się i zdjął but z prawej stopy. A potem skarpetę.

Muszę przyznać, że po spotkaniach z Markiem i jego focią skórą oraz z Anną i jej sowimi oczami myślałem, że jestem przygotowany na wszystko. Myliłem się. To, co zobaczyłem, było tak nieoczekiwane, tak fundamentalnie obce, że mój mózg przez kilka sekund odmawiał przetworzenia obrazu.

Stopa Bjørna była normalną ludzką stopą. Prawie. Miała pięć palców, piętę, podeszwę. Ale między palcami rozpięta była delikatna, półprzezroczysta membrana — błona pławna, jak u żaby albo kaczki. Skóra błony była ciemniejsza niż reszta stopy, lekko zielonkawa, z subtelną siateczką naczyń krwionośnych widocznych tuż pod powierzchnią. Gdy Bjørn rozłożył palce, błona napięła się jak żagiel łapany przez wiatr, tworząc niemal idealną powierzchnię pływacką.

„Piękne, prawda?” — zapytał z ironicznym uśmiechem. „Dwadzieścia lat to mam i wciąż nie mogę się przyzwyczaić. Ale pływam jak ryba. A raczej jak żaba. I dlatego wciąż żyję”.

Historia błon pławnych dla ludzi zaczyna się tam, gdzie zaczynają się wszystkie historie o desperacji i innowacji — od tragedii. W zimie 1987 roku kuter rybacki „Nordlys” zatonął podczas sztormu u wybrzeży Lofotów. Na pokładzie było dwunastu mężczyzn. Jedenastu zginęło. Jedynym ocalałym był młody rybak imieniem Erik Solheim, który przez cztery godziny utrzymywał się na powierzchni lodowatej wody, aż wyłowiła go jednostka ratunkowa. Lekarze nie potrafili wyjaśnić, jak przeżył. Temperatura wody wynosiła trzy stopnie. Statystycznie powinien stracić przytomność po piętnastu minutach i utonąć po trzydziestu. A jednak żył.

Okazało się, że Erik urodził się z rzadką anomalią anatomiczną — syndaktylia błoniasta, czyli wrodzone zrośnięcie palców u stóp z zachowaniem błony między nimi. W normalnych okolicznościach byłaby to drobna wada rozwojowa, korygowana chirurgicznie w dzieciństwie. Ale rodzice Erika byli biedni, a chłopiec nauczył się żyć ze swoją „wadą”. I, jak się okazało, ta wada uratowała mu życie.

Badacze z Uniwersytetu w Tromsø, którzy przeanalizowali przypadek Erika, odkryli coś fascynującego. Jego błoniaste stopy dawały mu znacznie większą powierzchnię napędową podczas pływania, pozwalając na bardziej efektywne ruchy przy mniejszym nakładzie energii. Co więcej, instynktownie wypracował technikę pływania przypominającą żabi styl — szerokkie, symetryczne kopnięcia, które wykorzystywały w pełni potencjał jego nietypowych stóp. W wodzie, gdzie normalni ludzie walczyli o każdy metr, Erik poruszał się z zadziwiającą gracją i wydajnością.

„To było jak objawienie” — wspominał profesor Olav Magnusson, główny badacz zespołu z Tromsø, gdy rozmawiałem z nim przez Zoom. „Przez wieki uważaliśmy błony pławne za prymitywną cechę zwierząt wodnych, coś, co ewolucja nam zabrała, gdy wyszliśmy na ląd. Ale co, jeśli moglibyśmy ją odzyskać? Co, jeśli moglibyśmy dać rybakom biologiczne wyposażenie ratunkowe, które zawsze mają przy sobie, którego nie zgubią, które nie wymaga baterii ani pompowania?”.

Magnusson i jego zespół spędzili następną dekadę na badaniach, które ostatecznie doprowadziły do powstania programu „Rana” — od łacińskiej nazwy żaby. Ich celem było opracowanie metody chirurgicznego tworzenia funkcjonalnych błon pławnych między palcami stóp człowieka. Brzmi prosto? Było wszystkim, tylko nie prostym.

Pierwszym problemem było znalezienie odpowiedniego materiału. Ludzka skóra jest zbyt gruba, nieelastyczna i słabo ukrwiona, by tworzyć cienkie, rozciągliwe błony zdolne wytrzymać ciągłe napięcie i tarcie. Próbowano syntetycznych membran, ale ciało je odrzucało. Próbowano hodowli tkankowej z własnych komórek pacjenta, ale efekty były zbyt kruche i rwały się przy pierwszym intensywnym pływaniu. Rozwiązanie, jak to często bywa w tej branży, przyszło z natury — ale nie z tej natury, której się spodziewano.

Okazało się, że najlepszym dawcą tkanki do tworzenia ludzkich błon pławnych jest nie żaba, lecz ropucha olbrzymia, Bufo marinus, pochodząca z Ameryki Południowej. Jej błony są niezwykle wytrzymałe, elastyczne i, co kluczowe, mają unikalną strukturę kolagenową, która okazała się stosunkowo kompatybilna z ludzkim układem odpornościowym. Po odpowiedniej obróbce — usunięciu komórek dawcy przy zachowaniu struktury macierzy zewnątrzkomórkowej — tkanka ropuchy mogła służyć jako rusztowanie, na którym ludzkie komórki budowały nową, funkcjonalną błonę.

Operacja, oficjalnie nazywana „międzypalcową augmentacją błoniastą”, jest procedurą trwającą około sześciu godzin i wymagającą zespołu chirurgów plastyków, mikrochirurgów naczyniowych i specjalistów od inżynierii tkankowej. Najpierw między palcami stóp pacjenta wszczepia się przygotowane rusztowanie z tkanki ropuchy. Następnie do rusztowania wprowadza się hodowane wcześniej fibroblasty i keratynocyty pacjenta — komórki, które będą produkować nową skórę. Przez następne tygodnie, w specjalnej komorze regeneracyjnej, pacjent jest poddawany terapii czynnikami wzrostu i promieniowaniu stymulującemu gojenie. Nowa tkanka powoli wrastała w rusztowanie, tworząc funkcjonalną błonę pławną.

„Brzmi jak science fiction, bo to jest science fiction, które stało się rzeczywistością” — powiedział mi jeden z chirurgów zespołu Magnussona, prosząc o anonimowość. „Ale proszę nie myśleć, że to była jakaś tryumfalna droga ku postępowi. Było mnóstwo porażek. Zakażenia. Martwica tkanek. Odrzuty. Jeden pacjent stracił wszystkie palce u obu stóp z powodu powikłań. Inny cierpiał na chroniczny ból fantomowy w miejscach, gdzie błony nigdy w pełni się nie wytworzyły. Doszliśmy do sukcesu po górze ludzkich cierpień”.

Bjørn Haraldsen był jednym z pierwszych pacjentów programu „Rana”, który ukończył pełny cykl leczenia bez poważnych komplikacji. Trafił do programu w 2003 roku, jako trzydziestoletni rybak z północnej Norwegii, który stracił dwóch braci i ojca w wypadkach na morzu.

„Matka błagała mnie, żebym zostawił rybołówstwo” — opowiadał mi w tawernie w Hammerfest, już po drugim kieliszku akwawitu. „Mówiła, że morze zabierze też mnie. Że wszystkich nas zabierze. Ale co miałem robić? To było jedyne, co umiałem. Jedyne, co znałem. Więc kiedy usłyszałem o programie, o tych płetwach dla ludzi, pomyślałem — a dlaczego nie? Gorzej być nie może. Albo to zadziała, albo i tak zginę na morzu jak reszta rodziny”.

