Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

Andrzej Werblan. Październik ’56. Geopolityczne tło

Łukasz Jastrząb. „Obawiano się interwencji”. Od Czerwca do Października

Andrzej Skrzypek. Od „tajnego referatu” do autonomii – zmiana zależności Polski od ZSRR w 1956 r.

Longin Pastusiak. Stany Zjednoczone a polski Październik 1956 r.

Andrzej Friszke. Kościół a władze PRL po Październiku 1956. Czy nowy model relacji?

Jerzy J. Wiatr. Nauka polska po Październiku 1956

Agnieszka Mrozik. „Traktorzystka to nie kobieta”. Polska polityka płci w okresie Odwilży

Paweł Dybicz. Agonia ZMP. Ruch młodzieżowy 1956-1957

Krzysztof Wasilewski. „Sztandar Młodych i „Po Prostu” wobec Października ’56

Dariusz Jarosz. Więcej wolności we własnym domu

Piotr Zaborny. Powrót Gomułki i jego skutki

Włodzimierz Janowski. Związek Młodzieży Socjalistycznej – między negacją systemu a rzecznictwem interesów młodzieży

Edward Karolczuk. Spór o słowa czy istotę protestu

Listy do „Przeglądu”

ANEKS. Rozmowy w Belwederze

Noty o autorach

Przypisy

Projekt okładki:
IZA MIERZEJEWSKA

Redaktor prowadzący:
PAWEŁ DYBICZ

Korekta:
PAULINA DYBICZ-GIL

Opracowanie graficzne i łamanie:
AGNIESZKA SZESZKO

Zdjęcia:
KRZYSZTOF ŻUCZKOWSKI, Forum

Zdjęcie na okładce:
ZDZISŁAW OLUBCZYŃSKI/Forum

Copyright 2021 by Fundacja Oratio Recta
Copyright 2021 by Robert Walenciak

Wydanie II, rozszerzone

ISBN 978-83-64407-99-4

Wydawca:

Fundacja Oratio Recta
ul. Inżynierska 3 lok. 7
03-410 Warszawa
tygodnikprzeglad.pl
sklep.tygodnikprzeglad.pl
e-mail: redakcja@tygodnikprzeglad.pl

Wstęp

Paweł Dybicz

„Jakby nie było Października, to byśmy tkwili w systemie stalinowskim zawsze”[1] – powiedział w wywiadzie prof. Jan Krysiński, pierwszy wybrany w III RP rektor Politechniki Łódzkiej. Słowa te w pełni oddają znaczenie Października ’56. Był on jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Polski XX wieku, a najważniejszym – zdaniem wielu historyków i politologów – w Polsce Ludowej. Konsekwencje Października ’56 wykraczały daleko poza zmiany w elitach rządzących. Nie były one, jak prezentują prawicowi publicyści i historycy spod znaku IPN, rozgrywką między „komuszymi frakcjami”. Przełom Października ’56, jego przebieg, był logiczną konsekwencją wydarzeń na arenie międzynarodowej oraz zachowania władz, społeczeństwa i hierarchów Kościoła katolickiego.

Załamywanie się zimnej wojny, a przede wszystkim zmiany, jakie zachodziły w Związku Radzieckim, wzmacniały przemiany w Polsce. „Odwilż” po śmierci Józefa Stalina, a przede wszystkim „tajny referat” Chruszczowa, wygłoszony w lutym 1956 r. na XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, osłabiły kontrolę ZSRR nad państwami bloku wschodniego. W Polsce proces destalinizacji nie zaczął się dopiero po referacie Chruszczowa, ani też po śmierci Bolesława Bieruta. Już w 1954 r. w kręgach władzy zaczęły się wyłaniać dwie frakcje – zachowawcza (natolińska) i reformatorska (puławska). Natolińczycy uważali, że ustrój socjalistyczny jest dobry, zawinili tylko ludzie, którzy sprzeniewierzyli się jego zasadom.

Puławianie, choć w czasach stalinowskich mieli o wiele więcej na sumieniu, opowiadali się za demokratyzacją i większym uniezależnieniem się od ZSRR. Chcieli wprowadzić wybieralność władz w partii i ich odpowiedzialność przed członkami partii, głosili potrzebę znacznego poszerzenia swobody wypowiedzi, gwarancji prawnych przed samowolą bezpieki, wprowadzenia samorządów pracowniczych w zakładach i elementów gry rynkowej w gospodarce, szczególnie w odniesieniu do towarów konsumpcyjnych. Wreszcie głosili potrzebę większego otwarcia Polski na Zachód, a także konieczność zliberalizowania polityki kulturalnej i naukowej, ograniczenia w nich cenzury.

Wraz z końcem 1954 r. puławianie zdobyli znaczący wpływ na politykę i decyzje personalne, wymusili na rządzącej trójce (Bolesław Bierut, Jakub Berman i Hilary Minc) podjęcie walki z bezprawiem i likwidację najbardziej odpowiedzialnych za niego komórek MSW. W tym samym czasie zaczął się proces rehabilitacji, z więzień zaczęli wychodzić skazani na mocy stalinowskich wyroków bądź przetrzymywani bez nich więźniowie polityczni (w tym Gomułka), byli AK-owcy.

Zanim doszło do październikowego przełomu, był Poznański Czerwiec. Jak napisał (s. 27-56) dr Łukasz Jastrząb: „Poznański Czerwiec nie przyspieszył wydarzeń październikowych, nie był ich bezpośrednią przyczyną (...). Był jednym z elementów przemian, ale nie przesądzającym wprost o wydarzeniach z jesieni 1956 r. (...) W tle był już Władysław Gomułka i nadchodzący Październik, proces, którego wydarzenia poznańskie, nie mogły już w żaden sposób zatrzymać”.

Zaplanowane na 19 października obrady VIII KC PZPR spotkały się z ogromnym zainteresowaniem Polaków. Wręcz powszechne stało się poparcie dla zmian utożsamianych z nazwiskiem Gomułki.

24.10.1956. Przemówienie powracającego do władzy I sekretarza KC Władysława Gomułki na Placu Defilad w Warszawie.

Zapowiedź głębokich przemian w partii i państwie zaniepokoiła przywódców radzieckich, którzy bez zapowiedzi przylecieli do Warszawy z żądaniem wstrzymania zmian, także personalnych. Rozmowy członków Biura Politycznego KC i Władysława Gomułki z delegacją radziecką, na której czele stał Chruszczow (Aneks s. 259), ukazują ich dramatyzm, który zmagały wieści o zbliżaniu się do Warszawy wojsk Armii Radzieckiej. W trakcie tych rozmów wstrzymano ich marsz na stolicę, ale dopiero kiedy Chruszczow wrócił do Moskwy i zapoznał się ze stanowiskiem Chin, sprzeciwiającym się radzieckiej interwencji zbrojnej, wyszedł z Moskwy rozkaz powrotu tych wojsk do miejsc stacjonowania.

Na kierownictwie KPZR musiały robić wrażenie informacje o kilkusettysięcznym wiecu poparcia na Placu Defilad (24 października) dla Gomułki i przemian. Z całego kraju do stolicy napływały informacje o takich wiecach i manifestacjach. W tamtych dniach Polacy wykazali się dużą odpowiedzialnością, nie dali się ponieść emocjom, nie podjęli działań, które wykorzystałaby Moskwa. Rozwaga Polaków pozwoliła uniknąć ogromnego rozlewu krwi, do jakiego w tych samym czasie dochodziło na Węgrzech.

17.10.2016. Znaczeniu wydarzeń sprzed 60. lat poświęcona była konferencja „Przełom Października ’56”, zorganizowana przez tygodnik „Przegląd” i Fundację im. Róży Luksemburg.

Niewątpliwie wpływ na postawę Polaków miało też zachowanie biskupów. Jedną z pierwszych decyzji powracającego do władzy Władysława Gomułki było uwolnienie kardynała Stefana Wyszyńskiego. Postawa prymasa w tamtym czasie i innych hierarchów, aprobujących, a wręcz popierających październikowy przełom, dowodziła, że biskupi rozumieją powagę sytuacji. Mało tego, kard. Wyszyński udzielił Gomułce poparcia w wyborach do Sejmu w 1957 r. „Październik ’56 – napisał prof. Andrzej Friszke – pozwolił wejść na drogę nowych stosunków państwo-Kościół. I choć te dobre stosunki załamały się po pół roku, to jednak nie było powrotu do tego, co było przed owym październikiem”.

Październik ’56 dał Polakom wiele, przede wszystkim w sferze społecznej. Jego skutkiem przełomu dla codzienności Polaków było zmniejszenie strachu przed władzą. Nie do przecenienia jest odrzucenie przymusowej kolektywizacji wsi, wprowadzenie rad pracowniczych w zakładach pracy., odsunięcie kobiet od ciężkich prac, proces odradzania się ruchu społecznego, wreszcie destalinizacja ruchu młodzieżowego, wyrażająca się agonią ZMP, i powstanie nowych organizacji młodego pokolenia.

Przełom Października ’56 przyniósł, nieogłoszoną co prawda, zmianę ustroju, systemu rządzenia. Po nim ideologia traciła na znaczeniu, jej miejsce zastępował pragmatyzm rządzących. Październik ’56 przerodził się w niepisaną umowę społeczeństwa z władzą, która odrzuciła stalinowską politykę, zmierzającą do „wychowania nowego obywatela” i przyjęła zasadę niewtrącania się w życie prywatne obywateli. I tej swoistej umowy trzymała się do końca 1989 r.

* * *

Niniejsza książka jest pokłosiem konferencji pt. „Przełom Października ’56”, zorganizowanej przez tygodnik „Przegląd” i Fundację im. Róży Luksemburg, która odbyła się 17 października 2016 r. w Warszawie. W jej trakcie zaprezentowano referaty, których rozszerzone wersje publikujemy na stronach 11-208. W książce znalazły się również teksty powstałe po konferencji, jak również listy do redakcji „Przeglądu”, odnoszące się do Października ’56.

W publikacji zamieszczono w Aneksie notatki Jana Dzierżyńskiego sporządzone w czasie spotkania Władysława Gomułki i członków Biura Politycznego KC PZPR z Nikitą Chruszczowem, Anastasem Mikojanem, Wiaczesławem Mołotowem i Łazarem Kaganowiczem, które odbyło się 19.10.1956 w Belwederze.

Październik ’56. Geopolityczne tło

Andrzej Werblan

W genezie październikowego zwrotu w Polsce Ludowej główny nacisk kładzie się zazwyczaj na wewnętrzne źródła i siły. Poszczególni autorzy wysuwają na czoło bądź masowe poruszenia i wystąpienia, jak Poznański Czerwiec, bądź rewizjonistyczne, destalinizacyjne i demokratyczne prądy w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W cieniu pozostają natomiast zmiany sytuacji geopolitycznej, w stosunku do Polski zewnętrzne i od niej w istocie niezależne. Tak naprawdę zmiany te miały wielkie, moim zdaniem, kluczowe znaczenie dla przemian, których widownią stał się rok 1956. W Polsce i poza nią.

1. Zmiany dojrzewały od kilku lat. Już w 1952 r. pojawiły się oznaki kryzysu zimnej wojny. Po obu stronach frontu. Wyścig zbrojeń nuklearnych po kilku latach zmierzał ku równowadze. Stany Zjednoczone w uzyskaniu broni atomowej wyprzedzały w 1945 r. Związek Radziecki o 4 lata, ale w broni termojądrowej, potężniejszej, w 1953 r. ten dystans skrócił się do 9 miesięcy. Od 1954 r. oba supermocarstwa były w posiadaniu obu rodzajów broni. Zarysował się też parytet w konstruowaniu rakietowych środków przenoszenia głowic jądrowych. Perspektywa bezpośredniej konfrontacji zbrojnej USA i ZSRR w tej sytuacji stawała się iluzoryczna. Równocześnie konwencjonalna wojna lokalna w Korei, jedyne bezpośrednie starcie zbrojne dwóch bloków, ugrzęzła w impasie na linii bliskiej pozycjom wyjściowym. W Stanach Zjednoczonych pojawiły się wyraźne objawy społecznego zmęczenia tą wojną i rosnąca niechęć do ponoszenia stosunkowo wysokich strat. W listopadzie 1952 r. generał Dwight Eisenhower wygrał wybory prezydenckie dzięki obietnicy, że sprowadzi „naszych chłopców” z Korei do domu. Obie strony skłaniały się ku kompromisowi pozwalającemu zakończyć walki.

Na światowy układ sił coraz silniej zacząć wpływać szybko postępujący proces dekolonizacji. Sprawiał on coraz większe kłopoty mocarstwom po obu stronach zimnowojennego frontu. Tradycyjne potęgi kolonialne, Wielka Brytania i Francja, wikłały się w wojny lokalne, usiłując powstrzymać dekolonizację. Stany Zjednoczone wahały się. Generalnie i dalekowzrocznie preferowały politykę wycofywania się z kolonii i oddawania władzy siłom w miarę sojuszniczym. Jednak w przypadku, gdy ruch wyzwoleńczy pozostawał pod wpływem komunistów, decydowały się udzielać zbrojnego wsparcia swoim europejskim imperialnym sojusznikom. Te próby zbrojnego kontrolowania procesu dekolonizacji z reguły kończyły się niepowodzeniem. Spektakularną klęskę poniosły elitarne formacje francuskie w Indochinach (upadek twierdzy Dien Bien Phu – 1954 r.).

Wbrew pozorom Związek Radziecki też nie odnosił jednoznacznych korzyści z procesu dekolonizacyjnego. W jego wyniku powstawała nowa siła, formował się niezależny od obu stron zimnej wojny blok państw – Trzeci Świat. Niechętny zimnej wojnie i wobec niej krytyczny. Przywódcy radzieccy kokietowali ten blok, zabiegali o jego względy, ale nie była to polityka skuteczna. Związkowi Radzieckiemu brakowało środków dla skutecznego wspierania krajów pokolonialnych, Zachód miał tu większe możliwości. Ponadto Trzeci Świat oscylował w stronę niezaangażowania, a Kreml łaknął sojuszników i wasali. Nieoczekiwanie w zabiegach o wpływ na państwa pokolonialne napotkał rywala z własnego obozu – Chiny Ludowe. W kwietniu 1954 r. premierzy Indii i Chin Jawaharlal Nehru i Zhou Enlai ogłosili pięć zasad pokojowego współistnienia „Pańcza Sila” – swoisty manifest ruchu niezaangażowanych. Pod tym hasłem zwołano konferencję tego ruchu w Bandungu (kwiecień 1955 r.) z udziałem 29 państw, poza Chinami i Japonią wyłącznie pokolonialnych. Ten nowy ruch w istocie osłabiał obie strony zimnej wojny, wyjmował spod ich wpływu coraz większe obszary globu i coraz liczniejszą populację.

Z wielką uwagą słuchano uczestnika i badacza Października ’56, prof. Andrzeja Werblana (od prawej). Siedzą od lewej prof. Andrzej Friszke, red. Jerzy Domański i red. Paweł Dybicz.

2. Dla Polski najważniejsze były te zmiany w układzie sił na arenie światowej, które dotyczyły Związku Radzieckiego. Na tym też skupimy nieco więcej uwagi. Mocarstwo radzieckie po kilku latach zimnej wojny znalazło się w poważnych kłopoty wewnętrznych i zewnętrznych. W rezultacie w latach 1953-1957 zmniejszyła się, na razie czasowo, jego zdolność do realizowania celów imperialnych, a na trwałe załamał się autorytet, jako wzorca radykalno-lewicowych rewolucyjnych przeobrażeń. Po opanowaniu broni jądrowej i przełamaniu amerykańskiego monopolu w tej dziedzinie, okazało się, że gospodarka radziecka ugina się pod ciężarem dwoistej strategii militarnej, polegającej na intensywnej budowie nowoczesnych broni nuklearnych i środków ich przenoszenia, a jednocześnie utrzymywaniu ogromnych wojsk konwencjonalnych, uważanych za niezbędne na wypadek wojny oraz do panowania nad rozległym obszarem wpływów w Europie i Azji. Wymagało to utrzymywania w permanencji quasi-wojennej gospodarki, centralnie sterowanej i reglamentowanej, cierpiącej na dotkliwą i pogłębiającą się nieefektywność. Rolnictwo kołchozowe znajdowało się w upadku. Wciąż silnie odczuwano demograficzne i gospodarcze skutki strat wojennych. Odbudowa powojenna kulała. Pojawiły się także groźne rysy na systemie politycznym, warstwę rządzącą paraliżowało poczucie braku osobistego bezpieczeństwa, wskutek stałego zagrożenia terrorem policyjnym i krwawymi czystkami. Korpus oficerski, owiany chwałą wygranej wojny, czuł się wyraźnie niedowartościowany i zagrożony supremacją tajnej policji. Koleje losu najwybitniejszego radzieckiego dowódcy II wojny światowej marszałka Georgija Żukowa były pod tym względem symptomatyczne[1]. W systemie Gułagu marnowały się znaczne zasoby ludzkie, według publikowanych później danych ponad 4 mln dorosłych mężczyzn i kobiet. Nie lepiej przedstawiała się sytuacja zewnętrzna. Od 1946 r. stalinowskie kierownictwo ZSRR nastawiało się na wojnę z Zachodem, Obawiało się jej, ale sądziło, że nadciąga nieuchronnie[2]. Reagowało drakońską mobilizacją zasobów wewnętrznych na cele militarne, brutalną uniformizacją państw zależnych w Europie Środkowej, izolowaniem się od świata. Ciężar ostrego etapu zimnej wojny stawał się trudny do ponoszenia, zwłaszcza w permanencji.

Części radzieckiego establishmentu – jak później się okazało – nieobca była świadomość, że sprawy ich państwa mają się źle, odczuwano potrzebę zmian. Starzejący się i już półobłąkany despota był ostatnią, ale niebagatelną przeszkodą. Jego śmierć 5 marca 1953 r. otworzyła śluzę. Wśród diadochów rozwinęła się nawet ostra rywalizacja o to, kto pierwszy zacznie demontaż najbardziej uciążliwych fragmentów stalinizmu. Ze źródeł opublikowanych w Rosji po upadku ZSRR wynika, że szef tajnej policji, Laurenty Beria, próbował „uciec do przodu” i przejąć inicjatywę tego procesu[3]. Uchylił tzw. sprawę lekarzy, zaproponował szeroką amnestię, zaczął sondować na Zachodzie korzyści, jakie można by odnieść za zgodę na zjednoczenie Niemiec i rezygnację z NRD. Koledzy z politbiura jednak mieli dobre powody, żeby mu nie ufać, bali się przede wszystkim tajnej policji. Zmówili się zatem i pod koniec czerwca 1953 r. przy pomocy wyższych dowódców wojskowych wyeliminowali Berię, prawdopodobnie w drodze mordu pozasądowego. Jego najbliższe otoczenie z aparatu NKWD zlikwidowano w grudniu po krótkiej rozprawie. Reform nie zaniechano, choć nieco inaczej rozłożono akcenty. Położono kres supremacji tajnej policji nad innymi ogniwami aparatu rządzenia, przede wszystkim nad aparatem partii. Następnie poluzowano część rygorów w zarządzaniu gospodarką, przede wszystkim w rolnictwie. Powiało odwilżą w nauce i kulturze. Podjęto kroki w kierunku zmniejszenia napięcia w stosunkach zewnętrznych i uzyskania pewnej swobody manewru w tej dziedzinie. Przeproszono przywódców Jugosławii – Josipa Broz Titę, Aleksandara Rankowića i Edvarda Kardelja. Wycofano się z baz wojskowych w Chinach i w Finlandii, zrezygnowano z okupacji części Austrii.

Ta wstępna i częściowa, ale istotna destalinizacja, nie obeszła się bez walk wewnętrznych. Toczyły sie one na dwóch płaszczyznach i przeciągnęły się na kilka lat. Pierwsza płaszczyzna to sukcesja. W systemie dyktatorskim o sukcesji z reguły rozstrzyga walka pretendentów, często krwawa, zawsze brutalna. Po śmierci Józefa Stalina trwała trzy lata i zakończyła się sukcesem Nikity Chruszczowa. Dla jednego z pretendentów, Berii, klęska oznaczała też śmierć. Inni pokonani: Gieorgij Malenkow, Wiaczesław Mołotow, Łazar Kaganowicz, a także marszałek Żukow przeżyli, ale zostali zepchnięci na margines. Za każdym z pretendentów stał ważny segment struktury państwowej. Za Berią – policja polityczna, za Malenkowem aparat państwowy, za Żukowem wojsko. Zwycięstwo Chruszczowa oznaczało supremację aparatu partyjnego.

Na walkę o sukcesję nakładała się konfrontacja wokół reform, które zagrażały różnym grupom interesów i wywoływały opór konserwatywnie nastawionej części partii i aparatu władzy. Tzw. „tajny referat” Chruszczowa na XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (luty 1956 r.), demaskujący głównie stalinowskie bezprawie wobec elit władzy, miał na celu moralne obezwładnienie tego oporu. Chruszczowowska destalinizacja w dłuższej perspektywie wzmocniła Związek Radziecki, ale bezpośrednio, w czasie wewnętrznych zaburzeń, reform i walk, osłabiła jego kontrolę nad zewnętrzną sferą wpływów i pobudziła w niej tendencje odśrodkowe. Powstały okoliczności sprzyjające autonomizacji państw zależnych. Bronisław Łagowski w jednym ze swoich felietonów trafnie zwrócił uwagę na szczególny tropizm, właściwy każdemu państwu, zależnemu i wasalnemu, ku zwiększaniu niezależności, kiedy tylko pojawi się szansa. Sam ZSRR poczuł się po pewnym czasie zmuszony do częściowego przynajmniej respektowania tych tendencji i pewnej modyfikacji stosunków ze swymi sojusznikami i państwami zależnymi. Na nowym układzie sił, wcześniej czy później, skorzystały wszystkie państwa radzieckiej sfery wpływów, zwiększając w pewnym, różnym zresztą, zakresie niezależność. Rozpoczynał się trwający kilka dziesięcioleci proces różnicowania się i stopniowego uniezależniania się państw bloku radzieckiego. Była to jednak dalsza perspektywa, w 1956 r. wciąż w stanie zalążkowym. Na razie to osłabienie imperialnych możliwości ZSRR wykorzystały w celach emancypacyjnych sojusznicza Chińska Republika Ludowa, a z państw zależnych – Polska Rzeczpospolita Ludowa. Bliskie tego były również Węgry.

3. Brak odpowiednich studiów porównawczych nie pozwala na precyzyjne wyjaśnienie, dlaczego te właśnie kraje znalazły sie w awangardzie ruchu emancypacyjnego i odśrodkowego w bloku radzieckim. Moim zdaniem, najsensowniejsza hipoteza wskazuje na kluczową rolę rządzących w tych krajach establishmentów, ściślej partii komunistycznych lub podobnych. System pojałtański w połowie lat 50. trzymał sie jeszcze mocno. Oddolne ruchy sprzeciwu bezpośrednio po wojnie zostały w ciągu kilku lat spacyfikowane policyjnie. Reformy socjalne i ekonomiczne dodały do tego pacyfikację polityczną. Opór nie wygasł, ale nie miał siły zdolnej zagrozić strukturom rządzącym i mogącym liczyć na radzieckie wsparcie. W tej sytuacji inicjatywa w pobudzaniu i realizowaniu tendencji emancypacyjnych i odśrodkowych była po stronie rządzących establishmentów. W rządzących partiach w krajach bloku radzieckiego po śmierci Stalina pod wpływem sygnałów dochodzących ze Związku Radzieckiego wyłoniły się frakcje o nastawieniu destalinizacyjnym i emancypacyjnym. W większości krajów okazały się one znacznie słabsze od frakcji zachowawczych i destalinizacji niechętnych. Górę wzięły obawy przed zachwianiem stabilności systemu i pobudzeniem oraz ożywieniem żywiołów antysystemowych. Gdy Chruszczow wygłaszał na XX Zjeździe swoją antystalinowską mowę, miał wśród zagranicznych słuchaczy z krajów zależnych i sojuszniczych więcej przeciwników niż zwolenników. W trzech krajach było inaczej, choć z różnych powodów.

Chiny komunistyczne nie były radzieckim wasalem. Komunistyczna Partia Chin opanowała Chiny kontynentalne w wojnie domowej wbrew sugestiom Stalina i bez radzieckiej pomocy. Stalin wolał Chiny podzielone i zależne, częściowo od USA, a częściowo od ZSRR. Po powstaniu Chińskiej Republiki Ludowej, chińscy komuniści przyjęli politykę dostosowania do radzieckich oczekiwań, licząc na pomoc w rozwoju gospodarczym. Mao tolerował radzieckich popleczników w zarządzie Mandżurii. Ale zachowali faktyczną niezależność. Mimo to, co pewien czas dochodziło do napięć we wzajemnych stosunkach. Mao przez moment odmawiał interwencji w wojnie koreańskiej przegrywanej totalnie przez Kim Ir Sena. Zmienił zdanie, według Henry Kissingera nie tyle wskutek nalegań Stalina, co wskutek błędów polityki amerykańskiej[4]. Zaniepokoiły go pogróżki MacArthura o przeniesieniu wojny do Mandżurii oraz niepowstrzymane parcie armii amerykańskiej ku granicy z Chinami. Chińska rewolucja była ze swej istoty chłopska i nacjonalistyczna, marksizm chińskich komunistów pozostawał powierzchowny i daleki od radzieckiego wzorca. Mieli plany modernizacji Chin, ale przede wszystkim dążyli do uzyskania pozycji światowego mocarstwa. Z pomocą ZSRR lub wbrew ZSRR. Zamęt po śmierci Stalina wykorzystali zręcznie, ale instrumentalnie do wymuszenia partnerskiej pozycji z ZSRR. Do rozłamu doszło dopiero wtedy, kiedy Związek Radziecki odmówił wsparcia dla chińskich ambicji nuklearnych. Ale to już inna opowieść i epoka.

Uczestnicy i obserwatorzy wydarzeń 1956 r. Od lewej: prof. Andrzej Werblan, red. Eugeniusz Guz, red. Marian Turski i doc. Andrzej Kurz.

Węgry z kolei zostały ustawione w awangardzie procesu destalinizacji niejako z inicjatywy samego Związku Radzieckiego. Jako pokonany sojusznik III Rzeszy, przez pewien czas po wojnie znajdowały sie pod formalnym i bardzo ścisłym radzieckim zarządem okupacyjnym. Po zawarciu traktatu pokojowego w 1947 r. sporo elementów tego uzależnienia pozostało. W posiedzeniach kierownictwa węgierskiej partii komunistycznej uczestniczyli przedstawiciele KPZR, bywało nawet, że te posiedzenia odbywały się w Moskwie, a nie w Budapeszcie. Na takim właśnie posiedzeniu, niedługo po śmierci Stalina, zwołanym z inicjatywy Berii, poddano krytyce politykę I sekretarza Matyasa Rakosiego oraz zdecydowano powołać na stanowisko premiera Imre Nagy’ego z misją zainicjowania śmiałych reform rynkowych i liberalnych. Beria zamierzał przećwiczyć taki wariant. Węgry wydały mu się bezpiecznym terenem do eksperymentowania ze względu na ścisłą kontrolę radziecką, a Imre Nagy właściwym kandydatem, być może również z tego powodu, że w latach 30. był agentem NKWD. Eksperyment energicznie wcielano w życie, budząc wielkie nadzieje społeczne. Pamiętam, z jaką uwagą i zazdrością śledziliśmy w Polsce latem 1953 r. poufne doniesienia Polskiej Agencji Prasowej o węgierskiej odwilży. Po upadku Berii wszystko odwołano, a Nagy po pewnym czasie stracił stanowisko. Ale pozostała legenda, pobudzone nadzieje społeczne, zalążek reformatorskiego stronnictwa, no i kandydat na wodza. W 1956 r. te atuty zadziałały. Opisał te wydarzenia kompetentnie Charles Gati, w młodości uczestnik węgierskiego powstania 1956 r., później emigrant pracujący naukowo w Stanach Zjednoczonych[5].

4. Przebieg ówczesnej pierwszej fazy destalinizacji w Polsce miał znaczną specyfikę. Na tle innych krajów regionu była to swoista anomalia. Wszystkie kryzysy polityczne w Polsce Ludowej miały dwie części składowe: oddolną – masowe odruchy buntu lub sprzeciwu oraz odgórną – walki wewnętrzne w rządzącej partii. Charakterystyczną właściwością kryzysu lat 1954-1957, z kulminacją w październiku 1956, była wiodąca rola tej wewnątrzpartyjnej komponenty, zwłaszcza w pierwszej, inicjatywnej fazie. W wyniku fermentu politycznego w PZPR, ściślej mówiąc w jej centralnym aktywie, już w drugiej połowie 1954 r. zaczęła formować się wewnątrzpartyjna opozycja, która inicjowała proces przemian, pobudzała i wciągała doń najpierw związane z partią środowiska młodzieżowe i inteligenckie, a na ostatku i z wielką ostrożnością, również robotnicze.

Początkowo, podobnie jak w innych krajach bloku, w rządzącej partii wyłoniły sie dwie frakcje – zachowawcza i reformatorska. W odniesieniu do Związku Radzieckiego – serwilistyczna i emancypacyjna. Później, już w 1956 r., nazwano je natolińską i puławską. Jeszcze w 1954 r. obie frakcje dość zgodnie krytykowały bierutowskie kierownictwo PZPR za łamanie prawa i inne nadużycia władzy w okresie stalinizmu. Szybko jednak w stanowisku obu frakcji ujawniły się różnice, stale pogłębiające się, przeradzające się w zaciekłą wrogość. Stanowisko natolińczyków da się scharakteryzować następująco: system socjalizmu był i jest w porządku, zawinili ludzie, którzy sprzeniewierzyli się zasadom systemu, trzeba ich rozliczyć i ukarać. Stalinizm jako zjawisko systemowe to wymysł wroga. Owszem, były błędy Stalina, częściowo inspirowane przez pochlebców i oczywiście przez arcyłotra Berię. W Polsce „wypaczenia” zwane stalinowskimi stanowiły samoistne dzieło rządzącej „trójki” (Bolesław Bierut, Jakub Berman, Hilary Minc) i jej otoczenia. Odsunęli oni od władzy działaczy wywodzących się z klasy robotniczej i oparli się na wychodźcach z drobnomieszczaństwa, często żydowskiego, wkradli się w zaufanie Stalina, potakiwali Berii, a potem chcieli zwalić odpowiedzialność na ZSRR i KPZR. Stanowisko takie ze zrozumiałych powodów cieszyło się uznaniem KPZR, a natolińczycy w radzieckich oczach uchodzili za „zdrową siłę” polskiej partii.

Puławianie opowiadali się za umiarkowaną demokratyzacją i pewną niezależnością od ZSRR. Sądzili, że wystarczy zdemokratyzować stosunki wewnątrz partii, wprowadzić wybieralność władz i ich odpowiedzialność przed członkami partii, aby zapobiec oligarchicznej lub personalnej dyktaturze. Podtrzymywali wprawdzie dogmat „dyktatury proletariatu”, czyli autorytarnych rządów monopartyjnych lub hegemonistycznych, ale myśleli o znacznym poszerzeniu swobody wypowiedzi, o instytucjonalnych gwarancjach prawnych przed samowolą policyjną, także o samorządzie robotniczym, o elementach gospodarki rynkowej. Opowiadali się za większym otwarciem na świat oraz liberalną polityką kulturalną i naukową. Była to frakcja sympatyczniejsza, choć obciążona większą odpowiedzialnością za stalinizm, w jej szeregach nie brakło gorliwych wykonawców, a nawet animatorów polityki bierutowskiej.

W obu frakcjach skupiali się prawie wyłącznie byli kapepowcy, czynni i wpływowi w rządzącym establishmencie. Natolińczycy częściej wywodzili się ze środowisk robotniczych i chłopskich, puławianie z inteligencji i drobnego handlu. Prominentni natolińczycy to: Wiktor Kłosiewicz – przewodniczący Centralnej Rady Związków Zawodowych, Kazimierz Mijal, Kazimierz Witaszewski, Zenon Nowak – członkowie rządu, Stanisław Pawlak, Władysław Kruczek – sekretarze KW. Wśród puławian wyróżniali się Leon Kasman – redaktor naczelny „Trybuny Ludu”, Romana Granas – szefowa Centralnej Szkoły Partyjnej, Stefan Staszewski – I sekretarz Komitetu Warszawskiego, Stefan Wierbłowski – sekretarz stanu w MSZ. W Biurze Politycznym KC patronowali frakcjom: natolińskiej Aleksander Zawadzki, puławskiej Roman Zambrowski. Z puławianami sympatyzowali Edward Ochab, a także b. pepeesowcy – Józef Cyrankiewicz i Adam Rapacki[6].

Specyfika Polski polegała na tym, że frakcja reformatorska osiągnęła przewagę w centralnym partyjnym establishmencie. Od końca 1954 r. zdobyła znaczący wpływ na politykę i decyzje personalne. Wymusiła na ociągającym się bierutowskim kierownictwie podjęcie walki z bezprawiem i demontaż najbardziej odpowiedzialnych za to agend MSW. Zainicjowała i wsparła liberalizację polityki kulturalnej, zachęciła do walki o odnowę ruch młodzieżowy i jego pisma. W kryzysie 1956 r. zawarła przymierze z Gomułką, walnie przyczyniając się do jego sukcesu. W rezultacie polski Październik ’56 odniósł sukces przynajmniej w tym sensie, że zarówno pod względem poszerzenia zewnętrznej niezależności, jak też wewnętrznej liberalizacji, zasięg przemian okazał się znacząco większy, niż w innych państwach europejskiego regionu w bloku radzieckim. Po przemianach 1956 r. położenie wszystkich „demoludów” wobec radzieckiego hegemona polepszyło się, ale PRL wywalczyła sobie mocniejszy status, więcej niezależności i odrębności.

Wciąż – jak sądzę – nie zostały wystarczająco zbadane przyczyny tej ewolucji nastroju politycznego w aktywie niepodzielnie rządzącej partii, pojawienia się gotowości do wykorzystania szans stwarzanych przez zmiany zewnętrzne i odwagi wystąpienia z krytyką „kierownictwa” oraz wywarcia nań presji. Wykraczało to poza normy właściwe partiom komunistycznym w owym czasie. Wyjaśnienie tego zjawiska wymaga uwzględnienia kilku specyficznych dla Polski czynników. Kontrola nad półtoramilionową wtedy PZPR oraz rządy w kraju od 1948 r. znajdowały się de facto w ręku kilku tysięcy dawnych członków Komunistycznej Partii Polski z pewnym udziałem młodszej generacji rekrutowanej w latach wojny do Polskiej Partii Robotniczej w kraju i do Związku Patriotów Polskich w ZSRR. Ta formacja nie tylko zajmowała kluczowe stanowiska, lecz stanowiła rodzaj nieformalnego zakonu zespolonego więzią kombatancką i nawykami konspiracji. Od niej zależała spoistość i sprawność dyktatury. Po 1953 r. okazała się słabym ogniwem systemu. Sądzę, że niemałą rolę odegrał uraz po zagładzie aktywu KPP w czystkach lat 1937-1938 i wynikająca stąd nieufność do radzieckiej i własnej policji politycznej. Dawni kapepowcy nigdy nie zaakceptowali kryminalnych zarzutów wobec ich zgładzonych w ZSRR towarzyszy. Godzili się co najwyżej na ich krytykę polityczną. W 1945 r. nawet Bierut zabiegał o zwolnienie z łagru Wery Kostrzewy, sądząc, że ona żyje.

Wydanie „Życia Warszawy” z 14-15.10.1956, w którym informowano o wykonaniu amnestii i przebiegu rehabilitacji osób skazanych w czasach stalinowskich.

Niewygasły też do końca tradycje „polskiej drogi do socjalizmu” sprzed 1948 r. Władysław Gomułka, choć w więzieniu, ale przeżył Stalina. Dla stosunkowo licznych w aktywie PZPR działaczy pochodzenia żydowskiego szokiem okazały się antysemickie represje w ZSRR i takież tło procesu Rudolfa Slánský’ego w Czechosłowacji. Gorliwe poparcie dla linii Stalina z 1948 r. stopniowo ustępowało rozczarowaniu, nieufności i poczuciu zagrożenia. Nie bez znaczenia była także stosunkowo duża wciąż liczba niedawnych jeszcze pepeesowców w aktywie PZPR. Last, but not least, na postawę i nastroje tego aktywu nie pozostawał bez wpływu wyczuwalny opór materii społecznej wobec polityki czasu stalinowskiego. Dariusz Jarosz trafnie opisał, jak opór ten – najczęściej bierny i dostosowawczy – wpływał na zachowania działaczy PZPR w terenie, stymulując postawy mediacyjne i modyfikacje nakazanej odgórnie polityki[7]. Na przebieg wydarzeń, jak zawsze, wpływały również okoliczności przypadkowe. Najistotniejszą okazała się śmierć Bolesława Bieruta, która ogromnie osłabiła siły zainteresowane obroną status quo, a uruchamiając mechanizm sukcesji, pobudziła personalną i koncepcyjną rywalizację w rządzącym establishmencie.

5. Ta szczególna i dla narodu pozytywna rola znacznej części pezetpeerowskiego establishmentu w latach 1954-1957 uwiera obecną, oficjalną politykę historyczną. Usiłuje ona zredukować tę rolę do taktyki wymuszonej przez nacisk społeczny i obliczonej wyłącznie na zachowanie niepodzielnej władzy. W wersji skrajnej, prostackiej brzmi to tak: „Jesienią 1956 r. komuniści, chcąc uspokoić nastroje społeczne, zmienili kierownictwo partii.”[8]. Przypisywanie przeciwnikom wyłącznie złych intencji i niskich pobudek to nie tylko małostkowość, lecz z naukowego punktu widzenia zwyczajne nieuctwo lub intelektualne nadużycie. Gdyby rządzącym w PRL w połowie lat 50. chodziło wyłącznie o utrzymanie władzy, poprzestaliby zapewne przy stanowisku natolińczyków lub zbliżonym. Tymczasem Gomułka i jego zwolennicy, rzucając wyzwanie Związkowi Radzieckiemu, niezwykle dużo ryzykowali. Podjęli to ryzyko dlatego, że przyświecała im określona wizja dobra publicznego. Mieli na widoku interesy narodowe, tak jak dane im było je pojmować. Rozumieli to doskonale współcześni im, ale dalekowzroczni politycy z obozu antykomunistycznego. Jan Nowak-Jeziorański skłonił amerykańskich szefów RWE do zgody na zaniechanie na pewien czas propagandy krytycznej wobec Gomułki i PZPR. Również prymas Stefan Wyszyński, udzielając Gomułce poparcia w wyborach 1957 r., nie kierował się wdzięcznością za uchylenie izolacji, lecz przekonaniem, że przemiany, jakie się dokonują, leżą w interesie narodu.

W wersji mniej skrajnej ta ahistoryczna skłonność do odmawiania rządzącym w PRL jakichkolwiek wyższych motywacji poza instrumentalnymi i władczymi cechuje z nielicznymi wyjątkami całą historiografię nurtu posolidarnościowego. W odniesieniu do 1956 r. znajduje to wyraz w uporczywym przecenianiu roli takich wydarzeń, jak rewelacje płk. Józefa Światły, czy też poznańska rebelia robotnicza. Oczywiście wydarzenia te wzmocniły tendencje destalinizacyjne, ale nie w sensie konkurencyjnym, czy sprawczym wobec fermentu w establishmencie, lecz współdziałającym. Wystarczy wspomnieć, że czystka w informacji wojskowej i aparacie bezpieczeństwa rozpoczęła się latem 1953 r., sześć miesięcy przed ucieczką Światły. Gdy we wrześniu 1954 r. RWE wyemitowało pierwszą jego enuncjację, czystki te były już bardzo zaawansowane, szefowie informacji – gen. Dymitr Wozniesieński i płk Antoni Skulbaszewski siedzieli w radzieckim więzieniu, a płk Józef Różański w polskim.

Jeśli zaś idzie o Poznański Czerwiec, to należy pamiętać, że do tego typu manifestacji robotniczej w ogóle nie doszłoby bez znacznego zliberalizowania sytuacji i polityki wewnętrznej. A ponadto konsekwencje poznańskiego dramatu nie były jednoznaczne. Te wydarzenia dostarczyły argumentów zarówno zwolennikom restalinizacji, jak i destalinizacji. Początkowo nawet ci pierwsi domagający się rządów „silnej ręki” i represji wydawali się brać górę, otrzymali bowiem potężne wsparcie ze strony radzieckiej. Na szczęście, dzięki odważnej i rozsądnej taktyce górę wzięła strona przeciwna.

6. Na pomyślny dla strony polskiej wynik sporu z ZSRR jesienią 1956 r. złożyło się wiele czynników. Wsparcie społeczne i zdecydowana, ale rozważna postawa Gomułki i jego sprzymierzeńców. Nierozstrzygnięte jeszcze do końca zmagania sukcesyjne na Kremlu, sprzyjające wahaniom i niepewności. Tego jednak nie wystarczyłoby, gdyby nie interwencja wielkiej geopolityki, z czego zresztą polscy uczestnicy wydarzeń w ich toku jeszcze nie zdawali sobie sprawy. Delegacja radziecka z Chruszczowem na czele, opuszczając Warszawę nie zarządziła powrotu do baz wojsk zatrzymanych w odległości 50–80 km od Warszawy. Pozostawały na tych pozycjach aż do 24 października, kiedy to Chruszczow telefonicznie powiadomił Gomułkę o wydaniu polecenia wycofania się. Gomułka oznajmił to publicznie tego samego dnia na wielosettysięcznym wiecu w Warszawie. Zatem jeszcze przez 3 dni po belwederskich rozmowach sprawy interwencji pozostawały w zawieszeniu.

Powtórzę swoją relację o tych wydarzeniach napisaną 10 lat temu. 23 października przybyła do Moskwy czteroosobowa delegacja KPCh, w jej składzie było dwóch członków ścisłego kierownictwa tej partii – Liu Shaoqi i Deng Xiaoping. Następnego dnia, w tajemnicy przed PZPR, odbyła się narada przedstawicieli kilku partii komunistycznych bloku radzieckiego, mianowicie Chin, Bułgarii, Czechosłowacji i NRD. Poza chińską partią pozostałe reprezentowali pierwsi sekretarze. Tematem była sytuacja w Polsce. Protokołu obrad nie znamy, ale z fragmentarycznych relacji wynika, że zgodnie zaakceptowano radziecką informację o „porozumieniu”, jakim zakończyły się rozmowy w Warszawie[9]. Delegacja chińska pozostawała w Moskwie aż do 30 października i kilkakrotnie spotykała się oficjalnie z kierownictwem radzieckim, jak zwykle w takich sytuacjach odbywały się też rozmowy nieformalne. Przyczyną był sprzeciw Komunistycznej Partii Chin wobec zamiaru radzieckiej interwencji w Polsce.

Niewiele więcej na ten temat wiemy obecnie. Nie zostały ujawnione zapisy rozmów chińsko-radzieckich, ani też korespondencja dyplomatyczna obu mocarstw z tego okresu. Trudno nawet ustalić, kiedy Chruszczow dowiedział się o sprzeciwie Chin. Zapewne dopiero 21 października, już po powrocie z Warszawy. Jednak dysponujemy kilkoma przekazami źródłowymi dużej wiarygodności. Przede wszystkim opowieścią samego Mao Zedonga w dwu rozmowach z ambasadorem w Pekinie Stanisławem Kurylukiem, 27 października i 4 grudnia. Relacje z tych rozmów są dokładne. 26 października najistotniejsze było następujące stwierdzenie Mao: „Między 19 a 22 października BP KPCh otrzymało szereg wiadomości od BP KPZR, z których wynikało, że tow. radzieccy nie aprobują programu ósmego plenum PZPR i negatywnie odnoszą się do przeobrażeń w Polsce. BP KPCh zwróciło się do BP KPZR o rewizję tego stanowiska. BP KPZR prosiło o przyjazd do Moskwy delegacji KPCh i ewentualny wyjazd delegacji chińskiej do Warszawy.” 4 grudnia Mao stwierdził, iż tow. radzieccy „nie mieli rozeznania w sytuacji w Polsce i gotowi byli użyć siły. Podobne stanowisko zajęli tow. czescy i niemieccy. Towarzysze radzieccy zwrócili się do kierownictwa KPCh o aprobatę użycia siły. KPCh kategorycznie sprzeciwiła się zamierzeniom radzieckim oraz pragnąc bezpośrednio przedstawić stanowisko chińskie wysłano natychmiast delegację z Liu Siao-ci (Liu Shaoqi) na czele do Moskwy.” (10)[10]. Liu przy okazji spotkania z Gomułką w 1960 r. powiedział, że po jego przybyciu do Moskwy w październiku 1956 r. przywódcy radzieccy w pierwszej rozmowie wciąż przekonywali o konieczności wojskowej interwencji w Polsce. Dopiero później zmienili zdanie. Byłem świadkiem tej rozmowy, Liu oferował Gomułce nawet teczkę z zapisem swoich rozmów o sprawie polskiej w Moskwie w 1956 r. Ku mojemu żalowi Gomułka „prezentu” nie przyjął.

Komentując te wydarzenia, powtórzę hipotezę, jaka nasunęła mi się przed 10 laty. Stanowczy sprzeciw Chin oraz szybkie uzyskanie przez nowe kierownictwo PZPR kontroli nad sytuacją w kraju, skłoniły Kreml do ostatecznego porzucenia myśli o interwencji i nakazania wojskom wycofania się z centralnej Polski do baz. Chiny swoje uzyskały, ZSRR, ogłaszając deklarację o nowych, „równoprawnych” zasadach stosunków z innymi państwami socjalistycznymi, pogodził się – przynajmniej pozornie – z koniecznością traktowania azjatyckiego giganta jako równoprawnego partnera. W zamian otrzymał poparcie chińskie dla interwencji wojskowej na Węgrzech. Liu Shaoqi i Deng Xiaoping przebywali w Moskwie aż do 31 października i byli konsultowani w kwestiach dotyczących zarówno Polski, jak i Węgier.

„Obawiano się interwencji”.
Od Czerwca do Października

Łukasz Jastrząb

Tytuł artykułu jest fragmentem wypowiedzi Jerzego Morawskiego[1], który w filmie dokumentalnym „Ostatnie powstanie”[2] tak opisał Poznański Czerwiec z perspektywy władz centralnych: Trwoga, jaka wtedy ogarnęła kierownictwo, wiązała się głównie z tym, że te rozruchy w Poznaniu mogą się rozprzestrzenić na inne obszary Polski. I należało jak najszybciej spacyfikować Poznań, żeby uniknąć tego rozprzestrzenienia. I była jeszcze druga, może ważniejsza przyczyna. Powiem wprost: obawiano się interwencji. Podobne obawy wypowiedział kilka lat później w tekście dla tygodnika „Polityka”: W czerwcu wybuchł Poznań. Ochab był przerażony. Obawiał się, że kraj może znaleźć się w gorszej sytuacji niż po Powstaniu Styczniowym. „Przypuszczam, że zajścia w Poznaniu są prowokacją rosyjską, szukaniem powodów do interwencji zbrojnej” – mówi Morawski po latach, który znalazł podobną interpretację w książce Zbigniewa Brzezińskiego. Brzeziński dodał tylko, że zdecydowana akcja polskiego kierownictwa zapobiegła interwencji radzieckiej[3]. O ile interwencja radziecka w Poznaniu w czerwcu 1956 r. nie groziła, ani nawet nie była planowana[4], to Jerzy Morawski znakomicie oddał atmosferę na szczytach władzy spowodowaną wybuchem w Poznaniu 28 czerwca 1956 r. strajku ekonomicznego, który przekształcił się w zamieszki zbrojne.