Operacja i rekonwalescencja trwały ponad rok. Bjørn opisywał ten czas jako „piekło z obietnicą raju na końcu”. Ból był stały, intensywny, wzmacniający się przy każdym ruchu stóp. Musiał nosić specjalne opatrunki i buty, które utrzymywały palce w rozłożonej pozycji, by nowe błony rosły prawidłowo. Przez miesiące nie mógł chodzić normalnie, kuśtykając jak ktoś, kto stąpał po rozżarzonych węglach. Fizjoterapia była brutalna — codzienne ćwiczenia rozciągające, masaże, nauka nowych wzorców ruchowych.

„Ale potem nadszedł dzień, kiedy mogłem wejść do wody” — jego głos złagodniał na to wspomnienie. „Zimny basen w klinice w Tromsø. Wszedłem po schodkach, zanurzyłem się i… zacząłem pływać. I to było… to było jak latanie. Kopałem nogami i czułem, jak woda opiera się o błony, jak pcham się do przodu z siłą, której nigdy wcześniej nie miałem. Przepłynąłem dziesięć długości basenu bez zatrzymywania się, bez zmęczenia. Kiedy wyszedłem, płakałem. Nie ze smutku. Płakałem, bo wiedziałem, że morze już mnie nie zabierze. Że mam teraz broń przeciwko niemu”.

Skuteczność błon pławnych w sytuacjach ratunkowych jest statystycznie udokumentowana. Program „Rana” prowadzi szczegółową bazę danych wszystkich „incydentów morskich” z udziałem swoich pacjentów. Od 1999 roku, kiedy rozpoczęły się pierwsze operacje, do końca 2023 roku, zarejestrowano sto czterdzieści siedem przypadków, gdy pacjent programu wypadł za burtę lub znalazł się w wodzie w sytuacji zagrożenia życia. Wskaźnik przeżywalności wyniósł dziewięćdziesiąt cztery procent. Dla porównania, wśród rybaków bez modyfikacji, w podobnych warunkach, wskaźnik przeżywalności wynosi około dwudziestu jeden procent.

„Liczby mówią same za siebie” — przekonywał mnie doktor Magnus Eriksen, obecny dyrektor programu „Rana”, podczas wideokonferencji z jego biura w Oslo. „Ci ludzie żyją. Wracają do domów. Ich dzieci mają ojców, ich żony mają mężów. Etyczne wątpliwości? Oczywiście, że istnieją. Ale proszę stanąć przed wdową po rybaku i powiedzieć jej, że jej mąż nie powinien był dostać szansy na przeżycie, bo ktoś w wygodnym fotelu uniwersyteckim ma moralne obiekcje”.

Ale, jak to w przypadku wszystkich eksperymentalnych procedur medycznych bywa, diabeł tkwi w szczegółach. I w tym, czego oficjalne statystyki nie pokazują.

Błony pławne, choć funkcjonalne, nie są naturalną częścią ludzkiego ciała. Organizm nigdy całkowicie nie akceptuje tej obcej struktury i wymaga stałej farmakologicznej modulacji układu odpornościowego. Pacjenci programu „Rana” muszą do końca życia przyjmować koktajl leków, które utrzymują delikatną równowagę między tolerancją a odrzuceniem.

„To jak chodzenie po linie nad przepaścią” — wyjaśniał mi Bjørn. „Za dużo leków i łapie cię każda infekcja, bo układ odpornościowy jest za słaby. Za mało i twoje własne ciało zaczyna atakować błony. Budzisz się rano, a skóra między palcami jest czerwona, nabrzmiała, pękająca. Ból nie do opisania. Trzeba wtedy natychmiast jechać do kliniki na korektę dawek. Raz spóźniłem się o dwa dni, bo byłem na morzu. Prawie straciłem błonę na prawej stopie”.

Jest też kwestia fizjologii. Ludzkie stopy nie zostały zaprojektowane do posiadania błon pławnych. Struktura kostna, ścięgniska, mięśnie — wszystko to musi się adaptować do nowej rzeczywistości. Wielu pacjentów cierpi na chroniczne bóle stawów, zapalenia pochewek ścięgnistych, deformacje kości śródstopia. Chodzenie na lądzie, paradoksalnie, staje się trudniejsze, gdy ciało jest zoptymalizowane do pływania.

„Na lądzie jestem kaleką” — przyznał Bjørn bez ogródek. „Kusztykam, bo błony ciągną mi palce w niewygodne pozycje. Nie mogę nosić normalnych butów, potrzebuję specjalnych, szerokich, z wyciętymi przestrzeniami między palcami. Ludzie gapią się, dzieci pokazują palcami. Raz, w Osło, jakiś dzieciak krzyknął do matki: »Mamo, popatrz, człowiek-żaba!«. Miał rację. Jestem człowiekiem-żabą. I to jest cena, którą płacę za to, że wciąż żyję”.

Ale nawet to nie jest pełny obraz. Bo program „Rana” oferuje coś więcej niż tylko błony pławne. Oferuje „pakiet kompletny”. I tutaj dochodzimy do najbardziej kontrowersyjnej części całej procedury.

„Proszę, niech pan nie pisze o tym” — powiedział Bjørn, gdy zapytałem o łuski. Po raz pierwszy podczas naszej rozmowy jego twarz straciła wyraz stoickiego opanowania i zobaczyłem w niej strach. „Proszę. To jest… to jest coś, czego się wstydzę. To był błąd. Mój błąd”.

Ale ja jestem dziennikarzem. A pełna prawda jest ważniejsza niż komfort moich rozmówców. Więc nacisnąłem. I Bjørn, po długim milczeniu i jeszcze dłuższym kieliszku akwawitu, w końcu opowiedział.

Łuski były „bonusem”. Opcją dodatkową, oferowaną pacjentom programu „Rana” jako uzupełnienie błon pławnych. Oficjalne uzasadnienie brzmiało naukowo i przekonująco: łuski rybie, przeszczepione na skórę twarzy i tułowia, miały zapewniać dodatkową ochronę przed zimnem i urazami mechanicznymi. W warunkach arktycznych, gdzie wiatr i słona woda potrafią dosłownie zedrzeć skórę z twarzy, dodatkowa warstwa keratynowej zbroi miała sens.

Ale prawda była prozaiczna, jak większość prawd. Łuski były eksperymentem. Program „Rana” współpracował z przemysłem kosmetycznym — tak, dobrze przeczytaliście, kosmetycznym — który badał potencjał rybi ych kolagenów i keratyn w produktach przeciwstarzeniowych. A najlepszym sposobem na badanie długoterminowych efektów było wszczepienie łusek żywym ludziom i obserwowanie, co się stanie.

Dawcami byli przedstawiciele kilku gatunków ryb o szczególnie trwałych łuskach: jesiotry, pangole afrykańskie, a przede wszystkim latimeria, żywa skamieniałość, której łuski są jednymi z najtwardszych i najbardziej odpornych w całym królestwie zwierząt. Procedura przypominała tatuowanie, tylko zamiast pigmentu pod skórę wprowadzano preparowane fragmenty łusek, które następnie integrowały się z naskórkiem, tworząc zewnętrzną, ochronną warstwę.

„Obiecali mi, że będzie niewidoczne” — mówił Bjørn, a jego głos był cichy, złamany. „Że łuski będą tak małe, tak subtelne, że nikt nie zauważy. Że to będzie jak… jak opalenizna. Tylko twardsza. Zgodziłem się, bo byłem głupi. Bo mi zaufałem”.

Ale łuski nie były niewidoczne. Zaczęły rosnąć. Proces, którego nikt nie przewidział, sprawił, że małe, subtelne łuski wszczepione pod skórę zaczęły powiększać się i mnożyć. Ciało Bjørna, w jakiś niewyjaśniony sposób, przyjęło program genetyczny łusek jako własny i zaczęło je replikować. W ciągu pięciu lat od operacji jego twarz i klatka piersiowa pokryły się warstwą prawdziwych, rybich łusek — szarych, lśniących, o średnicy od kilku milimetrów do prawie centymetra. Nie były już subtelne. Były… monstrualne.

„Kiedy to się zaczęło, chciałem się zabić” — wyznał Bjørn, a jego oczy błyszczały od powstrzymywanych łez. „Budziłem się rano, patrzyłem w lustro i widziałem… rybę. Nie człowieka. Rybę. Moja żona próbowała być silna, ale widziałem obrzydzenie w jej oczach. Dzieci się mnie bały. Przestałem wychodzić z domu w dzień. Pracowałem tylko w nocy, na morzu, gdzie nikt nie widział mojej twarzy. Bo na morzu, w ciemności, byłem wciąż człowiekiem. Ale na lądzie, w świetle dnia… byłem potworem”.

Klinika w Tromsø próbowała usunąć łuski, ale bezskutecznie. Każda próba kończyła się narastaniem nowych, często jeszcze większych i grubszych. Jedynym rozwiązaniem okazało się regularne szlifowanie, usuwanie zewnętrznych warstw łusek za pomocą specjalistycznych narzędzi dermatologicznych, jak rytuał higieniczny wykonywany co kilka tygodni. Ale to tylko spowalniało proces, nie zatrzymywało go.

„Teraz muszę to robić codziennie” — Bjørn przesunął dłonią po policzku, a ja usłyszałem charakterystyczny szelest, jak pocieranie rybą o tarę. „Rano, przed wyjściem z domu. Wieczorem, przed snem. Używam specjalnej tarki, którą przysyłają mi z kliniki. To boli. Za każdym razem boli. Ale alternatywą jest zamienienie się w… coś, co nawet mnie samego przeraża”.

Przypadek Bjørna nie jest odosobniony. Z dokumentów wewnętrznych programu „Rana”, do których udało mi się dotrzeć przez byłego pracownika, wynika, że „komplikacje łuskowe” wystąpiły u dwudziestu trzech procent pacjentów, którzy zdecydowali się na „pakiet kompletny”. U niektórych przebieg był łagodniejszy niż u Bjørna. U innych — znacznie gorszy. Jeden pacjent, którego nazwiska nie ujawnię z powodów prawnych, musiał mieć amputowane oba uszy, które dosłownie zamieniły się w struktury przypominające płetwy grzbietowe. Inny stracił wzrok, gdy łuski zaczęły rosnąć na rogówkach.

„To był eksperyment, który wymknął się spod kontroli” — powiedział mi anonimowy informator, były genetyk programu „Rana”, który odszedł z powodu, jak to określił, „nieznośnego brzemienia współudziału w zbrodni”. „Nie rozumieliśmy, co robimy. Wszczepiliśmy ludziom coś, czego nie kontrolowaliśmy. Coś, co… żyło własnym życiem. A teraz ci ludzie muszą z tym żyć. Albo umierać. Bo samobójstwa wśród pacjentów z łuskami są dziesięć razy częstsze niż w ogólnej populacji programu”.

Oficjalne stanowisko programu „Rana” jest, oczywiście, zupełnie inne. Doktor Magnus Eriksen, gdy zapytałem go o „komplikacje łuskowe”, zrobił minę człowieka, który usłyszał właśnie żart w bardzo złym guście.

„Łuski ochronne to opcjonalny element programu, na który pacjenci decydują się świadomie, po pełnym przedstawieniu ryzyk i korzyści” — mówił z gładkością doświadczonego PR-owca. „Tak, zdarzają się powikłania. Jak przy każdej procedurze medycznej. Ale statystycznie są one w granicach akceptowalnych. A korzyści — ochrona przed hipotermią, przed urazami, przed szkodliwym działaniem środowiska morskiego — są znaczące. Nie rozumiem, dlaczego pan koncentruje się na marginalnych przypadkach, zamiast na setkach ludzi, którym program »Rana« uratował życie”.

Marginalnych przypadkach. Dwadzieścia trzy procent. Prawie co czwarty pacjent „pakietu kompletnego”. To jest definicja „marginalnego przypadku” w korporacyjnej nowomowie.

Doktor Helena Nowak, której głos stał się dla mnie moralnym drogowskazem podczas pracy nad tą książką, nie kryła oburzenia, gdy opowiedziałem jej o tym, co widziałem w Hammerfest.

„To jest systematyczna eksperymentacja na ludziach, bez ich świadomej zgody” — mówiła, a jej głos drżał z emocji. „Zgoda świadoma oznacza pełne zrozumienie ryzyka. A jak można w pełni zrozumieć ryzyko procedury, której skutków sami eksperymentatorzy nie rozumieli? Ci ludzie zgodzili się na »subtelne łuski ochronne«, a dostali trwałą, postępującą deformację. To nie jest etyka. To nie jest medycyna. To jest horror udający postęp”.

Ale jest jeszcze jedna strona tej historii. Strona, która nie pasuje do prostego podziału na ofiary i oprawców. Strona, którą reprezentuje kobieta imieniem Ingrid Nansen.

Spotkałem ją w tym samym porcie, w Hammerfest, kilka dni po rozmowie z Bjørnem. Była rybaczką jak on. Miała błony pławne jak on. I miała łuski. Ale w przeciwieństwie do Bjørna, który traktował swoje łuski jako przekleństwo, Ingrid wydawała się nimi… dumna.

Ingrid miała może czterdzieści lat, choć trudno było to określić patrząc na jej twarz. Jej skóra lśniła setkami małych, srebrzystych łusek, które pokrywały jej policzki, czoło, szyję i schodziły pod kołnierz swetra. W świetle portowych lamp wyglądała jak istota z nordyckiej mitologii, walkiria pokryta rybią zbroją, gotowa na ostatnią bitwę z morzem.

„Bjørn opowiadał panu o łuskach jak o chorobie” — powiedziała, gdy usiedliśmy w tej samej tawernie, przy tym samym barze. „Rozumiem go. Dla niego to jest klątwa. Ale dla mnie? Dla mnie to dar”.

„Dar?” — zapytałem z niedowierzaniem. „Wie pani, co powiedział o sobie? Że wygląda jak ryba. Że jest potworem”.

„Bjørn patrzy w lustro i widzi to, co stracił” — odpowiedziała spokojnie. „Ja patrzę w lustro i widzę to, co zyskałam. Silniejszą skórę. Odporność na zimno. Ochronę przed słońcem i wiatrem. I coś więcej. Coś, czego Bjørn nie potrafi zrozumieć”.

„Co takiego?”

„Wolność od ludzkiego spojrzenia” — powiedziała z dziwnym uśmiechem. „Wie pan, co jest najtrudniejsze w byciu kobietą-rybakiem? Nie fizyczność pracy. Nie niebezpieczeństwo. Ale spojrzenia mężczyzn. Traktowanie jak anomalię, jak coś, co nie powinno istnieć. Kobieta na kutrze to pech. Kobieta z błonami między palcami to żart. Ale kobieta z łuskami? Kobieta z łuskami to już nie jest kobieta. To jest coś innego. Coś, czego nie można traktować jak obiekt. Coś, co wymaga szacunku. Albo przynajmniej dystansu. I ten dystans, panie reporterze, jest największym prezentem, jaki te łuski mi dały”.