Jednak „porcja wolności”[5], jaką dano w 1956 r. polskiemu społeczeństwu, miała swe korzenie znacznie wcześniej i tliła się w zasadzie od 1953 r. – po śmierci Józefa Stalina 5 marca 1953 r. Trafnie określił to Wiesław Władyka, pisząc, że osierocony przez Stalina stalinizm zachorował na chorobę sierocą i pojałtańskim systemie sowieckim wszedł w fazę walki z „kultem jednostki i jego następstwami” (...), a polska „odwilż” rozwijała się spontanicznie i żywiołowo od 1954 r.[6]. W lutym (14-25 II) 1956 r. odbył się XX Zjazd KC KPZR, gdzie wygłoszony przez Nikitę Chruszczowa (1894-1971) referat O kulcie jednostki i jego następstwach wstrząsnął posadami bloku wschodniego. Tajny dokument został jednak przetłumaczony na język polski i udostępniony polskim strukturom partyjnym, a stamtąd przedostał się do szerokiej opinii publicznej, co było ewenementem w skali bloku wschodniego. Przez Polskę przetoczyła się fala dyskusji, zebrań, spotkań, na których padały wzajemne oskarżenia, zarzuty, rozliczano się ze stalinowską przeszłością. Po śmierci (12 III 1956 r.) Bolesława Bieruta (1892-1956) VI Plenum KC PZPR wybrało 20 marca 1956 r. Edwarda Ochaba (1906-1989) na I sekretarza KC PZPR. Na tym Plenum ujawniły się już „oficjalnie” konflikty i podziały w kierownictwie partyjnym, oraz wśród delegatów – na obrońców starego porządku i żądających zmian oraz rozliczeń. Grupy te zostały później nazywane w różnorodny sposób – „twardzi” i „miękcy”, „rewizjoniści” i „dogmatycy”, „natolińczycy” i „puławianie”, czy słynni „Chamy i Żydy” Witolda Jedlickiego (1929-1995)[7]. Teresa Jankowska określiła spory polityczne z 1956 r. jako „kwasy i zasady”[8] – czyli polemikę z „kwasami”, opiniami i „betonową” postawą, pełną agresji i nienawiści prezentowaną na VII Plenum KC PZPR, Zbysław Rykowski (1945-1991) i Wiesław Władyka nazwali ten czas „polską próbą”[9]. W międzyczasie do politycznej gry zaczynał powracać Władysław Gomułka (1905-1982), który w 1956 r. m.in. wysłał cztery listy – do „Trybuny Ludu” (27 III), do Biura Politycznego KC PZPR (9 IV, 29 V) i 9 kwietnia 1956 r. do Józefa Cyrankiewicza (1911-1989)[10]. Chociaż legitymację partyjną zwrócono Władysławowi Gomułce dopiero 2 sierpnia 1956 r.[11], to już wówczas brany był pod uwagę jako poważny gracz polityczny.

„Życie Warszawy” z 03.10.1956 informowało o toczących się jeszcze rozprawach przeciwko uczestnikom Poznańskiego Czerwca ’56.

Niejako „po drodze”, w Poznaniu 28 czerwca 1956 r. wybuchł strajk ekonomiczny, który miał podłoże czysto socjalne, ekonomiczne, bytowe, finansowe. Protest wynikający z fiaska realizacji założeń tzw. planu 6-letniego[12] i fatalnej polityki gospodarczej państwa. Zła organizacja pracy, centralne planowanie powodowały przestoje w pracy, zakłócenia w produkcji, brak nie tylko rytmiczności dostaw, ale i kooperacji pomiędzy zakładami współpracującymi, co Edward Gierek (1913-2001) ocenił w swym raporcie jako głuchotę administracji gospodarczej[13]. Zlikwidowane zostały przywileje (np. specjalna 20% premia dla pracowników kuźni za ciężkie warunki pracy, dodatki tzw. mrozowe czy ekwiwalenty mundurowe dla pracowników komunikacji miejskiej), które pracownicy wywalczyli jeszcze za czasów zaborów czy w okresie międzywojennym, a zachowane również w okresie okupacji hitlerowskiej. Istotne były również czynniki płacowe – wskutek błędnego naliczania podatku od wynagrodzeń, ponad 5000 pracowników Zakładów Przemysłu Metalowego im. Józefa Stalina Poznań (ZISPO)[14] poniosło straty w kwocie 11 mln ówczesnych złotych[15], a średnie zarobki w 1956 r. spadły w stosunku do 1955 r. nawet o 9%. Na to nałożyły się np. braki inwestycyjne w budownictwie mieszkaniowym, zaopatrzenie sklepów czy tak wydawałoby się błahe sprawy jak chociażby ubrania robocze czy środki czystości dla robotników. Zgłaszane przez robotników problemy były ignorowane przez lokalne władze zakładowe, partyjne, delegacja, która udała się do Warszawy na spotkanie m.in. z Romanem Fidelskim (1912-1988), ówczesnym ministrem przemysłu maszynowego nie przyniosły pozytywnych rezultatów. Na spotkaniu z robotnikami 27 czerwca 1956 r. przedstawił on zupełnie inaczej załatwienie spraw przez delegatów, co wzburzyło pracowników. 28 czerwca 1956 r. nocna zmiana ZISPO nie poszła do domu, a pierwsza przebrała się i nie podjęła pracy. O godzinie 6.30 robotnicy wyszli na ulicę, formułując pochód, który dał początek wydarzeniom, które przeszły do historii jako Poznański Czerwiec 1956 r.[16] Kilkudziesięciotysięczne zgromadzenie w centrum Poznania zostało zignorowane przez władze, demonstranci udali się pod Centralne Więzienie przy ul. Młyńskiej, by uwolnić rzekomo uwięzionych delegatów – w rezultacie, po rozbiciu więzienia wypuszczono ponad 250 więźniów kryminalnych. Druga grupa (najprawdopodobniej już uzbrojona) udała się pod gmach Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) przy ul. Jana Kochanowskiego w Poznaniu. Tam padły strzały, rozpoczęła się wymiana ognia, a strajk ekonomiczny przerodził się w zamieszki zbrojne. Do tłumienia zajść skierowano 10. Sudecką i 19. Dywizję Pancerną 2. Korpusu Pancernego i 4. Pomorską Dywizję Piechoty im. Jana Kilińskiego oraz 5. Saską Dywizję Piechoty 2. Korpusu Armijnego. W późnych godzinach popołudniowych sytuacja została w zasadzie opanowana. Zamieszki zakończyły się tragedią – zginęło lub zmarło od ran 57 osób, w zdecydowanej większości (80%) była to śmierć przypadkowa[17]. Rannych – według najnowszych[18] ustaleń pionu śledczego Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) –było co najmniej 311 osób (239 cywilów i 72 przedstawicieli władzy), w tym 39 osób, które odniosły rany niezwiązane z postrzałami[19]. Niestety, w ostatnich latach pojawiło się bardzo niebezpieczne zjawisko tzw. „jankowiatyzacji[20] Poznańskiego Czerwca”, czyli kuriozalnego w wymowie i społecznym odbiorze, negowania ustaleń historyków i badań IPN, bez oparcia na źródłach i opracowaniach naukowych.

Kolejne referaty wygłosili dr Łukasz Jastrząb (od lewej), prof. Andrzej Friszke i prof. Andrzej Skrzypek.

Po zajściach zatrzymano ponad 800 osób, z czego zdecydowaną większość zwolniono po paru dniach. Ostatecznie przygotowano 45 aktów oskarżenia (pojedynczych, jak i zbiorowych, obejmujących do 10 osób) przeciwko 132 osobom. Jesienią odbyły się trzy procesy uczestników – „proces trzech”[21], „dziewięciu”[22] i „dziesięciu”[23]. Wyroki skazujące zapadły tylko w „procesie trzech” oskarżonych o morderstwo 26-letniego wartownika Urzędu Bezpieczeństwa w Poznaniu kaprala Zygmunta Izdebnego[24]. Pozostałe procesy zostały przerwane na skutek zmian październikowych.

20.10.1956 r. wszystkie dzienniki informowały o rozpoczęciu obrad VIII Plenum KC PZPR...

... a 22.10.1956 r. informowały o nowym Biurze Politycznym KC PZPR.

W roku 1956 r. polska scena polityczna była targana konfliktami i wewnątrzpartyjną walką pomiędzy frakcjami. Było już w zasadzie pewne, że Władysław Gomułka wróci do gry, że referat Nikity Chruszczowa obnażył całkowicie stalinowski system władzy, który w Polsce w połowie 1956 r. chwiał się i chylił ku upadkowi. I tu nagle w Poznaniu wybuchają zamieszki zbrojne na tle ekonomicznym. Zachowanie ówczesnej władzy można określić krótko – szok i paraliż. Wielki chaos widać było zwłaszcza w pierwszych godzinach. 28 czerwca 1956 r., o godzinie 6.30, ppłk Józef Lipiński, dowódca 10 Wielkopolskiego Pułku Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, zadzwonił do gen. bryg. Włodzimierza Musia[25], dowódcy KBW. Ppłk Józef Lipiński jako pierwszy powiadomił władze w Warszawie o zamieszkach[26]. Pół godziny później do Edwarda Ochaba zadzwonił I sekretarz KW PZPR, Leon Stasiak[27], informując go o wyjściu robotników na ulicę[28]. Powiadomiony o sytuacji gen. bryg. Włodzimierz Muś zaczął telefonicznie poszukiwać swych przełożonych w kierownictwie państwowym. Po pewnym czasie zadzwonił do gen. bryg. Włodzimierza Musia wiceprezes Rady Ministrów Franciszek Jóźwiak (1895-1966). Dowódca KBW przedstawił mu sytuację w Poznaniu, łącznie z propozycją zablokowania miasta i natychmiastowego przyjazdu przedstawiciela Biura Politycznego i rządu. Nalegał na szybką decyzję i wydanie rozkazów Komendantowi Głównemu MO[29]. Wyczuwało się, że wiadomość zrobiła na nim, Witoldzie[30], duże wrażenie. Polecił zaczekać; zadzwoni za parę minut. Wkrótce przybył minister spraw wewnętrznych, Władysław Wicha[31], ale decyzji żadnej nie podjął. Od Witolda telefonu nie było. Wszyscy jak sparaliżowani czekali na dalszy rozwój wypadków[32].

Warto zwrócić uwagę na fragment wspomnień gen. bryg. Włodzimierza Musia, dotyczący zachowania się ministra spraw wewnętrznych, Władysława Wichy, który nie podjął żadnej decyzji, gdyż co innego wspominał Edward Gierek:

Po jakimś czasie zgłosił się do mnie szef WUBP[33], informując o oblężeniu i ostrzeliwaniu gmachu WUBP. Pytał, czy może odpowiedzieć ogniem. Ja z kolei zapytałem czy jego ludzie są bezpieczni i czy nie grozi im śmierć ze strony atakujących. Odpowiedział, że obecnie takiego niebezpieczeństwa nie ma, ale nie wiadomo, jak rozwinie się sytuacja. Zakazałem więc strzelania do strajkujących i poleciłem mu, aby skontaktował się ze swoim bezpośrednim przełożonym, ministrem spraw wewnętrznych. Z tego, co się dowiedziałem później, poinformował on o sytuacji i usłyszał decyzję: „Na strzelanie odpowiedzieć ogniem”[34].

28 czerwca 1956 r. o godzinie 10.00 zebrało się w Warszawie Biuro Polityczne KC PZPR. Na posiedzeniu byli obecni: Jerzy Albrecht (1914-1992), Józef Cyrankiewicz (1911-1989), Władysław Matwin (1916-2012), Jerzy Morawski, gen. bryg. Włodzimierz Muś,[35] Zenon Nowak (1905-1980), Edward Ochab, Marszałek Polski Konstanty Rokossowski (1896-1968), Adam Rapacki (1909--1970), Władysław Wicha,[36] Roman Zambrowski (1909-1977), Aleksander Zawadzki (1899-1964). Według Protokołu nr 99 zalecono podciągnąć do Poznania oddziały KBW i wojska[37]. Zgodnie ze swoimi kompetencjami, decyzję o wysłaniu wojska mógł wydać minister obrony narodowej, Marszałek Polski Konstanty Rokossowski, lecz jego rola nie jest tu do końca jasna. Gen. bryg. Włodzimierz Muś wspominał: Marszałek Rokossowski głosu jednak nie zabierał. Czuło się, że propozycji [użycia wojska – przyp. Ł. J] jest niechętny[38]. Inaczej przedstawił postawę Konstantego Rokossowskiego Edward Ochab, w wywiadzie udzielonym Teresie Torańskiej (1944-2013):

(...) zgłosił się do mnie telefonicznie, a potem osobiście Rokossowski.

Sam się zgłosił?

Tak, rozmawialiśmy w cztery oczy. Zaproponował, aby użyć oddziałów wojskowych przeciw uzbrojonym awanturnikom, atakującym urzędy państwowe. I prosił, by mu zostawić wolną rękę, a on sprawę załatwi. Zgodziłem się, bo należało działać szybko (...). Stanowisko moje zostało zaakceptowane przez Biuro Polityczne. Chyba niedobrze jednak Rokossowski załatwił, bo zebrał kilka dywizji i poszedł na Poznań[39].

Podobną wersję Edward Ochab zaprezentował w wywiadzie, udzielonym Henrykowi Piecuchowi:

(...) w tej sytuacji Rokossowski spadł mi jak z nieba. Inaczej musiałbym go o to prosić.

Rozkazać.

Dobrze, niech będzie, rozkazać, ale ja zawsze wolałem prosić. A tu on sam przychodzi i mówi, aby dać mu wolną rękę, to on załatwi sprawę.

(...)

A gdybyście się nie zgodzili na udział wojska ?

Trzeba by było jego zapytać, co by wówczas uczynił. On wiedział, że IM się nie odmawia. Zapominacie, ile wojska stało w Legnicy a Rokossowski był marszałkiem dwóch narodów, choć formalnie pełnił tylko obowiązki naszego ministra. (...)

Tym sposobem Rokossowski otrzymał przyzwolenie, o które nie musiał prosić. (...)[40]

W obu tych relacjach widać wyraźnie, iż Edward Ochab próbuje wykazać, że pomysłodawcą użycia wojska był Marszałek Polski, Konstanty Rokossowski. Ówczesny I sekretarz KC PZPR twierdził też, że nie podjął samodzielnie decyzji o wymarszu wojsk na Poznań, tłumacząc to kolektywnością podejmowania decyzji przez komunistów:

(...) są potrzebne radykalne decyzje. Nie podejmowałem ich samodzielnie. O godzinie dziesiątej zebrało się Biuro Polityczne. Jego ustalenia znacie, zostały opublikowane.

Kto odpowiada za te krwawe wydarzenia?

Kierownictwo, to oczywiste.

A personalnie ?

Komuniści podejmują decyzje kolektywnie. (...)

Były sprzeciwy?

Nie było. (...)[41].

Prawdopodobnie, gdy około godz. 10.00 zebrało się Biuro Polityczne, Edward Ochab i Konstanty Rokossowski byli już po rozmowie dotyczącej wysłania wojska do Poznania, dlatego Rokossowski głosu jednak nie zabierał, jak wspominał gen. bryg. Włodzimierz Muś. Na samym posiedzeniu Biura Politycznego decyzja ta została bez sprzeciwu zaakceptowana. Kiedy po godzinie 11.00 dotarły do Warszawy wiadomości o rozbiciu więzienia i o pierwszych rannych, podjęto decyzję o użyciu broni. Wydał ją prawdopodobnie I sekretarz KC PZPR, Edward Ochab. Świadczą o tym liczne relacje, m.in. Edwarda Gierka, przebywającego od godzin rannych w Poznaniu, który wspomina:

A rok 1956, towarzysze. Ja pojechałem do Poznania, kiedy się już lała krew, kiedy tow. Ochab dał polecenie, żeby strzelać do ludzi i kiedy trzeba było zbierać nieboszczyków i rannych z ulicy. Byłem tam trzy tygodnie, towarzysze; po to, żeby uspokoić społeczeństwo, po to, żeby przywrócić normalne życie[42] oraz:

(...) zadzwoniłem do Ochaba, by zdać mu sprawozdanie z powagi sytuacji w mieście. Na pytanie, czy należy użyć broni, odpowiedziałem, że mimo dramatyzmu wydarzeń należy za wszelką cenę uniknąć rozwiązania zbrojnego. Wkrótce zadzwonił do mnie szef bezpieczeństwa z Poznania, (...), i domagał się ode mnie rozkazu użycia broni. Odmówiłem wydania takiego rozkazu, zasłaniając się własną niekompetencją oraz wewnętrznym przekonaniem, że należy unikać rozwiązania siłowego. (...) Moja odpowiedź nie zadowoliła wówczas szefa bezpieczeństwa, który zezwolenie na użycie broni wyegzekwował telefonicznie chwilę później od samego Ochaba. Wiem, że tak było, od generała milicji, Pietrzaka. Jego pisemną relację na ten temat widziałem na własne oczy[43].

Bardzo ważny jest ostatni fragment wspomnień Edwarda Gierka, mówiący o pisemnej relacji Komendanta Wojewódzkiego MO w Poznaniu, ppłk Tadeusza Pietrzaka[44], dotyczący rozkazu strzelania, wydanego przez Edwarda Ochaba. Dokument ten znalazł prokurator Aleksander Woźniak, który w 1998 r. prowadził śledztwo w sprawie Poznańskiego Czerwca 1956 r. z ramienia Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Poznaniu:

(...) Znajdują się jednak i rewelacyjne materiały – mówi A. Woźniak. – Odnalazłem relację Tadeusza Pietrzaka, ówczesnego komendanta wojewódzkiego milicji w Poznaniu, który w piśmie do ministra spraw wewnętrznych użył między innymi takiego sformułowania: „Gdy bandyckie elementy poturbowały żołnierza, wówczas zrozumiałem, że to już nie demonstranci, ale przeciwnicy naszego ustroju. Wtedy wydałem rozkaz, że gdy tłum będzie atakować, należy otworzyć ogień, zgodnie z poleceniem towarzysza Ochaba, który dzwonił, aby użyć broni” (...)[45]. Jest to więc trop, odpowiadający na pytanie, kto kazał strzelać. Udało się również odnaleźć dokument, który wskazuje na Edwarda Gierka i Leona Stasiaka jako tych, którzy wydali rozkaz strzelania. Prawdopodobnie nie wydali go samodzielnie, tylko na polecenie z Warszawy, które miało przyjść z Komitetu d/s Bezpieczeństwa Publicznego[46]: (...) za zgodą tow. Gierka i Stasiaka, na rozkaz kierownika Wojewódzkiego Urzędu /o godz. 12.20/ nastąpiła pierwsza seria ostrzegawcza (...)[47].

Bardzo interesujące fakty przedstawił dowódca obrony – mjr[48] Feliks Dwojak, kierownik tego Urzędu, który w swoich wspomnieniach napisanych w 1981 r. dla potrzeb wewnętrznych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[49], tak przedstawił proces decyzyjny zezwalający na użycie broni:

Zatelefonowałem do Warszawy. Tow. Paszkowski[50] i tow. Drzewiecki[51] dość łatwo wyrazili zgodę na oddanie salwy ostrzegawczej, na strzelanie do strzelających. Zawiadomiłem tow. Stasiaka, który również wyraził zgodę. Zatelefonowałem (może on zatelefonował do Urzędu) do tow. Pieprzyka[52], przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, rozmawiałem z tow. Gierkiem, sekretarzem KC PZPR, przebywającym w siedzibie WRN (...). Tow. Gierek stwierdził, że słyszał strzały i zgodził się na użycie broni. Skontaktowałem się z tow. Sienkiewiczem[53] przebywającym na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR i jego zgodę również uzyskałem. Zatelefonowałem do Prokuratora Generalnego PRL, tow. Mariana Rybickiego[54] i uzyskałem jego decyzję na oddanie salwy ostrzegawczej i strzelanie do strzelających. Tak brzmiącą decyzję przekazałem do wykonania tow. Dmowskiemu[55] (zastępcy kierownika WU ds. BP w Poznaniu) w obecności tow. Wendrowskiego[56] i tow. Żmijewskiego[57]. (...) Padły strzały, raniono, jak się dowiedziałem, tow. Graję[58], który zmarł wkrótce. Przy głównym wejściu do Urzędu obecny był wraz z grupą funkcjonariuszy tow. Dmowski. I on, oceniając sytuację jako krytyczną, wydał rozkaz oddania salwy ostrzegawczej.[59]

Relacja mjr. Feliksa Dwojaka wskazuje nie tylko na ogromny chaos, jaki panował na wszystkich szczeblach decyzyjnych, ale też na panikę, jaka ogarnęła kierownictwo, nie tylko władz lokalnych, ale i centralnych. Bardzo interesujące w tym opracowaniu są zarzuty Feliksa Dwojaka, które kierował pod adresem ówczesnych władz, oskarżając je o bierność w sprawie rozwijającej się sytuacji w Poznaniu. O pasywną postawę oskarżał m.in. Edmunda Pszczółkowskiego (1904-1997) i Jana Ptasińskiego (1921-2015) z Komitetu d/s Bezpieczeństwa Publicznego oraz kierownictwo KW PZPR w Poznaniu. Swoje krytyczne uwagi Feliks Dwojak przekazał Edwardowi Gierkowi, który przybył do Poznania w lipcu 1956 r. na posiedzenie komisji partyjno-rządowej, powstałej w celu zbadania okoliczności wydarzeń Poznańskiego Czerwca 1956 r. Stanowisko Feliksa Dwojaka poparł jedynie płk Teodor Duda (1914-1986), zastępca Komendanta Głównego MO. Zachowanie Feliksa Dwojaka po zakończeniu zajść opisał Jan Ptasiński: (...) przejęty rozwojem sytuacji nerwowo reagował na każdy dzwonek telefonu[60]. Ciekawa jest też relacja Henryka Kwiatkowskiego (w 1956 r. oficera kontrwywiadu, który przebywał podczas oblężenia w gmachu UB), która dotyczyła Józefa Cyrankiewicza. On to rzekomo miał na siebie wziąć odpowiedzialność za użycie broni przez funkcjonariuszy UB:

Cyrankiewicz był zorientowany, że za wszelka cenę nie należy wpuścić rozwydrzonych młodzieńców do gmachu, gdyż to spowodowałoby bratobójczą rzeź. Dopiero kiedy płk Dwojak powiadomił go, że mamy jednego rannego i jednego zabitego, odpowiedział tymi słowami: „Brońcie się i na strzały odpowiadać strzałami, biorę to na swoją odpowiedzialność do chwili zebrania się Biura Politycznego”[61].

Powyższe ustalenia pokazują ogromny chaos decyzyjny i kompletny brak przygotowania do reakcji na tego typu wystąpienia, brak instrukcji, wytycznych. Nie można też wprost obarczyć kogokolwiek za podjęcie decyzji o strzelaniu. Tym samym jednak Poznański Czerwiec wszedł pod obrady i decyzje naczelnych władz partyjno-rządowych, targanych walką o władzę. Wspomniany Protokół nr 99 z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR nakazywał wysłać do Poznania komisję partyjno-rządową pod przewodnictwem Józefa Cyrankiewicza, w skład której weszli Edward Gierek, Jerzy Morawski i Wiktor Kłosiewicz[62]. Zalecono również powiadomić o wydarzeniach w Poznaniu sekretarzy wojewódzkich PZPR i oddelegować do nich do pomocy słuchaczy dwuletnich szkół partyjnych i większą grupę pracowników Komitetu Centralnego. Do pomocy Polskiej Agencji Prasowej, Polskiemu Radiu i Głównemu Urzędowi Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk skierować miano pełnomocników KC w osobach: Stefana Wierbłowskiego[63], Helenę Kozłowską[64] i Mateusza Oksa[65]. Opracowano również treść listu do komitetów i egzekutyw POP PZPR, w którym wydarzenia poznańskie określone zostały jako prowokacja międzynarodowa imperialistycznych agentów oraz kontrrewolucyjna awantura, służąca podkopaniu władzy ludowej, mająca przeszkodzić procesowi demokratyzacji. Zalecono, by postawa członka partii w obliczu tej prowokacji była próbą jego świadomości, jego charakteru jako żołnierza władzy ludowej i socjalizmu[66]. 29 czerwca 1956 r. ponownie zebrało się Biuro Polityczne KC PZPR, lecz jego ustalenia z protokołu nr 100[67] są również bardzo lakoniczne. Biuro Polityczne postanowiło odznaczyć pośmiertnie poległych żołnierzy i funkcjonariuszy bezpieczeństwa[68], wyznaczono Edwarda Gierka do przemówienia na pogrzebie ofiar w imieniu partii i rządu[69]. ustalono, że w zakładach pracy przeprowadzone będą masówki, podczas których przyjęte zostaną rezolucje potępiające poznańskie wydarzenia, i że zostanie przeprowadzona analiza przyczyn, które doprowadziły do wypadków poznańskich. Faktycznie, dzień później, na kolejnym posiedzeniu Biura Politycznego wydelegowano do Poznania komisję w składzie: Edward Gierek, Wiktor Kłosiewicz i Stefan Misiaczek[70]. Zwraca uwagę fakt, dwa dni wcześniej Biuro Polityczne KC PZPR powołano już komisję, której miał przewodniczyć Józef Cyrankiewicz, a jej członkiem miał być również Jerzy Morawski. Być może usunięcie ich ze składu komisji było elementem walki frakcyjnej – obaj bowiem kojarzeni byli z „puławianami”. W październiku 1956 r. Józef Cyrankiewicz jednoznacznie poparł Władysława Gomułkę, natomiast Jerzy Morawski mógł w ten sposób dostać ostrzeżenie za brak należytego nadzoru nad prasą jako redaktor naczelny „Trybuny Ludu”. To właśnie prasa wskazywana była przez władze partyjne jako jedna z „winnych” wydarzeń w Poznaniu – zarówno na płaszczyźnie edukacyjno-propagandowej przed Czerwcem, jak i w ocenie wydarzeń, niejednokrotnie sprzecznej z oficjalną linią partii. Zresztą J. Morawski zapłacił za to już 6 lipca 1956 r., kiedy to Biuro Polityczne KC PZPR zdjęło go z funkcji redaktora naczelnego, za opublikowanie artykułu Krzysztofa Wolickiego (1925-2001) pt. Pierwsze wnioski[71], który w ocenie Biura był błędny, fałszywie oświetlający przyczyny wypadków poznańskich i charakteru strajków w ustroju demokracji ludowej. Wnioski wypływające z błędnych akcentów i sformułowań w artykule są niesłuszne i szkodliwe[72]. Jerzy Morawski przyznał, że artykuł był niesłuszny i nie należało go drukować bez uzgodnienia z Edwardem Ochabem. Sam zaś Krzysztof Wolicki zastanawiał się po latach, czy zgoda Jerzego Morawskiego na druk tekstu, nie była formą walki frakcyjnej[73]. K. Wolicki napisał w nim m.in., że przyczyną wydarzeń były biurokratyczne wypaczenia proletariackiego państwa. Jeżeli chodzi o Józefa Cyrankiewicza, to miał poczucie „wmanewrowania” w odpowiedzialność za Poznański Czerwiec, a w rozmowie z Edwardem Gierkiem powiedział, że tę kaszę ugotowali inni, ale mnie przyszło ją wyjadać[74].

Komisja Edwarda Gierka badała sprawę Poznańskiego Czerwca od 2 do 6 lipca 1956 r. a jej efektem był tzw. raport Gierka, przedstawiony 7 lipca 1956 r. w Warszawie na naradzie I sekretarzy KW PZPR i kierowników Wydziałów KC PZPR[75]. W raporcie mowa jest o dywersji, prowokacji, błędach gospodarczych, zarzucono znów prasie, że wypaczała fakty. Krytyce poddane zostały służby bezpieczeństwa, które oczywiście – co zostało podkreślone – w obronie gmachu UB podczas demonstracji – wykazały się bohaterstwem, ale całkowicie zawiodły na polu rozpoznania, wywiadu itp. Równie kompromitujące oceny zebrała Milicja Obywatelska, pochwalone zostały za to wojska Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Można bowiem przyjąć, iż ciężar obrony gmachu skupił się na 19-osobowym plutonie gospodarczym, przysłanym do pomocy do budynku UB przy ul. Jana Kochanowskiego. Edward Gierek w wystąpieniu zastanawiał się, czy atak na służby bezpieczeństwa na fali destalinizacji nie przyniosły w Poznaniu ujemnych skutków. Zalecił również dokonanie gruntowej oceny wyników i błędów panu 6-letniego. Na spotkaniu tym zwraca uwagę atak Leona Stasiaka na Edwarda Ochaba, którego oskarżył o brak orientacji w bolączkach i problemach gospodarczych oraz ponowne obwinienie[76] Jerzego Morawskiego, jako odpowiedzialnego za prasę. Ciekawy również był głos Józefa Olszewskiego (1916-2002), ówczesnego I sekretarza KW PZPR w Katowicach, który powiedział, że to co wydarzyło się w Poznaniu, mogło mieć miejsce w każdym innym miejscu Polski, chociażby na Śląsku, gdzie występowały podobne bolączki, co w Poznaniu. W zasadzie tak jak szybko i gwałtownie Poznański Czerwiec 1956 r. wszedł pod obrady Biura Politycznego, tak szybko zszedł na plan drugorzędny. Zdawkowe informacje pojawiły się na obradach z 10 lipca, gdzie upoważniono Edwarda Gierka do odwołania Leona Stasiaka z funkcji I sekretarza KW PZPR w Poznaniu[77], 12 lipca Biuro Polityczne wysłuchało Edwarda Gierka w sprawie wydarzeń w Poznaniu[78], a 21 września zalecono Romanowi Zambrowskiemu i Władysławowi Matwinowi czuwać nad przebiegiem procesu – czyli nadzór nad rozpoczynającymi się właśnie procesami uczestników Poznańskiego Czerwca 1956 r. Nie można w żaden sposób ustalić konkretnych szczegółów i przebiegu obrad Biura Politycznego tak, aby dokładnie zapoznać się z wypowiedziami, kłótniami, zajmowanymi stanowiskami członków, by zbadać, jaką rolę odegrały wydarzenia Poznańskiego Czerwca we wzajemnych relacjach i walce o wpływy. Nie zachowały się stenogramy z posiedzeń, tylko suche, końcowe ustalenia, trudno zatem wyprowadzić jakąś analizę rozgrywek, których tłem mógłby być Poznański Czerwiec.

Ważnym etapem na drodze do Października było VII Plenum KC PZPR, które odbyło się w dniach 18-28 VII 1956 r. (z dwudniową przerwą)[79], i w którego cieniu był Poznański Czerwiec. Referat wygłosił m.in. Edward Ochab, który wskazywał na socjalne korzenie wydarzeń i nie upatrywał przyczyn tylko i wyłącznie w machinacjach prowokatorów i agentów imperializmu. Mówił o poważnych zakłóceniach między partią a klasą robotniczą i braku poprawy stopy życiowej w czasie realizacji planu 6-letniego. I chociaż padały w jego wystąpieniu hasła o krwawej prowokacji imperialistycznej, to duży nacisk położył na biurokrację oraz na fakt, że Poznański Czerwiec rzucił jaskrawe światło na sytuację polityczną w kraju. Ciekawą opinię wyraził Marian Rybicki, który stwierdził, że w Poznaniu przez większość dnia władza leżała na ulicy. Nie brakowało również tez o agenturalnym i dywersyjnym podłożu Czerwca, ale później dyskusja szła w kierunku krytyki planu 6-letniego, gdzie Poznański Czerwiec był często punktem wyjścia, jako skutek nieudolności systemu gospodarczego. Powrót Władysława Gomułki był w zasadzie już przesądzony, co dało się wyraźnie odczuć podczas obrad VII Plenum KC PZPR. Po raz ostatni Poznański Czerwiec w kontekście Października pojawił podczas słynnego VIII Plenum KC PZPR (19-21 X 1956 r.). 20 października 1956 r. Władysław Gomułka wygłosił referat[80], gdzie jeden z podrozdziałów zatytułowany został „Nauki Poznania”, w którym stwierdził m.in., że w Poznaniu klasa robotnicza dała kierownictwu partii i rządowi bolesną nauczkę. Robotnicy Poznania nie protestowali – wg W. Gomułki – przeciwko socjalizmowi, tylko przeciwko złu i wypaczeniom socjalizmu. Dał również przytyk poprzedniej ekipie, mówiąc, że wielką naiwnością polityczną była nieudolna próba przedstawienia bolesnej tragedii poznańskiej jako dzieła agentów imperialistycznych i prowokatorów, przyczyny Poznańskiego Czerwca tkwiły w kierownictwie partii, w rządzie, i gdyby kierownictwo partii przyszło [do robotników – przyp. Ł. J.] z całą prawdą (...) robotnicy poznańscy nie wystąpiliby do strajku(...). Oczywistym jest, że Poznański Czerwiec został przez Władysława Gomułkę wykorzystany instrumentalnie – już kilka miesięcy później pokazał twarde realia władzy. Na spotkaniu robotnikami Zakładów Cegielskiego w Poznaniu 5 czerwca 1957 r. powiedział o Poznańskim Czerwcu: (...) w tym, co się stało w Poznaniu, widziałem tylko tragedię zaszłą między braćmi, a nie walkę przeciwstawnych sobie sił. I z tej tragedii nikomu nie wolno robić bohaterstwa. Zdarzają się nawet w rodzinach tragiczne wypadki. I chociaż rodzina dotknięta takim nieszczęściem nigdy o nim zapomnieć nie może, to zawsze stara się jak najgłębiej zapuścić nad swoją tragedią żałobną kurtynę milczenia[81]. Tym samym pokazał miejsce tych wydarzeń w pamiętnym roku 1956.

W jaki sposób Poznański Czerwiec wpłynął na Październik’56? Takie pytanie pojawia się bardzo często w materiałach rocznicowych, wywiadach i najczęściej wypowiedzi idą w kierunku tezy o ogromnym znaczeniu Poznańskiego Czerwca dla przemian politycznych, bez którego nie byłoby wydarzeń z jesieni 1956 r., albo nie nastąpiłyby one tak szybko. Jednak nie jest to jednoznaczna kwestia, nie można bowiem powiedzieć autorytatywnie, że Czerwiec był bezpośrednim sprawcą Października. Można się pokusić o tezę, że Poznański Czerwiec był zjawiskiem niezależnym, wywołanym przede wszystkim przez czynniki ekonomiczne, które oczywiście miały podłoże w prowadzonej w latach 50. polityce. Strajk poznańskich robotników nie był taktyczną rozgrywką jakichś sił politycznych, nie był również prowokacją którejś z frakcji, której dopatrywał się w 1986 r. Krzysztof Wolicki[82]. Funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa mieli w 1956 r. jeszcze dość sprawny aparat, by wywołać takową prowokację, w celu udowodnienia, że proces restrukturyzacji i zmniejszania liczebności resortu bezpieczeństwa jest błędny, na co wskazywał również Edward Gierek. Byłyby to też akurat na rękę „natolińczykom”. Aktualny stan badań nie wskazuje na jakikolwiek ślad takich działań. Teza o radzieckiej prowokacji wysnuta przez Pawła Wieczorkiewicza (1948-2009) nie znalazła potwierdzenia[83] jak również o prowokacji Konstantego Rokossowskiego, który „sprawną akcją poznańską” chciałby umocnić swoją pozycję[84]. Wydarzenia poznańskie tak jak szybko znalazły się w obradach władz centralnych, dyskusjach i wypowiedziach, równie szybko przestały być obiektem zainteresowania. Czyżby najważniejszą opinią ówczesnych władz o Czerwcu ’56 były wypowiedzi Józefa Olszewskiego, katowickiego I sekretarza, który mówił na spotkaniu pierwszych sekretarzy 7 VII 1956 r., że nie można powiedzieć, że Poznań to jest rzecz zupełnie wyjątkowa (...) jest bardzo dużo niezadowolenia klasy robotniczej, w klasie robotniczej sądzę w całym kraju, u nas na Śląsku również, bardzo głębokie i duże niezadowolenie z powodu trudnych warunków życiowych[85]. Poznański Czerwiec można uznać za symbol złego zarządzania, fatalnej dystrybucji, centralnego planowania. W Poznaniu skupiła się jak w soczewce cała patologia ówczesnego systemu gospodarczego i ta bańka pękła 28 czerwca 1956 r., kiedy robotnicy wyszli na ulice, niosąc hasła jak najbardziej ekonomiczne. Nawet, gdy pojawiły się transparenty o treści politycznej, to nie zawierały treści takich jak na wiecach październikowych 1956 r. – poznańscy robotnicy nie skandowali haseł progomułkowskich, treścią ich wystąpień nie były skutki referatu Nikity Chruszczowa itd.

Poznański Czerwiec i Październik – te dwa wydarzenia dojrzewały niezależnie od siebie. Wynikały oczywiście z tego samego – okresu stalinowskiego, ale każdy z nich szedł swoim torem. Podstawy Czerwca ’56 były czysto ekonomiczne, gospodarcze, do Października dołożyć należy jeszcze sprawy zmian politycznych w kręgach władzy. W zasadzie już wiosną 1956 r., kiedy Władysław Gomułka sie zaktywizował, wiadomo było, że prędzej czy później wróci do władzy, a a Edward Ochab – również przez Moskwę – traktowany był jako sekretarz przejściowy. Oczywiście Poznański Czerwiec zaskoczył i zszokował elity władzy. Był to pierwszy i jedyny w Polsce Ludowej protest o takiej sile, skali, gwałtowności przebiegu, i o największej liczbie ofiar śmiertelnych. Wydarzenia zostały wykorzystane do krytyki minionego okresu, ale biorąc pod uwagę tezy Józefa Olszewskiego – mogło to się wydarzyć wszędzie, ale to właśnie Poznań był pierwszy i takie – tragiczne bądź co bądź – miejsce ma w historii.

Referentom i dyskutantom przysłuchiwał się m.in. Krzysztof Bobiński. Za nim Arkadiusz Koper.

Poznański Czerwiec nie ma pewnych cech charakterystycznych dla innych tego typu wystąpień w Polsce Ludowej. Nie doprowadził do nagłej i gwałtownej zmiany w szczytach władzy, jak np. Grudzień 1970, który zmiótł dosłownie całe ówczesne Biuro Polityczne. Nawet jeżeli odwoływano lub zdejmowano jakieś osoby w związku z ich negatywną oceną za Poznański Czerwiec, to zwykle nie odchodziły one w polityczny niebyt. Leon Stasiak, I sekretarz KW PZPR w Poznaniu trafił do Wydziału Propagandy KC PZPR jako kierownik (1960-1968); Wincenty Kraśko (1916-1976), w 1956 r. sekretarz ds. propagandy poznańskiego Komitetu Wojewódzkiego, został kierownikiem Wydziału Kultury KC PZPR (1960-1971), posłem na Sejm (1957-1976), wicepremierem (1971-1972) i członkiem Rady Państwa (1972-1976); Tadeusz Pietrzak, komendant wojewódzki MO (odwołany 20 IX 1956 r.[86]) doszedł do stanowiska Komendanta Głównego MO; mjr Feliks Dwojak, kierownik WUBP w Poznaniu, 18 lipca 1956 r. awansował na podpułkownika, następnie zrobił doktorat z historii i objął stanowisko zastępcy kierownika Centralnego Archiwum MSW, służbę skończył w resorcie spraw wewnętrznych. Na Poznańskim Czerwcu nie wybił się żaden polityk, jak np. Edward Gierek na 1970 r. Z Czerwcem’56 nie jest kojarzony żaden polityk, może poza Józefem Cyrankiewiczem, który w przemówieniu radiowym z 29 czerwca 1956 r. groził odrąbywaniem rąk przeciwnikom władzy ludowej[87], ani szczebla centralnego ani lokalnego. Z Grudniem 1970 r. kojarzony jest jednoznacznie Władysław Gomułka, Stanisław Kociołek (1933-2015), a Edward Ochab z Czerwcem’56 niestety nie, skoro to on prawdopodobnie wydał rozkaz strzelania. Radom 1976 to Edward Gierek, Piotr Jaroszewicz (1909-1992), rok 1981 r. – Wojciech Jaruzelski (1923-2014), Czesław Kiszczak (1925-2015). Żadnej osobie związanej z ówczesną władzą w 1956 r., wplątanej chociażby w proces decyzyjny dotyczący zgody na użycie broni, nigdy nie udało się przedstawić żadnych zarzutów, nie mówiąc już o przesłuchaniu. Podjęta próba przesłuchania w latach 90. XX w. Edwarda Gierka zakończyła się porażką prokuratorów[88]. Również nikt z niższego szczebla zarówno partyjnego, rządowego czy wojskowego nie stanął przed obliczem sprawiedliwości[89]. Poznański Czerwiec nie ma też ikony, symbolu osobowego – jak Lechosław Goździk (1931-2008) dla Października. Próbowano uczynić ze Stanisława Matyi (1928-1985), nieformalnego przywódcy robotników w Poznańskim Czerwcu, symbol wydarzeń, ale nie przebił się do szerokiej świadomości społecznej[90]. Zapomniano z drugiej strony o innym przywódcy – Edmundzie Taszerze (1926-2005)[91]. Z kolei ze śmierci 13-letniego Romana Strzałkowskiego (1943-1956), który przypadkowo zginął podczas Poznańskiego Czerwca, uczyniono symbol i legendę pełną mitów i przekłamań[92], która również nie trafiła do masowego odbioru tak jak Janek Wiśniewski, czyli Zbigniew Godlewski (1952-1970), ofiara Grudnia 1970.

Władza wyciągnęła jednak wnioski z Poznańskiego Czerwca 1956 r. Wstrzymana została redukcja Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, o co postulował Edward Gierek w swoim raporcie o wydarzeniach poznańskich. Czerwiec’56 obnażył również braki w wyszkoleniu i wyposażeniu żołnierzy i milicji, nieprzygotowanych do tłumienia zajść. Wojskowi dowódcy w raportach po wydarzeniach wskazywali na konieczność wprowadzenia do programu szkolenia żołnierzy elementy walk w mieście. 24 grudnia 1956 r. powołano Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej do likwidacji zbiorowych naruszeń porządku publicznego. Władza bała się powtórki sytuacji z Poznania, gdzie Milicja Obywatelska wykazała się całkowitą biernością i nieudolnością w opanowaniu zajść, tworząc wyspecjalizowaną do tego formację, która swój chrzest bojowy przeszła już w 1957 r. tłumiąc strajk łódzkich tramwajarzy (13/14 VIII 1957 r.) i rozpędzając demonstracje w Warszawie po zamknięciu tygodnika „Po Prostu” (3-7 X 1957 r.). W większości miast wojewódzkich opracowano już w 1956 r. szczegółowe instrukcje dotyczące tłumienia zamieszek, które regulowały zadania poszczególnych formacji (wojsko, milicja, siły MSW), urzędów, sposoby łączności, plany ochrony ważnych gmachów i instytucji[93].

Poznański Czerwiec nie przyspieszył wydarzeń październikowych, nie był ich bezpośrednią przyczyną, był elementem głębokich zmian systemowych, pokazał prawdziwe oblicze gospodarki socjalistycznej – pełnej absurdów i błędów. Był jednym z elementów przemian, ale nie przesądzającym wprost o wydarzeniach jesienią 1956 r. Dla historyków badających Poznański Czerwiec jego odbiór i obecność w oficjalnych dokumentach, wspomnieniach polityków itp. jest istotny. Pokazuje bowiem ocenę wydarzeń poznańskich na szczeblach centralnych – partyjnych i rządowych. W drugą stronę – nie jest już to tak samo intensywne, bowiem badacze Października 1956 r. często nie przeprowadzają głębokich studiów nad Poznaniem, wtapiając poznański strajk (czy czasem nie słusznie?) w większą strukturę koła historii, jako jeden z jego elementów, o czym świadczy analiza literatury poświęconej Październikowi 1956. Władza w czerwcu 1956 r. spanikowała, ale chwilowo, bowiem zajścia zostały szybko stłumione w ciągu kilku godzin. W tle był już Władysław Gomułka i nadchodzący Październik, proces, którego wydarzenia poznańskie nie mogły w żaden sposób już zatrzymać.

Od „tajnego referatu” do autonomii – zmiana zależności Polski od ZSRR w 1956 r.

Andrzej Skrzypek

Rok 1956 w stosunkach polsko-radzieckich uchodzi za szczególny. Porozumienie mocarstw z 1945 r. zwane porządkiem jałtańskim, pozbawiało Polskę suwerenności i skazywało na podrzędną rolę w sowieckim imperium. Moskwa najpierw traktowała ją jako państwo buforowe[1], a następnie wasalne[2]. Pamiętny rok 1956 przyniósł zmianę. Wydarzenia, o których można twierdzić, że zachowały 1956 r. jako miejsce pamięci historycznej, ułożyły się etapowo: każde tkwiło swą genezą w poprzednim i było wyznacznikiem następnego. Można wyróżnić sześć takich etapów.

XX Zjazd KPZR – Chruszczow w Warszawie

Na sytuację w satelickiej Polsce wpłynęły wydarzenia w Związku Radzieckim, których kwintesencją był XX Zjazd KPZR. Czołową postacią kongresu był szef partii Nikita Chruszczow, zmierzający do reformy systemu, odcięcia go od haniebnej stalinowskiej przeszłości i zmiany założeń polityki zagranicznej państwa. Deklarowanym celem reform systemowych miało być podniesienie stopy życiowej ludności, odejście od wizji zakładającej nieuchronność wojny, a nade wszystko rehabilitacja komunistów niewinnie skazanych w dobie stalinowskiego terroru. To ostatnie zagadnienie Chruszczow przedstawił w tzw. „tajnym referacie” 25 lutego[3]. I Sekretarz przemawiał kilka godzin, nie skąpiąc komentarzy. Syndrom stalinizmu nazwał „kultem jednostki”, przenikającym życie partyjne i państwowe ZSRR, oraz partie i państwa satelickie. „Referat” wraz z pozostałymi wystąpieniami zjazdowymi kreślił alternatywę dla „jedynie słusznej” dotąd strategii. Intencją autorów stworzenie przestrzeni dla realizacji koncepcji nakreślonych w innych wystąpieniach programowych, słowem zreformowania systemu. Apologeci stalinizmu przeżyli wstrząs[4]. Zapowiadający się zwrot w partyjnej polityce Kremla wróżył wąskiemu kręgowi pezetpeerowskich decydentów jak najgorzej. Mogli się obawiać bolszewickich rozliczeń i odpowiedzialności za niepraworządność. Ich bezradność powiększyła śmierć przywódcy - Bolesława Bieruta, obwinianego w pierwszej kolejności o zbrodnie stalinizmu. Zawisło pytanie, kim Kreml zechce go zastąpić, zwłaszcza, że informacje o tajnym referacie nabierały rozgłosu[5].