Opowiedziała mi swoją historię. Jak trafiła do programu „Rana” po tym, gdy została zgwałcona przez dwóch członków załogi na kutrze, na którym pracowała. Jak przeszła operację błon pławnych, a potem świadomie poprosiła o łuski — nie dla ochrony przed zimnem, ale dla ochrony przed ludźmi. Jak obserwowała, z satysfakcją graniczącą z okrucieństwem, jak mężczyźni, którzy kiedyś patrzyli na nią z pożądaniem, teraz odwracali wzrok z obrzydzeniem lub strachem.

„Stałam się nieatrakcyjna. Stałam się obca. I to było dokładnie to, czego chciałam. Morze mnie nie ocenia. Morze nie patrzy na moje ciało i nie widzi obiektu do wykorzystania. Morze widzi rybaka. I teraz, gdy jestem bardziej rybakiem niż kobietą, jestem wreszcie bezpieczna”.

Był to jeden z najbardziej niepokojących, a zarazem poruszających monologów, jakie usłyszałem podczas pracy nad tą książką. Kobieta, która świadomie zdehumanizowała swoje ciało, by uciec od dehumanizującego traktowania przez innych. Kobieta, która pokryła się łuskami, by stać się niewidzialną dla drapieżników jej własnego gatunku.

„Czy jest pani szczęśliwa?” — zapytałem w końcu.

„Szczęśliwa?” — powtórzyła, jakby smakując to słowo. „Szczęście to ludzkie pojęcie. Ryby nie są szczęśliwe. Ryby po prostu są. Pływają, polują, rozmnażają się, umierają. I ja jestem teraz bardziej jak ryba. Nie szukam szczęścia. Szukam przetrwania. I przetrwuję. Każdego dnia, w morzu, które zabrało tylu przede mną. Czy to nie jest wystarczające?”.

Ostatniego wieczoru w Hammerfest poszedłem na molo, by popatrzeć na zachód słońca nad arktycznym morzem. Niebo płonęło odcieniami pomarańczy i fioletu, a woda lśniła jak płynne złoto. Gdzieś w oddali słychać było silniki powracających kutrów, niosących ryby i rybaków — zarówno tych normalnych, jak i tych zmodyfikowanych.

Myślałem o Bjørnie i jego wstydzie. O Ingrid i jej dumie. O setkach innych „Płetwonogich” rozsiaych po portach północnej Europy, Alaski, Kamczatki — wszędzie tam, gdzie morze jest dostatecznie groźne, by usprawiedliwić radykalne środki przetrwania. Myślałem o granicach, które przekraczamy w pogoni za bezpieczeństwem, o cenie, jaką płacimy za każdy centymetr terenu odebrany śmierci.

I myślałem o jednym zdaniu, które Bjørn powiedział mi na koniec naszej rozmowy, gdy żegnałem się z nim przy wyjściu z tawerny:

„Wie pan, co jest najgorsze? Że nie żałuję błon. Błony uratowały mi życie. Żałuję tylko łusek. Ale wie pan, co jest najdziwniejsze? Czasami, w nocy, gdy nie mogę spać, dotykam ich. Tych łusek na mojej twarzy. I… one mi odpowiadają. Nie wiem jak to wyjaśnić. One się ruszają. Reagują. Jakby były częścią mnie, ale też czymś osobnym. Czymś, co ma własną wolę. I wtedy zastanawiam się… czy to ja mam łuski, czy łuski mają mnie?”.

Na molo w Hammerfest wiatr dmuchał od morza, niosąc zapach soli i ryb. Gdzieś na wodzie, między powracającymi kutrami, ktoś pływał. Nie widziałem, kto — było już za ciemno. Ale widziałem ruchy, których nie mógł wykonać normalny człowiek. Szerokkie, symetryczne ruchy nóg, pozostawiające niewielki ślad na powierzchni wody. Pływanie żabi. Pływanie Płetwonogiego.

A może to była ryba.

W Hammerfest, w 2024 roku, ta różnica stawała się coraz trudniejsza do określenia.

Wróciłem do hotelu i spędziłem noc na pisaniu notatek, które teraz przeradzają się w ten rozdział. Za oknem morze szumiało swoją wieczną pieśń — pieśń, która zabierała i dawała, niszczyła i tworzyła, od zarania czasów aż do tej dziwnej, technologicznej teraźniejszości.

Morze zabiera. To wciąż pierwsza prawda rybackich wiosek. Ale teraz pojawiła się druga: morze również zmienia. Ci, którzy chcą z nim walczyć, muszą stać się trochę nim samym. Muszą zapłacić ciałem, tożsamością, może nawet duszą.

A czy warto? Czy kolejne lata życia, kupione ceną ludzkiego wyglądu, ludzkiej normalności, są faktycznie warte tej ceny?

Nie znam odpowiedzi. Ale wiem, że jutro rano, gdzieś na Morzu Norweskim, Bjørn wypłynie na połów. Jego błoniaste stopy będą go chroniły, gdyby fale spróbowały go zabrać. Jego łuski będą lśniły w pierwszych promieniach arktycznego słońca. I będzie żył. Kolejny dzień. Kolejną walkę z morzem wygraną przez człowieka, który nie jest już całkiem człowiekiem.

A może właśnie dlatego wygrywa.

Rozdział 4: Krtań słowika

W świecie opery istnieje pewien rodzaj ciszy, który poprzedza wielkie momenty. To cisza nabrzmiała oczekiwaniem, naładowana elektrycznością zbiorowej nadziei tysięcy słuchaczy, którzy zapłacili fortuny za bilety i teraz siedzą w aksamitnych fotelach, wstrzymując oddech. W tej ciszy można usłyszeć szelest programów, delikatne pokasływania tych, którzy desperacko starają się oczyścić gardła przed nadchodzącym doznaniem, a przede wszystkim — bicie własnego serca, które zdaje się odbijać echem od złoconych ścian i kryształowych żyrandoli.

Byłem świadkiem takiej ciszy w La Scali w Mediolanie, w grudniowy wieczór, który miał zmienić moje rozumienie ludzkiego głosu na zawsze. Na scenę wychodziła kobieta, której nazwisko w programie brzmiało jak pseudonim z baśni: Silviana Usignolo. Była drobna, niemal dziecięco drobna, ubrana w prostą białą suknię, która kontrastowała z przepychem dekoracji przedstawiających mityczny las. Poruszała się dziwnie — nie szła, lecz niemal podskakiwała drobnymi, urywanymi kroczkami, które przypominały ruchy ptaka po gałęzi. A gdy dotarła na środek sceny, nie stanęła jak normalna śpiewaczka. Zamiast tego wskoczyła na coś, czego obecności nie zauważyłem wcześniej: cienką, mosiężną żerdź rozciągniętą na wysokości półtora metra nad podłogą sceny, i usiadła na niej, chwytając ją… stopami.

Publiczność wydała z siebie zbiorowy szept zdumienia. A potem Silviana otworzyła usta i zaczęła śpiewać.