Z lektury wspomnień Chruszczowa wynika, że liczył na to, iż „tajny referat” wzbudzi rezonans w Polsce, a w każdym razie w PZPR, bo zdziesiątkowanie szeregów jej poprzedniczki KPP było egzemplifikacją stalinowskich zbrodni. Przeprowadzona w czasie XX Zjazdu rehabilitacja KPP, do której to decyzji „tajny referat” stanowił swoistą glosę, nadawała aktualność problemowi.

Chruszczow postanowił przeto zagrać „kartą polską”, wykorzystując okazję przyjazdu do Warszawy, jaką stworzył mu pogrzeb Bieruta i nieodzowność namaszczenia nowego szefa PZPR. Na stanowisko I Sekretarza zarekomendował Edwarda Ochaba, pomijając sztandarowe postacie dotychczasowej władzy: Jakuba Bermana i Hilarego Minca[6]. Zmienił tym istniejący w Biurze Politycznym PZPR układ sił. Wydał też brzemienne w skutkach polecenie, by zaznajomić z tekstem „tajnego referatu” członków najwyższych władz PZPR. Czuwając osobiście nad realizacją tegoż zamierzenia, wprosił się na zebranie tzw. „aktywu”, grupy liczącej około dwustu partyjniaków, by wyjaśnić im istotę linii programowej XX Zjazdu. Skupił się na zbrodniach Stalina. Można powiedzieć, że wygłosił drugi tajny referat[7]. Dostosowując swoje wypowiedzi do odbiorców, akcentował prześladowania, jakich doznali Polacy, a ściślej polscy komuniści z rąk siepaczy Stalina. Słuchacze osłupieli, zadając sobie pytanie, po co im to wszystko powiedziano. Doniosłości wypowiedzi Chruszczowa nie da się zbagatelizować: w naszej historiografii nie ma opracowania, w którym by nie stwierdzono, że tajny referat stał u genezy wydarzeń i przemian polskiego roku 1956.

Z lakonicznej informacji złożonej po powrocie do Moskwy wynika, że Chruszczow spodziewał się rozdźwięków w kierownictwie PZPR[8]. Analiza jego działań wskazuje, że dla dokonania zmian systemowych potrzebował kontrolowanej destabilizacji. Posłużył się „polskim laboratorium”[9]. Liczył na wykorzystanie klimatu społecznej frustracji dla stworzenia bazy dla zamierzonych reform. Obarczył tym Edwarda Ochaba i premiera Józefa Cyrankiewicza. Ten już wkrótce zapowiedział w sejmowym exposé amnestię dla więźniów politycznych i ukaranie winnych. Natomiast Ochab zawiesił Bermana w członkostwie Biura Politycznego[10].

W kontekście dążeń Chruszczowa do rozpropagowania „tajnego referatu” warto zwrócić uwagę na polski ślad przekazania go na Zachód. Wedle dość banalnej wersji ambasador amerykański kupił go na bazarze. Ciekawe, że Amerykanie, mając tekst „tajnego referatu” w początkach kwietnia, zwlekali z jego publikacją ponad dwa miesiące [11]. W swych wspomnieniach Chruszczow stwierdza: „Przeciek nastąpił przez Polskę, a potem dowiedzieliśmy się więcej[12], że w Polsce ów dokument powielono i sprzedawano na bazarze. W ten sposób stał się wiadomy społeczności międzynarodowej. Wrogowie podnieśli krzyk i rozpoczęli antyradziecką propagandę”[13]. Te słowa nagany pamiętnikarz łagodzi stwierdzeniem, że „był to dokument dla Polski szczególnie ciężki, ponieważ polska kompartia przed wojną została rozwiązana pod zarzutem zdrady, a jej kierownictwo rozstrzelane...dokument stał się dostępny dla wielu. Wyniknęły znaczne różnice zdań w kierownictwie [PZPR]...”[14]. Tą oceną Chruszczow uznał rolę, jaką referat spełnił w kształtowaniu wewnętrznej sytuacji w Polsce wiosną 1956 r.

Poznański czerwiec

Tymczasem w Związku Radzieckim rewizjonistyczny nurt „tajnego referatu” napotkał na opór. Artykuł „Prawdy” pt. „Dlaczego kult jednostki jest obcy duchowi marksizmu-leninizmu” z 28 marca był kwestionowany przez kilku członków Prezydium KPZR[15]. Gazeta skwitowała to stonowaniem na swych łamach wcześniejszej krytyki stalinizmu. Na dodatek Michaił Susłow, widziany jako czołowy ideolog, polecił rozwiązać organizację partyjną jednego z instytutów Akademii Nauk ZSRR, gdyż ta postulowała pociągnąć do odpowiedzialności wszystkich tych, którzy organizowali masowe represje. Tym samym najwyższe kierownictwo KPZR zaczęło zawężać ramy, w których zarówno w kraju, jak i za granicą powinna się była toczyć pozjazdowa dyskusja[16].

W Polsce granice dyskusji próbował wyznaczyć Ochab podczas spotkania z aktywem warszawskim PZPR w dniach 6–7 kwietnia, kreśląc zawężone ramy dyskusji[17], ale z małym skutkiem, bo pobudzona opinia publiczna domagała się rozliczenia winnych naruszania konstytucyjnych wolności, łamania prawa, kapturowych procesów i nadużyć sądowych, zbrodniczych wyroków, a nawet zwykłych morderstw. Przykładów niepraworządności, za którymi stali doradcy radzieccy było niemało. Ich czas dobiegał końca. Pod społecznym naporem władze ogłosiły amnestię dla więźniów politycznych i rozpoczęły postępowania rehabilitacyjne. Konkretyzowało się wiele nabrzmiałych pretensji. Zareagował też Władysław Gomułka krótkim listem do redakcji „Trybuny Ludu”. Dawał w nim do zrozumienia, że w procesie rehabilitacji ofiar stalinizmu nie uda się pominąć problemu gomułkowszczyzny[18]. Problem podniesiony przez dawnego partyjnego przywódcę zapowiadał, że trudno będzie skanalizować ogólnonarodową, pozjazdową dyskusję w korycie pożądanych przez kierownictwo partyjne rozliczeń.

Różnice w poglądach, jak należy pojmować rzeczywistość, skutkowały pojawieniem się frakcji w kierownictwie partyjnym – „puławian” i „natolińczyków”. Pod presją rozliczeniowej krytyki musiał odejść z Biura Politycznego najbliższy współpracownik Bieruta, odpowiedzialny w nieodległej przeszłości za „nadbudowę” i zaliczany do puławian Jakub Berman[19]. Świadczyło to o tym, jak dalece „tajny referat” podzielił kierownictwo partyjne, otwierając pole dla politycznych zmagań. Rozpoczynała się walkę o władzę, ale także o wizję polityki, czy to bardziej reformatorskiej, czy też bardziej narodowej.

Z polityczną krytyką przeszłości rywalizowała gospodarcza krytyka minionego, bo Polska stała na skraju bankructwa. Zawód sprawił Plan 6-letni, który na polecenie Stalina pochłonął na zbrojenia olbrzymie środki inwestycyjne kosztem społecznej konsumpcji. Nadto wymiana dóbr, bo trudno ją nazwać handlem, odbywała się w obrębie socjalistycznego rynku pod dyktando radzieckie. Kierownictwo radzieckie faworyzowało Czechosłowację i NRD, bo dostarczały do ZSRR maszyny. Ich przemysł potrzebował zwiększonych dostaw węgla, do czego chciano zmusić Polskę. W dodatku export węgla na Zachód był dla Polski jedynym sposobem pozyskania dewiz. Zadłużenie wobec Związku Radzieckiego limitowało dostawy bawełny, bez której przemysł tekstylny nie miał czego produkować. Polacy, będąc pod presją żądań węglowych, sprzeciwili się ignorowaniu wymogów ich bilansu płatniczego i handlowego.

Głębia polsko-radzieckiego sporu ujawniła się na VII Sesji RWPG w Berlinie (18 – 25 maja 1956 r.). Polacy liczyli na obietnicę dużych dostaw ziarna z ZSRR, których im odmówiono. Duch XX Zjazdu ośmielił ich jednak do sprzeciwienia się odgórnym zamiarom Kremla. Ciężar obrony polskich interesów wziął na siebie Ochab. Nie chciał zgodzić się, aby Polska 84% swojego eksportu kierowała na rynek socjalistyczny, gdy ten zabezpieczał jej potrzeby importowe zaledwie w 54%. Gdy w czerwcu spór przeniósł się na poziom narady przywódców partyjnych krajów RWPG, Ochab posłużył się hasłem XX Zjazdu o znaczeniu rywalizacji gospodarczej dla ostatecznego zwycięstwa socjalizmu w skali światowej oraz stwierdzeniem, że celem socjalizmu jest wszechstronne zaspokajanie potrzeb ludzi pracy.

Hasło to ekscytowało robotników tym silniej, im słabszy był wzrost stopy życiowej w okresie minionej sześciolatki. Realnie Polska znajdowała się w kryzysie gospodarczym. W przemyśle tekstylnym już zimą 1956 r. trzeba było zwalniać robotników z braku surowca do przerobu. Tkaniny stanowiły tradycyjnie liczącą się pozycję w polskim eksporcie do Rosji. Ograniczenie wyrobu tekstyliów pogłębiało deficyt w handlu zagranicznym.

Emanacją kryzysu była zażarta dyskusja ekonomistów nad lekcją Planu 6-letniego, efektywnością planowania, bezsensem ograniczania konsumpcji na rzecz inwestycji. Aczkolwiek winą za fiasko zamierzeń obciążano Minca, to wiedziano, że uległ on narzuconym przez Rosjan priorytetom. Wyśrubowane normy i plany stanowiły kanwę buntu.

Doprowadził on do siłowego starcia, gdy 28 czerwca doszło w Poznaniu do robotniczej rewolty. Zdarzenie miało kilka wymiarów, w tym także polsko-radziecki. Budzące trwogę władzy wiadomości o robotniczym zrywie wpłynęły na ostateczną redakcję postanowienia KC KPZR „O przezwyciężaniu następstw kultu jednostki”[20], ogłoszonym 30 czerwca. Minimalizowało ono znaczenie „tajnego referatu” ku zadowoleniu kremlowskich konserwatystów. Uchwała dawała wykładnię interpretacji uchwał XX Zjazdu, hamując falę ideologicznego rewizjonizmu przez określenie granic krytyki kultu jednostki, tendencji rozliczeniowych i rehabilitacyjnych. Tym samym polski kontekst zakreślał ramy reformy ustrojowej w ZSRR.

Lipiec – wizyta Bułganina i Żukowa

Kierownictwo PZPR potępiło robotnicze wystąpienie zgodnie z komunistyczną retoryką, nazywając je kontrrewolucją, ale odzew jaki nadszedł z Moskwy był zaskakujący. Kreml pouczył BP PZPR, że wypadki poznańskie, to nie kontrrewolucja, ale słuszny protest klasy robotniczej przeciwko złym warunkom życiowym.

Wykładnia dana przez moskiewską centralę ośmieliła Biuro Polityczne PZPR do odbicia tej piłeczki. Napisano do Moskwy list, że skoro władze ZSRR uważają, że niska stopa życiowa wywołała robotniczy protest, to niech zlikwiduje ciążące na Polsce obowiązki z tytułu produkcji militarnej, będące powodem słabości rynku konsumpcyjnego i złagodzi warunki spłaty kredytów udzielonych w celach rozbudowy przemysłu zbrojeniowego. Ton ten podchwyciła prasa. Przypomniała zaległe pretensje o podział niemieckich reparacji, o mieniu wywiezionym z Ziem Odzyskanych. Chwytliwym propagandowo hasłem była sprawa cen za węgiel dostarczony i dostarczany[21] do Związku Radzieckiego. Emancypacja partyjnych władz PRL rozpoczęła się.

Polska petycja zrobiła w Moskwie wrażenie. Impuls „tajnego referatu”, który miał wytyczyć drogę systemowej reformy, ześlizgnął się w Polsce na płaszczyznę zarzutów pod adresem Kremla, o gospodarcze wykorzystywanie partnera i nieliczenie się z jego suwerennością państwową. Ochaba czekało trudne zadanie wypracowania takiego programu działania PZPR, który byłby zgodny ze wskazaniami linii XX Zjazdu, łagodził napięcia wewnętrzne i godził rozbieżne opinie w najwyższych gremiach partyjnych. Jeżeli PZPR miał pokazać, że rządzi, to zadanie musiało być wykonane bezzwłocznie[22]. W tym celu zwołano VII Plenum. Nasilała się walka polityczna o rozmiar przeobrażeń.

W Moskwie gospodarcze kłopoty Polski traktowano serio i zastanawiano się, jak je złagodzić, a jednocześnie ograniczyć narastające pole konfliktu. Wysłano do Warszawy premiera Nikołaja Bułganina i marszałka Georgija Żukowa, by przysłuchali się opiniom głoszonym na skłóconym VII plenarnym posiedzeniu KC. Przybysze z miejsca zaatakowali gospodarzy, zarzucając utratę kierownictwa nad prasą. Bułganin, wymachując plikiem wycinków prasowych, pytał gniewnie, dlaczego „prasa polska prowadzi wrogą i dezinformacyjną kampanię wobec ZSRR, widząc wszystko z perspektywy <tajnego referatu>”? Dzień później minister obrony ZSRR, obserwując przyjmowaną przez polsko-radzieckiego marszałka Konstantego Rokossowskiego paradę wojskową, wyraźnie dawał do zrozumienia, kto tu rządzi. Reakcja społeczna była ostra. Tonu prasy nie złagodzono. W łonie polskiej opinii publicznej narastały nastroje konfrontacyjne.

Bułganin miał je złagodzić na odwrót. Gdy Cyrankiewicz przedstawił mu polskie postulaty ograniczenia wkładu wojskowego na rzecz sojuszu militarnego oraz prośbę o nową pożyczkę, Rosjanin obiecał przychylne rozpatrzenie tych postulatów i kontynuowanie rozmów. W miesiąc później w Moskwie wypracowano założenia umowy, dzięki której miały zostać złagodzone polskie kłopoty w gospodarce. Przewidywano, że zostanie zawarta we wrześniu.

Podczas wymiany poglądów z gospodarzami, Bułganin, który znał osobiście wiele osób z elity PZPR, gdyż w okresie PKWN był pełnomocnikiem rządu ZSRR do spraw polskich, sugerował powrót Gomułki do władz.

Kierownictwo radzieckie po inspekcji w Polsce doszło zapewne do wniosku, że groźba wybuchu społecznego nad Wisłą bazuje na przesłankach ekonomicznych, czemu można zapobiec. Podjęte na Kremlu jednostronne decyzje rozbrojeniowe uwalniały takie moce wytwórcze w polskim przemyśle, które można było wykorzystać dla produkcji towarów konsumpcyjnych. Drogą dyplomatyczną rząd radziecki zapowiedział też pomoc gospodarczą, której wielkość określić miała wspomniana wrześniowa umowa wychodząca naprzeciwko polskim postulatom. Nie bardzo wiadomo z czyjej inicjatywy podjęty, rozprzestrzeniał się proces likwidacji rolniczych spółdzielni produkcyjnych, czyli osławionych kołchozów[23]. Tak więc nad Wisłą całkowicie zakwestionowano radziecki wzorzec polityki rolnej, jaki politycznie ciążył od kilku lat.

Okrzyknięty przed laty przeciwnikiem kolektywizacji Gomułka, w świetle „tajnego referatu” był archetypem stalinowskiej ofiary. Pomimo, że był on wykluczony z partii, od maja wizytował go ambasador Pantelejmon Ponomareńko. Członkom Biura Politycznego musiało to dawać dużo do myślenia. Po VII Plenum, Gomułce przywrócono członkostwo w partii, przez co powrócił na scenę polityczną. Jeżeli rozrachunek ze stalinizmem miał być szczery, to Gomułce należało się zadośćuczynienie w postaci jakiegoś wysokiego stanowiska. Z tym godzili się wszyscy, a Ochab proponował funkcje wicepremiera.

Kryzys październikowy

Z rehabilitacją Gomułki wiązało się odrodzenie koncepcji „polskiej drogi do socjalizmu”. Wyobrażano ją sobie jako odmienną od radzieckiej, czyli autonomiczną. Pozostawał problem politycznego zaplecza Gomułki – kto z Biura Politycznego, względnie też, która z rywalizujących frakcji, miała go wspierać. Można się było spodziewać, że będą nią natolińczycy, ale puławianie wykazali się pragmatyzmem, deklarując puszczenie w niepamięć dawnych zarzutów. Zadania pojednania ich z Gomułką podjął się Cyrankiewicz. Wykorzystał absencję Ochaba, który udał się w daleką podróż do Chin. Zatrzymał się w Moskwie, aby porozmawiać z Chruszczowem. Zabiegał o pożyczkę zbożową, ale gdy Chruszczow, w typowy dla siebie sposób, zirytował go, hardo oświadczył, że kupi brakujące Polsce zboże w Ameryce. Nikita Siergiejewicz przełknął tę krnąbrność, ale wstrzymał rozmowy nad obiecaną pomocą dla Polski.

Zawiązywała się nowa koalicja władzy. Gomułka jako warunek postawił, że jeżeli ma przewodzić partii, wyciągnąć ją oraz kraj z kłopotów, to chce sformować ścisłą ekipę wedle własnych zamysłów. Gdy Ochab wreszcie wrócił z Chin, 8 października zwołał Biuro Polityczne. Dano mu odczuć, że nie panuje nad sytuacją. 12 października zaproponowano Gomułce udział w dyskusji nad przyszłością. Od tego zaproszenia, jego rychła nominacja jako męża opatrznościowego na szefa partii była przesądzona.

W łonie Biura powołano czteroosobową komisję, która miała zaproponować jego nowy skład. Stało się jasne, że w nowym Biurze znajdzie się czwórka „komisarzy” i pięć wskazanych przez nich osób. Pałacowy przewrót się rozpoczął. Natolińczycy ze zdumieniem skonstatowali, że ich „ograno”. Zaalarmowali Moskwę o tym, że kilku członków Biura Politycznego postanowiło obsadzić stanowisko szefa partii, ignorując prerogatywy Kremla, który, jak pokazała nominacja Ochaba pół roku wcześniej, w myśl pragmatyki partyjnej miał w takich kwestiach ostateczny i decydujący głos.

Larum dotarło do uszu Nikity Siergiejewicza, który poczuł się zdezorientowany. Uznał, że sytuacja w Polsce wymyka się spod kontroli. Miał go irytować brak zapytania Polaków o jego zdanie w kwestii partyjnego przywództwa i podejrzliwość, czy nie planują jakiejś dywersji, która mogłaby przeciąć szlaki komunikacyjne łączące półmilionową armię stacjonującą w NRD z zapleczem. Postanowił wybrać się do Warszawy. Do złożenia nieoczekiwanej wizyty skłonił go zamiar Gomułki sprawowania władzy w oparciu o frakcję puławską i wzięcie jej bez tradycyjnego kremlowskiego błogosławieństwa. Chciał więc wiedzieć, czego może się po Gomułce spodziewać.

Wyjechał pospiesznie, po drodze zatrzymując się w Brześciu. Tu prawdopodobnie, po naradzie z Żukowem, nakazał oddziałom radzieckim stacjonującym w Polsce przygotować się do interwencji. Pomysł ten nie był przemyślany. Chruszczow wezwał też oficera, któremu najbardziej ufał, czyli marszałka Iwana Koniewa, dowódcę wojsk Układu Warszawskiego[24], aby natychmiast zjawił się w Warszawie.

Następnego dnia, 19 października, na który to dzień zaplanowano posiedzenie VIII Plenum KC, jeszcze przed jego otwarciem, Chruszczow i inni członkowie Prezydium KPZR – Anastas Mikojan, Łazar Kaganowicz i Wiaczesław Mołotow wylądowali na Okęciu[25]. Tu na przybyszy oczekiwali członkowie istniejącego Biura Politycznego PZPR i generalicja radziecka. Do niej najpierw skierował swoje kroki Chruszczow, demonstrując, kto tu jest najważniejszy. W ogóle Nikita Siergiejewicz urządził na lotnisku pokazowy show w swoim stylu. Najpierw splantował Ochaba pogróżką pod jego adresem, później, wskazując palcem na Gomułkę, arogancko zapytał: „A to kto?”.

Po tym niezbyt kurtuazyjnym powitaniu, gości odwieziono do ambasady, a gospodarze zebrali się na krótką naradę. Najpierw otworzyli obrady plenum, by stworzyć fakt dokonany, klinczujący radzieckie zamiary, po czym natychmiast zarządzili przerwę. Gomułka był przygnębiony. Inni mieli rozmaite pomysły, od walki po kapitulację. Trzeźwość zachował tylko jeden z członków Politbiura - Rokossowski, mówiąc, aby na spektakl na Okęciu machnąć ręką i zasiąść do rokowań.

Rada okazała się zbawienna. Referentem strony radzieckiej był Anastas Mikojan, Ormianin, w najwyższych gremiach partyjnych od 1923 r. Polityk, o którego klasie świadczy, że cieszył się względami trzech kolejnych sekretarzy generalnych. Dysponował starannym dossier sprawy. „Powiedzcie, o co wam chodzi, czego chcecie?” – zapytał Polaków na wstępie. Potem przeszedł do analizy sytuacji i personaliów. Mikojan wiele słów poświęcił krytyce tonu polskich gazet. Jednak w sumie jego wypowiedź była zachętą do postawienia przez Gomułkę warunków, na jakich zgodzi się pokierować PZPR-em. Natomiast krytyczne uwagi Mołotowa dały Gomułce sposobność odcięcia się od stalinowskiego sposobu rozumowania i zaprezentowania się jako zwolennik XX Zjazdu i Chruszczowa.

Przełom w rozmowach nastąpił w momencie, kiedy Cyrankiewicz śmiało zapytał Chruszczowa, dlaczego radzieckie oddziały maszerują na Warszawę. Ani Mikojan, ani Kaganowicz, ani Mołotow nie rozumieli tej decyzji. Skonfundowany Chruszczow obiecał wstrzymanie ruchu wojsk. Później tłumaczył, że jakoby znalazł się w paszczy lwa, bo co prawda radzieckie dywizje otaczały Warszawę z daleka, ale jego misję otaczały z bliska oddziały polskie, co do zachowania których nie miał pewności[26]. Uzyskał też istotną dla siebie w tym momencie informację, że „natolińczycy” nie panują nad nastrojami warszawiaków. Poszedł więc na układy. On i jego towarzysze włożyli dużo wysiłku w wyjaśnienie aktualnych założeń swej polityki zagranicznej i w zapewnienie o przewartościowaniu relacji z krajami socjalistycznymi, prosząc o przeniesienie dyskusji w sprawach gospodarczych na później.

Układy Polaków z Rosjanami zwieńczyła rozmowa w cztery oczy Chruszczowa z Gomułką. Pretendent do stanowiska I sekretarza PZPR zapewnił, że utrzyma relacje pomiędzy Polską a ZSRR w pożądanym stanie, przekona społeczeństwo do przychylnego nastawienia do ZSRR, ale do tego potrzebuje przyznania autonomii decyzyjnej własnej partii w polityce wewnętrznej, zarówno w wymiarze partyjnym, jak i państwowym. Szczególnie ważny był kompromis w sprawie Rokossowskiego. Jeżeli Gomułka nie widział marszałka w nowym Biurze Politycznym, to nie znaczy, aby tym samym żądał jego dymisji ze stanowiska ministra[27]. Zgoda Chruszczowa na wywalczone przez Gomułki postulaty była wstępem do uzyskania przez Polskę autonomii w ramach imperium. Nikita Siergiejewicz zaaprobował ją, godząc się, aby Gomułka stanął na czele PZPR, choć nie wyrzekł się początkowo myśli o interwencji. Chruszczow odleciał do Moskwy nie zwlekając, i biorąc na siebie zobowiązanie przekonania członków Prezydium KC KPZR o dobrych intencjach ekipy Gomułki, co z uwagi na konserwatyzm części z nich, było zamierzeniem ryzykownym[28].

Społeczeństwo Warszawy w imieniu narodu zaakceptowało nowego przywódcę na pamiętnym wiecu przed Pałacem Kultury i Nauki. Atmosfera narodowego sukcesu kształtowała sytuację w kraju. Uważano pochopnie, że nominacja Gomułki dokonała się wbrew intencjom Rosjan. Reformatorskich koncepcji Chruszczowa, jako nowej osnowy radziecko-polskich relacji, nikt nie miał na względzie. Tymczasem śladem Polaków zamierzały pójść Węgry. Chcąc opanować dezintegracyjne tendencje, Kreml ogłosił 30 października 1956 r. deklarację o podstawach rozwoju i dalszego umacniania przyjaźni między Związkiem Radzieckim a innymi państwami socjalistycznymi. Zapewniał, że „gotów jest rozpatrzyć wspólnie z rządami innych państw socjalistycznych sposoby zapewniające dalszy rozwój i umocnienie stosunków gospodarczych między krajami socjalistycznymi, aby usunąć wszelkie możliwości naruszania zasady suwerenności narodowej, wzajemnych korzyści i równouprawnienia w stosunkach gospodarczych”. Była to publiczna akceptacja uzgodnionych w Warszawie warunków, akceptacja wszakże wstępna, gdyż konkrety miały być dopiero negocjowane.

Wyjazdowi 14.11.1956 r. władz Polski do Moskwy towarzyszyły ogromne zainteresowanie i obawy.

Deklaracja była potwierdzeniem koncesji obiecanej PZPR, z której mogły skorzystać i inne satelickie partie, określającej ramy autonomii. Udzielając lokalnym partiom, w tym PZPR, mandatu na sprawowanie władzy, i wyrzekając się kominformowskich metod, Kreml zapowiadał wycofanie doradców radzieckich bezpośrednio ingerujących w politykę i gospodarkę satelitów. Nową infrastrukturę współpracy czy też podległości Moskwa budowała od jakiegoś czasu. Tworzyły ją Układ Warszawski i odrodzona RWPG. Mając te układy na uwadze, Moskwa zadeklarowały swą gotowość rozpatrzenia sprawy stacjonowania wojsk radzieckich na terytoriach innych państw oraz odwołania doradców wojskowych.

Deklaracja z 30 października dawała ekipie Gomułki szansę pogodzenia oczekiwań opinii publicznej z dalekosiężnymi planami Chruszczowa, szansę na realizację specyficznej „polskiej drogi do socjalizmu”, na której prowadzona będzie autonomiczna polityka wobec kultury, młodzieży i Kościoła katolickiego, a zaniechana kolektywizacja rolnictwa.

Listopadowy epilog

Wydarzeniem, które wówczas przyćmiło inne, stało się powstanie na Węgrzech, stłumione przez wojska radzieckie. O ile społeczeństwo polskie sympatyzowało z Węgrami, o tyle Gomułka, spotykając się konfidencjonalnie z Chruszczowem, faktycznie go wspierał[29]. Zapewne bał się stracić to, co wcześniej osiągnął. Dyskontowaniem sukcesu osiągniętego 20 października była podróż Gomułki do Moskwy celem wyjaśnienia pretensji gospodarczych i zarysowania perspektyw współpracy. Polska wprowadziła do porządku rozmów sprawy budzące jej zastrzeżenia jako nierównoprawne, jak: rozrachunek za usługi, przeliczenie wartości złotówki do rubla, kwestię ustalania cen, kwestię pomocy prawnej, repatriację.

Po drobiazgowych negocjacjach 18 listopada podpisano umowę gospodarczą, która w dużym stopniu powielała tekst wypracowany jeszcze we wrześniu. Pod naciskiem Chruszczowa rząd rosyjski anulował Polsce ciążące na niej długi w zamian za zrzeczenie się przez Polskę pretensji z tytułu dostaw węgla po specjalnej cenie sprzed 1954 r. oraz pretensji z tytułu należnych jej reparacji wojennych[30]. Zapowiedziano rokowania dotyczące rozliczeń z tytułu tranzytu przez Polskę towarów do NRD, wykorzystywania przez Armię Radziecką łączy telefonicznych oraz, co najważniejsze, podjęcie rozmów w sprawie stacjonowania wojsk radzieckich w Polsce, szczególnie w aspekcie kosztów.

Powracającego z Moskwy Gomułkę witały wiwatujące tłumy. Okrzyknięto go wielkim przywódcą, który chce i umie realizować interes narodowy, negocjując z Moskwą na zasadach równości i ustaleniu, że handel będzie oparty na zasadzie wzajemnej korzyści. Z historycznego dystansu wypada ocenić to skromniej: niewątpliwie wzajemne relacje charakteryzowało nowe status quo, ale model tych relacji ukształtuje się dopiero w ciągu nadchodzącego roku. Ostatnim akordem 1956 r. było zawarcie umowy dotyczącej statusu wojsk radzieckich „tymczasowo” stacjonujących w Polsce.

•

Pora na próbę podsumowania, co rok 1956 zmienił w modelu uzależnienia Polski od ZSRR. Najważniejszą była zmiana zależności PZPR od KPZR. Polska partia otrzymała znaczną autonomię w kierowaniu polityką wewnętrzną państwa. Tak,jak i poprzednio miała ona realizować nadrzędny cel: budowę socjalizmu, ale stosowane metody niekoniecznie musiały powielać rozwiązania przyjęte w ZSRR. Ekipa Gomułki zdyskontowała je w kilku sferach nadbudowy: ogólnej polityki kulturalnej kontynuującej zasady „odwilży” przez tolerowanie odmiennych od socrealizmu kierunków w sztuce, liberalnej polityce wychowawczej w odniesieniu do młodego pokolenia, powściągliwym stosunku do Kościoła oraz zarzucając postulat kolektywizacji na wsi.

Duże zmiany dotyczyły zależności wojskowej. Polskę opuścił marszałek Rokossowski i grupa trzydziestu wyższych rangą oficerów, co w sposób rzucający się w oczy świadczyło o polonizacji Wojska Polskiego. Za swoje wojska w Polsce Armia Radziecka miała płacić. Chruszczow wymógł ponadto na rządach Czechosłowacji i NRD udzielenie Polsce pożyczek. W ich ramach pojawiły się w sprzedaży motocykle „Jawa”.

Na wymiar podporządkowania polskiej polityki zagranicznej wpłynęła przede wszystkim doktryna „pokojowej koegzystencji”, którą nasza dyplomacja zdyskontuje w postaci „planu Rapackiego”, planu, który nie będzie naruszał jałtańsko-poczdamskiego status quo, ciągle istotnego dla Warszawy z powodu sprawy granicy na Odrze i Nysie. Ponadto odblokowane zostały kontakty z państwami zachodnimi, w pierwszej kolejności handlowe, które korzystnie odbiją się na naszych możliwościach gospodarczych.

Stany Zjednoczone a polski Październik 1956 r.

Longin Pastusiak

Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Polski w pierwszym dziesięcioleciu po II wojnie światowej była ściśle związana ze stosunkami Wschód-Zachód, a ściślej rzecz biorąc z atmosferą stosunków radziecko-amerykańskich. Polityka Waszyngtonu uzyskała wobec Polski pewną specyfikę w 1956 r. Rok 1956, tzw. „polski październik”, stał się symbolem nie tylko odwilży w stosunkach wewnętrznych w Polsce, ale także oznaczał poprawę w stosunkach Polski ze Stanami Zjednoczonymi.

Do poprawy stosunków polsko-amerykańskich w latach 1956-1957 przyczyniło się kilka czynników: wzrost tendencji odprężeniowych w stosunkach międzynarodowych (np. „duch Genewy”), wnioski Waszyngtonu z dotychczasowych założeń polityki USA wobec państw bloku radzieckiego oraz zmiany w Polsce.

Wydarzenia drugiej połowy lat 50. doprowadziły do tego, że polityka amerykańska znalazła się w nowej sytuacji. Po utracie monopolu atomowego i wodorowego okazało się, że Stany Zjednoczone nie są jedynym krajem dysponującym rakietami balistycznymi dalekiego zasięgu. Wystrzelenie pierwszego sputnika i pierwszego człowieka w kosmos unaoczniło Amerykanom, że ZSRR wyprzedził ich w dziedzinie badań kosmicznych. Świat socjalistyczny nie tylko nie został „powstrzymany”, ale wydawał się być silniejszy niż kiedykolwiek przedtem. Jeżeli do tego dodamy spontaniczny proces dekolonizacji, powstanie Trzeciego Świata, a nade wszystko zmiany w układzie sił w samym świecie zachodnim (na korzyść Europy Zachodniej i Japonii), uzyskamy uzasadnienie tezy, że nastąpiło względne osłabienie wpływów Stanów Zjednoczonych jako centrum władzy i siły świata zachodniego.

Kilka czynników wpłynęło na to, że również polityka Stanów Zjednoczonych wobec Polski, począwszy od drugiej połowy lat 50., była nieco inna niż wobec pozostałych krajów bloku radzieckiego[1]. Oto najważniejsze z tych czynników:

Prof. Longin Pastusiak (w środku) scharakteryzował postawę Amerykanów wobec Polski w dniach Października ’56 i po nich. Z lewej prof. Paweł Bożyk.

Społeczeństwo polskie było zawsze postrzegane w USA jako prozachodnie i odnoszące się z sympatią do Ameryki. Kościół katolicki uważany był za ostoję opozycji wobec systemu socjalistycznego.

Fakt istnienia dużych skupisk polonijnych w USA zainteresowanych polityką Stanów Zjednoczonych wobec Polski powodował, że politycy w Waszyngtonie deklarowali zainteresowanie naszym krajem.

Polska ze względu na swój ciężar gatunkowy i położenie geostrategiczne była ważnym partnerem, mogącym wpływać na stanowisko ZSRR w niektórych sprawach.

Problem niemiecki był wówczas jednym z kluczowych problemów Europy. Stanowisko Polski w sprawie niemieckiej miało istotne znaczenie dla rozwiązania tego problemu w przyszłości.

Kontakty kulturalno-naukowe i współpraca gospodarcza z Polską mogły służyć utrzymaniu proamerykańskich postaw Polaków i otwierać Stanom Zjednoczonym potencjalną możliwość oddziaływania na pozostałe kraje Układu Warszawskiego.

Waszyngton, prowadząc aktywną politykę wobec Polski, dostrzegł w tym szansę rozluźnienia więzi łączących Polskę z ZSRR i szansę na większą niezależność Polski od Związku Radzieckiego.

Początek 1956 r. nie zapowiadał, aby wkrótce miało dojść do poprawy stosunków polsko-amerykańskich.

Sekretarz stanu John Foster Dulles przesłał 28 marca 1956 r. obszerną instrukcję ambasadzie USA w Warszawie, w której ocenił, że różne przejawy odwilży w Polsce są znaczące i godne uwagi jako przejawy zmian w komunistycznej taktyce w Polsce, ale nie są świadectwem pojawienia się „niezależnej polskiej polityki”. Dulles informował ambasadę, że polityką Stanów Zjednoczonych „ustaloną na najwyższym szczeblu” jest popieranie ewolucyjnych zmian w polityce i zachowaniu reżimów ZSRR i satelitów, zmian, które służą interesom Stanów Zjednoczonych. Instrukcja zalecała ambasadzie elastyczność w działaniu w Polsce.

Ambasador Joseph E. Jacobs informował Departament Stanu o rozmowie, jaką odbył 17 maja z wiceministrem spraw zagranicznych Józefem Winiewiczem, który zapewniał go, że w Polsce zachodzą „wielkie zmiany” i rząd polski „szczerze pragnie poprawy stosunków z USA”. Winiewicz równocześnie dodał, że Polska nie może pogorszyć przyjaznych stosunków z ZSRR. Ambasador Jacobs 29 maja depeszował do Departamentu Stanu, że są liczne przykłady „liberalizacji” w Polsce, ale jest ona „powierzchowna”, a „zmiany” odbywają się „pod kontrolą” [2].

Stany Zjednoczone żywo reagowały na protesty robotników poznańskich w czerwcu 1956 r. i reakcję władz polskich na te protesty. W Senacie amerykańskim senatorowie Paul Douglas i Hubert Humphrey przedłożyli w lipcu projekt wspólnej rezolucji Kongresu (S. J. Res.201) z żądaniem wyrażenia zgody przez Polskę na obecność międzynarodowych obserwatorów na procesie uczestników poznańskich protestów.

Protesty w Poznaniu odbiły się szerokim echem w prasie amerykańskiej i polonijnej. „Prasa polonijna całe numery poświęca wypadkom poznańskim” – informował centralę ambasador Spasowski w szyfrogramie z 3 lipca 1956 roku[3]. Prasa amerykańska z 3 lipca podawała liczbę tysiąca zabitych i tylu uwięzionych.

Ambasador polski w Waszyngtonie 6 lipca zaprotestował przeciwko wypowiedzi rzecznika Departamentu Stanu Lincolna White’a z 29 czerwca w sprawie represji wobec uczestników marszu w Poznaniu, uznając ją za „nieprzyjazną” wobec Polski.

Ambasada USA, która uważnie śledziła protesty poznańskie, informowała Departament Stanu, że polska propaganda usiłuje obciążyć Stany Zjednoczone podżeganiem do zajść, cytując „Congressional Record” o przeznaczeniu 25 milionów na działalność wywrotową w Polsce.

Już na początku września 1956 r., w związku z zapowiedzią procesu sądowego niektórych uczestników wydarzeń poznańskich, Eisenhower przekazał prasie amerykańskiej oświadczenie, w którym ostro skrytykował rząd polski. 26 września Biały Dom opublikował oświadczenie tej treści:

„Ostatnie wiadomości z Polski wskazują, że co najmniej kilka osób aresztowanych w związku z rozruchami poznańskimi wkrótce stanie przed sądem.

Przyjaciele wolności na całym świecie mają nadzieję, iż wszystkim oskarżonym udostępni się prawdziwie uczciwą i jawną rozprawę sądową z bona fide adwokatem dla ich obrony i z możliwością swobodnego wypowiedzenia się bez obawy o następstwo kary i deportację na Wschód. Byłoby to namacalnym dowodem, że pewne tzw. „metody stalinowskie” zostaną zarówno w praktyce, jak i w teorii odrzucone” [4].

30 czerwca rząd USA zalecił Amerykańskiemu Czerwonemu Krzyżowi, aby zaoferował Polsce pewną ilość żywności, ale pod warunkiem, że „będzie ona wyraźnie oznakowana, że pochodzi ze Stanów Zjednoczonych”. Nie ulega wątpliwości, że ta oferta była związana z protestami w Poznaniu. Władze polskie, podobnie jak w przypadku oferty amerykańskiej w lutym 1956 r., nie przyjęły pomocy charytatywnej, natomiast wyraziły zainteresowanie zakupem na zasadach kredytowych.

VIII Plenum KC PZPR, które rozpoczęło się 19 października 1956 r., nieoczekiwana wizyta Chruszczowa, Mikojana, Mołotowa i Kaganowicza w Warszawie, wybór Gomułki na Pierwszego Sekretarza KC PZPR wywołały ogromne zainteresowanie Waszyngtonu. 20 października ambasador Romuald Spasowski w towarzystwie radcy Henryka Jaroszka został poproszony na rozmowy do zastępcy sekretarza stanu R. Murphy’ego. Murphy powiedział, że Stany Zjednoczone „bardzo głęboko interesują się sytuacją w Polsce” i prosił ambasadora o wyjaśnienie niektórych sprzecznych informacji.

Ambasador USA Joseph E. Jacobs szczegółowo informował swój rząd o przebiegu wydarzeń październikowych. Sekretarz stanu Dulles 21 października prosił ambasadora o ocenę sytuacji w Polsce. 23 października Jacobs informował Waszyngton, że „Ambasada nie otrzymała żadnych informacji potwierdzających ruchy jakichkolwiek wojsk w Polsce. W mieście istnieje normalna sytuacja”. Dopiero w depeszy z 25 października ambasador donosił o ruchach wojsk radzieckich. Sekretarz stanu Dulles w liście do placówek amerykańskich 27 października informował o poparciu ChRL dla nowego kierownictwa politycznego w Polsce i dla polskich aspiracji do większej niezależności.

Prezydent Eisenhower poświęcił sporo uwagi Polsce 1956 r. w swoich pamiętnikach. Wspomina m.in., że pod wpływem wydarzeń w Polsce i na Węgrzech w październiku 1956 r. postanowił, wraz z sekretarzem stanu Johnem Fosterem Dullesem, dokonać przeglądu amerykańskiej polityki wobec tych krajów. „Postanowiliśmy, że Stany Zjednoczone powinny po cichu dać znać ambasadorowi polskiemu, że powitamy z zadowoleniem pogląd rządu polskiego w sprawie pomocy gospodarczej dla Polski. Zachęceni tymi przykładami niezadowolenia Polaków z rządów komunistycznych, chcieliśmy zbadać możliwości wzmocnienia trendów odśrodkowych i destrukcyjnych w krajach <za żelazną kurtyną>”[5].

Przyznaje więc, że u podstaw programów amerykańskiej pomocy gospodarczej dla Polski leżały rachuby polityczne.

W nocie do rządu USA 8 października 1956 r. rząd polski wyrażał gotowość rozpoczęcia rozmów ze Stanami Zjednoczonymi we „wszystkich spornych problemach, których rozwiązanie mogłoby przyczynić się do istotnego zbliżenia między narodami polskim i amerykańskim”. Ale Amerykanie początkowo nie podjęli tej oferty, uważnie obserwując sytuację w Polsce. 20 października zastępca sekretarza stanu Murphy zaprosił ambasadora Spasowskiego na rozmowę i powiedział, że zainteresowanie rządu USA sytuacją w Polsce poważnie wzrosło. Następnego dnia prezydent Eisenhower złożył oświadczenie w Denver mówiąc, że „wszyscy przyjaciele narodu polskiego sympatyzują z jego tradycyjnym dążeniem do wolności i niezawisłości”.

Również Dulles, odpowiadając na pytania dziennikarzy powiedział, że „jedyną rzeczą jaką Stany Zjednoczone mogą zrobić, aby przyspieszyć proces wyzwolenia Polski, jest podtrzymanie idei wolności przy użyciu takich środków jak audycje „Głosu Ameryki” i „Radia Wolna Europa”, wypuszczenie balonów i stosowanie podobnych poczynań pokojowych” [6].

23 października 1956 r. zebrała się Rada Planowania Politycznego Departamentu Stanu, na którym omawiano cele i działania Stanów Zjednoczonych w Polsce. Jako główny cel uznano zachęcenie Polaków „do większej niezależności od ZSRR”, co powinno doprowadzić „do osłabienia siły i prestiżu ZSRR”. Jeżeli chodzi o działania, to zalecono, aby przekazać „reżimowi polskiemu delikatnie” informacje o gotowości USA do udzielenia pomocy gospodarczej, np. w postaci kredytów PL-480, pożyczek EximBanku, „jeżeli reżym ten podtrzyma obecne dążenie do większej niezależności od Moskwy”. Równocześnie członkowie Rady Planowania Politycznego podkreślili, że „nie powinniśmy nalegać na całkowite zerwanie (przez Polskę – L.P.) z Moskwą” [7]. Podsekretarz stanu do spraw planowania politycznego Philip H. Trezise w swoim memorandum z 24 października zalecał dużą ostrożność w polityce amerykańskiej wobec Polski. Tego samego dnia Dulles spotkał się z Eisenhowerem i uzgodnili, że bez wielkiego nagłaśniania oferta pomocy amerykańskiej zostanie przekazana ambasadorowi polskiemu w Waszyngtonie.

Amerykanie nie ukrywali, jak wynika np. z jednego z dokumentów, że „w interesie Stanów Zjednoczonych jest złamanie lub osłabienie monopolistycznej jedności zdominowanego przez ZSRR bloku[8]. Tym niemniej 27 października Eisenhower postanowił zapewnić Związek Radziecki, że Waszyngton nie zamierza pozyskać Polski i Węgier jako swych sojuszników. A równocześnie dał do zrozumienia Związkowi Radzieckiemu, że jeżeli użyje siły zbrojnej, by usunąć Gomułkę i stłamsić dążenia Polaków do większej niezależności, „Stany Zjednoczone gotowe będą do poparcia akcji ONZ, włącznie z użyciem siły, aby zapobiec wzmocnieniu kontroli radzieckiej” [9].

23 października 1956 r. Eisenhower mówił o narodzie polskim jako miłującym wolność i w związku z tym stwierdził, że Stany Zjednoczone mają obowiązek przyjść z pomocą narodowi, który wykorzysta pomoc amerykańską dla „bezpieczeństwa i pokoju na świecie”. Ambasador Jacobs z polecenia Departamentu Stanu poinformował 25 października ministra Winiewicza o treści tego wystąpienia prezydenta USA i stwierdził, że USA mogłyby dostarczyć Polsce pszenicę i inną żywność, o ile rząd polski zwróci się o taką pomoc. Winiewicz podkreślił, że Polska jest zainteresowana normalizacją stosunków handlowych i finansowych z USA. Pomoc amerykańska nie powinna być jednak uzależniona od spełnienia warunków politycznych. Najlepszą formą pomocy – powiedział Winiewicz – byłoby przywrócenie normalnych stosunków handlowych, wymiany know-how, współpracy naukowej oraz udzielenie kredytów, np. na zakup bawełny i pszenicy. Winiewicz obiecał przekazać tę ofertę kierownictwu polskiemu, stwierdzając jednocześnie asekuranctwo, że „nie ma powodu, aby Polska przyjęła taką pomoc, jak ją Stany Zjednoczone rozumieją, tym bardziej, że słowo <pomoc> (aid) ma polityczny posmak, który jest dla nas nie do przyjęcia. Polska – powiedział Winiewicz – ma trudności gospodarcze, ale widzi możliwości pokonania ich przez ożywienie stosunków gospodarczych z wszystkimi państwami, a więc i ze Stanami Zjednoczonymi. Jesteśmy gotowi przedyskutować rozszerzenie handlu, finansowanie naszych zakupów, kredyty i inne sprawy wynikające z szerokiej normalizacji stosunków, do czego zmierzamy” [10].

Ambasador Jacobs informował swój rząd 3 listopada, że Polska jest zainteresowana kredytami i gotowa jest rozpocząć rozmowy na ten temat. Stanowisko rządu polskiego w tej sprawie, jak wspomniano, zostało już wcześniej przedstawione w nocie polskiej z 8 października, w której Polska wyraziła zainteresowanie rozpoczęciem rozmów ze Stanami Zjednoczonymi na temat wszystkich problemów zmierzających do normalizacji i rozszerzenia stosunków z USA.

Kiedy wojska radzieckie wkroczyły na Węgry, w Waszyngtonie 26 października 1956 r. zastanawiano się, czy w świetle zbrojnej interwencji Rosjan na Węgrzech, Gomułka ma szansę przetrwać w Polsce. Biorący udział w tej naradzie szef CIA Allen Dulles ocenił, że przemówienie Gomułki sprzed kilku dni było „najostrzejszym potępieniem całego radzieckiego systemu ekonomicznego”[11]. Przemawiając następnego dnia w Dallas, jego brat, sekretarz stanu John Foster Dulles powiedział, że zgodnie z duchem patriotyzmu i wolności „Polacy rozluźniają kontrolę radziecką nad krajem, który kochają”.

Konferencją „Przełom Października ’56” otwieramy cykl imprez poświęconych historii najnowszej – mówił Jerzy Domański, red. naczelny „Przeglądu”.

Krajowa Rada Bezpieczeństwa oceniła 31 października, że „ostatnie wydarzenia w Polsce i na Węgrzech ujawniły silne antyrosyjskie i antykomunistyczne nastroje wśród ludności” [12].

31 października 1956 r. Eisenhower wygłosił radiowo-telewizyjne przemówienie do narodu amerykańskiego, w którym dokonał oceny m.in. wydarzeń październikowych w Polsce i na Węgrzech, oraz angielsko-francuskiej inwazji na Egipt. Oświadczył przy tym, że Stany Zjednoczone będą trzymać się z dala od tych napięć[13]. Stwierdził, że Stany Zjednoczone wyraziły gotowość przyjścia z pomocą ekonomiczną rządom tych krajów. „Jesteśmy już od kilku dni w kontakcie z nowym rządem Polski w tej sprawie. Również publicznie oświadczyliśmy, że nie żądamy ustanowienia przez te rządy jakiejś szczególnej formy społeczeństwa, jako warunku naszej pomocy gospodarczej. Naszą jedyną troską jest, żeby byli oni wolni – dla ich dobra i dla dobra wolności”[14].

6 listopada ambasada USA informowała Departament Stanu, że rząd polski nie chce darów od Stanów Zjednoczonych, natomiast oczekuje, że Stany Zjednoczone umożliwią Polsce zakup artykułów rolnych. W obszernej kilkunastostronicowej depeszy, podpisanej przez radcę ambasady Willarda F. Barbera, wysunięto kilkanaście argumentów przemawiających przeciw udzieleniu Polsce pomocy przez Stany Zjednoczone. Wśród nich były m.in. następujące argumenty: Polska jest członkiem Układu Warszawskiego skierowanego przeciw NATO i Stanom Zjednoczonym. Pomoc amerykańska może służyć „celom komunistycznym”, np. infiltracji i obaleniu w krajach Azji i Afryki rządów sprzyjających USA. Pomoc amerykańska prowadzi do subsydiowania i wzmocnienia potencjału militarnego kraju, w którym stacjonują wojska radzieckie. Dlaczego USA mają przyczyniać się do „sukcesu komunistów i naprawiać ich błędy”? Wyprowadzenie polskiej gospodarki na zdrowe tory wymagać będzie ogromnych środków. Ambasada stwierdziła, że jeżeli Polacy są zdecydowani odzyskać więcej niezależności, to cele amerykańskiej polityki zagranicznej zostaną zrealizowane bez udzielania Polsce pomocy. Jako „inicjatywę z dziedziny wojny psychologicznej, Waszyngton może rozważyć ostrożny, pozytywny stosunek do programu pomocy” – stwierdził Barber i proponował „mały, symboliczny program pomocy realizowany przez prywatne organizacje”.

Ambasador Jacobs zaopatrzył depeszę swojego radcy Barbera w komentarz, w którym podkreślił, że wśród personelu ambasady są różnice zdań w sprawie pomocy amerykańskiej dla Polski. Zwrócił jednak uwagę, że dyskusje dotyczą w mniejszym stopniu, czy udzielać Polsce pomocy, w większym stopniu natomiast kwestii, jakiej pomocy udzielać, w jaki sposób i kiedy. Ambasador proponował ograniczyć się na razie do takich form pomocy, które „nie zwiększają prestiżu reżymu”, np. wymianę osobową naukowców, zwłaszcza specjalistów od rolnictwa”[15].

Ambasador Jacobs był zwolennikiem wymiany stypendialnej jako formy pomocy dla Polski. Proponował również, aby dostarczyć Polsce zbóż i nawozów sztucznych. Postulował także, aby amerykańskim programom pomocowym nadawać maksymalny rozgłos tak, by Polacy wiedzieli „skąd pochodzi pomoc”.

23 listopada 1956 r. Jacobs informował swoją centralę, że nie dostrzega żadnego wzrostu serdeczności wobec Stanów Zjednoczonych. Odwrotnie, od czasu do czasu pojawiają się w prasie krytyczne artykuły o polityce amerykańskiej. Natomiast ambasador odnotował wzrost sympatii do USA średniego i niższego szczebla pracowników prasy, kultury, rolnictwa i gospodarki.

Ambasador Jacobs tymczasem czekał na oficjalną odpowiedź rządu polskiego w sprawie pomocy gospodarczej. Wiceminister Winiewicz powiedział mu 13 listopada, że w chwili obecnej może mu udzielić tylko ustnej odpowiedzi. Rząd polski dopiero rozważa ofertę amerykańską, ale nie może zgodzić się na żadne warunki polityczne, jeżeli będą one towarzyszyły programowi pomocy, ani też na obecność na terenie Polski kontrolerów amerykańskich. Następnie wymienił niektóre towary, które Polska chciałaby zakupić na zasadach kredytowych na rynku amerykańskim, m.in. zboża, tłuszcze, oleje, bawełnę, nawozy sztuczne, sprzęt górniczy[16].

W listopadzie 1956 r. Narodowy Bank Polski wykazał zainteresowanie sprzedażą złota Departamentowi Skarbu USA. Ówczesne prawo amerykańskie zabraniało zakupu i sprzedaży złota Związkowi Radzieckiemu i krajom bloku radzieckiego. Jednak w związku ze zmianami październikowymi w Polsce, Departament Skarbu zasięgnął opinii Departamentu Stanu w tej sprawie. Departament Stanu z podpisem J.F. Dullesa 15 stycznia 1957 r. poinformował ambasadę USA w Warszawie, że obecnie odróżnia Polskę od innych krajów bloku radzieckiego i nie wyraża zastrzeżeń do zakupu polskiego złota w cenie 35 dolarów za uncję.

Krajowa Rada Bezpieczeństwa w swoim raporcie z 19 listopada dotyczącym polityki USA wobec Polski i Węgier stwierdziła m.in., że „rozwój sytuacji w Polsce wydaje się być korzystny dla osiągnięcia celów amerykańskich”. Choć Stany Zjednoczone wyraziły gotowość udzielenia Polsce pomocy, raport stwierdzał, że „istnieją ostre prawne i administracyjne ograniczenia udzielenia takiej pomocy. Z drugiej jednak strony pojawiła się szansa udzielenia Polsce materialnej pomocy w rozwoju jej handlu z wolnym światem”. Raport zalecał rozpoczęcie rozmów z Polską na temat wszystkich spraw związanych ze stosunkami polsko-amerykańskimi[17].

Z memorandum p.o. sekretarza stanu Herberta Hoovera Jr. z 1 grudnia 1956 r. adresowanego do prezydenta Eisenhowera wynika, że rząd USA nie był wówczas jeszcze gotowy do rozpoczęcia rozmów z Polską na temat spraw kredytowych. Hoover zwracał uwagę na potrzebę pilnego wyjaśnienia podstaw prawnych, np. czy ustawa Battle Act i ustawa PL 480 pozwalają na udzielenie Polsce pomocy. Nie ma bowiem pewności, czy Polska kwalifikuje się do otrzymania kredytów w ramach sekcji 107 Public Law 480, która zezwala na taką pomoc dla krajów, które są „przyjazne” (friendly nation).

Jednym z głównych ograniczeń współpracy handlowej z Polską był fakt, że ustawa PL 480 zezwalała na udzielenie pomocy krajom, które są uznane za „przyjazne” wobec Stanów Zjednoczonych. 11 grudnia 1956 r. na posiedzeniu Specjalnej Komisji ds. Problemów ZSRR jej przewodniczący Jacob D. Beam zwrócił uwagę, że definicja kraju „przyjaznego” oznacza kraj, który „nie jest kontrolowany lub zdominowany przez ZSRR”. Równocześnie dodał, że szereg posunięć rządu Gomułki, m.in. wobec Kościoła katolickiego, może ułatwić uzyskanie zgody na przyznanie Polsce kredytów PL 480. Innym problemem była ustawa zwana Battle Act, nakładająca embargo na handel z krajami bloku radzieckiego. W gremiach rządowych w Waszyngtonie toczyły się spory wokół sprawy udzielenia Polsce pomocy. Na posiedzeniu Zarządu Koordynacji Operacji (Operations Coordinating Board) 12 grudnia 1956 r. specjalny doradca prezydenta Eisenhowera Harold E. Stassen przypomniał, że „prezydent wydał jasne instrukcje, aby uczynić wszystko, co jest możliwe” dla udzielenia Polsce pomocy. Mimo to – powiedział Stassen – wygląda na to, że nic nie uczyniono. Ambasada przekazała prośbę Polaków o pomoc. Prezydent powiedział „dajemy pomoc, a sprawa utknęła na technicznych problemach”[18].

Tydzień później, 18 grudnia, Rada Zagranicznej Polityki Gospodarczej zaaprobowała propozycje Departamentu Stanu, aby zmodyfikować politykę eksportową USA w taki sposób, aby można było sprzedawać krajom Europy Wschodniej nadwyżki rolne za dolary po cenach światowych. Równocześnie Departament Stanu wyraził zgodę, aby Departament Skarbu mógł dokonywać zakupów polskiego złota. Uznano również za potrzebne rozpoczęcie rozmów z liderami Kongresu na temat programu pomocy dla Polski i przekonanie ich, że Polska jest „przyjaznym krajem” w myśl ustawy PL 480. Zastępca sekretarza stanu Herbert Hoover Jr. w liście z 11 grudnia do zastępcy sekretarza skarbu Williama Randolpha Burgessa stwierdził, że „jesteśmy gotowi obecnie rozróżnić Polskę i blok radziecki”[19]. Sekretarz stanu John Foster na konferencji prasowej 18 grudnia 1956 r. pozytywnie wypowiedział się na temat możliwości pomocy gospodarczej dla Polski, ale dodał, że nie będzie to żaden „plan Marshalla”[20].

W międzyczasie rząd polski poinformował Waszyngton, że planuje wysłać do Stanów Zjednoczonych kilkuosobową delegację eksportów w celu przedyskutowania całokształtu polsko- amerykańskich stosunków gospodarczych.

10 grudnia 1956 r. ambasador Jacobs spotkał się z ministrem Rapackim, który powiedział mu, że Polska nie jest w sytuacji kryzysowej, w której potrzebuje gwałtownie pomocy i że Polska nie może zgodzić się na program pomocy związanej z obecnością kontrolerów amerykańskich i integracją polityczną. Rapacki mówił o potrzebie dostaw do Polski różnego rodzaju maszyn w celu modernizacji polskiego przemysłu oraz kopalń. Eksport węgla jest bowiem głównym źródłem dewiz dla Polski.

Obroty handlowe polsko-amerykańskie w latach 1955-1956 były stosunkowe niewielkie. Według danych amerykańskich, w 1955 r. Stany Zjednoczone importowały z Polski towary wartości 26,6 miliona dolarów, eksportowały zaś towary wartości 3,1 miliona dolarów. Rok później, w 1956 r., obroty nieco wzrosły. Import z Polski wyniósł 27,4 miliona dolarów (głównie szynka i produkty wieprzowe), eksport zaś 3,7 miliona dolarów[21].

Pracownicy ambasady amerykańskiej różnych pionów dostarczali Waszyngtonowi szczegółowych informacji o tym, co dzieje się w Polsce „październikowej”. Oczywiście ambasada nie kreowała polityki Stanów Zjednoczonych wobec Polski, ale dostarczała materiałów do kształtowania tej polityki[22]. Poza tym centrala w Waszyngtonie miała inne źródła informacji o wydarzeniach w Polsce.

Można więc powiedzieć, że polski październik 1956 r. otworzył drogę do poprawy stosunków polsko-amerykańskich w różnych dziedzinach. Powstał np. fundusz przeznaczony m.in. na wspólne polsko-amerykańskie badania naukowe, budowę szpitala dziecięcego w Krakowie. Porozumienie o kredytach zbożowych stymulowało rozwój stosunków i kontaktów między Polską a USA w innych dziedzinach.

W tym okresie Polska i Stany Zjednoczone podpisały wiele porozumień. W 1958 r. zawarte zostało porozumienie o kolportażu na terenie Polski pisma „Ameryka”, informującego o Stanach Zjednoczonych. W lipcu 1960 r. podpisano porozumienie o odszkodowaniach dla obywateli amerykańskich z tytułu nacjonalizacji własności amerykańskiej w Polsce. Zawarto przy tym gentleman agreement, że Stany Zjednoczone przywrócą Polsce klauzulę największego uprzywilejowania, co nastąpiło w tymże 1960 r.

Wpłynęło to na ożywienie obrotów handlowych. Tak np. obroty polsko-amerykańskie w 1960 r. wynosiły (w mln złotych dewizowych) - 462, w 1961 r. – 625, w 1962 r. – 483, a w 1963 r. – 512. O ile w latach 1950 – 1960 polski eksport do Stanów Zjednoczonych wzrastał średnio o 7%, o tyle w rezultacie przywrócenia klauzuli największego uprzywilejowania wzrósł on w 1961 r. o 12,4 %, a w 1962 r. o 19 %. Struktura tego eksportu nie była zbyt korzystna. W 1963 r. maszyny i urządzenia stanowiły 6,9%, surowce i półfabrykaty – 14,7 %, artykuły rolno-spożywcze – 62 %, a artykuły przemysłowo-konsumpcyjne – 16,4 %. W tej ostatniej kategorii mieściły się m.in. tkaniny, wyroby przemysłu drzewnego, wyroby ze szkła i kryształy.

W imporcie ze Stanów Zjednoczonych w 1963 r. główną rolę odgrywały artykuły rolno-spożywcze (85%). Na pozostałe 15% składała się różnorodna masa towarowa, m.in. koncentraty rud i inne surowce.

Nasza współpraca gospodarcza w okresie administracji Kennedy’ego napotkała jednak wiele przeszkód. Przede wszystkim wiąże się to ze wzrostem aktywności amerykańskich elementów skrajnie prawicowych. Jednym z obiektów ich zaciekłego ataku były właśnie nasze dwustronne stosunki handlowe. Konserwatywne elementy w Kongresie wystąpiły z atakiem na klauzulę największego uprzywilejowania dla Polski. Pod koniec 1962 r. Kongres podjął uchwałę zalecającą prezydentowi Stanów Zjednoczonych pozbawienie Polski tej klauzuli.

Administracja Kennedy’ego opowiedziała się jednak za utrzymaniem klauzuli dla Polski. Na stosunkach polsko-amerykańskich zaciążyła również wojna wietnamska. Podczas jej trwania dyplomacja polska występowała z inicjatywami zmierzającymi do jej zakończenia. Po wycofaniu wojsk amerykańskich z Wietnamu Południowego wzięliśmy udział w Międzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru.

Mimo powyżej zasygnalizowanych problemów politycznych, na ogół pomyślnie w latach 60. rozwijała się polsko-amerykańska współpraca naukowa, kulturalna i turystyczna. Nadal korzystaliśmy z programu wymiany stypendialnej. Polskę odwiedziły amerykańskie zespoły artystyczne i sportowe, a w USA bawili nasi artyści i sportowcy. Dużym powodzeniem w Stanach Zjednoczonych cieszyły się polskie filmy, sztuki teatralne, współczesne malarstwo oraz plakat.

Początek lat 70. to nowy okres w stosunkach polsko-amerykańskich. Okres ten wyklarował się jako pochodna zmian w stosunkach Wschód-Zachód i zmian w stosunkach amerykańsko-radzieckich.

Począwszy od 1971 r. stosunki polsko-amerykańskie cechowała wyjątkowo wysoka aktywność. Wystarczy wymienić tu choćby niektóre z licznych porozumień, jakie obydwa kraje zawarły. Tak na przykład 8 sierpnia 1971 r. zawarliśmy porozumienie o współpracy badawczej w dziedzinie transportu. W 1972 r. podpisano m.in. protokół o rozszerzeniu wymiany osobowej i współpracy między akademiami PRL i USA (4 maja), konwencję konsularną (31 maja), protokół o współpracy naukowej (13 lipca), umowę o komunikacji lotniczej (19 lipca), umowę o współpracy w dziedzinie nauki i techniki (31 października), protokół o wymianie handlowej (8 listopada).

W dniach 31 maja – 1 czerwca 1972 r. w Warszawie złożył wizytę prezydent Richard Nixon. Była to pierwsza w historii naszych stosunków wizyta urzędującego prezydenta Stanów Zjednoczonych w Polsce. We wspólnym komunikacie końcowym stwierdzono, że „rozmowy były rzeczowe, szczere i konstruktywne. Przebiegały one w atmosferze nacechowanej pragnieniem lepszego zrozumienia wzajemnych stanowisk oraz rozszerzenia i pogłębienia wzajemnych stosunków”.

O pożytku z tej wizyty świadczy znaczna liczba porozumień zawartych w drugiej połowie 1972 r. między naszymi krajami oraz porozumienia podpisane w 1973 r.

Kościół a władze PRL po Październiku 1956. Czy nowy model relacji?

Andrzej Friszke

Konflikt między Kościołem rzymsko-katolickim a państwem zdominowanym przez komunistów w pierwszym powojennym dziesięcioleciu toczył się na dwóch płaszczyznach. Pierwsza to płaszczyzna instytucjonalno-organizacyjna, dotycząca miejsca Kościoła w porządku prawnym i zakresu obecności w życiu społeczno-politycznym, druga to płaszczyzna światopoglądowa, dotycząca też obecności religii w wychowaniu i kulturze oraz możliwości oddziaływania na wiernych w podstawowych formach pracy duszpasterskiej.

W pierwszych latach powojennych, do 1948 r., konsekwentnie realizowano rozdział Kościoła od państwa (wypowiedzenie konkordatu we wrześniu 1945 r.), eliminowano wpływ Kościoła na stanowione prawo (w tym cywilne), nie dopuszczono do trwałego działania partii katolickiej, doprowadzając w 1946 r. do zawieszenia Stronnictwa Pracy, zarazem respektowano autonomię Kościoła, możliwość prowadzenia pracy duszpasterskiej właściwie bez skrępowania, Kościół dysponował także możliwościami oddziaływania w sferze informacji i kultury poprzez kilkanaście pism wydawanych przez kurie biskupie i zakony, choć wszelkie publikacje podlegały cenzurze. Bez przeszkód odbywała się praca duchowieństwa z młodzieżą szkolną, z pewnymi przeszkodami z młodzieżą akademicką, choć duszpasterstwa akademickie działały w wielu miastach, rozwinęła też aktywność Sodalicja Mariańska Akademików[1].

Zasadnicze zmiany przyniosły lata 1948–1949, co było skutkiem powstania monopolistycznej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, która starała się narzucić ideologię marksizmu-leninizmu jako podstawę funkcjonowania państwa, instytucji i organizacji społecznych, kultury i wychowania. W totalistycznym podziale wszelkich idei i instytucji na „postępowe” i właściwe oraz wrogie, związane ze światem „imperializmu”, Kościół rzymsko-katolicki został zdefiniowany jako część wrogiego świata imperializmu, a idee katolickie jako reakcyjne i przeciwstawne „postępowości”. W konsekwencji radykalnie ograniczono stan posiadania Kościoła, doprowadzając do likwidacji Sodalicji Mariańskich i innych ugrupowań młodzieżowych (1949), przejmując „Caritas” (1950), zamykając wiele pism i wydawnictw katolickich, utrudniając kontakty z Watykanem, a także inicjując ruch „księży-patriotów” jako zgrupowanie duchownych lojalnych wobec władz, skupiających się w opozycji wobec hierarchii. Zawarcie w 1950 r. kompromisowego porozumienia rządu i episkopatu, które miało regulować prawa i zasady działania Kościoła w państwie dyktatury komunistycznej, było posunięciem odważnym i bez precedensu. Nie rozwiązało jednak wielu spraw (m. in. działalności „księży patriotów”), a już w następnym roku nasiliły się ataki i w 1952 r. zaczęto usuwać administratorów apostolskich na Ziemiach Zachodnich, by zastępować ich tymczasowymi administratorami bezpośrednio zależnymi od władz. Politykę wyznaniową kształtowało ścisłe kierownictwo PZPR (odpowiedzialny zwłaszcza Franciszek Mazur) oraz Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, zwłaszcza Departament V, kierowany do stycznia 1953 r. przez Julię Brystigerową. Następnie sprawy wyznaniowe znalazły się w gestii Departamentu XI kierowanego przez sowieckiego oficera Karola Więckowskiego[2].

Badacze historii PRL – prof. Andrzej Friszke (z lewej) i prof. Dariusz Jarosz.

Wspomniany ruch „księży patriotów” był bezpośrednio organizowany i koordynowany przez Departament V MBP. Na reprezentowanie katolików świeckich monopol otrzymało Stowarzyszenie PAX, reprezentowane w Sejmie (3 posłów), organizujące także ruch pokoju świeckich i duchownych, który równolegle do „księży patriotów” miał propagować udział katolików w obozie „postępu i pokoju”, a przeciw zachodniemu „imperializmowi”. PAX stał się też stopniowo głównym wydawcą prasy katolickiej i książek o treści religijnej. Momentem symbolicznym tworzenia monopolu wydawniczego było przejęcie przez PAX „Tygodnika Powszechnego” w 1953 r. po jego zawieszeniu przez władze.

W sensie światopoglądowym partia głosiła z jednej strony potrzebę poszanowania religii, ale zarazem określała potrzebę zdominowania życia społecznego, oświatowego, wychowania i kultury przez marksizm-leninizm, który „opiera się na materialistycznym światopoglądzie, nie daje się pogodzić z żadną religią, z żadną wiarą w boga, w życie pozagrobowe, w cuda, w zjawiska nadprzyrodzone. (...) Sprawa przezwyciężenia wierzeń religijnych wśród szerokich mas – to sprawa dziesięcioleci, i może się ona dokonać tylko w walce z uciskiem i przemocą wyzyskiwaczy, ze starym ustrojem, tylko w walce o zbudowanie nowego socjalistycznego społeczeństwa, tylko w toku głębokiej kulturalnej rewolucji.

Na obecnym etapie partia nie powinna szerzyć w masach propagandy antyreligijnej – natomiast powinna pozytywnie głosić zasady materialistycznego światopoglądu, w szczególności wśród młodzieży w szeregach Związku Młodzieży Polskiej i w szkolnictwie oraz wśród inteligencji”[3]. Słowa te pochodzą z dokumentu przyjętego w czerwcu 1953 r. i przeznaczonego dla I sekretarzy Komitetów Wojewódzkich PZPR oraz rozesłanego przez centralę MBP do szefów wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa. Był to więc dokument najwyższej rangi i określał strategiczne cele partii wobec Kościoła.

W tymże dokumencie te cele strategiczne określano następująco:

„Przez pozyskanie przytłaczającej większości lojalnego kleru na rzecz współpracy z władzą ludową na platformie Frontu Narodowego i umocnienia jedności wierzących i niewierzących w imię wspólnych interesów ludu pracującego.

Przez stopniowe polityczne i organizacyjne (lecz nie religijne) uniezależnienie kościoła w Polsce od Watykanu.

Przez stopniowe sprowadzenie roli kościoła do życia wyłącznie religijnego – przy całkowitym poszanowaniu zasady wolności sumienia i wyznania oraz praktyk religijnych w kościołach”[4].

Pierwszy z wymienionych celów strategicznych realizowano przez rozwój Komisji Księży przy ZBoWiD („księża patrioci”), Komisje Świeckich i Duchownych Działaczy Katolickich, próbę obsadzania „księżmi pozytywnymi” placówek kościelnych. Kluczowym w tym ostatnim zakresie posunięciem było ogłoszenie 9 lutego 1953 r. dekretu o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych, który uzależniał wszelkie zmiany organizacyjne i personalne od zgody właściwych organów państwowych i zobowiązywał duchownych do ślubowania wierności PRL. Odpowiedzią Prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego był obszerny memoriał przekazany władzom 8 maja 1953 r., w którym została scharakteryzowana sytuacja Kościoła w Polsce, dyskryminacja katolików, działania zmierzające do rozbijania duchowieństwa, niszczenie prasy i wydawnictw, wyjątkowo trudna sytuacja na Ziemiach Zachodnich. W ogłoszonym dekrecie „państwo przywłaszcza sobie prawo do stałego wkraczania w wewnętrzne sprawy Kościoła, niekiedy sprawy sumienia kapłanów oraz samowolnego i systematycznego uzależniania od siebie kościelnej jurysdykcji”. Pod koniec padały znamienne słowa: „Rzeczy Bożych na ołtarzach Cezara składać nam nie wolno. Non possumus!”[5]. Ten sprzeciw był jednym z powodów podjęcia przez władze PRL decyzji o internowaniu prymasa Polski, co nastąpiło 25 września 1953 r.[6]

Prymas Stefan Wyszyński w czasach internowania w Komańczy. 26.10.1956 r. został uwolniony na polecenie Władysława Gomułki.

W połączeniu z wcześniej lub równolegle dokonanymi aresztowaniami (biskup kielecki Czesław Kaczmarek, biskup sufragan gnieźnieński Antoni Baraniak) lub przymusowym usunięciem z diecezji (biskup krakowski Eugeniusz Baziak, biskup katowicki Stanisław Adamski) było to bardzo poważne personalne osłabienie Kościoła. Przewodniczącym Konferencji Episkopatu Polski został, przy wsparciu władz, biskup łódzki Michał Klepacz, sekretarzem Konferencji był od czasów kard. Hlonda niezmiennie abp. Zygmunt Choromański. Biskupi przyjęli postawę ugodową, złożyli żądane przyrzeczenie na wierność PRL, w dalszych działaniach unikali sprzeciwów wobec władz. W tym okresie władze poszerzyły próby laicyzacji, m.in. narzucając usunięcie religii ze szkół. Z zamysłem kształcenia nowych kadr kościelnych, lojalnych wobec państwa, utworzono w 1955 r. Akademię Teologii Katolickiej w Warszawie. Zarazem w nowej sytuacji zmalało znaczenie ruchu „ księży patriotów”, a Komisję Księży ZBoWiD wcielono do Komisji Świeckich i Duchownych Działaczy Katolickich, poddając ją tym samym pod polityczne oddziaływanie Stowarzyszenia PAX [7].

•

Najpoważniejsze uderzenia w Kościół nastąpiły paradoksalnie już po śmierci Stalina, a rozluźnienie represyjności reżimu w 1954-1955 r. nie miało dla polityki wyznaniowej znaczenia. Wprawdzie prymasa Wyszyńskiego przeniesiono z izolacji o ciężkim rygorze i złych warunkach do warunków łagodniejszych, przypominających internowanie (Komańcza), niemniej pozbawiony był wolności aż do objęcia rządów przez Władysława Gomułkę. Także w wypadku innych represjonowanych nie cofnięto wcześniejszych decyzji. Kiedy we wrześniu 1956 r. sędziwy biskup Adamski „samowolnie” powrócił do Katowic, został natychmiast zatrzymany przez UB i odwieziony z powrotem do miejsca wysiedlenia w klasztorze w Lipnicy[8].

Wydaje się, że przyjęte w 1953 r. i wyżej zacytowane założenia polityki wyznaniowej nie uległy zmianie w czasie odwilży. Obejmowała ona stopniową rewizję polityki karnej, ograniczone wycofywanie się z najbardziej drastycznych poczynań łamiących praworządność, poszerzanie wolności kulturalnych i swobody dyskusji, ale w obrębie „obozu postępu”. Referat Chruszczowa i jego konsekwencje w Polsce, zwłaszcza rozpoczęcie się wielkiej dyskusji o potrzebie zmian w sprawowaniu przez partię władzy i o wolności dyskusji w obrębie partii, nie dotyczyły poszerzenia tej wolności na „obóz reakcji”, za część którego uważano Kościół. Nie było wątku postulującego zmiany polityki wyznaniowej w czasie wielkich narad aktywu PZPR i ZMP w Warszawie wiosną i latem 1956 r., nie stawiano takich postulatów w prasie wzywającej do nawet bardzo głębokich zmian, np. w „Po Prostu”[9]. Opublikowanie na jego łamach dwóch artykułów działaczy „Frondy”, która opuściła PAX w 1955 r. (m.in. Tadeusza Mazowieckiego), należało do wyjątków potwierdzających regułę, zresztą teksty te nie dotyczyły spraw Kościoła jako takiego. Wśród wielu powstających klubów inteligencji kluby katolickie należały do wyjątków i były nieliczne (Klub Dialog, Klub im. E. Mounier).

Dla młodej inteligencji, dojrzewającej już po wojnie, a ona stanowiła najbardziej dynamiczną część ruchu na rzecz zmian demokratycznych, religia nie była szczególnie istotna. Znaczna część młodej inteligencji prezentowała postawę laicką, odwoływała się do marksizmu, względnie do innych nurtów lewicowego myślenia. Dla tych ludzi Kościół był synonimem zacofania, fideizmu, tradycjonalizmu, często nośnikiem wrogich ideologii, w tym nacjonalizmu i antysemityzmu. Ogromne znaczenie w takim postrzeganiu Kościoła odegrały jego silne przed wojną związki z endecją, radykalny sprzeciw wobec wszelkiej lewicowości, czy tylko świeckości, pielęgnowanie wizji wiążących polskość z katolicyzmem i nadrzędności nauczania kościelnego nad prawem świeckim. Ogromna część inteligencji zgodnie z duchem oświecenia uważała za czynniki postępu wyzwolenie kultury i nauki spod wpływu religii oraz zgodnie z duchem liberalizmu wyzwolenie człowieka i jego prywatności spod dominacji religii i kleru. Tak postrzegała sprawy inteligencja niekatolicka przed wojną, łącznie z piłsudczykami, np. wspierającymi ruch świadomego macierzyństwa i równouprawnienia kobiet czy kontroli urodzin. Toteż nawet autorytety niekomunistycznej, ale i niekatolickiej inteligencji przedwojennej, np. Maria Dąbrowska, czy Tadeusz Kotarbiński (nazwisk można przytoczyć wiele) świeckość powojennego obyczaju i życia społeczno-kulturalnego traktowały jako wartość. To poczucie dystansu, a czasem niechęci między ogromną częścią inteligencji a Kościołem i duchowieństwem wpływało na sytuację w Polsce przez wiele dziesięcioleci, do lat 60. włącznie.

Stalinowskie praktyki, łącznie z naciskiem wywieranym przez aktywistów PZPR i ZMP, przyczyniły się natomiast w wymiarze masowym do silnego identyfikowania komunizmu i jego form działania z wrogością wobec religii i próbami odbierania tożsamości. Podkreślanie przywiązania do religii stało się często formą deklaracji przeciw rządzącym komunistom, a polskość silniej niż przed wojną utożsamiono z katolicyzmem. Już wiosną 1956 r. w lokalnych społecznościach domagano się powrotu religii do szkół, wieszano krzyże w szkołach, religijne deklaracje (np. śluby kościelne, udział w Bożym Ciele) pojawiały się wśród zetempowców, nawet oficerów wojska, czy kadry administracji, rozchodziły się pogłoski o cudach. W czasie wystąpień robotniczych w Poznaniu 28 czerwca najpierw dominowały hasła ekonomiczne, ale w miarę radykalizacji zastępowały je hasła antysowieckie i odwołujące się do religii. Śpiewano pieśni patriotyczno-religijne. „Język religijny i symbolika religijna odgrywały ważną rolę w procesie porozumiewania się tłumu – pisze Paweł Machcewicz. – Wraz z symboliką narodową najbardziej przyczyniały się do budowania emocjonalnej i ideowej wspólnoty przeciwstawianej państwu postrzeganemu jako antynarodowe i antyreligijne”, pozwalały „odróżnić <swoich> od <obcych>, oddzielić przestrzeń zdobytą i zagospodarowaną przez ruch od tej zewnętrznej i w dalszym ciągu potencjalnie wrogiej”[10]. Ta tendencja wyrażania sprzeciwu w języku religijno-narodowym przez przeciętnych Polaków narastała w następnych miesiącach. Jednym z jej czynników był udział setek tysięcy ludzi w pielgrzymce na Jasną Górę w sierpniu 1956 r., a elementem poruszającym emocje – pusty tron Prymasa Polski[11].

Narastanie ogromnego napięcia i poruszenia społecznego, wyrażanego zwłaszcza na prowincji, w języku narodowym i religijnym było też cechą Października 1956 r.[12] W ośrodkach akademickich i wielkich zakładach, szczególnie Warszawy, w środowiskach inteligencji wielkomiejskiej dominował język odwołujący się do wartości samostanowienia, głębokiej demokratyzacji, odnowy ideologicznej[13]. Te dwa języki związane z oczekiwaniem różnych rewindykacji współtworzyły złożoność postaw społecznych Października 1956.

•

Dynamika sytuacji polegała na narastaniu fali oddolnego nacisku na zmiany oraz pękaniu bariery strachu, którą wytworzył system w minionym dziesięcioleciu. Następowały próby samoorganizacji społecznej, najpierw w większych ośrodkach (uczelnie, wielkie zakłady przemysłowe), gdzie role przywódcze spełniali młodzi działacze związani dotąd głównie z ZMP i PZPR. Stopniowo jednak narastała samoorganizacja w ośrodkach lokalnych, budziła się wieś. Dynamika tej fali jest, jak dotąd, słabo zbadana.

Referentom i dyskutantom przysłuchiwało się 160 osób.

W tej sytuacji VIII Plenum KC PZPR i dojście do władzy Władysława Gomułki tworzyło nowe fakty i kanalizowało napięcia. Gomułka postrzegany był mniej jako przywódca partii komunistycznej w latach 1944-1948, bardziej jako więzień stalinowskiego reżimu, a więc przeciwnik tego, „co było”, a także przywódca, który odważał się sprzeciwić Stalinowi, do władzy dochodził zaś mimo sprzeciwu Związku Sowieckiego (okoliczności nagłej wizyty Chruszczowa i tow.). Ta druga okoliczność powodowała, że Gomułka stał się przywódcą nie tylko oczekujących „prawdziwego socjalizmu”, demokratyzacji, ale też symbolem dla rewindykacji narodowych o antyrosyjskim i antysowieckim wydźwięku.

W swoim zasadniczym przemówieniu na VIII Plenum 19 października Gomułka nie zajął się Kościołem ani w szerokiej perspektywie politycznej, ani nie odniósł do spraw bieżących. O wierzących wspomniał w kontekście omawiania socjalistycznych przemian na wsi, zachęcając „postępowy ruch katolicki” do szukania z partią form i wspólnej realizacji spółdzielczości produkcyjnej. Kwestie stosunku do Kościoła nie wystąpiły także jako wątek dyskusji na plenum[14].

Niemniej problem internowania prymasa Wyszyńskiego był jednym z pierwszych podjętych przez nowego I sekretarza KC PZPR. 24 października Biuro Polityczne postanowiło wysłać na rozmowy z kardynałem Wyszyńskim Zenona Kliszkę i Władysława Bieńkowskiego, najbardziej zaufanych wówczas współpracowników Gomułki. Dwa dni później spotkali się oni w Komańczy z internowanym, a tego jeszcze dnia „Biuro Polityczne przyjęło uchwałę akceptującą powrót prymasa Wyszyńskiego na poprzednie stanowisko”. Postanowiono również powołać wspólną komisję rządu i Episkopatu do rozpatrywania spraw dotyczących stosunków Kościół – państwo[15]. W ślad za Wyszyńskim do swoich diecezji powrócili inni, dotąd pozbawieni wolności biskupi. Decyzja o zwolnieniu i umożliwieniu powrotu do Warszawy Prymasa Polski była podejmowana równolegle z inną kluczową decyzją – o urlopowaniu Konstantego Rokossowskiego z funkcji ministra obrony narodowej i zwierzchnika armii. Obie te decyzje miały zasadnicze znaczenie symboliczne, były wyjściem naprzeciw oczekiwaniom patriotycznych i katolickich mas społecznych, oznaką poszanowania wartości suwerenności Polski i wartości tożsamości chrześcijańskiej, miały spowodować obniżenie poziomu napięcia i groźby radykalizacji oddolnego ruchu. Obie te decyzje spowodowały wyraźne obniżenie emocji i politycznego napięcia.

Do obniżenia napięcia decydująco przyczynił się sam kardynał Wyszyński. Od chwili przybycia na ul. Miodową 28 października, oddziaływał na swoje otoczenie oraz na odwiedzających go w duchu umiarkowania, nie mnożenia żądań. Podjął natomiast starania dla wypracowania kompromisu w stosunkach z państwem. Po rozmowach przygotowawczych prowadzonych przez biskupów Klepacza i Choromańskiego oraz Jerzego Morawskiego, Biuro Polityczne 21 listopada zatwierdziło wnioski komisji kościelno-państwowej o uchylenie dekretu z 1953 r. o obsadzie stanowisk kościelnych i poleciło opracować nowy dekret zgodny z zasadami przyjętymi przez komisję. Wyrażono zgodę na powrót religii do szkół, a nawet na dokonanie zmian personalnych w Urzędzie do Spraw Wyznań[16]. 6 grudnia Biuro Polityczne anulowało porozumienie z Episkopatem z 1950 r. i zleciło komisji przygotowanie nowego układu dotyczącego stosunków między Kościołem a państwem. Zaakceptowano również projekt nowego dekretu o organizacji i obsadzie stanowisk kościelnych[17].

Kwestie te przyjęły formę komunikatu Komisji Wspólnej przedstawicieli rządu i Episkopatu z 8 grudnia 1956 r., który określano potem jako „małe porozumienie”. „Przedstawiciele Episkopatu stwierdzili, że w wyniku przemian w życiu politycznym, zmierzających do utrwalenia praworządności, sprawiedliwości, pokojowego współżycia, podnoszenia moralności społecznej i naprawiania krzywdy, Rząd i władze państwowe znajdą w Hierarchii Kościelnej i Duchowieństwie zrozumienie dla tych zamierzeń. Przedstawiciele Episkopatu wyrazili również pełne poparcie dla podjętych przez Rząd prac, zmierzających do umocnienia i rozwoju Polski Ludowej, do skupienia wszystkich obywateli w zgodnej pracy dla dobra kraju, sumiennego przestrzegania praw Polski Ludowej i wykonywania przez obywateli obowiązków wobec Państwa.” Uzgodniono anulowanie dekretu z 1953 r. i wydanie nowego, który został ogłoszony 31 grudnia. Opierał się o zasady zapisane w konkordacie z 1925 r. Mianowanie na stanowiska biskupów, proboszczów i administratorów parafii wymagało jedynie uprzedniego upewnienia się, czy przeciw kandydatom „nie zachodzą uzasadnione zastrzeżenia właściwego organu państwowego”. Niezgłoszenie zastrzeżenia w wypadku kandydata na biskupa w ciągu 3 miesięcy, w wypadku niższych stanowisk przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w ciągu 30 dni „uważa się za wyrażenie zgody”. W razie wyrażenia zastrzeżenia, rozstrzygnięcie następowało w drodze porozumienia zwierzchniego organu kościelnego z rządem. W grudniu wydano instrukcję ministra zdrowia w sprawie posług religijnych w szpitalach i sanatoriach (3 XII), zarządzenie ministra oświaty w sprawie nauczania religii w szkołach (8 XII), zarządzenie ministra sprawiedliwości o wykonywaniu posług religijnych w zakładach karnych (14 XII)[18]. Swego rodzaju formą skonsumowania porozumienia było nadanie przez radio przemówienia wigilijnego prymasa Wyszyńskiego, zrehabilitowanie biskupa Kaczmarka oraz 14 stycznia 1957 r. spotkanie prymasa Wyszyńskiego z premierem Cyrankiewiczem.

Wszystkie te posunięcia zmieniały sytuację w stosunkach Kościół – państwo, pozwalały mówić o uznaniu przez partię niezależności Kościoła od władzy państwowej, o zaakceptowaniu przez Prymasa Polski nowych władz jako partnera układów i porozumień. Jest znamienne, że kierownictwo Episkopatu ograniczyło się do żądań minimalnych, stworzenia podstaw dla niezależności Kościoła i wypełniania jego podstawowej misji. Nie postawiono nawet stanowczo żądania powrotu do stanu sprzed 1950 r., a więc zwrotu wielu zlikwidowanych pism kościelnych, wznowienia działalności stowarzyszeń takich jak Sodalicja Mariańska, czy Katolicki Związek Młodzieży. Do dalszych rozmów przesunięto sprawę zwrotu „Caritasu”, o czym jednak biskupi dyskutowali 14 grudnia na konferencji plenarnej[19]. Tym samym więc kardynał Wyszyński dawał wyraźnie znak, że na tym etapie nie będzie podejmował prób tworzenia katolickich organizacji masowych, tym bardziej politycznych. Bez takiej zachęty oddolny ruch na rzecz pogłębienia zmian i odtwarzania życia katolickiego został wyhamowany i skanalizowany wyłącznie na poziomie parafii. Dla daleko idących dążeń ogromnym czynnikiem hamującym była sowiecka interwencja na Węgrzech 4 listopada 1956 r.

Zamknięciem tego etapu kryzysu systemu były wybory do Sejmu 20 stycznia 1957 r. Na prośbę premiera Cyrankiewicza Kościół zgodził się poprzeć udział w wyborach i spełnienia przez katolików obowiązku sumienia wzięcia udziału w głosowaniu. Oświadczenie Episkopatu w tej sprawie zostało opublikowane przez prasę 16 stycznia 1957 r.[20] Jak zauważył badający stosunki państwo – Kościół w PRL Antoni Dudek. „w całym okresie istnienia PRL Kościół nie posunął się dobrowolnie tak daleko we wspieraniu jakiejkolwiek akcji politycznej organizowanej przez władze, a tym samym w akceptacji komunistycznego systemu politycznego.”[21] Warto zauważyć, że Kościół w sferze instytucjonalno-politycznej nie otrzymał w zamian niemal nic, jeśli nie liczyć wejścia do Sejmu kilku posłów Koła Znak, cieszących się akceptacją prymasa.

Można więc zadać pytanie: dlaczego? Aby wiarygodnie na nie odpowiedzieć, trzeba by znać wewnętrzne dokumenty Episkopatu Polski i pełny zapis diariusza kardynała Wyszyńskiego, które jak dotąd są dla historyków niedostępne. Z cząstkowej opublikowanej dokumentacji wyłania się obraz następujący. Kardynał doceniał posunięcia Gomułki nie tylko wobec Kościoła, ale zmierzające do przywrócenia stabilizacji w kraju i uznał za właściwe przyczynić się do osiągnięcia stabilizacji. Z pewnością widział różnicę w postępowaniu popaździernikowej ekipy w porównaniu z antykościelną polityką ekipy Bieruta. Sceptycznie oceniał możliwości uzyskania przez Polskę znacznie większej niezależności w istniejących warunkach geopolitycznych, a tragedia Węgier z całą mocą ukazywała te ograniczenia. Decydował się więc na wsparcie dążeń do stabilizacji, w ramach której przywracano elementarną praworządność, większy stopień suwerenności wobec ZSRR oraz poszanowanie podstawowych praw Kościoła i ludzi wierzących, a także uwolnienie wsi od nacisku kolektywizacyjnego. Przypuszczalnie Prymas uważał, że w ciągu tych miesięcy Polska osiągnęła maksimum tego, co osiągnąć było można w istniejącej sytuacji geopolitycznej. Zapewne zakładał, że w nowych warunkach stopniowo będzie można przywrócić siłę wewnętrzną Kościoła i znacznie poszerzać oddziaływanie na wiernych.

Te posunięcia kardynała Wyszyńskiego i prowadzonego przezeń Episkopatu są poważnym problemem interpretacyjnym dla tych historyków i publicystów, którzy nie chcą uznać, że PRL miał jednak funkcję państwa polskiego, choć o ograniczonej suwerenności i o ustroju dyktatury monopartyjnej[22].

•

Uzupełnieniem zarysowanego obrazu są przemiany, jakie dokonywały się w obrębie laikatu, czyli odwołujących się do inspiracji katolickiej działaczy społecznych i publicystów. Monopolistyczna pozycja Stowarzyszenia PAX kruszyła się od października 1956 r., choć erozja zaczęła się wcześniej. Kierujący stowarzyszeniem twardą ręką Bolesław Piasecki nie wiązał przyszłości swojej, ani Polski z postępującą w kraju liberalizacją. Słusznie mógł się obawiać, że jej postęp spowoduje pojawienie się w przestrzeni publicznej innych ośrodków katolickich i w tych warunkach utrzymanie monopolu PAX na reprezentowanie katolików świeckich będzie niemożliwe. Nie wierzył też w możliwość rozluźnienia więzów Polski i ZSRR, ani osłabienie na dłuższą metę twardej dyktatury. Przyszłość wiązał więc z frakcją natolińską w PZPR, a nie siłami zmierzającymi do demokratyzacji systemu. Wyrazem tych tendencji był artykuł Piaseckiego „Instynkt państwowy”, opublikowany 16 października, który został powszechnie odebrany jako przestroga przed dalszą demokratyzacją i groźba użycia siły w obronie porządku i dyscypliny. Tekst wywołał sprzeciw w środowiskach nie związanych z PAX-em, a i ferment w samym stowarzyszeniu.