To, co usłyszałem, nie było ludzkim głosem. A jednocześnie było nim bardziej, niż jakikolwiek głos, który słyszałem wcześniej. Dźwięk, który wypłynął z jej gardła, był niemożliwy — seria kaskadujących tryli, które wznosiły się i opadały z prędkością przekraczającą możliwości ludzkiego aparatu głosowego. Nuty, które nie istniały na żadnej skali, tony tak wysokie, że graniczące z ultradźwiękami, a jednocześnie tak czyste, tak krystalicznie doskonałe, że można było odnieść wrażenie widzenia ich — złotych spirali wirujących w powietrzu nad głowami publiczności.

Kobieta obok mnie zaczęła płakać. Mężczyzna przede mną zamarł z otwartymi ustami. Ja sam poczułem, jak po moich policzkach spływają łzy, choć nie pamiętałem, kiedy zacząłem płakać. To nie była muzyka. To było… objawienie.

Silviana Usignolo śpiewała przez dwadzieścia osiem minut bez przerwy, bez wdechu widocznego dla publiczności, a jej głos przeskakiwał przez rejestry, które żaden ludzki śpiewak w historii nie był w stanie osiągnąć. Gdy skończyła, siedziała na swojej żerdzi, kołysząc się lekko, z głową przechyloną na bok niczym ptak nasłuchujący czegoś w oddali. Cisza, która zapadła, trwała pełne piętnaście sekund. A potem La Scala eksplodowała oklaskami tak głośnymi, że kryształy w żyrandolach zadźwięczały w sympatycznej wibracji.

Owacja na stojąco trwała dwadzieścia trzy minuty. Ludzie krzyczeli „brava” tak długo, aż tracili głos. Rzucano kwiaty, biżuterię, rękawiczki. Jeden mężczyzna rzucił swój zegarek Patek Philippe, który wart był prawdopodobnie więcej niż roczna pensja większości obecnych. Silviana przyjmowała to wszystko ze spokojem, wciąż siedząc na swojej żerdzi, a jej stopy — których kształtu nie mogłem dojrzeć z mojego miejsca w szóstym rzędzie — kurczowo ściskały mosiężny pręt.

Po koncercie, dzięki znajomościom i znacznej sumie pieniędzy przekazanej odpowiednim osobom, uzyskałem krótkie spotkanie z nią za kulisami. I wtedy zobaczyłem prawdę. Silviana Usignolo nie była zwykłą śpiewaczką operową. Silviana Usignolo była produktem najnowszego, najbardziej kontrowersyjnego i najbardziej szokującego programu w historii transplantologii: projektu „Luscinia”.

Aby zrozumieć, jak doszło do powstania programu „Luscinia” — od łacińskiej nazwy słowika — musimy najpierw zrozumieć anatomię ptasiego śpiewu i dlaczego przez stulecia był on niedościgłym ideałem dla ludzkich śpiewaków.

Ludzie produkują dźwięki za pomocą krtani — stosunkowo prostego narządu znajdującego się na szczycie tchawicy, zawierającego struny głosowe, które wibrują pod wpływem przepływającego powietrza. Jest to system jednokomorowy, prosty i skuteczny, ale fundamentalnie ograniczony. Nasze struny głosowe mogą produkować tylko jeden ton naraz, a zakres częstotliwości, które jesteśmy w stanie osiągnąć, jest określony przez fizyczne wymiary naszego aparatu głosowego.

Ptaki śpiewające — a słowik jest ich niekwestionowanym królem — posiadają zupełnie inny instrument. Zamiast krtani mają syrinx, położony u podstawy tchawicy, w miejscu jej rozwidlenia na dwa oskrzela główne. Syrinx jest narządem dwukomorowym, z oddzielnymi membranami wibracyjnymi w każdym oskrzelu, co oznacza, że ptak może dosłownie śpiewać dwugłosowo jednocześnie. Może produkować dwa różne tony w tym samym czasie, tworząc harmonię sam ze sobą. Co więcej, mięśnie kontrolujące syrinx są niezwykle precyzyjne — słowik posiada ich ponad siedem par, co pozwala na modulacje tak subtelne i szybkie, że ludzkie ucho często nie jest w stanie ich rozróżnić jako osobnych dźwięków.

Średni słowik potrafi wyśpiewać do trzystu różnych fraz melodycznych, łącząc je w pieśni, które mogą trwać nawet dwadzieścia sekund bez przerwy na oddech. Częstotliwość niektórych dźwięków sięga ośmiu tysięcy herców, znacznie powyżej zakresu komfortowego dla ludzkiego głosu. A intensywność śpiewu, mierzona w decybelach w stosunku do rozmiaru ciała, czyni słowika jednym z najgłośniejszych ptaków w stosunku do jego masy.

Przez wieki ludzcy śpiewacy próbowali naśladować słowika. Koloratura — technika szybkich, zdobniczych przebiegów — była najbliższym przybliżeniem, jakiego mogliśmy dokonać. Ale nawet najlepsza koloratura sopranowa brzmi jak zgrzytliwa imitacja w porównaniu z oryginałem. Kastraci, ci tragiczni bohaterowie operowej historii, których okaleczano w dzieciństwie, by zachowali wysokie głosy, zbliżali się nieco bardziej, ale wciąż pozostawali ludźmi z ludzkimi ograniczeniami.

Aż do momentu, gdy ktoś zadał pytanie, które wydawało się bluźnierstwem wobec natury i sztuki jednocześnie: co, jeśli nie moglibyśmy naśladować słowika, ale stać się nim?

Program „Luscinia” powstał w cieniu renesansu ksenotransplantologii, który opisywałem w poprzednich rozdziałach. Jego twórcą był człowiek o nazwisku tak nieprawdopodobnym, że brzmi jak wymysł powieściopisarza: doktor Orpheus Cantor. Hiszpan z włoskim pochodzeniem, były śpiewak operowy, który stracił głos w wyniku raka krtani, a następnie przekształcił swoją tragedię w obsesję naukową. Cantor spędził dwadzieścia lat życia na badaniu anatomii ptaków śpiewających, początkowo jako sposób na radzenie sobie z żałobą po utraconym talencie, a ostatecznie jako misję życiową.

„Byłem tenorem” — powiedział mi podczas naszej jedynej rozmowy, przeprowadzonej przez wideokonferencję z jego laboratorium w Barcelonie. Jego głos, produkowany teraz przez elektroniczną protezę krtani, brzmiał metalicznie i bezosobowo, jak wydech robota. „Nie wielkim, nie sławnym, ale wystarczająco dobrym, by kochać to, co robiłem. Kiedy nowotwór zabrał mi struny głosowe, czułem się, jakby ktoś wyciął mi duszę. Przez lata nie mogłem słuchać muzyki. Słuchanie innych śpiewaków było jak patrzenie na ludzi jedzących, gdy umierasz z głodu. A potem, pewnego ranka, obudziłem się i usłyszałem za oknem słowika. I zamiast bólu poczułem… ciekawość. Pomyślałem: dlaczego on może, a ja nie? Co takiego ma on, czego ja nie mam? I tak się zaczęło”.

Cantor założył niewielką firmę badawczą, Cantus Naturae, finansowaną początkowo z własnych oszczędności, a później przez grupę ekscentrycznych milionerów zafascynowanych ideą „biologicznej muzyki”. Przez dekadę jego zespół prowadził badania podstawowe: anatomia syrinxa, neurologia ptasiego śpiewu, genetyka kształtowania aparatu głosowego. Przełom nastąpił, gdy Cantor nawiązał współpracę z programami takimi jak „Rana” i „Nyctalopia”, ucząc się od nich technik ksenotransplantacji i immunomodulacji.