W czasie obrad VIII Plenum w otoczeniu pisarza Jerzego Zawieyskiego zrodziła się inicjatywa podpisania zbiorowego oświadczenia z poparciem dla dokonujących się przemian i z odcięciem się od artykułu Piaseckiego. Opublikowane 23 października oświadczenie 25 literatów, dziennikarzy i działaczy katolickich z kręgu zawieszonego w 1953 r. „Tygodnika Powszechnego”, „Frondy”, klubu „Dialog” i KUL wyrażało poparcie dla VIII Plenum i Gomułki, odcięcie się od artykułu Piaseckiego i stwierdzenie, że PAX nie reprezentuje ogółu katolików w Polsce. Podpisani pod oświadczeniem przystąpili do organizowania Ogólnopolskiego Klubu Postępowej Inteligencji Katolickiej[23]. W następnych tygodniach Zawieyski i inni organizatorzy OKPIK nawiązali kontakty z uwolnionym prymasem Wyszyńskim (w bliskich stosunkach z nim pozostawali przed jego internowaniem), uzyskali też audiencję u Gomułki 30 listopada, podczas której otrzymali obietnicę wznowienia „Tygodnika Powszechnego” pod dawną redakcją z Jerzym Turowiczem na czele, co stało się faktem w dniach następnych. Działacze OKPIK otrzymali też propozycję wystawienia około 10 kandydatów w wyborach sejmowych. W rozmowach tych przesądzano również, że nie ma możliwości utworzenia stronnictwa katolickiego, a nawet sam projekt utworzenia zbyt wielu oddziałów terenowych OKPIK wywołuje niepokój.[24]

Gomułka i jego współpracownicy nie zamierzali naruszać zasadniczej konstrukcji ustrojowej, w której monopolistyczna władza należy do PZPR, a zależnymi od niej sojusznikami są ZSL i SD. Zgodnie z tym modelem zachowywano dla bezpartyjnych posłów marginalną liczbę miejsc w Sejmie; jedyna korekta polegała na tym, że wśród nich było dotąd 3 posłów PAX, teraz posłów katolickich miało być o kilku więcej. Nie zmieniało to niczego w układzie sił na szczeblu władz państwowych i nie otwierało perspektywy dla wielopartyjności. OKPIK nie miał mieć charakteru jednolitego stowarzyszenia, tym bardziej partii, ale raczej był federacją różnych klubów i pism z „Tygodnikiem Powszechnym” na czele. Do takiego modelu zresztą jego założyciele zmierzali, nie pragnąc bynajmniej jednolitej organizacji przypominającej PAX i ograniczającej autonomię pism i klubów.

Działania wymierzone przeciw możliwości zorganizowania się partii katolickiej były podejmowane w pierwszej połowie 1957 r. nie spektakularnie, ale skutecznie. Spontanicznie powstające w wielu miastach kluby inteligencji katolickiej otrzymały w marcu nakaz złożenia wniosków o rejestrację. W kwietniu MSW przesłało członkom Biura Politycznego KC PZPR pismo informujące o wnioskach zgłoszonych przez osiem klubów i przestrzegało, że choć nie przewidują działalności politycznej, to jednak „sieć istniejących klubów ideologicznie i w praktyce organizacyjnie powiązanych ze sobą (...) powinna stać się namiastką partii chadeckiej”. Wprawdzie 3 czerwca Zawieyski i Stomma usłyszeli od Gomułki, że będą rejestrowane po jednym klubie w mieście wojewódzkim, ale decyzje Biura Politycznego KC PZPR z 28 czerwca 1957 r. zawęziły to do 6-7 klubów w większych miastach, a w praktyce zarejestrowano tylko 5 klubów[25]. Wraz z „Tygodnikiem Powszechnym”, miesięcznikiem „Znak” i powołanym do życia w 1958 r. miesięcznikiem „Więź” (dawna „Fronda”), staną się one częścią ruchu Znak, który nie będzie miał formalnego ogólnopolskiego kierownictwa. Reprezentacją sejmową tego środowiska będzie wspomniane Koło Posłów „Znak” liczące jesienią 1957 r. – po akcesie kilku i odejściu dwóch posłów – dziewięciu posłów ze Stanisławem Stommą jako przewodniczącym[26]. Znaczenie, przede wszystkim honorowe, miało powołanie Jerzego Zawieyskiego na członka Rady Państwa.

Ruch Znak w pierwszym okresie po 1956 r. był powszechnie uważany za najbardziej miarodajną reprezentację katolicką. Pozostawał w kontaktach z prymasem Wyszyńskim i innymi biskupami, skupiał się przede wszystkim na działaniach odczytowych, publicystycznych, bardzo oszczędnie wypowiadał się w sprawach politycznych, pozostawiając je przede wszystkim posłom. Nawiązał też kontakty z organizacjami katolickimi na Zachodzie, zwłaszcza we Francji, a także z wieloma postaciami emigracji, na ogół przekonując ich o pozytywnym kierunku przemian w kraju. (Te emigracyjne kontakty zaczną być kwestionowane przez władze na początku lat 60., podobnie jak zbyt szerokie kontakty z zachodnimi katolikami).

Tak potężne do jesieni 1956 r. Stowarzyszenie PAX znalazło się po październiku w głębokim kryzysie. Kardynał Wyszyński nie uznawał go za ugrupowanie katolickie i odmawiał kontaktów, podobnie niemal wszyscy biskupi. Duchownym zabraniano pisać do prasy PAX, tym bardziej uczestniczyć w działaniach organizacyjnych. W otoczeniu Gomułki jesienią 1956 r. silne było przekonanie, że PAX należy zlikwidować. W prasie PAX był ostro atakowany, przypominano m.in. przedwojenną działalność jego przywódców w faszystowskiej i skrajnie antysemickiej ONR-Falanga. Gomułka jednak nie zdecydował się na likwidację PAX-u, który zachował swoją bazę gospodarczą, dziennik „Słowo Powszechne” i sieć terenową, choć od wyborów 1957 r. miał tylko jednego posła w Sejmie. Stopniowo PAX przezwyciężał kryzys wewnętrzny i podjął ofensywę propagandową, akcentując mocno przyjaźń do ZSRR, głosząc potrzebę socjalistycznych przemian na wsi (kolektywizacja), atakując prozachodnie tendencje. To „obejście partii z lewa” połączone z rozbudową sieci członkowskiej (w małych miastach PAX był jedyną organizacją skupiającą katolików, organizującą interesujące ich odczyty itp.) umocniło pozycję stowarzyszenia, które na początku lat 60. stało się znów ważną częścią politycznej panoramy w Polsce, zarazem wiernym sojusznikiem partii na odcinku polityki wyznaniowej[27].

Ciekawe i pouczające były losy tzw. secesji, czyli grupy znanych działaczy PAX-u, którzy w listopadzie 1956 r. opuścili stowarzyszenie. Byli wśród nich trzej posłowie na Sejm – Jan Frankowski, Dominik Horodyński i Konstanty Łubieński i tak znani działacze PAX-u, jak Wojciech Kętrzyński i Andrzej Micewski. Utworzyli oni Tymczasowy Komitet Porozumiewawczy Działaczy Katolickich przy Ogólnopolskim Komitecie Frontu Narodowego. W następnych tygodniach zdołali skupić wokół siebie sporą grupę znanych poprzednio działaczy katolickich, którzy nie przeszli przez PAX, a niektórzy wręcz niedawno wyszli z więzień. Wśród tych ostatnich byli dawni działacze Chrześcijańskiej Demokracji. W rozmowach z Edwardem Ochabem ubiegali się o umieszczenie na listach wyborczych 12 kandydatów na posłów, realnie jednak do Sejmu wprowadzili tylko trzech (Frankowski, Łubieński, Miron Kołakowski). W ślad za tym w marcu 1957 r. założono Związek Chrześcijańsko-Społeczny, już bez dawnych chadeków, którzy 3 mandaty sejmowe uznali za klęskę. Wniosek o rejestrację został negatywnie oceniony przez Wydział Organizacyjny KC PZPR: „można przypuszczać, że mamy tu do czynienia z próbą zorganizowania i zalegalizowania nowej politycznej partii o podłożu chadeckim”.

W następnych miesiącach przywódcy grupy w kontaktach z sekretarzami KC – Jerzym Morawskim i Zenonem Kliszko – próbowali przełamać nieufność i uzyskać możliwość działania. Równocześnie w utworzonym tygodniku „Za i Przeciw” rozwijali interesującą publicystykę, występując jako lewica katolicka, sojusznicza wobec rzeczników popaździernikowych zmian w partii.

Biuro Polityczne KC PZPR 28 czerwca 1957 r. podjęło decyzję o zgodzie na zalegalizowanie „organizacji inicjowanej przez Frankowskiego”, która powinna być „niewielka, z bardzo ograniczoną liczbą kół terenowych”. W konsekwencji powstało Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne. Pod koniec września 1957 r. Frankowski przejął tygodnik „Za i Przeciw”, usuwając swoich dotychczasowych kolegów i partnerów z redakcji i stowarzyszenia. Posłowie Łubieński i Kołakowski znaleźli się w Kole Posłów Znak. Od tej pory, aż po rok 1968 r., poseł Frankowski był w ChSS faktycznie jedynym autorytetem politycznym, cieszącym się poparciem partii[28]. Nie uzyskał natomiast sympatii Kościoła ani popularności w szerszych środowiskach katolickich.

Omówione tu decyzje dotyczyły zarówno stosunków Kościół – państwo, jak i ram organizacyjnych dla aktywności katolików świeckich oraz ich miejsca w systemie polityczno-społecznym PRL. Trzeba stwierdzić, że decyzje prowadziły do zablokowania możliwości odbudowania ruchu chadeckiego, także niedopuszczenia do powstania organizacji i stowarzyszeń, w których mógłby się on zorganizować. Trzeba jednak też zauważyć, że ze strony Kościoła, zwłaszcza kardynała Wyszyńskiego, nie było żadnych starań, aby taki ruch powstał. Tym łatwiej więc partia nie dopuściła do powstania struktur organizacyjnych potencjalnego ruchu katolickiego, który mógłby się przerodzić w czynnik nacisku na władze, czy wytwarzania konkurencyjnej oferty programowej. PAX i ChSS nie miały szans, aby podążyć w tym kierunku. Ruch Znak był natomiast zbyt pluralistyczny wewnętrznie, zainteresowany przede wszystkim działalnością typu klubowego, skoncentrowaną na kulturze, kształceniu elit katolickich, nie na działalności masowej.

•

Sens zawartego z Kościołem kompromisu wyjaśnił Władysław Gomułka w przemówieniu na IX Plenum KC PZPR 15 maja 1957 r.: „Nie trzeba podkreślać, że partia nasza opiera się na naukowym światopoglądzie dialektycznego materializmu, że obcy jej jest światopogląd idealistyczny. A przecież poszliśmy na porozumienie z kościołem katolickim, a nawet zgodziliśmy się na pozaobowiązkowe nauczanie religii w szkołach. Pod tym względem zaistniał u nas stan rzeczy, którego nie ma w innych krajach socjalistycznych, ale nawet w takich krajach kapitalistycznych, jak Francja i Stany Zjednoczone. Jasne, że ten stan rzeczy nie odpowiada światopoglądowi naszej partii.

Partia nasza nie może jednak nigdy zamykać oczu na żadną rzeczywistość. Nie może w swej polityce stosować presji administracyjnej wobec wierzących, nie uwzględniać faktu, że dawny spór z kościołem przeciwstawiał milionowe masy wierzących władzy ludowej, utrudniał ich udział w naszym budownictwie, odpychał ich od socjalizmu. Należało ten stan zmienić.

Partia nasza wychodzi z założenia, że światopogląd idealistyczny będzie długo istniał obok światopoglądu materialistycznego. Długo też istnieć będą obok siebie wierzący i niewierzący, kościół i socjalizm, władza ludowa i hierarchia kościelna. Jest to niewątpliwe. Z tego też powinniśmy wyciągać wnioski – i to nie tylko my, ale i kościół. Myśmy je wyciągnęli, wychodząc z założenia o konieczności współistnienia, które, rzecz jasna, nie przekreśla określonych form walki ideologicznej, lecz powinno wykluczać wojnę polityczną. (...) Kościół też winien uwzględnić i uznawać fakt, że Polska zmieniła swój dawny ustrój społeczny, że buduje socjalizm. W sprawach żywotnie dotyczących interesów Polski Ludowej i jej narodu chcielibyśmy, aby kościół razem z nami kroczył polską drogą. Od tego zależeć będzie w dużej mierze długofalowe kształtowanie się stosunków między państwem ludowym a kościołem.”[29]

Gomułka traktował partię i państwo z jednej strony oraz Kościół z drugiej strony jako dwa odrębne byty, dwie domeny. Obszar partii i aparatu państwa miał być wolny od wpływów Kościoła i religii, obowiązywał tu „światopogląd materialistyczny”. Uznanie praw Kościoła i ludzi wierzących było traktowane jako koncesja, przywilej udzielony przez suwerena, czyli państwo i partię. Dość przejrzyście została zaznaczona nadrzędność państwa, jego charakteru ideologicznego i jego funkcji władczych. Stwierdzenia Gomułki były ogólne, nie przesądzały rozwiązania wielu konkretnych problemów, które istniały w stosunkach państwa z Kościołem.

Konkretny i obszerny dokument, w którym ujęto całokształt wzajemnych stosunków w długiej perspektywie opracowali Władysław Bieńkowski i Jerzy Sztachelski, zapewne wspólnie z Zenonem Kliszko, na posiedzenie Biura Politycznego 28 czerwca 1957 r. „Wytyczne stanowiska partii w sprawie stosunków między państwem a kościołem” były obszernym dokumentem (32 strony maszynopisu) dotyczącym wielu spraw. Za punkt wyjścia przyjmowano, że laicyzacja jest „nieodwracalnym procesem występującym we wszystkich cywilizowanych społeczeństwach”, choć rozwija się nierównomiernie, występują w jej postępie zahamowania lub nawet okresy wzrostu wierzeń religijnych. Przed 1956 r. partia popełniła wiele błędów przez stosowanie przymusu i ograniczeń w wykonywaniu kultu, co wywołało wzrost fanatyzmu religijnego i podsycało nastroje opozycyjne wobec władzy. Celem partii powinno być nie wspieranie wojującego ateizmu, ale procesów zobojętnienia religijnego, laicyzacji. Należy więc unikać zadrażnień w społeczeństwie na tle religijnym, zapewnić poczucie swobody w wykonywaniu kultu, atmosferę tolerancji. Zarazem należy ograniczać wpływy Kościoła przez konsekwentne realizowanie zasady rozdziału Kościoła od państwa, ograniczanie oddziaływania Kościoła, pozytywną działalność mającą na celu wypieranie wpływów Kościoła, pracę ateistyczną wewnątrz partii. Te zamierzenia ogólne rozpisano w wiele postulatach obejmujących różne dziedziny. Opowiadano się za uznaniem wewnętrznej suwerenności Kościoła, ale przeciw wzmacnianiu jego potencjału, postulując negatywne rozstrzygnięcia dotyczące zwrotu własności kościelnej, konsekwentne uznawanie za państwową własności kościelnej użytkowanej na Ziemiach Zachodnich, ograniczanie do minimum budownictwa sakralnego, odmowę uznania Kościoła za osobę prawa publicznego, sprzeciw wobec posiadania przez Kościół własnych drukarń. Należy utrzymać ograniczenia nakładów pism kościelnych, natomiast państwowe prasa, radio, czasopisma popularnonaukowe powinny mieć ustalone zadania i podzielone role „w zakresie utrwalania materialistycznego poglądu na świat”. Należy wspierać laicyzację szkolnictwa przez tworzenie szkół bez nauki religii i dbać o to, by nauczanie religii odbywało się poza normalnym programem zajęć, po lub przed lekcjami. Ważnym zadaniem jest usuwanie wpływów kleru z harcerstwa.

Jako przedmiot narastającego sporu wymieniano sprawę zwrotu Kościołowi „Caritasu”, proponując utrzymanie go w rękach państwa i jedynie dopuszczenie osób wyznaczonych przez Episkopat do pracy w „Caritasie”. Odnosząc się do restrykcji, jakie stosowane są wobec księży, którzy w poprzednim okresie angażowali się w ruch „księży patriotów”, autorzy „wytycznych” nie postulowali przeciwstawiania się temu i pisali, że nie widzą możliwości organizowania ruchu księży postępowych[30].

Na podstawie tego opracowania Biuro Polityczne podjęło 28 czerwca szereg decyzji kluczowych dla dalszego kształtowania stosunków Kościół – państwo: „Caritasu” nie należy zwracać Kościołowi; drukarnie mogą być jedynie państwowe, nie należy wydawać zezwoleń na prowadzenie drukarń organizacjom kościelnym, zakonom itd.; nauczanie religii powinno się odbywać po lub przed lekcjami; za słuszne należy uznać zakładanie szkół laickich[31]. W innym trybie podjęto decyzje o walce z wpływami i praktykami religijnymi w Związku Harcerstwa Polskiego, co jeszcze w 1957 r. owocowało konfliktami i odsuwaniem od pracy instruktorów uznawanych za „klerykałów”[32].

Treść „Wytycznych” miała zasadnicze znaczenie jako wskazanie sposobu myślenia działaczy, którzy już wówczas i w latach następnych odpowiadali za politykę wyznaniową PRL. Władysław Bieńkowski, najbardziej spośród nich otwarty, był ministrem oświaty do 1959 r. Jerzy Sztachelski kierował Urzędem do Spraw Wyznań do 1961 r. Zenon Kliszko, w 1957 r. wicemarszałek Sejmu i sekretarz KC, wkrótce także członek Biura Politycznego, stał się stopniowo głównym koordynatorem polityki wobec Kościoła.

W pierwszych popaździernikowych latach, przeciwnie niż w okresie stalinowskim, znacznie mniejszą rolę w wytyczaniu polityki wyznaniowej miał aparat bezpieczeństwa. Sprawy wyznaniowe skupiono w Departamencie III MSW, który zajmował się wszelkimi „zagrożeniami” o charakterze opozycyjnym, także w Kościele i organizacjach katolickich, również legalnie działających. Zintensyfikowanie działań nastąpiło po lipcu 1958 r., kiedy MSW wydało „Wytyczne w dziedzinie zwalczania wrogiej działalności kleru i aktywu katolickiego”. Chodziło o ujawnianie i zwalczanie działalności naruszającej porządek prawny, zmierzającej do ingerencji w pracę instytucji państwowych i organizacji społecznych, zdobywanie informacji o zamierzeniach, planach, formach i metodach działania, przy czym precyzowano, że aparat SB „winien dążyć do zdobywania informacji o całokształcie działalności kleru i środowisk klerykalnych”[33]. Departament III w tym okresie skupiał się głównie na pozyskiwaniu informacji, budowaniu obrazu potencjalnych zagrożeń, co czynił w oparciu o agenturę oraz zakładaną u postaci kluczowych aparaturę podsłuchową (od okresu 1958/59 podsłuchiwano m.in. miejsce spotkań Rady Głównej Episkopatu Polski przy ul. Miodowej, mieszkania Jerzego Zawieyskiego i Stanisława Stommy, redakcję „Więzi” czyli gabinet Tadeusza Mazowieckiego i gabinet Bolesława Piaseckiego). Najważniejsze materiały z podsłuchu otrzymywał Władysław Gomułka. Nie znaleziono dotąd materiałów wskazujących na wykorzystywanie materiałów SB do działań dezintegracyjnych w Kościele, prób kompromitowania poszczególnych osób itd., co nie znaczy, że takie przypadki nie miały miejsca lub nie były wykorzystywane dla szantażowania potencjalnych agentów. W MSW za problemy wyznaniowe odpowiadał wiceminister Antoni Alster, który do aparatu bezpieczeństwa przyszedł w 1954 r. na fali „odwilży” i uchodził za związanego z grupą puławską w partii. Kluczowe decyzje przygotowywano i podejmowano jednak w Urzędzie do Spraw Wyznań, kierowanym przez Jerzego Sztachelskiego, także związanego z „puławianami”.

Zmiany nastąpią w latach 1960-62 i będą skutkiem przesunięć w układzie sił w kierownictwie PZPR, a wymienione wyżej osoby utracą pozycję polityczną i wpływ na kształtowanie polityki wyznaniowej.

•

Początek konfliktu między władzami PRL a Kościołem należy wiązać z całym szeregiem posunięć usztywniających centralistyczny system monopolu po okresie odwilży, co określa się jako „odwrót od Października”. Ekipa Gomułki ograniczała autonomię lub likwidowała te ośrodki aktywności społecznej, które mogły się rozwinąć w niezależne ruchy polityczne, obywatelskie, a tym samym ograniczyć system kontroli nad społeczeństwem. Ekipa Gomułki tolerowała pewne enklawy niepoddane ścisłej kontroli (np. KIK, do 1962 r. Klub Krzywego Koła, środowiska twórcze), ale utrzymywała wobec nich narzędzia kontroli, które pozwalały autonomię tych podmiotów limitować, a w razie „potrzeby” zlikwidować. Jeszcze w 1957 r. poddano ścisłej kontroli ruch młodzieżowy (w wypadku ZHP ta operacja przesunęła się na rok 1958 i 1959), „spacyfikowano” autonomię prasy, łącznie z wymianą niektórych redakcji i zamknięciem szeregu pism powstałych na fali Października, zaostrzono cenzurę prasy i książek, obezwładniono ruch rad robotniczych, ograniczono możliwości dyskusji wewnątrz partii. Osiągnięto te cele metodami politycznymi, bez uciekania się do stosowania policyjnych represji[34]. Problem z Kościołem był jednak dużo bardziej skomplikowany, gdyż stanowił potężną organizację nie polityczną wprawdzie, ale upowszechniającą alternatywny system wartości ideowych oraz mobilizującą masy.

Zdolności mobilizacyjne Kościoła budziły niepokój już wiosną 1957 r. Autorzy omawianych „Wytycznych” zauważali, że nasilił się ruch pielgrzymkowy – „mieliśmy (19 IV br.) ogólnopolską pielgrzymkę młodzieży studenckiej w Częstochowie, w której wzięło udział 9 tys. studentów, (2 VI br.) pielgrzymkę mężczyzn w Piekarach Śląskich z całego Śląska w liczbie 30 tys. uczestników itp. inne masowe imprezy”. Masowość pielgrzymek i ich charakter była powodem poważnych niepokojów.

Powody rozczarowania władz postawą Kościoła wyłożył Zenon Kliszko na spotkaniu z aparatem politycznym KC PZPR 24 czerwca 1958 r. Mówił, że w stosunkach Kościół – państwo od października 1956 r. do czerwca, lipca 1957 r., czyli do powrotu kardynała Wyszyńskiego z Rzymu, stosunki układały się dobrze, ale od lipca 1957 r. kardynał Wyszyński zaostrzył ton. W tym czasie hierarchia katolicka na czele z Wyszyńskim „przechodzi stopniowo do coraz bardziej rozwijającej się czy rozwijanej ofensywy ideologicznej i politycznej”. Jej istotą jest plan Milenium, wielkiej nowenny obejmującej najbliższe lata, do roku 1966. W tym okresie opublikowano obszerną instrukcję prymasa, w której „generalnym hasłem tej całej wielkiej działalności obliczonej na Milenium – okres 9 lat – jest wielkie moralne, katolickie odrodzenie narodu polskiego, czemu powinny towarzyszyć takie fakty, jak zawieszanie krzyży w domach, szkołach i urzędach”. Takie sformułowanie jest złamaniem litery i ducha porozumienia między państwem a Kościołem. Częścią tego programu są liczne pielgrzymki, przez hierarchę nazywane „stanowymi”, przy czym „główny atak idzie po trzech liniach: młodzież, inteligencja i kobiety”. Ostatnio odbywały się pielgrzymki literatów, dziennikarzy, których nie było wielu, ale uczestniczyli nauczyciele i bibliotekarze. Odbyła się pielgrzymka studentów z udziałem kilkunastu tysięcy ludzi, ostatnio pielgrzymka dziewcząt polskich, w której wzięło udział 100 tys. osób. „Te pielgrzymki mają na celu, jeśli tak można powiedzieć, wychowanie, kształcenie, przygotowanie swojej kadry działaczy religijno-społeczno-politycznych”. Pod opieką kardynała Wyszyńskiego odbywają się konferencje, na które zaprasza się lekarzy czy prawników. Prymas nie ukrywał celu tych działań i w kazaniu wygłoszonym w Gnieźnie 24 kwietnia 1958 r. mówił: „Pragnęlibyśmy, by Polska była chrześcijańska nie tylko w życiu rodziny i w życiu pracy, ale by była w życiu publicznym, w życiu społecznym, a nawet w życiu politycznym”. Kliszko zauważał, że „sformułowania tak daleko idącego dotąd w kazaniach Wyszyńskiego nie było”.

Podjęcie „ideologicznej ofensywy”, jaką był program Milenium, w ramach którego odbywały się pielgrzymki i konferencje, został uznany za wypowiedzenie partii walki ideologicznej, której celem jest odwrócenie dotychczasowych procesów laicyzacji i umocnienie wpływów Kościoła, przy czym religijności masowej, ludowej. Były to działania idące w przeciwnym kierunku niż stopniowa, spontaniczna laicyzacja społeczeństwa, na którą liczyła partia. W przemówieniu Kliszko zwracał też uwagę, że w organizowaniu pielgrzymek pomagają lokalne ogniwa administracji, a nawet partii, po zaniżonych cenach wynajmowane są autobusy. Było to dowodem erozji ideologicznej tożsamości aparatu władzy „na dole”. Kliszko wskazywał też na niebezpieczeństwo dla władzy wynikające z „klerykalizmu”, np. sędziów i prokuratorów, którzy stają się podatni na wpływ księży, ulegają presji. Wskazywał na przykład instytutu prymasowskiego na Jasnej Górze, gdzie bez zezwolenia władz drukuje się broszury i kazania Wyszyńskiego.

Za konieczne wskazywał przeciwstawienie się „narastającej ofensywie episkopatu”. Przede wszystkim „w aparacie partyjnym nie mogą pracować ludzie, którzy są, bądź sami klerykałami, bądź też w swoim najbliższym otoczeniu ten klerykalizm i religianctwo tolerują”. Zapowiadał rozwinięcie w aparacie partyjnym szkoleń z zakresu ateizmu.

Kliszko mówił, że na około 26 tys. szkół w Polsce tylko w 840 nie ma religii jako przedmiotu nadobowiązkowego, przy czym tylko 60 szkół ma zamierzony charakter świecki, do pozostałych 780 po prostu jeszcze nie dotarli ksiądz czy katecheta. Zwracał uwagę na nacisk na niewierzących, nawet wyzywanie ich. Podkreślał, że „każda nasza szkoła musi być i jest szkołą świecką, niezależnie od tego czy tam jest ten ponadobowiązkowy przedmiot w postaci religii, czy go nie ma”.

Trzecią sprawą, która wywoływała konflikt, był spór o zasady przyjmowania zagranicznej pomocy charytatywnej, która obejmowała napływające głównie z USA dary w postaci odzieży, żywności, lekarstw. Sprawa darów była kilkakrotnie omawiana na posiedzeniach komisji wspólnej, w której władze reprezentowali Kliszko i Sztachelski. Proponowali oni powołanie społecznego komitetu opieki, do którego wchodziłby przedstawiciel Kościoła, gdyż nie godzili się na monopolizowanie pomocy charytatywnej przez Kościół. Komitet ten byłby odbiorcą darów i mógł wnioskować o uchylenie cła. „Oni stanowczo odmówili, no i myśmy wtedy uchylili te wszystkie ulgi, jakie były stosowane, i od 10 marca my żadnych ulg nie przyznajemy.” Kliszko tłumaczył towarzyszom: „nam nie chodzi przecież o cło, nam chodzi o to, że nie możemy tolerować takiej sytuacji, że jakaś zagraniczna organizacja ma tylko zaufanie w Polsce Ludowej do jednego człowieka, a tym człowiekiem jest Wyszyński”[35].

W tym wystąpieniu zostały wyłożone najważniejsze elementy oceny sytuacji, które oznaczały zamykanie okresu popaździernikowych złudzeń. Konflikt nie był jednak nieunikniony, jak zwykle w takich sytuacjach rozwijał się przez starcia dotyczące spraw konkretnych, a skoro brakowało woli kompromisu, obrastały one napięciami i prowadziły do dalszych posunięć konfrontacyjnych. Próba mediacji w sprawie darów wysyłanych do Polski przez Catholic Relief Service podjęta przez posłów Znaku nie dała efektów wobec nieustępliwości obu stron. Biuro Polityczne KC PZPR podjęło 26 czerwca decyzję: „na żadne dostawy zagraniczne dla kleru nie zgodzimy się”. Na początku lipca Sekretariat KC wyłonił stałą Komisję KC do spraw kleru, której przewodniczącym został Zenon Kliszko. W lipcu ukazał się obszerny list KC PZPR do egzekutyw Komitetów Wojewódzkich, Miejskich i Powiatowych, piętnujący „ofensywę antyklerykalną”, a program Nowenny Tysiąclecia traktujący jako „obłąkany program wtrącenia Polski w mroki obskurantyzmu”. Zapowiedziano usunięcie krzyży z sal szkolnych, rozszerzenie liczby szkół bez nauki religii, kampanię na rzecz opanowania komitetów rodzicielskich przez osoby niewierzące, ochronę niewierzących przed „napastowaniem” w szpitalach przez księży i zakonnice. Władze administracyjne przestrzegano przed udzielaniem jakiejkolwiek pomocy w organizowaniu pielgrzymek. Zapowiadano też ograniczenie zezwoleń na budownictwo kościelne[36]. Również w lipcu została wydana wspomniana instrukcja MSW o inwigilowaniu kleru i działaczy katolickich. 21 lipca odbyła się rewizja na Jasnej Górze w drukarni, o której mówił Kliszko. Na początku sierpnia minister oświaty wydał zarządzenie odsuwające zakonników od możliwości wykładania religii, co oznaczało sytuację, w której Kościół nie był w stanie zapewnić zapotrzebowania na kadrę nauczającą. W styczniu 1959 r. uchwalono ustawę o cmentarzach, m.in. ograniczającą prawa księży do określania miejsc pochówku osób niewierzących.

Posłowie Znaku próbowali tłumaczyć racje obu stron i mediować między Gomułką a Wyszyńskim, ale nie dawało to spodziewanych efektów. Zawieyskiemu udało się doprowadzić do spotkania Gomułki z kardynałem Wyszyńskim 11 stycznia 1960 r. Trwająca cztery godziny rozmowa przebiegła w dość dobrej atmosferze, ale nie usunęła praktycznych powodów napięć[37].

Pod koniec 1959 r. Ministerstwo Oświaty wydało zarządzenie w sprawie nadzoru nad seminariami duchownymi, a w 1960 przeprowadzono w nich kontrole, konfiskując część księgozbiorów. Jesienią 1959 r. po raz pierwszy zaczęto powoływać alumnów do odbycia zasadniczej służby wojskowej[38]. Wydano decyzję o kasacji niższych seminariów duchownych, która będzie realizowana w następnych latach. W kwietniu w Nowej Hucie usunięcie krzyża z miejsca, gdzie w przyszłości miał stanąć kościół, wywołało potężne zamieszki, tłumione przez milicję (sądy skazały następnie 87 osób). Latem MSW przeprowadziło „akcję letnią”, mającą ujawnić fakty naruszania świeckości kolonii i obozów młodzieżowych. W szkołach rozpoczęto wielką akcję laicyzacyjną, zmierzającą do usunięcia religii ze szkół i blokowania duchownym dostępu do młodzieży. Równolegle lawinowo następował proces upartyjniania nauczycieli (do końca 1962 r. do PZPR należało już 25% nauczycieli). W 1960 r. podjęto też akcję usuwania z ośrodków służby zdrowia sióstr zakonnych i spowiedników. Wprowadzono przepisy finansowe nakładające na Kościół wysokie opłaty. W tym samym czasie władze postanowiły wesprzeć finansowo koła księży przy „Caritas”, które organizowano od połowy 1956 r. Koła te skupiały księży „pozytywnych” i miały być wykorzystywane jako czynnik przeciwstawiania się hierarchii, a zwłaszcza prymasowi Wyszyńskiemu[39].

•

Rok 1960 należy więc uznać za definitywnie kończący okres popaździernikowych złudzeń co do możliwości ustanowienia relacji Kościół – państwo na zasadzie rozdzielności, ale nie wrogości. Wejście w konflikt i długotrwałą rywalizację było – jak się wydaje – nieuchronne. Partia, mimo zmian popaździernikowych, nie wyrzekała się monopolu na organizowanie życia publicznego, całkowitą dominację w przestrzeni politycznej, nie akceptowała zasad politycznej konkurencji, swobody wypowiedzi, pluralizmu mediów, autonomii instytucji, niezawisłości wymiaru sprawiedliwości itd. Sprzeciw wobec organizowania akcji charytatywnej poza kontrolą partii pokazuje, jak daleko idące były te dążenia monopolistyczne. Swoją kontrolę nad całym życiem społecznym i instytucjonalnym partia realizowała środkami politycznymi dzięki opanowaniu całego aparatu administracyjnego, za pomocą nomenklatury kadr, ale bez uciekania się do terroru, co było cechą okresu stalinowskiego. Była jednak gotowa do przemocy się odwołać, co pokazywały wypadki w Nowej Hucie. „Odwrót od Października” oznaczał przywracanie monopolu władzy po okresie jego osłabienia. Zakres wolności indywidualnej obywateli był jednak znacznie większy, niż przed 1956 r. i znacznie większy, niż w innych krajach bloku radzieckiego. Zasadę monopolu realizowano bowiem w sposób mniej drastyczny, godzono się na pewien zakres swobody indywidualnych wypowiedzi, utrzymywanie pewnego marginesu pluralizmu, dzięki czemu mogły np. ukazywać się „Tygodnik Powszechny” i inne pisma ruchu „Znak” (w limitowanym jednak nakładzie).

W tym systemie działalność Kościoła rozumiana szerzej, niż tylko odprawianie nabożeństw i sprawowanie posług religijnych, mieścić się nie mogła, musiała go naruszać. Osią konfliktu Kościoła z systemem były nie sprawy ustrojowe (monopol władzy), ale światopoglądowe. Kościół nie zamierzał biernie obserwować postępów laicyzacji, ale podjął walkę o przywrócenie w masach swojego autorytetu, ożywienie tradycyjnych obrzędów i praktyk, umocnienie swej roli przywódcy duchowego i moralnego. Gdy się spojrzy z tej perspektywy, było to zamierzenie wykraczające poza horyzont walki z marksizmem, czy materializmem, ale także próba odzyskania wpływu na tę część społeczeństwa, która jeszcze przed wojną podlegała laicyzacji (elektorat socjalistów, czy znacznej części ruchu ludowego, inteligencja o tradycji piłsudczykowskiej). Program milenijny oznaczał dążenie do przywrócenia jedności pojęć polskości i katolicyzmu, z natury rzeczy miał marginalizować oddziaływanie ideologiczne i wychowawcze partii komunistycznej, ale też godził w zasady świeckości, bezwyznaniowości, indywidualnego przeżywania religii, w mniejszości religijne, pośrednio w inne tradycje ideowe i kulturalne, niż ortodoksyjnie katolickie. Stąd też wielu katolików, zwłaszcza ze środowisk inteligencji, zachowywało wobec tego programu rezerwę i krytycyzm[40].

Ekipa Gomułki musiała się poczuć tym programem zagrożona, oznaczał bowiem konfrontację z ideologią, której służyła i która stanowiła fundament legitymizujący system monopolu. Program ten zmierzał też do marginalizacji ateistów, materialistów, a więc postaw ideowych propagowanych przez partię. Praktyczna jego realizacja (pielgrzymki) podmywała kontrolę nad ogniwami władzy w terenie, w dalszej perspektywie groziła utratą przez partię jednolitej podstawy ideologicznej. Podejmując walkę z „klerykalizmem”, ekipa Gomułki mogła liczyć, że na tej płaszczyźnie zdoła zintegrować partię podzieloną sporami 1956 r., a także skupić na platformie walki z „obskurantyzmem religijnym” znaczną część własnej inteligencji, która była rozczarowana odwrotem od Października. Ważnym miejscem skupienia inteligencji broniącej świeckości kultury i postaw ateistycznych stał się tygodnik „Argumenty”, w którym znalazło się miejsce na publikacje osób uważanych skądinąd za bliskich rewizjonizmowi. Płaszczyzna sprzeciwu wobec „klerykalizmu” mogła też przyciągać ludzi odległych od marksizmu i partii, ale przywiązanych do wartości oświecenia i kultury laickiej. A tacy chyba przeważali wśród inteligencji związanej z twórczością kulturalną i naukową, także stanowili dużą część kadry nauczycielskiej.

W tym konflikcie partia – Kościół lata następne przyniosły wiele konfrontacji, aż do wielkiej kampanii związanej z listem biskupów polskich do niemieckich z 1965 r. i obchodami milenijnymi 1966 r. Mimo konfliktów nie doszło ze strony władz PRL do przekroczenia pewnych granic, czyli powrotu do praktyk sprzed 1956 r. Nie próbowano usunąć żadnego biskupa z urzędu, nie naruszono autonomii Kościoła względem władzy państwowej, ruch księży „Caritas” pozostał marginesem, nie podjęto w znaczącej skali próby uszczuplenia majątkowego stanu posiadania Kościoła, pozwolono Kościołowi zorganizować powszechny system katechezy młodzieży przy parafiach, nie utrudniano praktyk religijnych poza bezpośrednią sferą władzy (aparat partyjny, państwowy, stanowiska kierownicze, oficerowie wojska, pracownicy MSW, prokuratorzy, kadra kierownicza szkół). Intensywne praktyki religijne były przeszkodą w awansowaniu na stanowiska kierownicze także w wielu innych dziedzinach. Dążąc do laicyzacji społeczeństwa, partia dbała, aby jego elity były świeckie, starała się lansować odpowiednie wzory, eliminować treści religijne z przestrzeni publicznej i z kultury, ale pozostawiała swobodę praktykowania milionom zwykłych ludzi.

Nauka polska po Październiku 1956

Jerzy J. Wiatr

Zmiany polityczne, których kulminacją było historyczne posiedzenie KC PZPR w październiku 1956 r., wywarły mniej lub bardziej trwały wpływ na wiele dziedzin życia: na stosunki polsko-radzieckie i na stosunki z państwami zachodnimi, zakres i stopień respektowania praw człowieka, stosunki między państwem a Kościołem katolickim, politykę rolną, naukę i kulturę. Stopień, w jakim zmiany te okazały się trwałe, był różny, choć w żadnej z tych dziedzin nie doszło do pełnej recydywy polityki prowadzonej w latach 1948-1954, gdy podejmowano – zresztą nie do końca konsekwentnie – wysiłki w kierunku upodobnienia Polski do wzorca, jaki stanowił stalinowski ZSRR. W obszarze nauki zmiany okazały się nie tylko bardzo głębokie, ale także trwałe, mimo krótkotrwałego regresu, jaki nastąpił w 1968 r. w reakcji na wystąpienia studenckie i w ramach rozpętanej wówczas kampanii antysemickiej. Lata 1956-1968 są często nazywane najlepszym okresem w dziejach nauki polskiej w warunkach Polski Ludowej. Nie podzielam w pełni tej opinii, gdyż mam w pamięci dla nauki bardzo dobre ostatnie piętnastolecie PRL, gdy ingerencja polityczna w działalność naukową była – jak na standardy państwa niedemokratycznego – bardzo ograniczona, a nauka korzystała z większych środków finansowych niż kiedykolwiek wcześniej lub później. Nie ulega jednak wątpliwości, że 1956 r. w zasadniczy i trwały sposób zmienił sytuację nauki polskiej, stwarzając jej bez porównania korzystniejsze warunki funkcjonowania niż w innych państwach socjalistycznych.

Zmiany te miały inny charakter w obszarze nauk ścisłych, przyrodniczych i technicznych, a inny w obszarze nauk humanistycznych i społecznych. Te pierwsze rozwijały się w zasadzie bez ingerencji władz politycznych w meritum pracy naukowej, poza jedynie krótkotrwałymi i nigdy nierealizowanymi z pełnym zaangażowaniem próbami przeszczepienia na grunt polski pseudonaukowych koncepcji Trofima Łysenki na temat genetyki oraz krótkotrwałą kampanią przeciw teorii względności, uznanej przez radzieckich dogmatyków za „teorię burżuazyjną”, co zresztą wkrótce zostało zdyskredytowane przez radzieckich fizyków pracujących nad programem broni atomowej. W kilku dziedzinach nauk ścisłych (zwłaszcza w matematyce i fizyce teoretycznej) Polska utrzymywała w tych latach wysoki poziom badań naukowych, na co decydujący wpływ mieli tak wybitni uczeni, jak Leopold Infeld, Wacław Sierpiński i wielu innych. W gronie pierwszych członków Polskiej Akademii Nauk znalazła się czołówka przedwojennych uczonych z nauk ścisłych.

Dla tej grupy nauk zmiany polityczne 1956 r. oznaczały przede wszystkim szersze otwarcie kontaktów z Zachodem, poważnie ograniczonych w pierwszych latach „zimnej wojny”. Zwłaszcza dla młodego pokolenia polskich uczonych oznaczało to wielką szansę rozwoju naukowego i stało się podstawą wysokiej pozycji nauki polskiej w następnych dziesięcioleciach.

Głębszy był wpływ zmian „październikowych” na nauki humanistyczne i społeczne, których związek z polityką i ideologią był większy niż w wypadku nauk ścisłych i przyrodniczych. By właściwie ocenić ten wpływ, trzeba wziąć pod uwagę dwie okoliczności.

Pierwszą był relatywnie łagodny (w porównaniu z ZSRR i innymi państwami socjalistycznymi) przebieg stalinizacji w nauce polskiej. Część niemarksistowskich uczonych starszego pokolenia zachowała pozycje akademickie, inni, choć odsunięci od nauczania, zachowali najczęściej stanowiska w uczelniach lub instytutach badawczych Polskiej Akademii Nauk. Ich wiedza i doświadczenie były wykorzystywane w takich inicjatywach wydawniczych, jak Biblioteka Klasyków Filozofii. Powrót tych uczonych do pełnej aktywności badawczej i dydaktycznej był ułatwiony przez to, że nawet w najgorszych latach stalinizmu nie zostali oni w pełni wyeliminowani z życia naukowego. Charakterystyczne dla polskiej wersji stalinizmu było to, jak rozwiązano sprawę socjologii. Jako „nauka burżuazyjna” została w 1949 r. usunięta z programów uniwersyteckich, ale część socjologów kontynuowała dotychczasową działalność pod nowymi szyldami („etnografii ogólnej”, historii myśli społecznej itp.).

Drugą okolicznością wartą przypomnienia jest to, że nowe prądy w naukach humanistycznych i społecznych zaczęły kiełkować na mniej więcej dwa lata przed „październikiem”. W 1955 r. Józef Chałasiński dwoma artykułami w „Przeglądzie Kulturalnym”[1] zainicjował rewizję marksistowsko-leninowskiej teorii kultury jako zjawiska klasowego i ideologicznego. Artykuły te porównywano czasem do „Poematu dla dorosłych” Adama Ważyka, tym bardziej, że obaj autorzy w latach stalinizmu zdecydowanie opowiadali się za „nową wiarą”.

W 1955 r. uczeni polscy wrócili – po kilkuletniej przerwie – do aktywnego udziału w pracach Międzynarodowego Stowarzyszenia Politologów (International Political Science Association). Oskar Lange wszedł wówczas do Komitetu Wykonawczego IPSA, zapoczątkowując trwającą do dziś tradycję niemal nieprzerwanej obecności polskich uczonych we władzach tej organizacji. W sierpniu 1956 r. dziewięcioosobowa delegacja polska wzięła udział w kongresie Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (ISA), a Stanisław Ossowski wszedł do Komitetu Wykonawczego tej organizacji. W 1966 r. Jan Szczepański wybrany został prezydentem ISA jako jedyny uczony z ówczesnego obszaru państw socjalistycznych w historii tej organizacji.

Były to jaskółki zmiany, która w pełni dokonała się już po przełomie październikowym. Zmiana ta miała cztery podstawowe aspekty.

Pierwszym były zmiany instytucjonalne. Na wyższe uczelnie wróciła socjologia, wznowiono wydawania „Przeglądu Socjologicznego”, a nieco później powołano do życia „Studia Socjologiczne”, których redaktorem naczelnym do 1968 r. był Zygmunt Bauman. W 1957 r. na Uniwersytecie Warszawskim z inicjatywy Juliana Hochfelda powstała Katedra Socjologii Stosunków Politycznych – pierwsza taka placówka w ówczesnych państwach socjalistycznych. W 1958 r. w Wojskowej Akademii Politycznej utworzono katedrę socjologii wojska, w tym czasie jedyną taką placówkę dydaktyczno-badawczą na świecie. Usunięto z programów wyższych uczelni czysto ideologiczny przedmiot „podstawy marksizmu-leninizmu”, po latach zastąpiony przedmiotem „podstawy nauk politycznych”, w dobrych uczelniach prowadzonym na właściwym poziomie naukowym.

Drugim aspektem były zmiany personalne. Do czynnego życia naukowego wrócili uczeni odsunięci w okresie stalinizmu na margines, a wielu z nich odgrywało w następnych latach bardzo poważną rolę w życiu naukowym. Dla socjologii najbardziej znaczącym był powrót Stanisława Ossowskiego, dla filozofii – Władysława Tatarkiewicza. Ich powroty oznaczały stworzenie warunków dla kształcenia następców i tworzenia szkół naukowych. Wbrew rozpowszechnianym po wielu latach poglądom, w Polsce bycie marksistą, czy należenie do PZPR nie było warunkiem pracy naukowej i dydaktycznej – inaczej niż w ZSRR, czy w innych państwach ówczesnego bloku państw socjalistycznych. W niektórych dyscyplinach (w tym filozofii i socjologii) uczeni niebędący marksistami stanowili wówczas większość wśród profesorów tytularnych. Mitem jest też rozpowszechniany ostatnio pogląd, jakoby bycie marksistą, czy też należenie do PZPR stanowiło warunek zatrudnienia na stanowiskach asystentów, o czym świadczy skład tzw. „młodej kadry” socjologów i filozofów na czołowych polskich uniwersytetach pod koniec lat 50.

Trzecim aspektem było otwarcie na świat. Po 1956 r. władze państwowe niemal całkowicie zaniechały ingerowania w wyjazdy zagraniczne polskich uczonych, zarazem zaś otworzyły się szerokie możliwości takich wyjazdów finansowanych przez fundacje i inne instytucje zachodnie (np. fundacje Forda. Rockefellera i Fulbrigtha w USA, British Council w Wielkiej Brytanii). Roczne pobyty stypendialne na Zachodzie stały się dla mojego pokolenia polskich uczonych bardzo ważnym doświadczeniem intelektualnym, co miało istotny wpływ nie tylko na naszą wiedzę zawodową, ale także na sposób widzenia świata, w dużej mierze wolny od ideologicznych deformacji. Otwarcie na Zachód wyraziło się także w podejmowaniu wspólnych badań porównawczych. Polska w latach 60. była pod tym względem pionierem wśród państw socjalistycznych, w czym wielką zasługę miał Adam Schaff – inicjator i wieloletni dyrektor Centrum Badań Porównawczych, funkcjonującego w Wiedniu pod patronatem Międzynarodowej Rady Nauk Społecznych przy UNESCO. W latach 1965-1971 kierowałem polską częścią międzynarodowych badań nad lokalnymi elitami politycznymi, w których uczestniczyli socjologowie i politolodzy z Indii, Jugosławii, Polski i Stanów Zjednoczonych[2].

Czwartym i zapewne najbardziej skomplikowanym aspektem zmiany było rozszerzenie granic wolności intelektualnej, w tym swobody podejmowania trudnych tematów badawczych i publikacji prac naukowych. Sprawie tej warto poświęcić więcej uwagi, gdyż w odróżnieniu od trzech poprzednich jest ona mniej jednoznaczna.

Nie ulega wątpliwości, że zmiany „październikowe” przyniosły powiew wolności wyczuwalny także w polskich naukach humanistycznych i społecznych. Do rąk czytelników trafiały prace pisane w poprzednich latach „do szuflady”, jak klasyczna już praca Stanisława Ossowskiego „Struktura klasowa w społecznej świadomości” wydana już w 1957 r. i tłumaczona na języki obce. Uwolnienie nauki polskiej ze sztywnego gorsetu ideologicznego oznaczało – jak pisze Andrzej Walicki – „spory zakres wolności w życiu umysłowym i kulturze”[3]. Autor ten konsekwentnie dowodzi, że to właśnie liberalizacja życia umysłowego powodowała, iż popaździernikowa Polska nie była już państwem totalitarnym, choć pozostawała państwem niedemokratycznym.

Podobny pogląd wyraził wcześniej Zbigniew Jordan, przebywający na emigracji filozof ze szkoły warszawsko-lwowskiej. W wydanej w 1963 r. obszernej pracy sformułował on tezę, że po 1956 r. polska filozofia (i socjologia) uwolniły się w zasadzie od dyktatu ideologicznego i stały się obszarem autentycznych dociekań naukowych[4].Uwolnienie nauki od dyktatu ideologicznego miało dwa aspekty. Pierwszym było pojawienie się autentycznego pluralizmu w zakresie rozważań teoretycznych. Spory między uczonymi opowiadającymi się za marksizmem a przedstawicielami innych kierunków odbywały się w normalnym klimacie dyskusji naukowej i bez ingerencji cenzury. Czyniło to Polskę absolutnym wyjątkiem na wschód od Łaby. Drugim aspektem tej zmiany było pojawienie się „otwartego marksizmu”, by posłużyć się terminem upowszechnionym przez Juliana Hochfelda[5]. Koncepcja ta nie bez racji traktowana była przez ortodoksyjnych marksistów jako „rewizjonizm”, o czym przekonaliśmy się po publikacji programowego artykułu o marksizmie i socjologii[6]. Uwolnienie nauk od dyktatu ideologicznego nie oznaczało – o czym piszę niżej – pełnej wolności badań naukowych, ale zasadniczo zmieniło charakter istniejących ograniczeń. Po 1956 r. ograniczenia te dotyczyły spraw bezpośrednio związanych z polityką, a nie sporów i poszukiwań o charakterze teoretycznym. Czyniło to „popaździernikową” Polskę wyjątkiem w skali całego ówczesnego bloku państw socjalistycznych.

W międzynarodowym środowisku naukowym uznanie dla zmian, jakie nastąpiły w Polsce po 1956 r., było wówczas powszechne. Budowało to prestiż Polski w nauce światowej.

Mieliśmy tego liczne przejawy. W najbliższej mi dziedzinie – socjologii polityki – znamienne było to, że w powstałym w 1960 r. Komitecie Socjologii Polityki Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego na 17 członków założycieli były dwie osoby z Polski (Julian Hochfeld i ja). Podobnie było w wielu innych strukturach międzynarodowego życia naukowego.

Polska stała się ważnym punktem odniesienia dla tych uczonych z innych państw socjalistycznych, którzy poszukiwali wyjścia ze stalinowskiej ortodoksji. Było to szczególnie wyraźne w socjologii – dyscyplinie, która powoli, znacznie później niż w Polsce, wracała do życia naukowego w pozostałych europejskich państwach socjalistycznych. Jarosław Kilias w bardzo bogato udokumentowanym studium pokazał, jak wielki był udział polskich socjologów (bezpośrednio i przez liczne publikacje) w odrodzeniu socjologii czechosłowackiej przed 1968 r.[7]

Nie znaczy to jednak, że nauki humanistyczne i społeczne zostały uwolnione w pełni od ograniczeń natury politycznej. Dotyczyły one w szczególności historii najnowszej (zwłaszcza w odniesieniu do polityki ZSRR i stosunków polsko-radzieckich), niektórych drażliwych z politycznego punktu widzenia zagadnień ekonomicznych (np. bilansu handlu zagranicznego, czy w ogóle stosunków gospodarczych w ramach „wspólnoty państw socjalistycznych”) oraz ustroju politycznego Polski i innych państw socjalistycznych. Wiele z tych spraw poważni uczeni omijali właśnie dlatego, że zdawali sobie sprawę z tego, iż nie mogą opublikować prawdy. Niestety oznaczało to stwarzanie pola dla osób, które takich zahamowań nie miały i zalewały rynek wydawniczy publikacjami pozbawionymi naukowej wartości, ale podobającymi się politycznym decydentom. Początkowo było to zjawisko marginalne, ale nasilało się w miarę odchodzenia kierownictwa PZPR od klimatu zmian październikowych, co szczególnie silnie dało o sobie znać w 1968 r. i kilku latach następnych.

Trzeba jednak pamiętać, że sprawa nie sprowadzała się tylko do ograniczeń cenzuralnych. Wielu ludzi w ówczesnej Polsce (w tym także ja) uważało, że w realnie istniejącej sytuacji podzielonego świata i radzieckiej hegemonii w stosunku do naszej części Europy zasadnicza zmiana ustroju nie jest możliwa, chociaż możliwe są działania reformatorskie w ramach istniejącego systemu. Stanowisko takie było silnie reprezentowane wśród prawników, politologów, ekonomistów i socjologów – zarówno należących do reformatorskiego skrzydła w PZPR, jak i bezpartyjnych. Z perspektywy dnia dzisiejszego stanowisko to spotyka się z brakiem zrozumienia, gdyż okazało się, że możliwe stało się zastąpienie systemu partyjnej dyktatury systemem demokratycznym, co – moim zdaniem – nie byłoby możliwe bez zainicjowanej przez Gorbaczowa rewizji polityki ZSRR wobec uzależnionych od niego sojuszników i bez zakończenia zimnej wojny. Zdarza się więc słyszeć, że ci uczeni polscy, którzy wówczas szukali możliwości liberalizacji systemu, ale nie opowiadali się za jego totalnym odrzuceniem, stali się inspiratorami antydemokratycznych pomysłów części obecnej elity politycznej. Tak np. Wojciech Sadurski dowodzi, że inspiracją dla autorytarnych koncepcji Jarosława Kaczyńskiego są poglądy Stanisława Ehrlicha, na którego seminarium obaj uczęszczali[8]. Profesor Sadurski ma rację o tyle, że Ehrlich, którego bardzo dobrze znałem i któremu wiele w swej karierze naukowej zawdzięczam, nie należał do opozycji demokratycznej i w latach, o których mowa, szukał uporczywie możliwości stopniowego rozszerzania granic pluralizmu politycznego w ramach istniejącego systemu. Stał się uznanym w świecie autorytetem w zakresie badań nad pluralizmem politycznym. Pod koniec życia (zmarł w 1997 r.) w pełni popierał dokonujące się wtedy zmiany demokratyczne. To, że wiele lat wcześniej opowiadał się za liberalizacją w ramach systemu, a nie za jego obaleniem, nie czyni go – moim zdaniem – ojcem duchowym tych polityków, którzy obecnie dążą do nadania polskiej demokracji nieliberalnego charakteru. Każda bowiem koncepcja polityczna musi być rozpatrywana w kontekście czasu, w którym jest formułowana.

Ograniczenia czysto cenzorskie w publikacjach naukowych zdarzały się przed 1968 r. rzadko, ale zdarzały się. W socjologii najważniejsze były dwa takie wypadki: zdjęcie przez cenzurę artykułu Hochfelda o Sejmie kadencji 1957-1961[9] oraz uniemożliwienie przez cenzurę publikacji wyników badań Stefana Nowaka na temat postaw politycznych studentów warszawskich[10]. W obu tych sprawach uderzające było to, jak dalece ingerencja cenzorska pozbawiona była sensu. Hochfeld analizował rolę Sejmu, pokazując, że nawet tak bardzo ograniczone ciało „przedstawicielskie” spełniać może konstruktywną rolę w rozwoju „demokracji socjalistycznej”. Nowak pokazywał ówczesne poglądy studentów warszawskich, dalekie od totalnej negacji istniejącego systemu, ale odbiegające od tych, które chcieliby u nich widzieć decydenci polityczni.

Obie sprawy przypominają, że nawet po zmianach październikowych Polska nie była krajem pełnej wolności akademickiej. Granice tej wolności zostały poważnie rozszerzone, ale nie zniesione.

Rok 1968 to koniec popaździernikowej liberalizacji. To wtedy – w klimacie kampanii antysemickiej – z uczelni usunięci zostali uczeni oskarżani o wspieranie opozycyjnych zachowań studentów, a ich prace na pewien czas objęte zostały cenzorskim zakazem publikacji. Część osób poddanych wówczas represjom wyemigrowała z Polski. Na wiele lat odcięci od Polski zostali uczeni tej miary, co Zygmunt Bauman i Leszek Kołakowski – z oczywistą szkodą dla nauki polskiej i dla edukacji młodego pokolenia socjologów i filozofów. Ponurym paradoksem tego roku było to, że kamertonem do „pomarcowej” kampanii było głośne wystąpienie Władysława Gomułki, któremu Polska tak wiele zawdzięczała dwanaście lat wcześniej.

Represje 1968 r. trwały krótko i po zmianie kierownictwa PZPR w grudniu 1970 nie były już kontynuowane. Nie dokonano jednak publicznej krytyki tej kampanii i nie próbowano – aż do 1980 r. naprawić wyrządzonych krzywd i szkód. Nie znaczy to jednak, że z dobrego klimatu październikowej „odwilży” nic nie zostało. Polskiemu środowisku naukowemu udało się obronić podstawowe zdobycze roku 1956 i odbudować dobry klimat życia naukowego. W dziedzinie nauki zmiana ustroju w 1989 r. nie znalazła Polski w ruinie, lecz z liczącym się i cenionym na świecie dorobkiem naukowym. Stanowi on solidny fundament dla rozwoju nauki w nowych, korzystniejszych warunkach.

„Traktorzystka to nie kobieta”[1].
Polska polityka płci w okresie Odwilży

Agnieszka Mrozik

Okres destalinizacji (ok. 1954-1956), nazywany też za sprawą odwołania do tytułu powieści rosyjskiego pisarza Ilji Erenburga „Odwilżą”, przywykło się charakteryzować jako czas, w którym doszło do zliberalizowania wielu wymiarów życia prywatnego i publicznego. Na zmianach zachodzących w Związku Radzieckim i w Europie Środkowo-Wschodniej zyskały zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Nie inaczej było w Polsce, gdzie częścią Odwilży były wydarzenia poznańskiego czerwca, a następnie października 1956 r., w następstwie których wyłoniła się nowa władza, a wraz z nią zmienił się kierunek procesów społeczno-kulturowych.

Destalinizacja wiązała się ze złagodzeniem represji i poluzowaniem cenzury, dzięki czemu wiele kwestii wcześniej przemilczanych czy poruszanych ostrożnie, nie wprost, miało szansę ujrzeć światło dziennie. Dotyczyły one zarówno zjawisk zachodzących w sferze publicznej – zwrócono np. uwagę na złe warunki pracy, kiepskie zaopatrzenie zakładów pracy, niskie zarobki pracowników, nieprzestrzeganie ustawodawstwa ochronnego, niedostateczny rozwój infrastruktury opiekuńczej i usługowej, jak żłobki, przedszkola, stołówki, pralnie[2] – jak i w prywatnej: w listach do prasy kobiety skarżyły się na nierówne relacje w małżeństwach, niewystarczające angażowanie się mężczyzn w opiekę nad dziećmi i w prace domowe, sygnalizowały problem przemocy domowej i alkoholizmu mężów[3]; w debacie publicznej zaczęto też odważniej poruszać problem braku edukacji seksualnej, antykoncepcji oraz niedostępności aborcji[4]. Prasa doby Odwilży pełna była dyskusji na te tematy, dzięki czemu wiele zjawisk patologicznych udało się namierzyć i przynajmniej część z nich wyeliminować. Historyczki Małgorzata Fidelis i Natalia Jarska zwracają uwagę na ogólną poprawę warunków pracy robotnic i robotników, zaś Aleksandra Czajkowska wskazuje na liberalizację prawa antyaborcyjnego, która w Polsce dokonała się 27 kwietnia 1956 roku[5]. Towarzyszył jej rozwój edukacji seksualnej i zwiększenie dostępności środków antykoncepcyjnych, a także ogólna poprawa warunków opieki ginekologicznej.

Dr Agnieszka Mrozik dowodziła, że kobiety zyskały i... straciły po Październiku ’56.

Mimo tych pozytywnych skutków destalinizacji, trudno nie zauważyć negatywnego wpływu Odwilży na pozycję kobiet w polskim społeczeństwie. Na ujemny bilans tego okresu wskazują autorki prowadzonych od kilku lat badań nad historią kobiet w Polsce Ludowej. Historyczki, ale także antropolożki, socjolożki, literaturoznawczynie, filmoznawczynie zwracają uwagę, że w okresie Odwilży dokonał się konserwatywny zwrot w myśleniu o rolach płciowych i relacjach między płciami w Polsce (co nie oznacza, że okres stalinowski był w tej kwestii jednoznacznie postępowy – do tej sprawy wrócę): widać to zarówno w rozwiązaniach prawnych, np. w regulacjach dotyczących pracy kobiet, jak i (zwłaszcza!) w warstwie dyskursywnej, tj. w przyjętej argumentacji, strategiach językowych, sposobie obrazowania, które przygotowywały grunt pod konkretne ustawodawstwo, a także tworzyły jego uzasadnienie.

Dwie „Przyjaciółki” z czasów okołopaździernikowych, dwie role kobiet.

Uderzenie w osiągnięcia stalinizmu w zakresie pracy zawodowej kobiet (tzw. produktywizacja), a także w ich autonomię, wynikającą z emancypacyjnej funkcji pracy, stało się jednym ze znaków rozpoznawczych Odwilży w Polsce. Jak zauważa Małgorzata Fidelis, hasło odzyskiwania suwerenności narodowej, zrzucania przez Polskę radzieckiego jarzma (ogłoszenie przez I Sekretarza KC PZPR Władysława Gomułkę budowy „polskiej drogi do socjalizmu”) szło w parze z hasłem „powrotu do normalności”, w tym szczególnie „normalności” w zakresie społecznych i kulturowych ról kobiet i mężczyzn oraz relacji między płciami[6]. Hasło odwrotu od stalinizmu zostało zobrazowane przez gest zdejmowania kobiet z traktorów, wyciągania ich z kopalń, strącania z zajmowanych stanowisk w instytucjach publicznych, a następnie kierowania do domów. Odwilż oznaczała więc restytucję zaburzonego przez stalinizm tradycyjnego porządku płciowego[7].

„Irena do domu!”

Tytuł popularnej komedii w reżyserii Jana Fethkego z 1955 r. stał się w Polsce hasłem wywoławczym Odwilży. Badania Małgorzaty Fidelis i Natalii Jarskiej dotyczące pracy kobiet, przede wszystkim robotnic, nie pozostawiają złudzeń co do charakteru procesów zachodzących w tym obszarze w latach 1955–1960. Zdaniem historyczek, postalinowska władza – często pod naciskiem pracujących mężczyzn oraz związków zawodowych (w dużej mierze zmaskulinizowanych) – tolerowała przekaz mający na celu zrażenie kobiet do pracy zawodowej, a zarazem prowadziła konkretne działania, które skutkowały wycofywaniem się kobiet z rynku pracy i ich powrotem do domu bądź pozostaniem na rynku pracy na warunkach gorszych niż dotychczas (Jarska przypomina hasło poznańskich robotników z czerwca 1956: „Żądamy obniżki cen, aby żony nasze nie pracowały”[8]). Badaczki precyzyjnie wskazują te działania: po pierwsze, bezpośrednie zwolnienia kobiet (przede wszystkim mężatek i matek) z pracy w latach 1956–1957 („udział kobiet pracujących poza rolnictwem spadł w tym czasie z 34,3 do 33,3 proc.”[9]); po drugie, wolniejszy niż w okresie stalinowskim wzrost liczby żłobków i przedszkoli oraz infrastruktury usługowej, które to niedostatki wpływały na decyzję kobiet o pozostaniu w domu (w drugiej połowie lat 50. rozwój żłobków i przedszkoli był wolniejszy niż w pierwszej połowie dekady, wiele punktów opiekuńczych zlikwidowano, ponadto wzrosły opłaty za żłobki i przedszkola; ta sytuacja nie pozostawała bez wpływu na decyzję kobiet o rezygnacji z zatrudnienia: „w 1960 roku 55 proc. kobiet zwalniających się na własną prośbę jako powód podawało opiekę nad dzieckiem”[10]); po trzecie, podwyższenie świadczeń rodzinnych „dla pracujących mężczyzn”, które miały wesprzeć domowy budżet i tym samym wyeliminować konieczność pracy kobiet[11]; po czwarte, wprowadzenie ustawy, która zakazywała pracy kobiet pod ziemią (31.05.1957) oraz rozważanie zakazu pracy nocnej kobiet i wydłużenia listy zawodów niedostępnych dla kobiet (np. Centralna Rada Związków Zawodowych rozważała wprowadzenie zakazu pracy kobiet w wieku reprodukcyjnym w transporcie, motywując to koniecznością ochrony ciąży, o której kobieta bądź nie wiedziała, bądź którą – z obawy przed odesłaniem do pracy chronionej, a więc gorzej płatnej – chciała ukryć; uznano, że w tym sektorze najbezpieczniejsze będzie zatrudnianie kobiet powyżej 45. lub nawet 50. roku życia[12]). Inne działania sprowadzały się do kierowania kobiet do pracy w tzw. zawodach i sektorach kobiecych (praca administracyjna, w handlu, w przemyśle lekkim), na pół etatu oraz do pracy chałupniczej (o której jeszcze w 1951 r. działaczki Ligii Kobiet mówiły jako o „otępiającej”, „nienormowanej przepisami prawa pracy” i w związku z tym „zasługującej na całkowitą eliminację”[13]), co wiązało się z pogorszeniem sytuacji finansowej kobiet oraz obniżeniem ich społecznej pozycji.

Referat dr Agnieszki Mrozik i zawarte w nim wnioski zyskały uznanie kierownika działu historycznego „Polityki” red. Mariana Turskiego.

Oprócz tych konkretnych działań, którym towarzyszyło zahamowanie awansu zawodowego kobiet, ograniczenie ich udziału w szkoleniach zawodowych, a także wzrost dysproporcji w zarobkach kobiet i mężczyzn[14], na uwagę zasługuje także ogólna zmiana dyskursu na temat pracy kobiet i kobiet jako pracowników, która dokonała się w okresie Odwilży. Charakterystyczne dla tego dyskursu stało się przekonanie, że praca nie ma – jak głoszono w stalinizmie – wartości emancypacyjnej, samoistnej, przekładającej się na upodmiotowienie kobiet jako ludzi (taki obraz kreowały socrealistyczne filmy Przygoda na Mariensztacie (1953) w reż. Leonarda Buczkowskiego i Autobus odjeżdża 6.20 (1954) w reż. Jana Rybkowskiego oraz utwory literackie, w tym dla młodzieży, jak powieść Marty Michalskiej Hela będzie traktorzystką (1950), których bohaterkami były dziewczęta i kobiety pracujące w tzw. nowych zawodach: jako murarki, traktorzystki, ślusarki), ale że jest to praca z konieczności, mająca na celu załatanie domowego budżetu, uzupełnienie zarobków męża, poprawę standardu życia rodziny[15]. Takie postawienie sprawy odbierało kobietom godność samodzielnych pracownic, na co w stalinizmie kładła nacisk prasa kobieca i działaczki Ligii Kobiet oraz Wydziału Kobiecego KC PZPR[16]. Akcentowało za to ich rolę żon i matek, które były zmuszone podejmować pracę nie z myślą o sobie, ale o rodzinie. Praca kobiet charakteryzowana była więc jako ciężar, poświęcenie dla rodziny, przymus, który w nowej, postalinowskiej rzeczywistości miał być zdjęty z kobiecych ramion.

Kobiety za kółkiem w kobiecej prasie z końca lat 40.

Zdaniem Małgorzaty Fidelis, praca kobiet we flagowych inwestycjach stalinowskich (Nowa Huta, Zambrów, śląskie kopalnie), która znalazła się w samym centrum gorączkowej dyskusji przetaczającej się przez odwilżową prasę (np. na łamach „Po Prostu”), funkcjonowała jako przykład jawnego „błędu i wypaczenia” minionego okresu. Publicyści zwracali uwagę na skandaliczne warunki pracy kobiet, które miały potwierdzać nie tylko nieludzki, ale i nienaturalny charakter stalinizmu. Podnosząc argument „odmiennej kondycji psychofizycznej kobiet”, wskazywali, że praca w nowych (męskich) zawodach nie była odpowiednia dla kobiet (za ciężka, szkodliwa dla ich funkcji reprodukcyjnych), a jej forsowanie przez stalinizm miało być najlepszym dowodem patologiczności tego systemu, świadectwem jego cywilizacyjnej niższości względem Zachodu, na który Polska zaczęła się otwierać w czasie Odwilży[17]. Ten sposób myślenia obecny był także w Dzienniku 1954 Leopolda Tyrmanda, którego fragment wydrukowano w 1956 r. na łamach „Tygodnika Powszechnego” (w całości zapiski ukazały się w 1980 r. w Londynie nakładem wydawnictwa Polonia Book Fund). Autor porównywał murarki – bohaterki filmu Przygoda na Mariensztacie, który w styczniu 1954 r. wszedł na ekrany kin – do „troglodytów”, „kobiet jaskiniowych”, ucieleśniających „zacofanie komunizmu”: „W sklepiku, gdzie kupowałem masło, stały przy mnie dwa pierwowzory bohaterek filmu Przygoda na Mariensztacie. Dwie murarki. Na ekranie wyglądają ładnie i pociągająco (...). Stojące przede mną egzemplarze różniły się nieco od swej filmowej wersji, przede wszystkim dlatego, że ukazywały murarkę taką, jaka jest naprawdę (...). Na ich twarzach i w ich postaciach osadzało się coś pierwotnego, jakiś nawrót do prehistorii. Tak musiała wyglądać kiedyś kobieta jaskiniowa, troglodytyzm tych ludzi rodzaju żeńskiego przebija przez współczesny kombinezon, umalowane usta, trzymanego w ręku papierosa. Ohydny, brudny waciak, w jaki jest ubrana, zniekształca ją do rzędu gatunków na wczesnym szczeblu rozwoju, odkrywa przed obserwatorem jakieś ponure obojnactwo, zatracenie cech kobiecych, a wyraźny brak męskich”[18]. Po 1955 r. murarki, górniczki, traktorzystki zniknęły z okładek czasopism kobiecych jako wstydliwy znak poprzedniej epoki. Dokonało się to równolegle z rzeczywistym rugowaniem kobiet z tych zawodów. Ich miejsce zajęły kobiety umiejętnie godzące obowiązki rodzinne i zawodowe – rolę żony i matki z rolą pracownicy zatrudnionej w sfeminizowanym zawodzie. W nowej rzeczywistości miały być one znakiem nowego otwarcia – rozwoju i nowoczesności państwa socjalistycznego, które w niczym nie ustępowało państwom zachodnim[19].

Małgorzata Fidelis zauważa, że publiczna debata o pracy kobiet nie tyle przełożyła się na poprawę warunków ich pracy (np. praca robotnic niewykwalifikowanych była tak samo ciężka, wykonywana w złych warunkach, nisko płatna, jak w stalinizmie), ile przyczyniła się do konserwatywnego zwrotu w myśleniu o wartości pracy kobiet i jej roli w procesie definiowania pozycji kobiet w społeczeństwie[20]. Natalia Jarska wskazuje na przykład, że w okresie Odwilży ugruntowało się – występujące także w stalinizmie – przekonanie, że kobieta jest gorszym pracownikiem niż mężczyzna, gdyż często bierze zwolnienia na chore dzieci, a w dodatku ciąża, poród i połóg wymagają specjalnego („uprzywilejowanego”) traktowania pracownic[21]. Przyjęty w 1956 r. nowy plan pięcioletni nie tylko cechował się otwartą dyskryminacją kobiet w pracy (z niższych zarobków kobiet, mniejszych możliwości ich awansu i udziału w szkoleniach zawodowych czynił społeczną i ekonomiczną normę, którą rzadko – jeśli w ogóle – kwestionowano w kolejnych dziesięcioleciach), ale przede wszystkim potwierdzał wycofanie się państwa z promowania pracy kobiet w nowych zawodach, a tym samym sankcjonował odejście władz od polityki egalitaryzmu płciowego (upowszechnił się podział na zawody oraz branże męskie i kobiece, a półetaty i chałupnictwo stały się częścią procesu uelastyczniania rynku pracy, do którego pierwszych ofiar należały kobiety).

Na zakończenie tego fragmentu warto zauważyć, że kobiety żywo protestowały przeciwko pozbawianiu ich możliwości lepszego życia, bo przede wszystkim w tych kategoriach postrzegały pracę w nowych zawodach. Redakcje czasopism kobiecych i siedziby Ligii Kobiet zostały wprost zasypane listami od kobiet, które nie chciały się zgodzić na nierówne traktowanie. Jak wskazuje Fidelis, argument o łamaniu przez państwo obietnicy równości płci podnoszony był przez kobiety wraz z innymi, np. materialnymi (niemożność wyżywienia rodziny) argumentami[22]. Wydaje się jednak, że to te ostatnie były przez władzę chętniej brane pod uwagę w momentach, gdy decydowała się ona na zwiększenie zatrudnienia kobiet[23].

„Ciotki rewolucji”

Odwilż zmieniła nie tylko realną i symboliczną sytuację kobiet-pracownic, ale także pozycję kobiet – partyjnych i związkowych aktywistek, polityczek, kobiet u władzy. Ta kwestia jest stosunkowo słabo przebadana, ale kilka obserwacji można już poczynić.

Zacznijmy od tego, że, jak zwraca uwagę Natalia Jarska, hasło „wysuwania kobiet na stanowiska”, forsowane w okresie stalinowskim, a nawet tuż po wojnie, budziło wyjątkowy opór społeczny (większy nawet niż praca kobiet w nowych zawodach): nie tylko wśród pracowników (robotników), ale także wśród związkowców i działaczy partyjnych, szczególnie „w terenie”. Kobiety awansujące w hierarchii pracowniczej, wydające polecenia podległym mężczyznom (i kobietom), były traktowane pogardliwie, szykanowane. Z szykanami spotykały się także działaczki kół zakładowych Ligii Kobiet i wydziałów kobiecych przy komórkach partyjnych niższego szczebla (wojewódzkiego, okręgowego). Ich rola była lekceważona, one same marginalizowane[24]. Można zaryzykować stwierdzenie, że na różnych poziomach – w zakładach pracy, ale też w partii – toczyła się mniej lub bardziej otwarta „wojna płci”. Odwilż o tyle ją zakończyła, że ograniczyła zjawisko awansu zawodowego i politycznego kobiet.

Kobiet w partii, w związkach zawodowych, w radach zakładowych było mniej niż mężczyzn, ale w różnych okresach zmieniała się dynamika ich akcesu oraz ich pozycja[25]. Mimo konserwatywnych posunięć stalinowskich władz, takich jak likwidacja w 1953 r. Wydziału Kobiecego KC PZPR, wydziałów kobiecych przy komitetach wojewódzkich oraz kół zakładowych Ligii Kobiet i zastąpienie ich – odpowiednio – „sektorem dla pracy wśród kobiet” w Wydziale Organizacyjnym KC PZPR (szczebel centralny), stanowiskami zastępców kierowników wydziałów propagandowego i organizacyjnego (szczebel wojewódzki) oraz radami kobiecymi podlegającymi radom zakładowym (zakład pracy), wskazujących na załamywanie się projektu egalitaryzmu płciowego[26], można ostrożnie zauważyć, że w pierwszym dziesięcioleciu po wojnie walka z nierównościami płciowymi – czy może raczej o upodmiotowienie kobiet – była obecna w programie partii jako jeden z jej istotnych celów. Jednocześnie kobiety – partyjne towarzyszki – zajmujące ważne miejsca w instytucjach państwowych (szczególnie naukowych, oświatowych, kulturalnych, choć obecne były także w sektorze bezpieczeństwa, rolnictwa, spraw zagranicznych i innych[27]) stanowić miały (i często stanowiły) widomy znak możliwości kobiet w nowym ustroju: były symbolem awansu kobiet, żywym świadectwem ich obecności w przestrzeni publicznej.

Mimo rozpowszechnionej dziś tezy, że kobiet u władzy w powojennej Polsce nie było, bo nie było ich w Biurze Politycznym czy w Komitecie Centralnym (lub że były to jednostkowe przypadki – historyk Mirosław Szumiło wskazuje przede wszystkim na osobę Heleny Kozłowskiej, która w latach 1945–1946 kierowała Wydziałem Propagandy KC PPR, wchodząc zarazem w skład Sekretariatu KC[28]), jestem zdania, że do 1956 r. całkiem sporo kobiet zasiadało w różnych istotnych instytucjach publicznych: departamentach ministerstw, redakcjach czasopism, wydawnictwach, instytucjach naukowych, oświatowych i kulturalnych[29]. Z ich biogramów wynika, że na fali Odwilży wiele z nich zostało usuniętych z zajmowanych stanowisk. Trudno stwierdzić jednoznacznie, czy gest czyszczenia gabinetów politycznych i instytucji publicznych z przedstawicielek władzy stalinowskiej motywowany był kwestiami płciowymi (niechęć do kobiet u władzy), politycznymi (usuwanie politycznych poprzedników bez względu na płeć), czy etnicznymi (wśród funkcjonariuszek partyjnych i działaczek społecznych oraz politycznych sporo było kobiet żydowskiego pochodzenia)[30]. Być może wszystkim naraz, bo faktem jest, że wiele wysoko postawionych kobiet – polskich komunistek żydowskiego pochodzenia – straciło wtedy pracę. Zostały one odesłane na rentę lub emeryturę, bądź przesunięte na stanowiska marginalne, nierzucające się w oczy (praca redaktorek w czasopismach, wydawnictwach, sekretarzowanie mniej ważnym instytucjom[31]).

Usuwanie kobiet – przedstawicielek ekipy stalinowskiej – z zajmowanych pozycji było niezwykle wymowne symbolicznie: stanowiło widomy znak odcinania się nowych władz od stalinizmu jako systemu nienaturalnego, patologicznego, a zatem takiego, który dopuszczając kobiety do kręgów władzy, zaburzył tradycyjne role kobiece i męskie. Jako takie było zarazem gestem restytucji tradycyjnego porządku (historyk Mirosław Szumiło zwraca uwagę, że „za Gomułki rola kobiet w aparacie partyjnym radykalnie zmalała: w latach 60. żadna kobieta nie pełniła funkcji kierownika wydziału KC”[32]).

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że Odwilż zainicjowała specyficzny, podszyty seksizmem, typ narracji rozliczeniowej ze stalinizmem, który przetrwał dziesięciolecia i jest aktualny także dzisiaj. W narracji tej stalinizm ucieleśniany jest bądź przez wspomniane już murarki, traktorzystki, górniczki – brzydkie, niekobiece, toporne „babochłopy” – bądź przez kobiety-komunistki: towarzyszki partyjne, urzędniczki państwowe, polityczki, charakteryzowane jako brzydkie, stare, dogmatyczne, obyczajowo ascetyczne bądź przeciwnie – o wybujałym temperamencie seksualnym. Nazywane „ciotkami rewolucji”, kobiety te ukazywane są jako śmieszne, groteskowe, to znów groźne, budzące przerażenie. Ich władza charakteryzowana jest jako zwrócona przeciwko mężczyznom (szczególnie młodym): zagrażająca im wprost (Julia Brystiger, a swego czasu także socrealistyczna krytyczka literacka Melania Kierczyńska zyskały przydomki „krwawych”), to znów niejawna, podstępna (fantazje o uwiedzeniu przez „ciotkę rewolucji” czy działaczkę ZMP-owską młodego chłopca z dobrego – polskiego, inteligenckiego – domu znajdziemy np. w filmie Dreszcze w reż. Wojciecha Marczewskiego z 1981 r.).

Rozliczenie z „ciotkami rewolucji” jako symbolem stalinizmu wpisuje się w schemat „wojny płci”. Ten zaś – jak pokazuje książka Susan Faludi poświęcona konserwatywnej reakcji przeciwko prawom kobiet w Ameryce pod rządami Ronalda Reagana[33] – jest jedną z klasycznych figur dyskursu antyfeministycznego. W tej wojnie przeciwko kobietom używane są wszystkie możliwe seksistowskie chwyty, w tym zwłaszcza odwołania do ich urody, wieku, stanu cywilnego, seksualnych upodobań, intelektu. Co ciekawe, w tej wojnie mężczyźni podają sobie ręce ponad podziałami politycznymi i generacyjnymi. Pokazuje to analiza tekstów literackich i autobiograficznych, które już w okresie poodwilżowym wyszły spod pióra męskich autorów w różnym wieku i o różnym zapleczu politycznym i ideowym: powieść Małowierni (1967) Jerzego Putramenta, wspomniany już Dziennik 1954 Leopolda Tyrmanda, sylwa Nowy Świat i okolice (1986) Tadeusza Konwickiego, wspomnienia Październik 1956. Pierwszy wyłom w systemie, pod redakcją Stefana Bratkowskiego (1996)[34].

W Polsce figura „ciotki rewolucji”, sadystycznej stalinistki przetrwała zmianę ustroju i dzisiaj przeżywa swój renesans: jako antywzorzec polskiej kobiecości jest użytecznym narzędziem dyscyplinowania kobiet, przestrzegania ich przed błędnie pojętą emancypacją. Podobną rolę dyscyplinującego narzędzia, choć tym razem pozytywną, wzorcotwórczą, pełnią sanitariuszki i łączniczki z powstania warszawskiego czy „żołnierki wyklęte”, jak rozstrzelana w 1946 r. na rozkaz komunistów Danuta Siedzikówna, ps. „Inka”, którą w 2016 r. władza Prawa i Sprawiedliwości podniosła do rangi narodowej świętej. Zła i dobra kobieta, niecna i cnotliwa Polka – czy znajdziemy bardziej użyteczne figury w imaginarium polskiego patriarchatu?[35]

„Rozwodów nie będzie”

Odwilż przyniosła konserwatywne rozwiązania nie tylko w kwestii obecności kobiet w przestrzeni publicznej (praca zawodowa, działalność polityczna), ale także dotyczące sfery prywatnej. Małgorzata Fidelis stawia tezę, że w tym czasie, szczególnie zaś po objęciu władzy przez Gomułkę, doszło w Polsce do zawarcia niepisanej umowy między partią a społeczeństwem, polegającej na tym, że sfera prywatna/rodzinna/intymna została wyjęta spod kontroli państwa, odpolityczniona; w zamian społeczeństwo miało się nie wtrącać do polityki. Badaczka zauważa jednak, że oficjalne odpolitycznienie sfery prywatnej było w istocie jej upolitycznieniem, ale według innych zasad niż te obowiązujące w stalinizmie. Wyjęta spod kontroli państwa rodzina miała być przestrzenią „normalności”, rozumianej jako powrót do dawnej, przedsocjalistycznej hierarchii płciowej, w ramach której mężczyźnie przypadała rola pracownika i żywiciela rodziny, zaś kobiecie – rola żony i matki[36].

Fidelis zauważa, że redefinicję społecznych ról kobiet i mężczyzn w duchu konserwatywnym, cechującą się promowaniem tradycyjnych wzorców rodzinnych, poprzedziła burzliwa dyskusja w mediach na temat patologii obyczajowych okresu stalinizmu. Wskazując na flagowe inwestycje stalinizmu (Nowa Huta, Zambrów), dziennikarze pisma „Po Prostu”, „Nowej Kultury” i innych mediów zwracali uwagę na skandaliczne wprost „rozpasanie seksualne” młodych robotnic: pracownic fabryk, mieszkanek hoteli robotniczych. Podkreślano nadreprezentację młodych kobiet w niektórych zakładach pracy, zwracano uwagę na ich demoralizację: pisano o szerzącej się prostytucji, chorobach wenerycznych, pokątnych aborcjach, dzieciobójstwie, które miały być skutkiem wyjęcia młodych kobiet spod kontroli patriarchalnej rodziny i kościoła, i równocześnie nieobjęcia ich dostateczną kontrolą przez państwo[37]. Jeden z najbardziej znanych utworów literackich okresu Odwilży – Poemat dla dorosłych Adama Ważyka (1955) – roztaczał upiorne wizje robotniczych hoteli jako miejsc „tarła” i robotnic jako „samic” pozbywających się niechcianych ciąż – efektu niekontrolowanej aktywności seksualnej. Zdaniem historyczki Katherine Lebow, w okresie Odwilży za sprawą relacji prasowych zapanowała w Polsce swoista „panika moralna”, w rezultacie której kobiety – szczególnie młode robotnice – zostały obwinione o wszelkie „patologie obyczajowe stalinizmu”, takie jak: wzrost liczby rozwodów, chuligaństwo młodzieży, pijaństwo mężczyzn, jednym słowem – o „kryzys rodziny”. Dochodziło nawet do tego, że kobiety były obarczane odpowiedzialnością za przemoc seksualną, której doświadczały w pracy lub w hotelach robotniczych (tzw. „rajdy junaków” na kobiece hotele robotnicze w Nowej Hucie)[38].

Efektem tej kampanii medialnej stało się przekonanie, że fabryka, kopalnia, hotel robotniczy to nie miejsca dla kobiet, a stalinizm, forsując pracę kobiet w nowych zawodach oraz związany z nią model życia z dala od rodziny, obowiązków małżeńskich i macierzyńskich, działał wbrew naturze (skądinąd przekonanie to mijało się z prawdą, gdyż nowelizacja kodeksu rodzinnego w marcu 1950 r., m.in. wprowadzająca utrudnienia w uzyskaniu rozwodu, objęła rodzinę szczególną ochroną, zagwarantowaną następnie w konstytucji z 1952 r.[39]). Przekonanie to współgrało silnie ze wspomnianym już poglądem, że praca kobiet (zwłaszcza w przemyśle ciężkim, budownictwie, transporcie) była niezgodna z ich „psychofizycznymi predyspozycjami”, stanowiła dla nich obciążenie, była wymuszona przez okoliczności zewnętrzne. Zmiana okoliczności miała więc sprzyjać powrotowi kobiet do domu, a ten poprawie kondycji rodziny i całego społeczeństwa.

W dyskusji obyczajowej okresu Odwilży, która niewątpliwie w większym stopniu niż w stalinizmie była otwarta na tematy seksu, relacji narzeczeńskich i małżeńskich, planowania rodziny itp.[40], Fidelis zauważa trend konserwujący myślenie o kobiecości i kobiecych rolach społecznych. Jej zdaniem, przejawiał się on przede wszystkim w dowartościowaniu roli kobiety jako żony i matki, a de facto w forsowaniu jej i podnoszeniu do rangi normatywnego wzorca polskiej kobiecości. Małżeństwo i macierzyństwo miały być najlepszymi środkami zaradczymi na kobiece „rozpasanie seksualne”, ale przede wszystkim miały mieć zbawienny wpływ na wychowanie dzieci i trwałość rodziny (zahamowanie rozwoju żłobków, przedszkoli i punktów usługowych przyspieszyło niewątpliwie egzekwowanie tych kobiecych zobowiązań wobec społeczeństwa)[41].

Macierzyństwo miało być świadome, planowane, kontrolowane, czemu sprzyjała liberalizująca aborcję ustawa z kwietnia 1956 r., ale też większa wiedza o seksualności i łatwiejszy dostęp do antykoncepcji (w 1957 r. powstało Towarzystwo Świadomego Macierzyństwa, które, nawiązując do tradycji przedwojennych, odegrało niebagatelną rolę w upowszechnianiu wiedzy o seksie; w roku szkolnym 1966/67 Ministerstwo Oświaty wprowadziło przedmiot wychowanie seksualne w ostatniej klasie szkoły podstawowej). Z badań Aleksandry Czajkowskiej i Małgorzaty Fidelis nad dyskusją towarzyszącą liberalizacji prawa aborcyjnego, a następnie nad sposobem wdrażania i funkcjonowania ustawy z 1956 r. przez pierwsze trzy lata (do grudnia 1959 r.) wynika, że właściwym jej celem było objęcie kobiecej seksualności i płodności państwową kontrolą, której istotnym elementem była wyjątkowo duża władza lekarza nad kobiecym życiem: lekarz mógł wyrazić zgodę na przerwanie ciąży z tzw. względów społecznych, ale mógł też odmówić[42]. Badaczki zwracają uwagę, że w odwilżowej dyskusji wokół aborcji niezwykle rzadko posługiwano się argumentem o prawie kobiety do decydowania o własnym życiu, częściej natomiast podnoszono argument troski kobiety o materialną kondycję rodziny, w tym zwłaszcza urodzonych już dzieci. W tym sensie kobieta świadomie planująca macierzyństwo jawiła się przede wszystkim jako odpowiedzialna matka, a nie autonomiczna w swych decyzjach jednostka[43].

Red. Piotr Szumlewicz w dyskusji odniósł się do stosunków państwo – Kościół po Październiku ’56, ale i wprowadzonym po nim radach pracowniczych.

W (po)odwilżowym przekazie macierzyństwo oraz małżeństwo kreowane były na docelowe punkty w życiu każdej kobiety. Oczywiście, zdobycie wykształcenia i pracy było ważne i – jak wskazuje cytowana już Natalia Jarska – po okresie masowego zwalniania kobiet z pracy w latach 1956–1957 pod koniec dekady nastąpił ponowny wzrost ich zatrudnienia oraz udziału w zdobywaniu wykształcenia zawodowego (za znaczącą zmianę należy jednak uznać zdobywanie przez kobiety zatrudnienia w zawodach i branżach sfeminizowanych – praca umysłowa, biurowa, w handlu, ewentualnie w przemyśle lekkim)[44]. Jednak to małżeństwo i macierzyństwo przedstawiane były jako zwieńczenie losu kobiety: funkcjonowały jako potwierdzenie jej kobiecości, przejawiającej się w umiejętności stworzenia rodziny, dbałości o związek, szczególnie zaś jego emocjonalną stronę[45].

Ta swoiście rozumiana kobieca „rola cywilizacyjna” – misja „okiełznania” mężczyzny, przekierowania jego buntowniczej natury na sprawy uczuciowe, związkowe – podniesiona została do rangi ważnego zadania kobiety w społeczeństwie[46]. Pokazuje to nie tylko analiza prasy kobiecej, która w okresie Odwilży i później chętnie lansowała wizerunki kobiet ceniących sobie role rodzinne (umiejętnie godzone wszakże z rolami zawodowymi)[47], ale także analiza pojawiającej się w tamtym czasie prasy dla nastolatek (z myślą o nich w 1957 r. powstała „Filipinka”) oraz literatury dla dziewcząt. Ta ostatnia – jak pokazują m.in. badania Elizy Szybowicz – po fazie krytyki w okresie tużpowojennym i stalinowskim, kiedy to promowana była koedukacyjna literatura dla dzieci i młodzieży[48], przeżywała po 1956 r. prawdziwy rozkwit (np. powieści Haliny Snopkiewicz, Elżbiety Jackiewiczowej, Krystyny Siesickiej)[49]. Drukowana w tysiącach egzemplarzy, a dodatkowo ekranizowana (np. powieść Marii Krüger Godzina pąsowej róży (1960) stała się podstawą filmu o tym samym tytule, wyreżyserowanego w 1963 r. przez Halinę Bielińską), w połączeniu z prasą dziewczęcą i kobiecą oraz przeżywającym w latach 60. okres świetności kinem obyczajowo-komediowym (np. Mąż swojej żony (1961) w reż. Stanisława Barei i Jakuba Goldberga, Dwa żebra Adama (1963) w reż. Janusza Morgensterna, Żona dla Australijczyka (1963) w reż. Tadeusza Sygietyńskiego, Rozwodów nie będzie (1964) w reż. Jerzego Stefana Stawińskiego), oscylującym wokół relacji damsko-męskich, stała się potężnym narzędziem wychowawczym. Promując wizerunki dziewcząt i kobiet nowoczesnych, wyemancypowanych, ceniących sobie wolność (w tym seksualną), poodwilżowe teksty kultury delikatnie, a z czasem coraz natarczywiej, przypominały Polkom o podstawowej dla kobiet „zasadzie 3M” (miłość, małżeństwo, macierzyństwo)[50]. Romansowa struktura większości tekstów kultury kierowanych do kobiet uświadamiała im, że ślub jest naturalnym zwieńczeniem okresu dojrzewania, a dziewczęcy bunt powinien zostać przekierowany na pracę emocjonalną nad związkiem z mężczyzną.

Podobną rolę wychowawczą, choć stawiającą sobie inne cele, odgrywała również przeżywająca w tamtym czasie rozkwit „męska” literatura (np. utwory Marka Hłaski), powieści dla chłopców (np. twórczość Adama Bahdaja, Edmunda Niziurskiego), a także twórczość polskiej szkoły filmowej[51] oraz kino wojenne lat 60., obsadzające mężczyzn w rolach żołnierzy, a kobiety w rolach sanitariuszek, wojennych narzeczonych bądź ofiar wojennej zawieruchy (np. Skąpani w ogniu (1963) i Barwy walki (1964) w reż. Jerzego Passendorfera, Ogniomistrz Kaleń (1961) i Jarzębina czerwona (1969) w reż. Ewy i Czesława Petelskich, seriale Stawka większa niż życie (1967–1968) w reż. Andrzeja Konica i Janusza Morgensterna oraz Czterej pancerni i pies (1966–1970) w reż. Konrada Nałęckiego i Andrzeja Czekalskiego)[52]. Teksty te uczyły chłopców i mężczyzn dzielności i odpowiedzialności, wychowywały ich do pracy i walki. Kreśląc model życia jako przygody – ekscytującej i niebezpiecznej, promowały jednocześnie ideę męskiej solidarności, braterstwa i odrębności od tego wszystkiego, co uznawano za domenę kobiet, tj. domu, miłości, związku.

W okresie Odwilży (i później) bogaty arsenał środków perswazyjnych, oferowany przez prasę, literaturę i kino, wykorzystany został do dyscyplinowania kobiet i mężczyzn (w rozumieniu Michela Foucaulta[53]), a więc wytwarzania takich kobiecych i męskich podmiotów, które idealnie wpisywały się w – promowany w Polsce po 1956 r. – model społeczeństwa konstruowanego w oparciu o różnicę płci, a zarazem reprodukowały ów model.