„Problem z przeszczepieniem syrinxa słowika człowiekowi jest potrójny” — wyjaśniał. „Po pierwsze, rozmiar. Syrinx dorosłego słowika ma średnicę około trzech milimetrów. Ludzka tchawica ma średnicę około dwóch centymetrów. Po drugie, lokalizacja. Syrinx znajduje się u podstawy tchawicy, tam gdzie u człowieka nie ma żadnego narządu głosotwórczego. Po trzecie, neurologia. Ptasi mózg kontroluje syrinx za pomocą wyspecjalizowanych ośrodków, których ludzki mózg nie posiada. Rozwiązanie każdego z tych problemów wymagało lat pracy. Rozwiązanie wszystkich trzech jednocześnie wymagało… cóż, wymagało desperacji i szaleństwa. Na szczęście miałem pod dostatkiem jednego i drugiego”.

Rozwiązanie problemu rozmiaru było najbardziej szokujące. Pojedynczy syrinx słowika był zbyt mały, by obsłużyć przepływ powietrza przez ludzką tchawicę. Więc Cantor postanowił użyć wielu. Jego technika, opisana w zaledwie trzech publikacjach naukowych, które zdołały przejść przez peer review zanim środowisko naukowe zorientowało się, co właściwie robi, polegała na łączeniu syrinksów wielu słowików w jeden, większy „super-syrinx” — organiczną matrycę zdolną do produkcji dźwięków w skali odpowiedniej dla ludzkiego ciała.

Na każdego pacjenta programu „Luscinia” potrzeba było od dwudziestu do dwudziestu czterech słowików.

„Tak, wiem, jak to brzmi” — przyznał Cantor, gdy zapytałem o etyczne implikacje. „Dwadzieścia cztery martwe ptaki na jednego śpiewaka. To nie jest matematyka, którą łatwo obronić przed komisją bioetyki. Ale proszę spojrzeć na to z innej perspektywy. Te słowiki są hodowane specjalnie w tym celu, w warunkach znacznie lepszych niż większość zwierząt hodowlanych. Ich życie, choć krótkie, jest komfortowe. A ich śmierć ma sens — stają się częścią czegoś większego, czegoś wiecznego. Stają się muzyką”.

To była jedna z tych chwil w mojej karierze dziennikarskiej, gdy nie wiedziałem, co powiedzieć. Słuchałem człowieka, który z jednej strony brzmiał jak szaleniec, a z drugiej — jak poeta. Człowieka, który masowo zabijał słowiki i nazywał to „tworzeniem muzyki”. Człowieka, który być może popełniał zbrodnię wobec natury, a być może — jak sam twierdził — wznosił ją na wyższy poziom.

Procedura przeszczepu krtani słowikowej, oficjalnie nazywana „laryngo-syringeal xenotransplantation”, jest jedną z najdłuższych i najbardziej skomplikowanych operacji w historii chirurgii. Trwa od dwudziestu do trzydziestu godzin i wymaga zespołu składającego się z chirurgów głowy i szyi, neurochirurgów, mikrochirurgów naczyniowych, inżynierów tkankowych i specjalnie przeszkolonych techników odpowiedzialnych za przygotowanie i łączenie syrinksów.

Pacjent jest wprowadzany w głęboką śpiączkę farmakologiczną, która trwa przez cały okres operacji i następujące po niej dni krytycznej rekonwalescencji. Jego naturalna krtań jest usuwana w całości, łącznie ze strunami głosowymi, chrząstkami i większością mięśni wewnętrznych. W powstałej przestrzeni, u podstawy tchawicy, wszczepiana jest matryca złożona z połączonych syrinksów słowików, osadzona w rusztowaniu z biodegradowalnego polimeru, który z czasem zostanie zastąpiony przez własną tkankę pacjenta.

Ale samo wszczepienie narządu to dopiero początek. Kluczowym problemem jest neurologia. Ludzki mózg nie wie, jak kontrolować syrinx. Ośrodki odpowiedzialne za produkcję mowy i śpiewu są przystosowane do obsługi prostych strun głosowych, nie skomplikowanego, dwukomorowego instrumentu ptasiego. Rozwiązaniem jest „neuroplastyczna reedukacja” — intensywny, wielomiesięczny proces, podczas którego mózg pacjenta uczy się obsługiwać nowy narząd.

„To jak nauka chodzenia po amputacji i wszczepieniu protezy nogi” — tłumaczył mi jeden z neurologów pracujących z programem „Luscinia”. „Mózg ma niesamowitą zdolność adaptacji. Ale ta adaptacja wymaga czasu, cierpienia i niesamowitej determinacji ze strony pacjenta. Przez pierwsze tygodnie po operacji pacjent nie jest w stanie wydobyć z siebie żadnego dźwięku. Później pojawiają się skrzeki, piski, niekontrolowane wybuchy hałasu. Dopiero po miesiącach — czasem po roku lub dłużej — zaczyna się kształtować coś przypominającego śpiew. A prawdziwe mistrzostwo? To przychodzi po latach. Jeśli w ogóle przychodzi”.

Silviana Usignolo była ósmą pacjentką programu „Luscinia” i pierwszą, która osiągnęła poziom mistrzowski. Poprzednie próby kończyły się różnie — od całkowitych porażek, przez częściowe sukcesy, po tragedie medyczne, o których Cantus Naturae nie lubi mówić. Ale Silviana miała coś, czego inni nie mieli: była urodzoną śpiewaczką, sopranistką z absolutnym słuchem i niemal nadludzką kontrolą nad aparatem oddechowym. I, co równie ważne, była gotowa poświęcić wszystko.

„Byłam nikim” — powiedziała mi podczas naszego spotkania za kulisami La Scali. Jej głos, gdy mówiła normalnie, był dziwnie świszczący i urywany, jakby słowa przychodziły jej trudniej niż śpiew. „Sopranistką z małego miasta, z talentem wystarczającym na prowincjonalne sceny, ale nie na wielkie role. Pukałam do drzwi La Scali, Metropolitanu, Covent Garden. Wszystkie były zamknięte. Mówiły: głos ładny, ale nie wyjątkowy. Technika dobra, ale nie doskonała. Byłam jedną z tysięcy dziewczyn, które marzą o karierze i kończą ucząc śpiewu w szkołach muzycznych. A potem usłyszałam o doktorze Cantorze. O jego programie. O możliwości…”

Urwała, a jej oczy — zwykłe, ludzkie oczy, jedyna część jej ciała, która nie została zmodyfikowana — wypełniły się łzami.

„Możliwości stania się tym, kim zawsze chciałam być. Nie imitacją wielkości. Ale samą wielkością”.

Widziałem zdjęcia Silviany sprzed operacji. Była ładną kobietą o śródziemnomorskiej urodzie, z długimi czarnymi włosami i szerokim uśmiechem, który zdawał się obiecywać światu, że wszystko będzie dobrze. Kobieta, którą spotkałem za kulisami La Scali, była kimś zupełnie innym.

Jej szyja była nienaturalnie długa i cienka, wynik chirurgicznego przebudowania struktur gardła, by pomieścić nowy aparat głosowy. Skóra na gardle miała dziwny, pofałdowany wygląd, jakby coś pod nią pulsowało własnym życiem. Gdy mówiła lub oddychała głęboko, mogłem widzieć ruch — subtelne falowanie, które nie miało nic wspólnego z normalną anatomią ludzkiego gardła.

Ale to nie szyja była najbardziej szokującym elementem jej wyglądu. Najbardziej szokujące były jej stopy.