Odwilż jako reakcja

Jeśli miałabym się pokusić o podsumowanie znaczenia Odwilży dla życia kobiet w Polsce, a szerzej – dla funkcjonowania polskiego społeczeństwa, to zwróciłabym uwagę na fakt, że zainicjowała ona wyraźny odwrót od koncepcji egalitaryzmu płciowego jako istotnego elementu powojennej, socjalistycznej modernizacji Polski. Oczywiście, nie oznacza to, że epoka stalinowska czy tużpowojenna stanowiły urzeczywistnienie komunistycznej idei równości płci. Z badań cytowanych już historyczek wynika, że stalinizm w takiej wersji, w jakiej funkcjonował w Polsce, pełen był sprzeczności czy wręcz był pęknięty[54] – tak w warstwie przekazu ideowego, jak i rozwiązań instytucjonalnych (np. nośnemu hasłu produktywizacji kobiet nie towarzyszyło równie mocno artykułowane hasło włączania mężczyzn w opiekę nad dziećmi czy ich równego udziału w pracach domowych), a przede wszystkim nie w pełni wydolny, by urzeczywistniać obietnice, które sam składał (najlepszy przykład to słaby rozwój infrastruktury opiekuńczo-wychowawczej i usługowej, który wpływał na ograniczenie akcesu kobiet do pracy zawodowej i działalności publicznej). Z drugiej strony, na co zwraca uwagę Natalia Jarska, Odwilż i następująca po niej „mała stabilizacja” nie były jednoznacznie reakcyjne: po chwilowym spadku zatrudnienia kobiet nastąpił ponowny wzrost ich udziału w rynku pracy, stale rósł też poziom wykształcenia kobiet. Mimo krytycznych głosów kobiet na temat funkcjonowania w pierwszych trzech latach ustawy o przerywaniu ciąży, trudno też nie docenić tego, czym dla Polek była bezpieczna i bezpłatna aborcja, a także rozwijająca się edukacja seksualna (w tym seksuologiczna wiedza ekspercka, o czym szczegółowo pisze antropolożka Agnieszka Kościańska[55]) i postępująca dostępność antykoncepcji.

To, co jednak nie może umknąć krytycznej refleksji, to powrót w okresie Odwilży do znanego sprzed wojny dyskursu różnic płciowych i jego stopniowe umacnianie się w kolejnych latach, choć już w paradygmacie socjalistycznym. Oczywiście nie był to powrót wierny, całkowity: stalinizm zbyt głęboko przeorał pewne wymiary życia społecznego i kulturowego, by możliwa była pełna reaktywacja wzorców przedwojennych (np. praca i wykształcenie kobiet były czymś niepodważalnym). Nie da się jednak ukryć, że dyskurs różnicy płciowej, który zatriumfował na fali krytyki stalinizmu, zyskał charakter normatywny, m.in. dzięki silnemu spleceniu go z dyskursem nowoczesności i rozwoju, ale też narodowej tożsamości. Reprodukowany za pomocą prasy, kina, literatury, regulacji prawnych, nauki, dyskurs ten wytwarzał zróżnicowany płciowo świat i funkcjonujące w nim podmioty. Rola mężczyzny sprowadzała się w nim do pracy w tzw. męskim zawodzie (robotnik w przemyśle ciężkim, inżynier), działalności politycznej, obrony kraju, a więc do dbałości o utrzymanie rodziny oraz szeroko pojętego podboju świata (literacki topos chłopięcego buntu, ciekawości świata). Rolą kobiet była zaś „misja cywilizacyjna”, polegająca na budowaniu (emocjonalnej) relacji z mężczyzną i urodzeniu dziecka; wszystkie pozostałe aktywności i wybory – nawet jeśli ważne dla kobiety – pełniły funkcję drugorzędną lub były przedstawiane jako środek służący realizacji celu nadrzędnego. Natalia Jarska podaje, że w tużpoodwilżowych badaniach OBOP (1958, 1960) kobiety wyraźnie deklarowały, że odpowiednie są dla nich zawody „typowo kobiece”, jak nauczycielka, urzędniczka, ekspedientka, lekarka; takich też zawodów chciały dla swoich córek (synowie mieli być inżynierami)[56]. Wskazywałoby to na bardzo szybkie uwewnętrznienie przez nie – pomimo jednoczesnych protestów przeciwko rugowaniu ich z nowych zawodów – nowych/starych wzorców kobiecości.

Więcej takich konferencji! – apelował Jerzy Zalega (z lewej).

To, w jaki sposób kobiety patrzyły na siebie, jak myślały o sobie i swojej roli w społeczeństwie, było skorelowane z dominującymi wzorcami kobiecości: było pochodną tych wzorców, a zarazem stanowiło ich wzmocnienie. W okresie Odwilży pojęcie kobiecości silnie splotło się z pojęciem rodziny, a to z koncepcją narodu odzyskującego suwerenność. Zdaniem Małgorzaty Fidelis, owo urodzinnienie kobiet, tj. postrzeganie ich przez pryzmat relacji małżeńskich i macierzyńskich, przybrało na sile w latach 70. i 80., co pokazują np. ówczesne prace socjologiczne, w których o kobietach pisze się głównie w kontekście ich ról rodzinnych[57].

Proces retradycjonalizacji polityki płci, który zainicjowała Odwilż, postępował, przygotowując grunt pod – skrupulatnie przeanalizowane przez feministyczne badaczki – reakcyjne poczynania „Solidarności” w latach 80. i 90. Symbolicznym domknięciem reakcyjnej polityki kolejnych polskich władz wobec kobiet stało się zaostrzenie w styczniu 1993 r. ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży[58]. Próba całkowitej delegalizacji aborcji, podjęta w 2016 r., pokazuje jednak, że antykobieca polityka wkracza w Polsce na kolejny poziom[59].

Agonia ZMP
Ruch młodzieżowy 1956-1957

Paweł Dybicz

Kiedy się zaczęła agonia Związku Młodzieży Polskiej? Czy dopiero w końcu października 1956 roku, jak zanotował w swoim dzienniku ówczesny jego działacz, przyszły profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Bronisław Gołębiowski?[1] Otóż na pewno nie. Myślę, że można zaryzykować twierdzenie, iż już u zarania związku, w 1948 roku, owa agonia była wpisana w losy ZMP. Przymusowe zjednoczenie - akt zbiorowego samobójstwa organizacji młodzieżowych, jak określił prof. Leszek Kołakowski,[2], było swoistym grzechem pierworodnym naznaczonym w dzieje tego związku. Wbrew polskiej tradycji narzucono nad Wisłą, jak i innych krajach podległych Moskwie radziecki model organizacji młodzieżowych. Komsomoł stał się jedynym, obowiązującym wzorcem dla organizacji młodzieżowych, a koncepcje pedagogiczne Antona Makarenki jedyną wskazówką jak mają one działać, jakiego człowieka wychowywać. „Radziecki system organizacyjny zakładał istnienie jednego wielośrodowiskowego związku z przybudówką dziecięcą oraz części studenckiej, posiadającej pewna autonomię, w polskim przypadku Zrzeszenie Studentów Polskich. Założenia koncepcji leninowsko- stalinowskiej traktowane były jak dogmaty, a kwestionowanie np. przodującej roli młodzieży robotniczej, uznawano za rewizjonizm”.[3]

Wyraźnym sygnałem, że ZMP staje się coraz bardziej fasadową organizacją, był odbywający się już w dniach 28 stycznia – 1 lutego 1954 r. II Zjazd, witany w całym kraju, jak wówczas wszystkie tego typy imprezy, tysiącami zobowiązań i czynów społecznych. W referacie wprowadzającym wygłoszonym przez przewodniczącą Zarządu Głównego ZMP Helenę Jaworską po raz pierwszy więcej było mowy o błędach, kłopotach i bolączkach niż o sukcesach i osiągnięciach Związku[4]. Słowa Jaworskiej dobitnie dowodziły, że ZMP zmierza ku upadkowi. Kwestią czasu było tylko powiedzenie kiedy lub napisanie słowa agonia jak to zrobił prof. Gołębiowski.

Jaworska nie powiedziała tego, być może nie miała o tym wiedzy, że na opinii związku wiele waży postawa aktywu, jego nieobyczajne zachowania. Józef Stępień opublikował interesujący raport partyjnej komisji (utajnionej przed działaczami ZMP) mającej ocenić ich postępowanie i działalność. Jak pisze komisja „była zaskoczona tym, że w organizacji zetempowskiej nikt nie interesował się kształtowaniem moralnego oblicza Związku w dziedzinie kontaktów seksualnych”. Gdy tymczasem „rozwiązłość w aparacie etatowym związku była tak duża, że czasem określano ją nierządu. (...) W praktyce na wszystkich szczeblach organizacyjnych dochodziło do współżycia pracownic etatowych bez ślubu, przy czym dziewczęta były porzucane przez swoich partnerów po zajściu w ciążę.(...) Sprawa demoralizacji aparatu zetempowskiego, zjawiska patologiczne – nadużywanie alkoholu, pijaństwo stały się plagą”[5]. Oczywiście nie można mówić, że tak postępował cały aktyw ZMP, ale jeżeli powołano specjalną komisję PZPR, to znaczy, że zjawisko owych plag było dość powszechne i musiało być mocno komentowane nie tylko przez członków Związku.

Agonia ZMP postępowała stopniowo, nie był jednodniowy, kilkudniowy czy nawet kilkutygodniowy proces, ale w 1956 r. nabierał na sile. Reakcją na wewnętrzny rozkład Związku był głośny wówczas artykuł zamieszczony (8 kwietnia) przez „Po prostu”, podpisany imiennie przez dziennikarzy tegoż tygodnika, jak i 19 redaktorów „Sztandaru Młodych”. Zaapelowali oni o rozwiązanie ZMP.(Więcej na temat roli tych dwóch periodyków pisze dr Krzysztof Wasilewski.)

Niewątpliwie Październik ’56 był katalizatorem przyspieszającym proces likwidacji ZMP i przyczynił się do powstawania nowych organizacji młodzieżowych. Likwidacja i wyłaniania się nowych związków młodzieży postępowały równolegle. Im słabszy był ZMP, tym silniej naciskano na tworzenie nowych organizacji. Zebrania członków ZMP, będące jesienią w zaniku, już latem przeradzały się w totalną krytykę Związku. Aktyw gubił się w tej sytuacji, która go przerosła. Był obiektem ataków szeregowych członków, mediów i jednocześnie instancji partyjnych, oczekujących od niego przeciwdziałania rozkładowi organizacji.

Choć od wiosny ’56 notuje się pierwsze publiczne dyskusje na temat ruchu młodzieżowego, to dopiero Październikowe VIII Plenum KC, powrót Władysława Gomułki niezwykle zintensyfikowały i wpłynęły na przebieg dyskusji. Dość powszechne stało się oczekiwanie na powrót sprzed 1948 roku, sprzed „zglajszachtowania ruchu młodzieżowego”, jak to określił prof. Karol Modzelewski, organizacji młodzieżowych.

Od wiosny 1956 roku na uczelniach grupy młodzieżowe, dotąd działające w ramach ZMP zaczęły tworzyć różnego rodzaju struktury odwołujące się do lewicowych haseł. W maju 1956 r. na Politechnice Łódzkiej powstała m. in. grupa „19 rewolucjonistów”. Na Politechnice Wrocławskiej zawiązała się grupa pod nazwą Związek Studenckiej Młodzieży Komunistycznej, w stolicy na Uniwersytecie Warszawskim – Związek Młodzieży Socjalistycznej, a na Politechnice Warszawskiej- Komunistyczna Grupa Młodzieży. W Wyższej Szkole Ekonomicznej w Poznaniu powstał Socjalistyczny Związek Młodzieży Akademickiej. Na wielu uczelniach powstały organizacje, które w nazwie zawarły słowo rewolucyjny. I tak w Akademii Medycznej w Białymstoku utworzono Studencki Komitet Rewolucyjny, na Śląskiej Akademii Medycznej Rewolucyjny Komitet Studentów, w Wyższej Szkole Ekonomicznej w Sopocie – Rewolucyjna Organizacja Studentów.[6], w Krakowie zaś utworzono Studencki Komitet Rewolucyjny. Ta ostatnia organizacja, której liderowali Jerzy Grotowski, Rudolf Klimek,, Stefan i Andrzej Bratkowscy, Bolesław Tejkowski był chyba najsilniejszą, najbardziej prężną spośród nowotworzonych komitetów i związków, dobrze zorganizowaną, która nie tylko miała własną milicję studencką, ale też niemały wpływ na ówczesne decyzje włodarzy Krakowa, jak również na obsadę personalną tamtejszej organizacji partyjnej. Krakowskiemu SKR sprzyjały nowe władze partyjne na UJ z jej młodym, nowo wybranym I sekretarzem Marianem Stępniem[7].

Dziś z lubością pokazuje się członków ZMP uczestniczących w propagandowych imprezach. Przemilcza się ich osiągnięcia choćby w edukacji czy kulturze.

Warto zwrócić uwagę, że choć najczęściej tworzono organizacje ze słowem rewolucyjny w nazwie, to na III Krajowej Naradzie Aktywu Studenckiego ZMP, odbywającej się w dniach 28-30 października 1956 r. dość powszechnie proponowano powołanie w miejsce ZMP Komunistycznego Związku Młodzieży.

Oczywiste, że tego typu apele, wniosku, postulaty musiały docierać do nie tylko władz ZMP. 13 listopada 1956 r. ZG Związku podjął ostatnią próbę ratowania, już nawet nie ZMP, ale ideę organizacyjnej jedności. Tego bowiem dnia ogłosił „Deklarację o potrzebie jedności”, w której wezwał do utrzymania formy jednej organizacji. Kierownictwo ZG nie musiało długo czekać na reakcję jego oponentów. Już 25 listopada na łamach „Po prostu”, ukazał się artykuł redakcyjny pod znamiennym tytułem „Co robić dalej?”, w którym postulat naczelnych władz ZMP uznano za z gry skazaną na porażkę próbę ratowania własnej skóry i powrotu do starych metod działania, a także do skostniałej, scentralizowanej i zetatyzowanej struktury.

Swoistą odpowiedzią na „Deklarację” ZMP i artykuł w „Po prostu” była narada 27 listopada w Nowej Hucie, zorganizowana przez Studencki Komitet Rewolucyjny. Licznie zebrani uznali, że ZMP już nie istnieje i jego miejsce powołali do życia Rewolucyjny Związek Młodzieży. Jednocześnie zapowiedzieli dwie duże narady, 6 grudnia w Warszawie i następnego dnia w Katowicach[8].

W warszawskiej, odbywającej się 6-7 grudnia w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki, ogólnopolskiej naradzie przedstawicieli młodzieżowych grup i komitetów rewolucyjnych wzięło udział ok. 1500 osób. Tę naradę zorganizowały dwie redakcji, co też było znakiem czasu; „Walka Młodych” organ ZMP i „Po prostu” antagonista Związku. [9]Zebranie w jednym miejscu takiej ilości młodych ludzi musi świadczyć z jednej strony o dużym ich zaangażowaniu i entuzjazmie, a jednocześnie pewności, że musiały w tym przedsięwzięciu uczestniczyć władze partyjne.

Zaprezentowana uczestnikom narady „Deklaracja ideowo-programowa Rewolucyjnego Związku Młodzieży” wskazywało dość jasno czym ma być ta organizacja. W dokumencie zawarto słowa: „Powołujemy Rewolucyjny Związek Młodzieży jako awangardową, rewolucyjną organizację polityczną tej części młodzieży, która chce aktywnym ofiarnym uczestnictwem w życiu politycznym walczyć o zbudowanie polskiego modelu socjalizmu, o realizowanie władzy ludowej środkami demokratycznymi, o dobrobyt narodu, o pełną suwerenność Polski w dziedzinie gospodarczej i politycznej. (...) Odrzucamy zakłamane przez stalinizm wzory moralności komunistycznej. (...) Jesteśmy internacjonalistami”.[10]

Na naradzie najwięcej miejsca w dyskusji zajęła sprawa relacji nowotworzonego związku z PZPR i usytuowania RZM w systemie politycznych, co znalazło swe odbicie w „Deklaracji”. Ty relacjom poświęcono cały rozdział, w którym wyraźnie podkreślano dążenie do niezależności i samodzielności. „ Stoimy na stanowisku – czytamy w Deklaracji – pełnej samodzielności związku. Nie jesteśmy przybudówka żadnej partii ani stronnictwa. Chcemy jednak realizować w działaniu linię marksistowskiej partii klasy robotniczej, zachowując prawo do interpretowania linii partyjnej i wpływania nakształtowanie się tej linii. Partia może przedstawiać swą linie poprzez członków partii będących jednoczeń członkami RZM, nie naruszając jednak w niczym samodzielności organizacji i demokracji wewnątrzpartyjnej”[11]

Mimo że działacze RZM uznawali kierowniczą role partii w państwie, dostrzegali zachodzące w niej zmiany i deklarowały współdziałanie z nią w socjalistycznym budownictwie[12], to nie było to bezwarunkowe. Można to wyczytać z już pierwszego paragrafu projektu zasad statutowych. Stwierdzał on, że RZM „jest awangardową organizacją młodzieży, niezależną od istniejących partii i stronnictw politycznych”, a PZPR będzie wspierać „tylko wówczas, gdy jej program i polityka jej kierownictwa będzie zgodna z interesami i poglądami klasy robotniczej, rewolucyjnych i postępowych sił naszego narodu”[13].

Warto przypomnieć, że autorem większości dokumentów RZM był Jerzy Grotowski. Kim był ten przyszły rewolucjonista teatru mówić nie trzeba. Należy jednak wspomnieć, że I sekretarzem RZM obrano Józefa Lenarta, dziennikarza „Sztandaru Młodych”, który wypłynął na szersze wody dopiero jesienią 1956 roku.

Choć RZM był tworzony z myślą, że będzie on organizacją wielośrodowiskową, to w rzeczywistości prawie całą swą aktywność kierował w stronę studentów i młodych robotnikach. Związek z każdym dniem stawał się liczniejszy i w grudniu 1956 w całej Polsce miał już w swoich szeregach ok. 40 tys. osób, co trzeba uznać za niezły wynik, jeżeli się uwzględni to, że młodzi, po doświadczeniach lat poprzednich, dość powszechnie odżegnywali się od wstępowania do organizacji młodzieżowych, do tego jeszcze mających w nazwie rewolucyjny.

Na warszawskiej naradzie odmienne stanowiska, głownie od delegatów z środowiska warszawskiego i krakowskiego, zajmowali przedstawiciele wojska i delegaci z Katowic, którzy konsekwentnie podnosili kwestię dyktatury proletariatu. Być może dlatego w Warszawie dość pospiesznie pracowano nad podstawowymi dokumentami, aby można było proklamować powstanie RZM zanim uczynią to uczestnicy katowickiej narady.

W pracach naukowych, jak i publicystyce dość powszechnie uważa się, że reakcją na informacje o przygotowaniach do utworzenia RZM było podjęcie działań inicjatywnych przez działaczy ze Śląska. Nie da się ocenić czy było tak jak mówił np. Józef Lenart, iż inicjatywa powołania nowej organizacji wyszła z grona członków Komisji KC ds. Młodzieży, czy też, jak twierdzi Wiesław Kiczan, mimo że miała ona poparcie Edwarda Gierka, to inicjatorzy wywodzili się nie tylko z Górnego Śląska, ale i Dolnego, jak również z Krakowa.

7 grudnia 1956 uchodzi za datę powstania Związku Młodzieży Robotniczej. Na tej katowickiej naradzie pojawił się sekretarz ZG ZMP Marian Renke, co pokazuje, że kierowniczy aktyw Związku chciał mieć rozeznanie co się dzieje jego poza nim i co się nowego tworzy, a także na ile może znaleźć się w jego strukturach. W naradzie tej uczestniczył także Zdzisław Grudzień,, w przyszłości blisko związany z Edwardem Gierkiem, wówczas przewodniczący Zarządu Wojewódzkiego ZMP w Katowicach. W swym wystąpieniu wiele mówił o licznych błędach i nieprawidłowościach w życiu Związku, znamienne są słowa, który wypowiedział w końcowej części swego przemówienia, stwierdził wówczas, że „od młodych komunistów partia żąda nie maniackiego utrzymania transparentu ZMP, lecz ujęcia w swe dłonie z całą odwagą i zdecydowaniem losów przyszłej organizacji kroczenia na czele rodzącego się ruchu młodzieżowego”[14]. Te słowa były wyraźnym sygnałem dla uczestników narady, że czas ZMP się skończył i mają oni pełne poparcie partii, jeżeli nie nakaz uczestnictwa w dziele tworzenia powstałej na gruzach ZMP nowej organizacji.

ZMR, w przeciwieństwie do RZM, skupiającego głównie młodych humanistów koncentrował się na pozyskaniu przede wszystkim robotników i inżynierów i ekonomistów. Zrozumiałe więc, że w ich dyskusjach mniej miejsca zajmowały kwestie polityczne, a bardziej gospodarcze, problemy funkcjonowania ich zakładów pracy i bolączki ich codziennego życia. [15](109).

Aktyw ZMR, w większości jeszcze niedawno noszący zetempowskie koszule deklarowali, ze ma on być samodzielny w sprawach organizacyjnych, ale blisko związany z PZPR. Dali temu wyraz w przyjętym na katowickiej naradzie liście „Do młodzieży robotniczej Śląska i Zagłębia! Do młodzieży całej Polski!”. W liście nie brak słów, które wtedy wszędzie padały, a więc wyrazy poparcia dla nowego kierownictwa i jego polityki nakreślonej na VIII Plenum KC. Znalazły się w nim również słowa o potrzebie prowadzenia polityki pełnej suwerenności Polski, polskim modelem socjalizmu, wyrażającym się hasłem ludowładztwa, czego przejawem miało być silne umocowanie rad robotniczych w zakładach pracy, pełnym ludowładztwem[16].

W ZMR, co zauważało i niepokoiło kierownictwo PZPR dały się słyszeć, całkiem nieskrywane, głosy o wyraźnie antyinteligenckim i antystudenckim nastawieniu, wypowiadane przez wielu działaczy i członków tej organizacji. Odnotowywano też głosy, mające antysemicki wydźwięk. W tym miejscu można się zastanawiać czy artykułowane różnice, głownie w sprawach politycznych, pomiędzy RZM a ZMR, wyrażane przez ich działaczy poglądy nie były odbiciem albo pokłosiem podziału na natolińczyków i puławian?

Podziały między działaczami RZM i ZMR nie były na rękę partyjnym decydentom, a jeszcze bardziej antystudenckie hasła. W PZPR było przekonanie, że one wpłyną na osłabienie jej wpływów w środowisku akademickim, pogłębią szczególnie w nim odruch niechęci do wszelkich form organizacyjnej działalności.

Z końcem listopada 1956 r. kierownictwie PZPR było już całkowicie przekonane, że los ZMP jest przesądzony, ta organizacja straciła rację bytu, stąd też instancje partyjne coraz mocniej angażowały się w tworzenie nowych związków młodzieży. Jednocześnie we władzach PZPR wiedziano i widziano, że działacze obu związków nie darzą się zaufaniem, oskarżają się wzajemnie o małą rewolucyjność, awanturnictwo, konserwatyzm, lekceważenie walki klasowej. Partia nie mgła się temu biernie przyglądać, musiała zareagować, tym bardziej jej nowe kierownictwo umacniało się, a PZPR zaczynała odzyskiwać wpływy i kontrolę nad życie społeczno-politycznym w PRL. Stąd to partia była tym najważniejszym ciałem, które dążyło do zbliżenia obu organizacji, a w niedługiej przyszłości ich połączenia.

Bardziej ugodowy wobec idei zjednoczenia był ZMR, co może dowodzić, że był bardziej sterowany przez PZPR i jej aktyw miał większe wpływy i silniejszą pozycję w tym związku. Założyciele i działacze obu związków musieli zakładać, że istnienie dwóch lewicowych „rewolucyjnych” (podobnie jak komunistycznego i socjalistycznego) związków, po zjednoczeniu ruchu robotniczego w 1948 r., jest niemożliwe, bo nie przystanie na to partia, a poza tym łączyło ich więcej niż dzieliło. Stąd też już z inspiracji KC PZPR 12 grudnia 1956 roku doszło do pierwszych formalnych rozmów między przedstawicielami RZM i ZMR. Najwięcej miejsca w dyskusjach między działaczami obu związków zajmowało określenie ich stosunku do PZPR, zasad współpracy i zakresu odrębności.

Charakteryzując stosunek obu młodzieżowych organizacji należy stwierdzić, że ZMR deklarował potrzebę istnienia bliskich związków z PZPR, „akcentował jedność ideowa z partią i jej kierownicza rolę, ale sprzeciwiał się administracyjnemu kierowaniu przez nią organizacjami młodzieżowymi. Natomiast ZMR widział się w roli jej partnera”[17]. Przebieg narady z 12 grudnia, a i uchwalona na niej „Deklaracja jedności lewicy ruchu młodzieżowego” pokazują, że nie było łatwo przezwyciężyć rozbieżności. Jej trzeci punkt jest wypracowanego wspólnego stanowiska, które i uwidacznia różnica w postrzeganiu relacji z PZPR. W punkcie tym czytamy przecież: „Uczestnicy uznają kierowniczą rolę partii w życiu narodu. Związek nas będzie zdecydowanym sprzymierzeńcem partii w walce o socjalizm, przeciwko stalinizmowi i próbom przywrócenia kapitalizmu. Stoimy na gruncie pełnej organizacyjnej samodzielności związkowej. Uczestniczy uznają wpływ ideologiczny partii na działalność związku przez członków partii należących do związku, nie narażając w niczym samodzielności organizacji i demokracji wewnątrzorganizacyjnej”.

Obok uchwalenia „Deklaracji” najważniejszym osiągnięciem narady było powołanie Krajowego Ośrodka Organizacyjnego I Kongresu Delegatów Młodzieży Rewolucyjnej, który zaplanowano na 12-13 stycznia 1957 r. w Nowej Hucie. Przygotowanie podstawowych dokumentów programowych powierzono komisji, którą kierował Jerzy Grotowski.

W listopadzie, a nade wszystko w grudniu 1956 wśród aktywistów RZM i ZMR rosło przeświadczenie, że są niewielkie szanse na samodzielne istnieje tych organizacji. Szczególnie działacze RZM rozumieli, że ich wizja funkcjonowania związku odbiega od stanowiska partii, która nie może sobie pozwolić na istnienie niezależnej od niej organizacji, mającego do tego słowo „rewolucyjny” w nazwie. Nie brak też było głosów, w samym RZM, jak i wśród partyjnych decydentów, że organizacja ta jest mocno upolityczniona, co dość mocno zmniejsza jej szanse na stanie się masową. Zjednoczenie z ZMR stwarzało szanse na dalsze działanie w nowej strukturze. W ZMR zaś było przeświadczenie, że powstanie jednej, będącej blisko partii organizacji będzie stanowiło tamę przed powstawaniem związków młodzieży niesocjalistycznym charakterze.

W nocy 14/15 grudnia, po posiedzeniu Biura Politycznego doszło do spotkania działaczy obu związków z Władysławem Gomułka. Znane są relacje z tego spotkania, pokazującego, że dochodziło na nim do ostrej wymiany zdań między reprezentantami ZMR i ZMR a I sekretarzem KC, wymiany charakteryzującej cechy osobowe uczestników zebrania. Nie będę go opisywał, powiem tylko, że w jego trakcie nowo Władysław Gomułka negatywnie odniósł sie do nazwy Kongres Młodzieży Rewolucyjnej. Pytał wręcz: przeciw komu owa rewolucja miałaby ona być. To pytanie znamionowało stanowisko kierownictwa partii, że nie ma zgody na użycie słowa „rewolucyjne” w nazwie nowopowstającej organizacji.

Mimo tych zastrzeżeń Gomułki jeszcze co najmniej tydzień istniał Sekretariat Krajowego Ośrodka Organizacyjnego i Kongresu Delegatów Młodzieży Rewolucyjnej, bowiem jeszcze 21 grudnia wydał on oświadczenie, w którym zadeklarował uznanie kierowniczej roli PZPR i jej ideowego kierownictwa nad lewicowym ruchem młodzieżowym, obstając jednak przy samodzielności związku i demokracji wewnątrzorganizacyjnej. W Oświadczeniu zapowiedziano poparcie kandydatów FJN do Sejmu w zbliżających się wyborach. Jednocześnie rozpoczął się proces eliminowania „elementów anarchistycznych” w szeregach jednoczących się związków. Za takich uważano głównie tych, którzy nie chcieli zbyt dużego podporządkowania „rewolucjonistów” partyjnemu aparatowi. Umocnieniu, a w zasadzie zwiększeniu, wpływów PZPR na istniejące jeszcze związki miała służyć zorganizowana 30 grudnia 1956 roku przez komisję młodzieżową KC w „Białym Domu” narada partyjnego aktywu młodzieżowego[18].

Z zanotowanych wystąpień jasno wynika, że oba jednoczące się organizacje mają odmienne jeszcze punkty widzenia na podstawowe sprawy. „Józef Lenart ponownie deklarował jednoznacznie lewicowy charakter RZM i jego wolę pomocy w utrzymaniu linii odnowy, a Wiesław Kiczan podkreślał sprzeciw ZMR wobec totalnej krytyki ZMP i przyjmowania przez związek młodzieży roli opozycji.[19] (Sosnowska)

Ale nie głosy reprezentantów młodzieży były na tej naradzie najważniejsze, a stojącego na czele partyjnej komisji Jerzego Morawskiego. On też sprzeciwiał się totalnej krytyce ZMP, tym bardziej zauważalne jest „ożywienie wrogich władzy ludowej sił reakcyjnych i warcholstwo”, a poza tym istnieją granice demokratyzacji. (Sosnowska s. 67) Nie uznał za prawdziwą teorię o konflikcie pokoleń, mająca przeciwstawiać młodzież PZPR. Krytycznie odniósł się też do jednego z najważniejszych założeń inicjatorów nowych organizacji, a mianowicie kadrowy, czyli jak wtedy mówiono – awangardowego charakteru. Mówił o tym wyraźnie i jednoznacznie: „nie chodzi o to, żeby wychować setkę, czy nawet tysiąc rewolucjonistów, a chodzi o to, żeby setki tysięcy, miliony młodych Polaków i polek przekonać o słuszności socjalizmu i uczynić z nich ideowych budowniczych tego socjalizmu, a to można osiągnąć tylko idąc do nich przez sprawy ich życia codziennego”. Wystąpienie Jerzego Morawskiego definitywnie zamykało okres dwuwiązkowości „rewolucjonistów”, a powstawanie jednej organizacji nabierało realnych kształtów i znacznego przyspieszenia.[20]

Już bowiem 2-3 stycznia odbyła się wspólna narada przedstawicieli RZM ZMR. W jej trakcie powołano Krajowy Komitet Organizacyjny Związku Młodzieży Socjalistycznej i Tymczasowy Komitet Centralny ZMS. Na jego czele stanął, dodajmy nie na długo, Józef Lenart. Podział stanowisk w Komitecie dokonano dość proporcjonalnie, w jego skład mniej więcej po równo weszli przedstawiciele obu organizacji. Trzeba stwierdzić, że powołanie do życia nowej, socjalistycznej organizacji nie przerwało dyskusji między działaczami ZMS czym ma być Związek. Spory trwały jeszcze wiele miesięcy i nie zakończył ich odbywający się w kwietniu 1957 roku Zjazd Konstytucyjny. Ale to już nowy rozdział dziejów ruchu młodzieżowego w PRL[21].

Na wsi ZMP był bardzo słaby, notował na niej najniższe uzwiązkowienie w środowisku młodzieżowym. Związane to było pamięcią o sile ruchu ludowego w nieodległych czasach, zwłaszcza PSL, jak również z dużymi tradycjami związanymi z ZMW „Wici”. PZPR dobrze o tym wiedziała, toteż jesienią 1956 roku podjęła dwutorowe działania. Po pierwsze, szukała zbliżenia ze Zjednoczonym Stronnictwem Ludowy w sprawie reaktywowania ZMW, a po drugie czyniła wiele, by nowo tworzonej organizacji nie zdominowali byli wiciarze. I dlatego dość szybko doszła do porozumienia z władzami ZSL, co zaowocowało podpisaniem, już 10 grudnia, wspólnej deklaracji o zasadach współdziałania. Głównym punktem porozumienia była przyjęcie zasady, że ZMW będzie współpracować z obu partiami i wejdzie w skład przyszłej federacji młodzieży. Zresztą owo współdziałanie miało miejsce jeszcze przed podpisaniem porozumienia. W archiwach wiele można znaleźć śladów wręcz kierowania ZMP-owskich aktywistów do pracy w reaktywującym się Związku Młodzieży Wiejskiej, który formalnie powstał w lutym 1957 roku[22].

s. 52 Z końcem listopada 1956 został reaktywowany w środowisku akademickim chadecki Związek Młodzieży Demokratycznej, któremu chciało patronować Stronnictwo Demokratyczne. Władze Stronnictwa widziały ZMD jako swoją przybudówkę, a jej członków jako przyszłych działaczy. Młodzi demokraci, wśród których większość była chadeckich przekonań mieli jednak inne plany, inaczej widzieli swoją rolę, chcieli być legalna pozycją. Głosili wiele haseł co inni – dążenie do demokratycznej i suwerennej Polski, zlikwidowanie monowładzy PZPR. Opowiadali się za polskim modelem socjalizmu, w którym istnieje na równych prawach własność prywatna i państwowa.[23]

Jak pisze Anna Sosnowska 21 listopada Leon Chajn, sekretarz generalny Centralny Komitet SD, na spotkaniu przedstawicieli KC PZPR i stronnictw politycznych pozytywnie ocenił twórców ZMD: „Jest [to] młodzież dobra, że jest to młodzież ideowa, dojrzała. Jej platforma i hasła pozostają w zgodności z podstawowymi założeniami naszej platformy, naszego ustroju. (...) Tak daleko idącej demokratyzacji życia politycznego kierownictwo PZPR jednak nie przewidywało i podjęło kroki zmierzające do likwidacji ZMD, w tym „rozmowy operacyjne” z głównymi działaczami i wprowadzenie agentów w celi rozbijania organizacji od wewnątrz”.[24]

Kiedy kierownictwo CK SD zorientowało się, że o takim obliczu ZMD jest w niesmak partii i nie ma jej zgody na opozycyjność tego związku młodych, 11 stycznia 1957 r. CK SD wycofał swe poparcie swej „przybudówki”. Miały ją zastąpić, po samorozwiązaniu ZMD, Koła Młodych SD[25].

W niektórych środowiskach młodzieży katolickiej rodziły się inicjatywy utworzenia młodzieżowej organizacji chrześcijańskiej. Dlaczego do jej powstania nie doszło? Z wielu powodów, ale jeden jest najważniejszy – hierarchia kościelna, a głownie prymas Stefan Wyszyński rozumieli, że w ówczesnych realiach politycznych, nawet po przełomie Października ’56, nie ma szans na istnienie niezależnego, samodzielnego związku młodzieży. Tak jak nie ma możliwości powstania partii o typowo chadeckim programie i kształcie.

Agonia ZMP spowodowała odrodzenie się Związku Harcerstwa Polskiego, który zlikwidowano w 1950 r., tworząc Organizację Harcerską ZMP, której naczelnym zadaniem było wychowywanie młodzieży w duchu komunistycznym. „Akcentowano wychowanie przez pracę, zespołowe współzawodnictwo, duże znaczenie przywiązywano do pogadanek i dyskusji politycznych, mobilizowania poparcia dla licznych akcji o charakterze propagandowym. Zarazem organizowano prace na rzecz szkoły, masowe imprezy, konkursy olimpiady. Tradycyjne obozy letnie zastąpiono koloniami”[26].

Głosy niezadowolenia z takiego charakteru harcerstwa słychać już było w 1955 r., ale dopiero rok później, kiedy do pracy w nim wrócili wyeliminowani w czasach stalinowskich instruktorzy dały się zauważyć wyraźniejsze zmiany w OH ZMP. Pierwszym znaczącym przejawem tych zmian było utworzenie w sierpniu 1956 r. Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej, działającej nadal jednak w ramach ZMP. Istnienie takiej struktury nie szans na utrzymanie, tym bardziej że z każdym tygodniem rósł opór przeciw bytności w ZMP. Zrozumiałe więc, że reaktywowanie ZHP jest tylko kwestią dni. 4 grudnia na Uniwersytecie Jagiellońskim odbyła się wielka narada instruktorów, którzy ogłosili reaktywowanie ZHP.

Jedną z osób, która wróciła do harcerstwa był Aleksander Kamiński, autor „Kamieni na szaniec”, członek Głównej Komendy Szarych Szeregów. Mimo że Kamiński był zwolennikiem działań legalistycznych, porozumienia z nowymi władzami, to jednak władze PZPR już wcześniej postawiły na Zofię Zakrzewską, członkinię kierownictwa podziemnej Komendy Pogotowia Harcerek. >>„Uczynienie z niej przewodniczącej OHPL miało legitymizować zmiany i utwierdzać kierownictwo PZPR w przekonaniu, że ZHP nie zostanie „przejęte” przez „dawnych” instruktorów<<. Na Naradzie Działaczy Harcerskich (Łódź, 8-10 grudnia 1956) grudnia 1956 naczelnik Zakrzewska >>„wygłosiła zasadniczy referat” z krytyką stalinizmu wypaczającego ideę wychowania”. Wtórował jej Aleksander Kamiński, nawołując do konieczności „dopuszczenia do współdecydowania o Związku niemal wszystkich dawnych instruktorów”<<.[27]

Narada, która przeistoczyła się w Zjazd Harcerski, oficjalnie zdecydowała o reaktywowaniu ZHP wraz z tradycyjnymi symbolami i formami. Nie było jednak powrotu do przedwojennego kształtu Związku, bowiem w deklaracji ideowej podkreślono socjalistyczny i świecki charakter organizacji. Prawdopodobnie tę deklarację napisał Jacek Kuroń, który na tejże Naradzie bronił dorobku ruchu harcerskiego wywodzącego się z ZMP.

Z Kuroniem nierozerwalnie wiążą się drużyny walterowskie, (zlikwidowane w 1961 r.) dość mocno odrzucające przedwojenny model harcerstwa, stojące na stanowisku jego świeckości. Można krytykować model tych drużyn za ich „nadmierną rewolucyjność”, ale trzeba pamiętać, że właśnie one wychowały wielu późniejszych działaczy opozycji, tej antypeerelowskiej i obecnej władzy. To przecież w nich akcentowano ideę samorządności.

Choć początków tych drużyn trzeba upatrywać w owych obozach OH ZMP, to dopiero w sierpniu 1956 przyjęto „Konstytucję walterowską”, pokolenia, „które będzie żyło w Polsce socjalizmu”. Pod koniec 1956 roku postała w Warszawie Walterowska Drużyna Zastępowych złożona w większości z uczestników obozów. Ścieranie i ucieranie się prądów myślowych wśród harcerzy trwało dobre jeszcze kilka lat, co wykazał prof. Andrzej Friszke w swojej ostatniej książce. Jak i to w jaki sposób eliminowano z gremiów decyzyjnych tych, którzy widzieli harcerstwo inaczej niż decydenci.

Podsumowując zmiany, jakie zaszły na przełomie 1956 i 1957 roku, trzeba stwierdzić, że cechowało je odrzucenie leninowskiej koncepcji ruchu młodzieżowego zakładającej istnienie jednej organizacji. I choć nadal miała one pracować pod kierownictwem partii, to jednak nie był to model rodem z czasów stalinowskich, starano się unikać odniesień do Komsomołu, podkreślając polski model ruchu młodzieżowego, jego różnorodność i związki z jego przedwojennymi poprzednikami.

Na Związek Młodzieży Polskiej, który, jak pisze Zdzisław Stasiak, stał się „grobowcem, zbudowanym na wielkim cmentarzysku polskiego postępowego ruchu młodzieżowego[28], można patrzeć jako stalinowską organizację, deprawującą młode pokolenie, fasadowe dokonania, ośmieszać podejmowane przez nią czyny społeczne, ale też można, a według mnie należy, spojrzeć jak uczynił to, prof. Kazimierz Wyka w książce „Życie na niby”. Ten wybitny literaturoznawca wskazał bowiem, że po latach okrutnej wojny, odczłowieczania, socjalistyczne budowy, bicie rekordów, czyli w czym ZMP uczestniczył i czynił, było nauką normalnej, nie żółwiej pracy, nauką zwiększonej wydajności, ludzi najczęściej do niej nieprzygotowanej, posiadających z reguły podstawowe wykształcenie.

I ostatnia uwaga. W tworzenie w 1948 roku ZMP, w decyzje o jego powstaniu zaangażowani byli przedwojenni działacze komunistyczni, najczęściej dawni członkowie KZMP, którzy zapatrzeni byli w radzieckie wzorce z Komsomołem jako wzorcem. To pokolenie w znacznym stopniu decydowało o obliczu Polski czasów Władysława Gomułki. W latach 70. pokolenie KPP zostało odsunięte od władzy. Generalnie doszli do niej dawni działacze ZMP. To, że nie udało im się, całkowicie zunifikować ruchu młodzieżowego, a takie próby podejmowano, było, według mnie, nauką i przesłaniem Października ’56.

„Sztandar Młodych” i „Po prostu” wobec Października 1956 r.

Krzysztof Wasilewski

Wstęp

Październik 1956 r., nazywany również odwilżą, stanowił punkt zwrotny w najnowszych dziejach Polski. Warto powtórzyć za Krzysztofem Teodorem Toeplitzem, że ma on „wiele wymiarów, z których z biegiem lat coraz lepiej zdajemy sobie sprawę. Możemy więc mówić o jego wymiarze międzynarodowym, ekonomicznym, społecznym, politycznym, wreszcie o wymiarze emocjonalnym i kulturalnym. Każdemu z tych aspektów można by poświęcić obszerne studium”[1]. W ciągu minionych sześćdziesięciu lat Październik doczekał się wielu opracowań naukowych i popularnych. Przy czym warto podkreślić, że tematem tym zajmowali się i nadal zajmują przede wszystkim historycy o sympatiach lewicowych, a także osoby związane personalnie lub ideowo z ówczesnym systemem społeczno-politycznym. Póki co, Październik 1956 r. znajduje się poza zainteresowaniem Instytutu Pamięci Narodowej, z wyłączeniem – co oczywiste, biorąc pod uwagę profil ideowy tej instytucji – aspektu ówczesnej działalności Służby Bezpieczeństwa. Chociaż więc nadal liczba książek i tekstów poświęconych Październikowi 1956 r. jest niewspółmiernie niska w porównaniu z jego znaczeniem dla najnowszych dziejów Polski, nie można jednoznacznie stwierdzić, że jest to temat zapomniany. Zajmujący się nim historycy i publicyści koncentrują się w swoich badaniach na przetasowaniach personalnych na szczytach partyjnych, czy na ich odbiorze przez emigrację i obce mocarstwa[2]. Szczególnie intensywnie analizowana jest postawa Chin i ZSRR, z czym wiąże się jedno z zasadniczych pytań dotyczących tamtych wydarzeń: Jak realna była wówczas groźba radzieckiej interwencji? Na marginesie zainteresowań naukowych znajduje się natomiast prasa. Co prawda powstała monografia tygodnika „Po prostu”[3], a także uzupełniające ją artykuły[4], lecz wciąż doskwiera brak opracowań drugiego ważnego tytułu z tamtego okresu, jakim był „Sztandar Młodych”. Warto więc bliżej przyjrzeć się tym dwóm czasopismom, które odegrały istotną rolę w kształtowaniu postaw społecznych – nie tylko wśród młodzieży – w tym newralgicznym dla Polski momencie.

Prof. Janusz Reykowski (z prawej) był czytelnikiem omawianych przez dr. Krzysztofa Wasilewskiego (z lewej) pism – „Sztandaru Młodych” i „Po prostu”.

Prasa w okresie stalinizmu

Lata stalinizmu charakteryzowały się ścisłą kontrolą systemu prasowego. Jeszcze do połowy 1948 r. „większość dyskusji toczonych na łamach prasy, a przede wszystkim na łamach tygodników społeczno-kulturalnych, to w decydującej większości dyskusje autentyczne”[5]. Jednak po początkowym okresie ograniczonego pluralizmu, nastąpiła centralizacja wydawnictw, połączona ze wzmożoną cenzurą. Proces ten wiązał się nie tylko z zamknięciem niektórych tytułów ogólnokrajowych i lokalnych, ale także ze zmniejszeniem nakładu dla tych wciąż istniejących, czy ograniczaniem dotacji finansowych. Chociaż na pierwszy rzut oka niektóre podjęte kroki mogły więc wydawać się uzasadnione trudną sytuacją gospodarczą państwa lub też nowym podziałem administracyjnym kraju, to – jak trafnie zauważał Mieczysław Ciećwierz – „wszystkie decyzje prasowe miały aspekt społeczno-polityczny”[6]. Zdaniem innego historyka, Rafała Habielskiego, tak poważne zmiany w funkcjonowaniu systemu medialnego były podyktowane przede wszystkim chęcią wzmocnienia funkcji propagandowej prasy. „Priorytetem stawała się indoktrynacja – pisał – zabieg sprowadzający się do uporczywego wbijania odbiorcy punktu widzenia nadawcy, skłaniający go do identyfikowania się z nim i bezrefleksyjnego akceptowania jego polityki. System propagandowy (...) miał za zadanie kształtować świadomość i światopogląd społeczeństwa, kształtować postawy i zachowania pożądane z punktu widzenia władzy”[7].

O nowej sytuacji polskiej prasy wiele mówiła liczba wydawanych czasopism. O ile jeszcze w 1948 r. ukazywało się ok. 880 tytułów, o tyle już rok później ich liczba spadła poniżej 540. Jednocześnie rosły nakłady najważniejszych dzienników i tygodników partyjnych. Łączny jednorazowy nakład prasy należącej do PZPR wynosił ponad 2 mln w 1949 r., lecz w 1950 r. był już niemal dwukrotnie wyższy i stanowił 1/3 globalnego nakładu w ówczesnej Polsce. Rosła także liczba tytułów zlokalizowanych w Warszawie, w czym większy udział niż dobra baza techniczna stolicy, miała potrzeba ścisłej kontroli informacji. Symbolem zaś nowych czasów stały się zmiany na stanowiskach redaktorów naczelnych najważniejszych tytułów prasowych. Tak w przypadkach czasopism centralnych, jak i lokalnych obejmowali je ważni działacze partyjni. Jak zauważył Zbigniew Romek, „władza bardzo skrupulatnie pilnowała zasady, by publikowane informacje, nad którymi miała czuwać cenzura, były zgodne z precyzyjnie określonymi celami politycznymi i propagandowymi PPR i PZPR”[8].