Silviana zdjęła pantofle i pokazała mi to, co nazywała swoim „pakietem premium”. Jej stopy nie były już ludzkimi stopami. Były… pazurami. Palce, wydłużone i wykrzywione, zakończone były twardymi, rogowymi zakończeniami przypominającymi ptasie pazury. Struktura stopy była przebudowana tak, że trzy palce skierowane były do przodu, a jeden — odpowiednik ludzkiego dużego palca — do tyłu, dokładnie jak u ptaków siedzących na gałęziach. Skóra stóp była pokryta drobnymi, nakładającymi się na siebie łuskami, nie tak lśniącymi jak u Bjørna i Ingrid, ale wyraźnie niehumanoidalnymi.

„Ptasie mazurki” — powiedziała z nutą autoironii. „Tak to nazywają w programie. Oficjalnie: »chwytne adaptacje pedalne«. Nieoficjalnie: nogi jak u papugi. Przeszczep z pazurów dużych gatunków krukowatych, głównie kruków i wron, połączony z rekonstrukcją kości śródstopia. Pozwala mi siedzieć na żerdzi podczas występów. Co jest praktyczne, bo śpiewanie z syrinksem wymaga specyficznej pozycji ciała — lekko pochylonej do przodu, z rozluźnionymi mięśniami brzucha i klatki piersiowej. W normalnej, stojącej pozycji, tracę połowę zakresu. Na żerdzi… na żerdzi jestem doskonała”.

„Ale dlaczego żerdź?” — zapytałem, próbując zrozumieć logikę tego wszystkiego. „Dlaczego nie specjalny fotel, podpórka, cokolwiek mniej… dramatycznego?”

Silviana uśmiechnęła się, a jej uśmiech był smutny i mądry jednocześnie.

„Bo to nie chodzi tylko o fizjologię, panie reporterze. To chodzi o… metamorfozę. Doktor Cantor rozumie coś, czego większość ludzi nie pojmuje. Żeby naprawdę śpiewać jak słowik, nie wystarczy mieć jego instrument. Trzeba stać się słowikiem. Myśleć jak słowik. Czuć jak słowik. Siedzenie na żerdzi, chwytanie jej pazurami, pochylanie głowy, kołysanie ciałem — to wszystko jest częścią transformacji. Kiedy tam siedzę i śpiewam, nie jestem już człowiekiem grającym słowika. Jestem… kimś pomiędzy. Kimś nowym”.

Spotkałem się również z innymi pacjentami programu „Luscinia”, choć żaden z nich nie osiągnął poziomu Silviany. Byli wśród nich nieudani — ci, których mózgi nigdy nie nauczyły się kontrolować syrinxa, i którzy teraz żyli z bezużytecznym narządem w gardle, niezdolni ani do śpiewu, ani do normalnej mowy. Byli częściowo udani — śpiewacy, którzy potrafili produkować niezwykłe dźwięki, ale nie byli w stanie ich kontrolować z wystarczającą precyzją, by występować publicznie. I byli ci, którzy zrezygnowali — przytłoczeni fizycznym i psychicznym ciężarem transformacji, błagający o usunięcie przeszczepów i powrót do normalności.

Jednym z nich był Roberto Finch, kiedyś obiecujący baryton, teraz cień człowieka mieszkający w niewielkim mieszkaniu na przedmieściach Neapolu. Zgodził się na rozmowę pod warunkiem, że nie ujawnię jego prawdziwego nazwiska — to, które podaję, jest pseudonimem, który sam wybrał, z wisielczym humorem odnosząc się do angielskiego słowa oznaczającego ptaka.

„Przeszedłem pełną procedurę” — powiedział, a jego głos — odtworzony przez elektroniczną protezę, bo oryginalny syrinx został usunięty — brzmiał płasko i mechanicznie. „Krtań słowikowa. Pazury chwytne. Dwanaście miesięcy rehabilitacji. I prawie mi się udało. Prawie. Potrafiłem wydobywać dźwięki, które sprawiały, że ludzie płakali. Ale…”

Urwał, a jego oczy zaszły mgłą wspomnień.

„Ale nie potrafiłem przestać. To było jak… jak uzależnienie. Syrinx chciał śpiewać cały czas. W nocy budziłem się ze świadomością, że przez sen wydobywam z siebie te dziwne tryle, te kaskady dźwięków. Sąsiedzi się skarżyli. Rodzina myślała, że zwariowałem. A ja… ja nie mogłem tego kontrolować. Narząd miał własną wolę. Własne potrzeby. I zacząłem się bać, że to nie ja mam syrinx, ale syrinx ma mnie. Że ten ptasi instrument przejmuje kontrolę nad moim ciałem. Że powoli przestaję być człowiekiem, a staję się…”

„Ptakiem?” — podpowiedziałem.

„Instrumentem” — poprawił. „Żywym instrumentem dla cudzej muzyki. Muzyki, której nie rozumiałem i która nie była moja. W końcu błagałem ich, żeby to usunęli. Operacja odwracająca była koszmarem. Teraz mam protezę głosową i głos jak robot. Ale przynajmniej jestem znowu sobą. Przynajmniej, gdy rano się budzę, jestem pewien, że myśli w mojej głowie są moje”.

Doktor Helena Nowak, moja etyczna wyrocznia, której opinii zasięgam przy każdym rozdziale tej książki, zareagowała na opis programu „Luscinia” z mieszaniną fascynacji i oburzenia.

„To jest może najbardziej niepokojący z programów, o których mi pan opowiadał” — powiedziała podczas naszej rozmowy telefonicznej. „I nie dlatego, że jest najokrutniejszy dla pacjentów — choć jest okrutny. Ale dlatego, że jest najokrutniejszy dla naszego rozumienia człowieczeństwa. Płuca wieloryba służą przetrwaniu. Oczy sowy służą widzeniu. Nawet błony pławne służą bezpieczeństwu. Ale krtań słowika? To służy tylko pięknu. Tylko sztuce. Zabijamy dziesiątki żywych istot, okaleczamy ludzkie ciała, przekształcamy ludzi w hybrydy — i wszystko po to, żeby ktoś mógł ładniej zaśpiewać arię? To jest dekadencja, która przeraża mnie bardziej niż wszystko inne. To jest dowód, że jako gatunek straciliśmy kompletnie poczucie proporcji”.

Miała rację, oczywiście. Ale miała też nierację. Bo stojąc w La Scali i słuchając Silviany Usignolo, nie myślałem o etyce. Nie myślałem o dwudziestu czterech martwych słowikach, które złożyły się na jej głos. Nie myślałem o jej przekształconych stopach i pofałdowanej szyi. Myślałem tylko o pięknie. O dźwiękach, które przekraczały wszystko, co kiedykolwiek słyszałem. O muzyce, która wydawała się pochodzić z innego świata, z miejsca, gdzie granice między gatunkami, między człowiekiem a naturą, między ciałem a sztuką, nie istnieją.

Czy to piękno usprawiedliwia cenę? Nie wiem. Ale wiem, że gdy Silviana śpiewała, przestałem myśleć o cenie. I może właśnie na tym polega niebezpieczeństwo.

Ostatniego dnia w Mediolanie umówiłem się z Silvianą na dłuższą rozmowę w jej apartamencie. Mieszkała w luksusowym penthousie z widokiem na Duomo, opłacanym przez Cantus Naturae jako część jej „pakietu świadczeń”. Apartament był urządzony minimalistycznie, z wieloma żerdziami — tak, żerdziami — rozmieszczonymi w strategicznych miejscach, na których mogła siadać i odpoczywać. Widziałem, że poruszanie się po płaskiej podłodze sprawiało jej trudność; jej przekształcone stopy były przystosowane do chwytania, nie do chodzenia. Po mieszkaniu poruszała się skokami, przeskakując z żerdzi na żerdź z gracją akrobaty.

„Proszę usiąść” — powiedziała, wskazując na fotel, sama zajmując miejsce na żerdzi zawieszonej przy oknie. Słońce zachodziło za wieżami Duomo, malując niebo w odcieniach pomarańczy i różu.

„Czy jest pani szczęśliwa?” — zapytałem, powtarzając pytanie, które zadawałem wszystkim moim rozmówcom.

Silviana milczała przez długą chwilę, patrząc na zachód słońca. Jej przekształcona szyja wydłużyła się, a głowa przechyliła na bok w tym charakterystycznym, ptasim geście.

„Szczęście” — powiedziała w końcu, a jej świszczący, urywany głos mówiony kontrastował dziwnie ze wspomnieniem jej nieziemskiego śpiewu. „To zabawne słowo. Wie pan, co tracisz, gdy dostajesz głos słowika? Tracisz głos człowieka. Nie mogę już normalnie rozmawiać. Każde słowo wymaga wysiłku. Śmiech? Płacz? Te dźwięki są dla mnie teraz obce. Moje ciało jest zaprojektowane do jednego: do śpiewu. Wszystko inne jest… trudne”.

Wstała — a raczej podskoczyła — z żerdzi i podeszła do ogromnego lustra na ścianie. Patrzyła na swoje odbicie: cienka szyja, pazury zamiast stóp, pofałdowana skóra gardła.

„Ale gdy śpiewam” — kontynuowała — „wszystko inne przestaje mieć znaczenie. Gdy stoję na scenie i otwieram usta, i te dźwięki wypływają ze mnie… wtedy jestem doskonała. Wtedy jestem tym, kim zawsze chciałam być. Nie człowiekiem próbującym śpiewać jak słowik. Ale czymś nowym. Czymś lepszym. Potworem? Może. Ale potworem, który tworzy piękno. I czy nie jest tak, że wszystko wielkie i piękne w sztuce powstaje z jakiegoś rodzaju potworności? Caravaggio był mordercą. Van Gogh był szaleńcem. A ja… ja jestem hybrydą. Hybrydą człowieka i ptaka. I moja sztuka jest hybrydowa jak ja. Ani ludzka, ani ptasia. Coś pomiędzy. Coś, czego jeszcze nie było na świecie”.

Odwróciła się do mnie, a w jej oczach był błysk czegoś, co mogło być szaleństwem, mogło być geniuszem, a najprawdopodobniej było jednym i drugim.

„Pan pyta, czy jestem szczęśliwa. Odpowiem panu pytaniem: czy słowik, śpiewając w nocy, jest szczęśliwy? Nie wiemy. Nie możemy wiedzieć, bo szczęście to ludzkie pojęcie. Ale wiemy, że słowik musi śpiewać. Że śpiew jest jego naturą, jego esencją, jego racją bytu. I ja teraz też muszę śpiewać. To już nie jest wybór. To jest to, czym jestem. A jeśli to jest definicja szczęścia — bycie w pełni tym, czym się jest — to tak, jestem szczęśliwa. Najszczęśliwsza na świecie”.

Zaczęła śpiewać. Bez akompaniamentu, bez przygotowania, bez powodu innego niż to, że musiała. Stałem w jej apartamencie, patrząc na zachód słońca nad Mediolanem, a dźwięki wypływające z jej gardła wypełniały przestrzeń, odbijając się od ścian, od okien, od mojej duszy.

To nie był koncert. To nie był występ. To było świadectwo. Świadectwo tego, co człowiek jest gotowy poświęcić w pogoni za absolutnym pięknem. I tego, co może zyskać, gdy poświęcenie zostanie przyjęte.

Gdy skończyła, byłem znowu w łzach. Ona też. Staliśmy po dwóch stronach przepaści, która dzieliła człowieka od hybrydy, ale w tamtym momencie ta przepaść wydawała się nieważna. Bo muzyka, ta niemożliwa, nieludzka, doskonała muzyka, tworzyła most między nami. Most, po którym mogliśmy spotkać się pośrodku.

Kilka tygodni później Silviana Usignolo wystąpiła w Metropolitan Opera w Nowym Jorku. Bilet kosztował więcej niż średnia miesięczna pensja. Występ był transmitowany na żywo na trzydzieści milionów urządzeń na całym świecie. Recenzje były jednogłośne: najlepszy głos w historii opery. Głos anioła. Głos z innego świata.

A ja, oglądając transmisję z mojego mieszkania w Warszawie, myślałem o dwudziestu czterech słowikach, które złożyły się na ten głos. O pazurach, które ściskały mosiężną żerdź. O szyi pulsującej obcym życiem. O kobiecie, która przestała być człowiekiem, żeby stać się instrumentem.

I nie wiedziałem, czy to, co czuję, to zachwyt, czy groza.

Może jedno i drugie. Może to jest właśnie definicja sztuki w naszych czasach: piękno tak wielkie, że graniczy z przerażeniem. Transformacja tak głęboka, że rozmywa granice między twórcą a dziełem. Poświęcenie tak całkowite, że przestaje być zrozumiałe dla tych, którzy nie są gotowi go ponieść.

Za oknem mojego mieszkania śpiewał zwykły wróbel. Proste, banalne dźwięki, które słyszałem tysiące razy. Ale tego wieczoru słuchałem ich inaczej. Słuchałem i myślałem: a co, jeśli to dopiero początek? Co, jeśli za dwadzieścia lat, za pięćdziesiąt lat, takie głosy jak Silviany będą normą, a naturalne, ludzkie śpiewanie stanie się curiosum z przeszłości?

Co, jeśli to, co uważamy za ludzkie, jest tylko tymczasowe? Tylko punktem wyjścia do czegoś, czego jeszcze nie potrafimy sobie wyobrazić?

Wróbel przestał śpiewać. Za oknem zapadła cisza. A ja siedziałem w ciemności, myśląc o słowikach, o śpiewaczce z pazurami, o pięknie i o cenie, którą za nie płacimy.

I po raz pierwszy od początku pracy nad tą książką, byłem naprawdę przerażony.

Rozdział 5: Uszy zająca

Wojna ma swój dźwięk. Każda wojna, każda epoka konfliktu zostawiała po sobie akustyczną sygnaturę, która prześladowała pokolenia weteranów w sennych koszmarach. Dla żołnierzy Wielkiej Wojny był to gwizd artylerii i stukot karabinów maszynowych. Dla pokolenia Wietnamu — warkot śmigłowców Huey i trzask M16. Dla tych, którzy służyli w Iraku i Afganistanie — łoskot eksplozji IED i elektroniczny pisk zagłuszaczy.

Ale nowa wojna, ta cicha, elektroniczna, prowadzona przez roje autonomicznych maszyn, ma inny dźwięk. Dźwięk tak subtelny, że ludzkie ucho często go nie rejestruje, dopóki nie jest za późno. Wysoki, ledwo słyszalny bzyk silników elektrycznych. Szelest rotorów przecinających powietrze. Cichy świst aerodynamicznego kadłuba pędzącego ku celowi z prędkością stu kilometrów na godzinę.

Dźwięk drona, który zaraz cię zabije, trwa ułamek sekundy. Większość ludzi nigdy go nie słyszy. A ci, którzy słyszą, zazwyczaj nie mają czasu na reakcję.

Chyba że są Słuchaczami.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.