Powyższe działania doprowadziły do zdobycia przez PZPR monopolu informacyjnego. Jego dopełnieniem była stopniowa likwidacja tzw. prasy „czytelnikowskiej”, rozpoczęta w 1947 r., a definitywnie zakończona trzy lata później. Cytując za Habielskim, „podstawą były zarzuty jej »nieokreśloności«, pesymistycznego oraz mało »bojowego« tonu. W ślad za tym szło zmniejszanie się liczby tytułów i ich nakładów. Łączny, w grupie dzienników, spadł o 500 tys. i wynosił milion egzemplarzy (pod koniec 1948 r.)”[9]. Decyzją władz zlikwidowano „flagowe” tygodniki koncernu Jerzego Borejszy, a mianowicie „Odrodzenie” oraz „Kuźnicę”[10]. Oba te pisma odegrały istotną rolę w kształtowaniu powojennego marksistowskiego środowiska inteligenckiego, jednakże w momencie rozpoczęcia ofensywy propagandowej, zostały uznane za zbyt niezależne. Podobny los spotkał czasopisma regionalne, m.in. „Nowiny Literackie”, „Odrę” i „Warszawę”. Poważne ograniczenia dotknęły także prasę katolicką. Część związanych z Kościołem tytułów zlikwidowano, inne podporządkowano Stowarzyszeniu „Pax”. Jeszcze inne, jak „Tygodnik Powszechny”, doświadczyły obniżenia nakładu i przydziału niezbędnych materiałów. Kolejna fala represji dotknęła czasopisma katolickie w 1953 r., kiedy m.in. zamknięto miesięcznik „Znak”, a wspomniany „Tygodnik Powszechny” przekazano grupie Bolesława Piaseckiego.

Początki zmian

Polski system prasowy w okresie stalinizmu (1948-1956) został całkowicie podporządkowany kierownictwu partyjnemu. Rynek zdominowały czasopisma wydawane przez Robotniczą Spółdzielnię Wydawniczą „Prasa”. Pozostałe, należące do koncesjonowanych stronnictw politycznych (Stronnictwa Demokratycznego, Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego), stowarzyszeń (PAX) lub Kościoła katolickiego miały niezwykle ograniczone oddziaływanie, w czym niebagatelną rolę odgrywała polityka przydziału papieru. Te czasopisma, które pozostały na rynku, pełniły przede wszystkim funkcję propagandową. Jak trafnie zauważyła Renata Piasecka-Strzelec w swoim studium polskich agencji prasowych w PRL, w okresie stalinizmu struktura publikowanych informacji „stanowi de facto kalendarium celowo nagłaśnianych faktów i zjawisk społeczno-politycznych”[11]. Pewna zmiana nastąpiła dopiero pod koniec 1953 r., co niewątpliwie miało związek ze śmiercią Józefa Stalina w marcu tego roku i przyjęciem w ZSRR nieco bardziej liberalnej linii w polityce wewnętrznej. Wówczas to na łamach polskiej prasy pojawiło się wiele tekstów, które wcześniej najpewniej nie uzyskałyby akceptacji cenzury. Wśród nich znalazł się Pamiętnik uczennicy, opublikowany przez „Nową Kulturę”, który – w opinii Darii Nałęcz – „wstrząsnął opinią, a najbardziej zdaje się rządzącymi, bowiem zaprzeczał wszelkim ideałom, które zwłaszcza młodym starali się wpoić”[12]. Także pozostałe tytuły śmielej udostępniały swoje łamy krytycznym tekstom. Dotyczyło to także tych czasopism, które powszechnie uważano za najbliższe władzy, jak m.in. „Twórczość”. Cytowana powyżej Nałęcz podsumowywała: „Odwaga staniała, a nawet zaczęła być modna”[13]. O tym, że jednak nie do końca była to prawda, świadczy sprawa Poematu dla dorosłych Adama Ważyka, zamieszczonego w „Nowej Kulturze” w sierpniu 1955 r. Publikacja tak bezpośredniego i krytycznego wobec władzy – ale i całego systemu socjalistycznego – tekstu spotkała się ze zdecydowaną reakcją najwyższych czynników partyjnych. W konsekwencji ze stanowiska redaktora naczelnego odwołano Pawła Hoffmana. Jego dymisja zaskoczyła wielu dziennikarzy, tym bardziej, że Hoffman pełnił również wysoką funkcję kierownika Wydziału Kultury KC PZPR. Było to ostrzeżenie dla pozostałych redakcji, znak, że mimo częściowej liberalizacji, nadal istniały określone granice wolności słowa, których nie należało przekraczać.

Usunięcie Hoffmana z funkcji redaktora naczelnego „Nowej Kultury” nie zdołało jednak powstrzymać postępujących zmian. Przemeblowania na szczytach władzy w Polsce, a co ważniejsze w ZSRR, wyzwoliły rewolucyjne nastroje niemal w całym społeczeństwie. Jak trafnie zauważał Wiesław Władyka, „destalinizacja dokonywała się poprzez erozję władzy oraz świadome korekty polityki. Miała jednak także charakter autonomicznego w dużej mierze procesu społecznego”[14]. Kierunek temu procesowi społecznemu nadawała prasa. Trudno tutaj jednak mówić o faktycznej rewolucji. Raczej, zamiast wcześniejszego sztywnego wykonywania propagandowych nakazów, redakcje zaczęły stopniowo badać, jak daleko mogą posunąć się w autonomicznym kształtowaniu zawartości swoich pism. Jak się okazało, nawet tak niewielka – wydawałoby się – zmiana w funkcjonowaniu prasy doprowadziła do poważnych konsekwencji. „Ujawnienie błędów władzy – kontynuował Władyka – choć ogólnikowe, powierzchowne i odpersonalizowane – zachwiać musiało kultywowanym dotychczas przekonaniem o jej nieomylności”[15]. Istniały co prawda i takie tytuły, które nadal bezrefleksyjnie powielały wytyczne, lecz nawet oficjalny organ PZPR – „Trybuna Ludu” – potrafiła opublikować artykuł broniący byłych żołnierzy Armii Krajowej. Proces poszerzania autonomii prasy szybciej przebiegał w redakcjach stołecznych niż na prowincji. W przypadku tych ostatnich, wciąż „mało było w tym własnej inicjatywy, a więcej wypełniania partyjnych nakazów”[16].

Najwięcej głosów wspierających zmiany polityczne, nazwane odwilżą, pojawiało się w szerokorozumianej prasie młodzieżowej. Była to ta część segmentu czasopism, który był niedoceniany przez partyjne kierownictwo, dzięki czemu cieszył się zazwyczaj większą swobodą niż oficjalne organy prasowe PZPR. W przypadku tytułów młodzieżowych na straży prawidłowego kierunku stali nie cenzorzy i partyjni działacze, lecz ideowi redaktorzy, rekrutujący się spośród osób dorastających w Polsce Ludowej i z nią się identyfikujący.

W pierwszych latach powojennych ukazywało się co najmniej 99 tytułów młodzieżowych, które były uzupełniane przez 33 dodatki do gazet i czasopism. Wśród pierwszych tego typu pism znalazły się tygodnik „Walka Młodych” i dwutygodnik „Pokolenie”. Ich publicystyka charakteryzowała się „popularyzacją marksizmu i estetyki realizmu socjalistycznego”[17]. Pisma młodzieżowe starały się docierać do różnych grup, począwszy od młodzieży wiejskiej przez studentów, a na młodych robotnikach skończywszy. Jednak przy całej swojej różnorodności, prasa młodzieżowa powielała rozwiązania wypracowane w przypadku prasy „dorosłej”. Była więc ona silnie scentralizowana, zwłaszcza zaś po zjednoczeniu organizacji młodzieżowych, wszystkie pisma podlegały Związkowi Młodzieży Polskiej (ZMP). Początkowo jej oficjalnym organem było wspomniane „Pokolenie”, po którego likwidacji w 1953 r. rolę tę przejęła reaktywowana „Walka Młodych”. W międzyczasie pojawiły się inne pisma, które w nadchodzącym okresie politycznego fermentu odegrały o wiele ważniejszą rolę niż oficjalne organy: „Sztandar Młodych” i „Po prostu”.

W głośnym tekście z 08.04.1956, dziennikarze „Po prostu” i „Sztandaru Młodych” stwierdzili, że czas ZMP się kończy.

Chociaż takie czasopisma jak „Sztandar Młodych”, czy „Po prostu”, należały do koncesjonowanego Związku Młodzieży Polskiej, ich redakcje często potrafiły zachować względną niezależność. Rację miał Kazimierz Koźniewski, pisząc, że w okresie odwilży pisma młodzieżowe stały się „jednym z najbardziej aktywnych instrumentów działalności publicystycznej zmierzającej do jakieś zasadniczej przemiany państwowego porządku politycznego”[18]. Chociaż więc nastrój zmiany dało się zauważyć także na łamach poważanych „Nowej Kultury” i „Przeglądu Kulturalnego”, to z pewnością miały one o wiele bardziej ograniczone oddziaływanie niż wspomniane pisma młodzieżowe. Wrzenie polityczne poprzedzające powrót Władysława Gomułki do władzy w październiku 1956 r. stało się dla redakcji „Sztandaru Młodych” i „Po prostu” pretekstem do większego zaakcentowania swojej niezależności. Trudno jednak zgodzić się z cytowanym już Habielskim, gdy pisze: „Emocje ogarniające prasę brały się z kilku powodów, nie tylko z tego, że można było sobie pozwolić na więcej. Były rezultatem rozstawania się z »socjalizmem« dużej liczby dziennikarzy i pisarzy”[19]. Można wręcz zaryzykować tezę, że było dokładnie odwrotnie. Zapewne istniała grupa dziennikarzy rozczarowanych socjalizmem, dla których 1956 r. stał się początkiem ich drogi ku liberalizmowi. Jednakże większość głosów krytycznych pojawiających się na łamach ówczesnej prasy nie było skierowanych przeciwko socjalizmowi jako takiemu, lecz wprost przeciwnie – domagały się faktycznej realizacji socjalistycznych haseł. Raczej rację miał cytowany już Kazimierz Barcikowski, wspominając, że „po październiku ruszyła wielką falą debata o Polsce. Objęła wszystkie dziedziny życia i obudziła wielkie nadzieje na poprawę wszystkiego, co niedomagało, na odrzucenie wszystkiego, co było złe”[20].

25.11.1956 redaktorzy „Po prostu” jednoznacznie napisali, by rozwiązać ZMP.

„Sztandar Młodych”

Wspomniany już „Sztandar Młodych” został założony w 1950 r., a jego pierwszy numer nie przez przypadek trafił do czytelników 1 maja. Było to nowoczesne pismo skierowane przede wszystkim do młodzieży, co stanowiło ewenement nie tylko w Polsce, czy bloku socjalistycznym, ale w całej ówczesnej Europie[21]. Jak wspomina Bogdan Kostanecki, członek pierwszego zespołu organizującego i redagującego „Sztandar Młodych”, późniejszy sekretarz jego redakcji:

„My – mam na myśli zespół, który na początku lat pięćdziesiątych miał stworzyć i redagować pierwszą młodzieżową gazetę w Polsce – mimo swoich często bardzo trudnych doświadczeń wojennych byliśmy pełni zapału i wiary w swoje siły. Widzieliśmy przed sobą szeroką perspektywę ich wykorzystania w budowaniu nowego świata po latach zniszczeń i śmierci. Miał to być świat przyjazny, sprawiedliwy, po prostu lepszy bez względu na koszty jego powstania”[22].

„Sztandar Młodych” mocno zaangażował się w zmiany w ruchu młodzieżowym.

Zespół redakcyjny tworzyli ludzie o różnych biografiach, złączeni młodym wiekiem i wiarą w socjalizm. Jeden z nich, Jerzy Wiśniowski, podkreślał, że „obok oficera Armii Ludowej pracował ramię w ramię powstaniec warszawski, akowca z Białostocczyzny praca w redakcji połączyła z hiszpańskim Dąbrowszczakiem. Córka fabrykanta z Łodzi miała pod swoją opieką świeżo awansowaną ze wsi urzędniczkę”[23]. Być może z tego właśnie powodu dziennikarze „Sztandaru Młodych” od początku prezentowali zdecydowaną linię programową. „Młodzież nie jest skłonna do łatwych kompromisów. Nie boi się rozwiązań radykalnych” – podsumowywał Kostanecki[24]. Chociaż więc dziennik niestrudzenie wspierał powojenny porządek w Polsce, to zarazem zabiegał o faktyczną, a nie jedynie deklaratywną realizację ideologicznych haseł.

Pierwszym redaktorem naczelnym „Sztandaru Młodych” został Stanisław Ludkiewicz, przed wojną członek Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom. Jego zastępczynią mianowano Helenę Jaworską, walczącą w oddziałach Armii Ludowej i uczestniczkę powstania warszawskiego. Tę samą funkcję pełniła znana z „Po prostu” Krystyna Obozowicz. W redakcji debiutowało bądź kontynuowało już karierę dziennikarską liczne grono osób, które w kolejnych latach stanowiło o sile polskiego dziennikarstwa i literatury. Pośród wielu nazwisk warto wymienić Wiktora Woroszylskiego – kierownika działu kulturalnego – Grzegorza Lasotę, Irenę Lewandowską, Ryszarda Kapuścińskiego, Krzysztofa Kąkolewskiego, Wiesława Górnickiego czy Dariusza Fikusa. „Mieliśmy szczęście, że początki naszych dziennikarskich karier mogliśmy przeżyć w zespole w większości kulturalnych, inteligentnych, dowcipnych, zaangażowanych młodych ludzi, o bardzo zróżnicowanych życiorysach i mimo młodego wieku, niecodziennych doświadczeniach” – podsumowywał pierwsze lata „Sztandaru Młodych” Jerzy Wunderlich[25].

Pierwsze miesiące funkcjonowania gazety były trudne, nie tylko ze względów finansowych. Atmosfera stalinizmu sprzyjała wzajemnym podejrzeniom, które przeradzały się w otwarte konflikty, również w redakcjach czasopism. Powtarzając za Antonim Czubińskim, „fikcyjne spiski i konspiracje powstawały również po to, by uzyskać formalne uzasadnienie dla aresztowania wielu ludzi”[26]. Niezwykle podatne na inspirowane odgórnie oskarżenia były organizacje młodzieżowe, w tym Związek Młodzieży Polskiej i Powszechna Organizacja „Służba Polsce”. Cytowany już Wiśniowski wspominał, że „zacieśniająca się obręcz stalinizmu nie ominęła i naszej redakcji. Słowa »wróg«, »sabotaż«, »walka klasowa« nabrały nowego, często złowrogiego wydźwięku. Zebrania koła ZMP, jak również partyjne, zamieniały się często w spektakle pełne wzajemnych podejrzeń i oskarżeń. Nie wszyscy, rzecz jasna, ulegali tej atmosferze amoku. Była początkowo niezbyt liczna (z czasem coraz liczniejsza) grupa towarzyszy, którzy przestrzegali przed sekciarską zajadłością, dogmatycznie pojmowaną »ideowością«”[27]. Jednak pomimo ogromu trudności i problemów, wielu przedstawicieli młodego pokolenia uznawało okres stalinizmu za czas korzystny dla rozwoju państwa polskiego. Zdaniem Andrzeja Wielowieyskiego, wiązało się to z awansem milionów młodych ludzi, którzy w innym systemie mieliby niezwykle ograniczone szanse na karierę. „Przyszłość stanęła przed nimi otworem pod warunkiem zaakceptowania ideowego kierunku zmian” – pisał[28].

Z dzisiejszej perspektywy publicystyka „Sztandaru Młodych” do 1956 r. może razić schematyzmem i naiwnością. Podobnie jak na łamach innych czasopism, dominowała wówczas propaganda, której podporządkowano wszystkie pozostałe funkcje. Analizując teksty pojawiające się w prasie młodzieżowej w okresie stalinizmu, Mariusz Mazur pisał:

„Unieważniono również podłoże społeczne, pozostawiając tylko ideologię. Wykorzystywano tu niesamodzielność myślenia młodych ludzi próbujących poszukiwać porządku na miarę swoich możliwości poznawczych. (...) W wypowiedziach publikowanych na łamach gazet widoczne są całe siatki myślowe będące kliszami przenoszonymi najczęściej bezwiednie na pole własnych opinii i poglądów. Piszący zatracali w ten sposób podmiotowość”[29].

Zgadzając się co do zarzutów związanych z ideologicznym wydźwiękiem publikowanych tekstów, nie sposób jednakże zaakceptować tak krytycznego stanowiska zarówno wobec samej prasy młodzieżowej, jak i czytelników. Warto powtórzyć za Mieczysławem Wojtczakiem, że już od 1949 r. pisma młodej inteligencji ukazywały „nową drogę życiową”, postrzegając siebie jako organizatora „walki o nową uczelnię, o nową naukę i kulturę”[30]. Wiele o postrzeganiu „Sztandaru Młodych” mówią opublikowane na jego łamach teksty. W jednym z nich dziennikarka pisała:

„Będąc członkiem ZMP uświadomiłam sobie jasno, do czego dąży Polska Ludowa, jaka rola przypada młodzieży miast i wsi; zrozumiałam, że trzeba ofiarnie pracować dla Polski Ludowej. W organizacji nauczyłam się pracować kolektywnie i poznałam siłę kolektywu”[31].

Zacytowany fragment artykułu z 1952 r. łatwo jest obecnie ocenić jako rezultat indoktrynacji, której bez wątpienia zostało poddane młode pokolenie. Warto jednak spojrzeć na powyższe zdania z innej perspektywy, uwzględniającej ówczesne nadzieje, jakie wiązano z nowym systemem. Bez wątpienia był to szczery głos ludzi, którzy w dorosłość wchodzili w latach 50. XX w. Doświadczyli więc okropieństw drugiej wojny światowej, a jednocześnie otrzymali nieznaną ich rodzicom szansę awansu społecznego. Dopiero pamiętając o tym wszystkim, można zrozumieć reakcję społeczeństwa, zwłaszcza zaś młodego pokolenia, na wydarzenia, których kulminacja miała miejsce w październiku 1956 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że zwłaszcza wśród młodych „dało się odczuć chęć działania”. Jak wspominał cytowany już Barcikowski, była to przede wszystkim działalność w ramach ZMP, który wkraczał w okres ideologicznej odnowy[32].

Zmianę linii programowej „Sztandaru Młodych” można wiązać – podobnie jak w wielu innych środowiskach – z ujawnieniem tzw. referatu Chruszczowa w lutym 1956 r. Chociaż początkowo miał on charakter tajny, a jego treść była znana jedynie najbardziej wtajemniczonym członkom partii, to szybko stał się tematem szerokiej dyskusji w całym społeczeństwie. Jedna z dziennikarek czasopisma Barbara Lulińska wspominała reakcję redakcji „Sztandaru Młodych” na sprawy ujawnione przez sekretarza generalnego KPZR. „W sali panowała martwa cisza – pisała – jak przez mgłę pamiętam, że mówiono o rozczarowaniu, o szoku i takie tam”[33]. Podobnie było w innych redakcjach, a także w instytucjach kulturalnych w całym kraju. Jak trafnie zauważał Andrzej Werblan, „po XX Zjeździe KPZR i śmierci Bolesława Bieruta nie było już w polskim establishmencie komunistycznym poważniejszych sił opowiadających się za utrzymaniem bez zmian status quo”[34]. Świadomość końca pewnej epoki docierała też do pezetpeerowskiej elity. Jak wspominał Kazimierz Barcikowski, „w najszerszych kręgach partii stosunek do spraw narodowych i metod sprawowania władzy nie różnił się w istotny sposób od poglądów dominujących w społeczeństwie”[35].

Owo podważanie status quo było dobrze widoczne na łamach „Sztandaru Młodych”. Związany wówczas z redakcją pisma Krzysztof Kąkolewski wspominał: „Ja osobiście bardzo wcześnie zacząłem pisać reportaże, które ukazywały przede wszystkim korupcję działaczy partyjnych, przemoc Urzędu Bezpieczeństwa. Przy tym też pozostałem, to znaczy nie zajmowałem się żadną inną działalnością poza pisaniem i ewentualnie spotkaniami autorskimi”[36]. Jego zdaniem Mirosław Kluźniak, który wówczas kierował „Sztandarem Młodych”, obrał kurs reformatorski już w marcu 1956 r. Jednym z elementów nowej strategii było „nieustanne drukowanie, przedrukowywanie ataków na Polskę, które prowadziła prasa NRD, niemiecka, prasa czeska trochę mniej i prasa sowiecka. To ludzie po prostu rozchwytywali. Dlatego, że było widać sytuację taką, że Polska jest otoczona ze wszystkich stron, a przede wszystkim zagrożona przez armię NRD, no i przez Armię Czerwoną”[37]. Naturalnie nie wszystkie teksty zyskiwały akceptację – nawet liberalnej niż wcześniej – cenzury, a sam Kluźniak musiał wielokrotnie spotykać się z przedstawicielami partii i tłumaczyć im zmienioną linię gazety. „Ale funkcję ochraniającą i programującą – oceniał postawę redaktora naczelnego Kąkolewski – korelującą te wszystkie elementy polityczne i formalne, dla dziennikarstwa komunistycznego zupełnie nową, nawet w pewnym sensie bardziej nowoczesną, niż to co było przed wojną”[38].

Zdaniem Grzegorza Lasoty, wiele o emocjach w ówczesnej redakcji „Sztandaru Młodych” mówiły drukowane na jego łamach odezwy. Przy czym pismo nie ograniczało się do publikowania tekstów napisanych przez władze ZMP czy PZPR, lecz zamieszczało teksty autorstwa samych dziennikarzy. Jak wspominał, „pierwsza bojowa nasza odezwa powstała w momencie, gdy wydawało się, że moskiewski desant może nie dopuścić do wybrania Gomułki i poprzez swoją agenturę w KC, o której już wtedy głośno się mówiło, że może sparaliżować proces reform”[39]. Naturalnie, w całość procesu ich powstawania ingerowała cenzura, co jednak nie powstrzymało „Sztandaru Młodych” przed jednoznacznym zamanifestowaniem swoich poglądów. Pierwsza z wydrukowanych odezw brzmiała:

„Wszyscy pod gmach KC! Lud warszawski zamanifestuje swoje poparcie dla nowego kierownictwa partii! Towarzysze i obywatele! (...) Jesteśmy szczerze za przyjaźnią ze Związkiem Radzieckim, ale nie zgodzimy się na brutalne wtrącanie się w wewnętrzne sprawy naszej partii i naszego kraju. Uważamy takie postępowanie za sprzeczne z proletariackim internacjonalizmem. Budzi to nasz sprzeciw i oburzenie. W tej sytuacji uważamy za konieczne, by młodzież warszawska i lud pracujący stolicy poparł nowe, proponowane kierownictwo partii i potępił próby przetargów politycznych kosztem interesów narodu”[40].

Kolejna z opublikowanych odezw była niemniej zdecydowana. Dziennikarze „Sztandaru Młodych” skierowali ją do „robotników Warszawy, inteligencji, młodzieży, żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego, do całej ludności”. Przekonywali w niej, że zachodzący proces zmian może zostać zastopowany przez „elementy, które chciałyby skompromitować program demokratyczny i umożliwić powrót do starych metod”. Dlatego też wzywano wszystkich, aby zachowali czujność. Jak bowiem pisano, „jest nam niezbędny w tych dniach rewolucyjny spokój, dojrzałość, paraliżowanie prowokacji”[41].

Działalność „Sztandaru Młodych” w październiku 1956 r. nie ograniczała się do publikowania mocnych komentarzy. Podobnie jak to było w przypadku redakcji „Po prostu”, wielu z dziennikarzy pisma aktywnie wspierało zachodzące zmiany. „Kierownictwo i publicyści »Sztandaru Młodych« zjawiali się na różnych wiecach, m.in. w Wojskowej Akademii Technicznej... Tam była rewolucja. Ci wszyscy ludzie byliby rozstrzelani. (...) I tam właśnie w prezydium zasiadał Kluźniak, zasiadali jeszcze inni ludzie ze »Sztandaru Młodych«”[42].

Ten „rewolucyjny” epizod z dziejów „Sztandaru Młodych” nie trwał jednak zbyt długo. Umocowawszy się w kierownictwie partii i państwa, Gomułka i jego poplecznicy rozpoczęli stopniowy odwrót od zapowiadanych zmian. Trudno ocenić, na ile zaważały na tym poglądy i opinie samego pierwszego sekretarza, a na ile usztywnienie kursu wynikało z trudnej sytuacji geopolitycznej, w której znalazła się Polska w drugiej połowie 1956 r. Faktem jest, że pod naciskiem nowych władz zwolniono ze „Sztandaru Młodych” kilkanaście osób. Większość kierownictwa redakcji i tych, którzy najgłośniej nawoływali do reformy życia politycznego i społecznego PRL. Symboliczny był los Mariana Turskiego, kierującego „Sztandarem Młodych” w 1957 r., który stracił stanowisko za odmowę druku komentarza wspierającego likwidację „Po prostu”. Chociaż więc sama gazeta przetrwała – co wcale nie było takie oczywiste – to ponownie wróciła do pełnienia jedynie funkcji organu Związku Młodzieży Socjalistycznej, który na początku 1957 r. zastąpił Związek Młodzieży Polskiej. Miało minąć jeszcze wiele lat, zanim „Sztandar Młodych” zacznie prezentować bardziej niezależne i odważne stanowisko.

„Po prostu”[43]

Pierwszy numer „Po prostu” ukazał się 1 lipca 1947 r. jako organ Zarządu Głównego Akademickiego Związku Walki Młodych. Do końca 1948 r. ukazywał się dwa razy w miesiącu, by następnie stać się tygodnikiem. Swoim tytułem nawiązywał do wydawanego w Wilnie w latach 1935–1936 lewicowego dwutygodnika, którego twórcami byli m.in. Henryk Dembiński i Stefan Jędrychowski. Obaj związani byli z grupą poetycką „Żagary” oraz Komunistyczną Partią Polski. Nic więc dziwnego, że wileńskie pismo stało się inspiracją dla kolejnego pokolenia lewicowej młodzieży. W artykule wstępnym do pierwszego numeru nowego „Po prostu”, Stefan Jędrychowski pisał: „Rozumiem, że nawiązując do tradycji tej grupy i tego pisma, dzisiejsza postępowa młodzież akademicka chce podkreślić ciągłość procesów ideologicznych, które przeżywa obecne młode pokolenie Polski z tymi procesami, które były udziałem naszego pokolenia, wychowanego i dojrzewającego w okresie między dwoma wojnami”[44].

Pierwszym redaktorem naczelnym „Po prostu” została Krystyna Sarna-Obozowicz. Wkrótce jednak przeszła do „Sztandaru Młodych”, a jej miejsce zajął Wiesław Gruszecki. Pod jego kierunkiem „Po prostu” reprezentował sztywną linię Związku Walki Młodych, co przekładało się na dość niskie zainteresowanie tygodnikiem wśród studentów. Kolejna zmiana na stanowisku redaktora naczelnego nastąpiła w marcu 1953 r., po tym jak nekrolog pt. „Stalin nie żyje” niefrasobliwie umieszczono tuż pod tytułem pisma. Przypadkową zbitkę „Po prostu Stalin nie żyje” władze uznały za prowokację i zwolniły Gruszeckiego. Nowym redaktorem naczelnym został Eligiusz Lasota, który stał na czele tygodnika niemal do samego końca.

Sam redaktor naczelny niewiele mógłby zdziałać bez dobrego zespołu. Tak jak w przypadku „Sztandaru Młodych”, siłą współpracowników „Po prostu” była ich różnorodność, spoiwem zaś młodość. Tygodnik grupował najwybitniejszych dziennikarzy młodego pokolenia. Często różnili się oni między sobą nawet w kwestiach pryncypialnych, jednak łączyło ich przekonanie o wielkiej roli, którą ich generacja miała odegrać w powojennej Polsce. O talencie tych ludzi świadczy fakt, iż nawet dzisiaj, po ponad pół wieku, ich nazwiska zaliczane są do kanonu rodzimego dziennikarstwa. Wymieniony już Eligiusz Lasota przeszedł do „Po prostu” z redakcji kulturalnego tygodnika „Pokolenie”, gdzie pełnił funkcję zastępcy redaktora naczelnego. Jeszcze wcześniej praktykował w „Świecie Młodych”, dokąd trafił z Komendy Chorągwi Harcerskiej. Jak sam przyznał, kiedy został naczelnym „Po prostu”, „główną troską zespołu było, co zrobić, by [pismo] w nierozpakowanych paczkach nie zalegało parapetów w lokalach organizacji młodzieżowych na uczelniach”[45].

Ostatni redaktor naczelny „Po prostu”, Ryszard Turski, trafił do tygodnika w 1953 r. „Koledzy mnie wyśmiewali – wspominał – kiedy powiedziałem, że się wybieram na Wiejską do redakcji tego pisma”[46]. Początkowo pełnił w redakcji różne funkcje, także gońca. Jego pozycja wzrosła, kiedy zdołał przekonać wybitnych przedstawicieli świata nauki do pisania do „Po prostu”, co zważywszy na ówczesną reputację tygodnika nie było wcale łatwe. Trudno zresztą mówić, iż jedna osoba mogła decydować o kształcie tygodnika przy tak znaczących nazwiskach wśród jego współpracowników. Warto wymienić niektórych z nich, pamiętając wszakże o roli pozostałych: Jerzy Ambroziewicz, Anna i Stefan Bratkowscy, Włodzimierz Godek, Tadeusz Jaszczuk, Jan Józef Lipski, Jan Olszewski, Witold Wirpsza. Nie można także pominąć Jerzego Urbana, który już przed 1956 r. był czołowym piórem tygodnika, a Październik pozwolił mu w pełni objawić swój talent dziennikarski.

Jak już wspomniano, „Po prostu” w pierwszych latach swojego istnienia nie było pismem ciekawym. Czytelników – jeśli już się jacyś znaleźli – mogła razić nachalna propaganda bijąca z łam tygodnika. Wśród poruszanych tematów dominowały te, które wskazała władza. Była więc i walka z zachodnim imperializmem, i walka z bikiniarzami. Kiedy przystąpiono do rozprawy z Kościołem, „Po prostu” znajdował się na pierwszej linii frontu walki. „My na zakusy szturmującego Ciemnogrodu – pisał Zygmunt Wasilewski w roku 1948 – odpowiadamy mocniejszym zwarciem szeregów, pogłębieniem swego rozumienia praw społecznych i historycznych, wytężeniem pracy nad odbudową domów, serc i umysłów Nowej Polski”[47]. Czy takich tematów poszukiwało ówczesne młode pokolenie inteligencji, którego trybuną miało być „Po prostu”? Szczery zapał rewolucyjny redaktorów jeszcze odpychał czytelników zamiast ich przyciągać. Zbliżenie nastąpiło dopiero po marcu 1953 r.

Trudno wyrokować, kiedy dokładnie „Po prostu” włączyło się w wir zmian. Po przerwie wakacyjnej, 4 września 1955 r., ukazał się kolejny, 336. już numer „Po prostu”. Dla wielu jednak był to numer pierwszy. Nawet mało uważny czytelnik musiał zauważyć poważne modyfikacje, które zaszły od ostatniego wydania. Winieta tygodnika zyskała zielony kolor, dlatego później będzie się dzieliło historię „Po prostu” na dwa okresy – czarny i zielony. Poważniejsza zmiana wiązała się z nowym podtytułem. Odtąd „Po prostu” miało być „tygodnikiem studentów i młodej inteligencji”, co oznaczało zerwanie z podległością wobec Związku Walki Młodych i wybicie się na niezależność. Jak przyznał Eligiusz Lasota, do tej wewnętrznej rewolucji redakcja dochodziła powoli, choć z pełnym przekonaniem o słuszności przyjętego kierunku.

Jakim było to nowe „Po prostu”? W artykule programowym pisano: „Jesteśmy grupą młodych zapaleńców – studentów i absolwentów wyższych uczelni. Ludźmi, którzy nie potrafią nie wtrącać się we wszystko, co się wokół nich dzieje. Jesteśmy grupą niezadowolonych – chcielibyśmy więcej, mądrzej i lepiej. Redagujemy pismo studentów i młodej inteligencji – chcemy, aby było trybuną wszystkich młodych ludzi o gorącym sercu i otwartej głowie”[48]. Dalej przekonywano, że „zrobimy wszystko, by nie publikować materiałów letnich i chłodnych. Chcemy pełnym głosem mówić o tym, co nas cieszy i raduje, i pełnym głosem wyrażać swój gniew i oburzenie”[49].

Kolejne numery tygodnika potwierdziły powyższe słowa. „Po prostu” rzeczywiście stało się głosem młodego pokolenia, pierwszego po wojnie, wchodzącego w dorosłość w już nowej rzeczywistości. Rzeczywistości, która jak we wspomnianym wcześniej Złym, i zachwycała, i przerażała. Budziły podziw elektryfikacja kraju, odbudowa Warszawy, czy awans społeczny, stający się udziałem coraz liczniejszej rzeszy ludzi. Równocześnie, obok tej „olbrzymiej, zakurzonej, drgającej pracą przestrzeni” – jak pisał Tyrmand – istniał świat pracy ponad siły i głodowych pensji”[50]. Ciemna strona socjalizmu ujawniła się w czerwcu 1956 r., kiedy protesty robotnicze władza stłumiła siłą. „Miałem wrażenie kompletnej bezradności i niemożności ogarnięcia tej tragicznej sytuacji, w jakiej się Polska znajduje” – zanotował Jarosław Iwaszkiewicz w sierpniu 1956 r.[51] Ani „Po prostu”, ani żaden inny tytuł prasowy nie ośmielił się zakwestionować oficjalnej wersji mówiącej o prowokacji zachodniej agentury. Odnowa była wyczuwalna, jednak i ona miała swoje granice.

W ramach tych granic funkcjonowało „Po prostu”. Redakcja nie chciała demontażu socjalizmu. Wolała go reformować, nadal wierząc w sprawiedliwość i równość społeczną. Nie oznaczało to, że trudna sytuacja ekonomiczna części społeczeństwa była przez tygodnik marginalizowana. Wręcz przeciwnie. Dotykano trudnych problemów z nadzieją, iż pomoże to naprawić system. Głośnym echem w całym kraju odbił się tekst Jerzego Ambroziewicza i Ryszarda Wiśniowskiego pt. Tam zapomniano o socjalizmie, wydrukowany w numerze 39. „Po prostu”. Był to reportaż z wizyty dziennikarzy w kombinacie bawełnianym w Zambrowie, niewielkim miasteczku położonym w woj. białostockim. Bez ogródek pisali o wykorzystywaniu robotników, o dniu pracy trwającym nierzadko szesnaście godzin, czy o wypadkach spowodowanych brakiem właściwych zabezpieczeń. Na tłumaczenie kierownictwa kombinatu i lokalnych władz, że trudne warunki pracy wynikały z braku odpowiednich funduszy, Ambroziewicz i Wiśniowski odpowiadali: „Tak, nie jesteśmy bogaci. Stać nas jednak na tolerowanie zbrodniczego brakoróbstwa przemysłowego, tragicznych pomyłek, stać nas na opłacanie tępych urzędników”[52]. Zarówno problematyka, jak i język reportażu były novum w polskiej prasie. Dotychczas bowiem trudne warunki pracy stanowiły temat tabu w publicznej debacie.

Kolejnym tematem tabu w krajowej publicystyce była Armia Krajowa. Jeszcze na początku lat 50. trwały procesy byłych żołnierzy AK, które zazwyczaj kończyły się wyrokiem skazującym, nierzadko na karę śmierci. Jednocześnie w społeczeństwie narastało przekonanie, iż ludziom tym wyrządzono wielką krzywdę i miarą czasów była próba jej wynagrodzenia. W debacie publicznej problem Armii Krajowej pojawił się za sprawą „Po prostu”. Artykuł Jerzego Ambroziewicza, Walerego Namiotkiewicza i Jana Olszewskiego pt. Na spotkanie ludziom AK wzywał do zaprzestania stygmatyzacji tego środowiska i docenienia jego wkładu w pokonanie hitlerowskich Niemiec. Zdaniem autorów, różnicowanie kombatantów na dobrych z Armii Ludowej i złych z Armii Krajowej prowadziło do podziałów w społeczeństwie, a przede wszystkim zakłamywało historię. „Biało-czerwona opaska z napisem AL czy AK – pisali – była jedynie miernikiem politycznego uświadomienia, ale nie mogła być probierzem ofiarności, wytrwałości i odwagi. Z punktu widzenia podstawowych wartości moralnych krew i trud każdego żołnierza konspiracji muszą być liczone jednakowo”[53]. W zakończeniu artykułu autorzy wzywali: „Należy przywrócić bohaterom tej walki właściwą rangę. Jej tradycje wprzęgnąć wszystkimi możliwymi środkami zarówno dla naprawienia krzywd, jak i sprawy wychowania tych, którzy przyjdą po nas”[54].

Rozliczenie z historią nie ominęło także samego „Po prostu”. W imieniu redakcji dokonał go Jerzy Urban, w swoim głośnym artykule pt. Wyznania nawróconego cynika. „Nie wnikało się wtedy głęboko – przyznawał Urban – w prawidłowości rządzące skomplikowanym mechanizmem dyktatury proletariatu. Nie widziało się zjawisk w ich złożoności i rozwoju. Krytycyzm i samodzielność sądów zastępowały często emocjonalne bodźce działania”[55]. Następnie publicysta przyznawał się do omijania spraw trudnych, koloryzowania rzeczywistości, czy wręcz kłamstwa. „Nasze działanie zamknięto – pisał – w ramy duszne i ciasne, w formy z góry przewidziane i odmierzone”. Tak jednak było przed odwilżą. Jak przekonywał Urban, względna liberalizacja systemu pozwoliła w końcu dziennikarzom pisać o tematach ważnych społecznie, nawet wtedy, kiedy mogły one wywoływać irytację władz. Jednocześnie zauważał, że odwilż niosła także negatywne elementy. Publicysta miał tu na myśli przede wszystkim „zalew drobnomieszczański, ujawnienie się elementów tej postawy, która tak samo jak teraz istniała już przedtem, ale obecnie wychodzi na światło dzienne. To ujawnienie się sprzyja wykształceniu cynizmu”[56].

Mimo krytyki pewnych elementów socjalizmu, „Po prostu” znajdowało się w awangardzie nowego systemu. W kwestiach pryncypiów łamy tygodników nie pozostawiały miejsca na zgniłe kompromisy. Tak było w przypadku religii, którą redaktorzy odrzucali jako „opium dla ludzi”. W artykule pt. Urok wiary, Janusz Kuczyński przekonywał, że „działanie religii wpływa hamująco na aktywność człowieka. (...) [Religia] działa jak opium. Człowiek zostaje odwrócony plecami do świata, twarzą – ku niebu i ku własnej świadomości”[57]. Autor, a w ślad za nim cała redakcja „Po prostu” zarzucała religii, że ta odciąga ludzi od prawdziwych problemów społeczeństwa i kraju. Według nich człowiek – nowy człowiek – powinien poświęcić się kolektywowi, a nie kultywować własną indywidualność. „Wzbogacenie osobowości człowieka – pisał Kuczyński – uwielokrotnia pokusę grzechu. Wielkość jest niebezpieczeństwem, jest złem istoty ludzkiej”. Religia jawiła się więc jako główna przeszkoda na drodze budowy socjalizmu. „I dlatego pozostawienie religii, gdy się rozumie konsekwencje, prowadzi do wewnętrznej dezercji sumienia, do zdrady człowieczeństwa i klęski ludzkiej godności” – podsumowywał Kuczyński w mocnych słowach swój wywód.

Zacytowane powyżej teksty stanowią jedynie niewielki fragment bogatej publicystyki prowadzonej na łamach „Po prostu” w latach 1955-1957. Czy można mówić, że dzięki nim doszło do Października ’56? Zapewne nie. Postępująca reforma systemu była możliwa przede wszystkim dzięki zmianie myślenia w samym centrum władzy – na Kremlu. Dojście do władzy Nikity Chruszczowa we wrześniu 1953 r. rozpoczęło proces komunizmu w ZSRR, a co za tym idzie także w pozostałych państwach bloku socjalistycznego. Wiatr przemian dotarł najszybciej i najmocniej do Polski, gdzie wydarzenia miesięcy dzielących śmierć Bolesława Bieruta od objęcia funkcji I sekretarza KC PZPR przez Władysława Gomułkę charakteryzowały się tempem i skalą niespotykaną w pozostałych demoludach. Chociaż dla wielu Październik ’56 zakończył się klęską, była to data graniczna w dziejach Polski. Cytując Krystynę Kersten, „rok 1956 to zasadnicza cezura dzieląca powojenne dzieje na dwa okresy, odpowiadające dwóm fazom dynamiki systemu tworzonego przez komunistów, fazie wstępującej i fazie zstępującej, fazie wzrostu i fazie stopniowego rozkładu”[58]. Podobnie Lech Mażewski uznał Październik 1956 r. za początek „posttotalitarnego autorytaryzmu” w Polsce[59].

Jaka więc była w tych wydarzeniach rola „Po prostu”? W swoim opracowaniu na temat tygodnika Barbara Łopieńska oraz Ewa Szymańska trafnie napisały: „Reportaże »Po prostu« podawały fakty i wymuszały reakcje nie tylko czytelników, ale również władz. Domagały się nowych decyzji i nowych ludzi”[60]. Podobnie Antoni Zambrowski, który w latach 50. był szeregowym członkiem PZPR, wspominał, że „Po prostu” prezentowało „idee wywrotowe! Gdzie tu obieralność na wysokie urzędy państwowe, gdy nawet w partii nagminnie przywozi się kandydatów w teczkach? Albo pułapy dochodowe dla dygnitarzy – w dobie sklepów za żółtymi firankami, demaskowanych przez »Po prostu«?”[61]. Od pierwszego numeru „zielonego” „Po prostu” łamy tygodnika przygotowywały czytelników do zmian, które w pełni miały się objawić w październiku 1956 r.

Rola „Po prostu” nie ograniczała się jedynie do tekstów prasowych. Niebagatelny udział w inspirowaniu i prowadzeniu wieców w gorącym okresie VIII Plenum KC PZPR (19-21 października 1956 r.) mieli redaktorzy tygodnika. Zwłaszcza Eligiusz Lasota znajdował się w centrum wydarzeń, biorąc czynny udział w zebraniach w gmachu Politechniki Warszawskiej i Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu. Studenci wybrali go przewodniczącym swojej delegacji, którą 20 października przyjął Gomułka, Zawadzki, Cyrankiewicz i Ochab. Podczas rozmowy przekazano partyjnemu kierownictwu listę postulatów, wśród których znalazły się m.in. żądanie „pełnej jawności życia politycznego i gospodarczego”, „swobody prasy i radia” oraz „suwerenności wybory własnej drogi do socjalizmu zgodnej ze specyfiką każdego z krajów, oraz opartej na równorzędności każdego z partnerów i wzajemnym poszanowaniu – przyjaźni do Związku Radzieckiego”. Jak relacjonowało następnego dnia „Życie Warszawy”, Władysław Gomułka miał podkreślić, że „kierownictwo partii, realizując program dalszej demokratyzacji życia w naszym kraju i widząc jedyną gwarancję wypełnienia tego programu w więzi z klasą robotniczą, pójdzie do mas i ujawni przed nim najboleśniejszą prawdę”[62]. Wydawało się, że spełni się oczekiwanie redaktorów „Po prostu”.

Jak zatem tłumaczyć zamknięcie tygodnika przez ludzi, którzy m.in. dzięki niemu zdobyli władzę? Zapewne jedną z przyczyn był wciąż silny radykalizm prezentowany na łamach „Po prostu”. W artykule pt. Co robić dalej, wzywano: „Młodzi rewolucjoniści w miastach i miasteczkach: waszym zadaniem jest natychmiastowa walka ze starym aparatem władzy i wprowadzenie nowej władzy. Waszym zadaniem jest zmiana systemu władzy i wprowadzenie nowego systemu. (...) Zbierajcie się młodzi rewolucjoniści w tych miastach i miasteczkach, układajcie konkretne programy przeobrażenia życia w powiecie czy w mieście, szukajcie wszelkich rezerw, które wzbogaciłyby życie mieszkańców, inicjujcie powstawanie nowych placówek gospodarczych i instytucji kulturalnych”[63]. Redaktorzy nadal chcieli zmieniać Polskę i socjalizm. Natomiast Władysław Gomułka liczył raczej na uspokojenie nastrojów. Obawiał się, że dalsza radykalizacja społeczeństwa może doprowadzić do podobnej katastrofy co na Węgrzech, gdzie 23 października 1956 r. wybuchło zbrojne powstanie narodowe, stłumione brutalnie przez radzieckie wojska.

Rację miały cytowane już wcześniej B. Łopieńska i E. Szymańska, pisząc, iż „Po prostu” stawało się niewygodne dokładnie dla wszystkich odłamów kierownictwa partii”[64]. Na początku 1957 r. Eligiusz Lasota skarżył się w piśmie do RSW „Prasa”: „W związku z tym, że terror cenzury w ostatnim czasie wzrósł do niebywałych rozmiarów, w każdym z numerów (co się nawet przed VIII Plenum nie zdarzało) zdejmują nam po kilka kolumn”. W tym samym okresie Artur Starewicz, odpowiedzialny w Komitecie Centralnym za sprawy prasy pisał w notatce: „Już w 56 roku »Po prostu« popełnia błędy polegające na efekciarstwie i demagogii (w szeregu artykułów zajmują pozycje antymarskistowskie). Po VIII Plenum zespół »Po prostu« nie widzi nowych zadań wynikających ze zmienionej sytuacji, nie umie wyprowadzić nowej, słusznej linii pisma. Zamiast konstruktywnych propozycji zdobywa się jedynie na negację”[65]. Zrozumienia dla tygodnika nie znalazł również Jerzy Putrament. „Zastanawia mnie – pisał – zawziętość poprostowców. Zwyciężyli, a ciągle im było mało. Chcieliby nie obalić, lecz rozdeptać. Skąd u tak młodych ludzi taka zawziętość? Czy tylko z własnej ślepoty politycznej?”[66]

Zapewne podobne pytania stawiano sobie w kierownictwie PZPR. Prawdopodobnie los tygodnika był już przesądzony pod koniec 1956 r. Wówczas to władze zlikwidowały inne studenckie pisma, m.in. „Od nowa” i „Horyzonty”. Z kolei w lutym 1957 r. powołano do życia „Politykę”, tygodnik powszechnie uważany za przeciwwagę dla „Po prostu”. W artykule pt. Fałszywy kierunek natarcia Michał Radgowski i Mieczysław F. Rakowski wprost odnieśli się do „Po prostu”, pisząc: „Uważamy, że pełne i szczere zaangażowanie się po stronie programu politycznego kierownictwa partii jest najwyraźniejszym działaniem komunistów polskich na rzecz odnowy. (...) Przeciwstawialiśmy się pewnym tendencjom »Po prostu« polegającym na potępieniu w czambuł pracowników aparatu, przedstawianiu ich jako nieuleczalnych dogmatyków”[67].

Ostatecznie „Po prostu” zostało rozwiązane w październiku 1957 r. Fakt, że decyzja Gomułki o zamknięciu pisma nastąpiła niemal równo rok po wydarzeniach, które wyniosły go do władzy, świadczył o końcu odwilży. Partia i jej przywódcy chcieli uspokoić nastroje społeczne, nie po drodze więc było im z rewolucjonistami z „Po prostu”. Demonstracja w pobliżu Politechniki Warszawskiej, która 3 października zgromadziła sympatyków tygodnika, została brutalnie rozbita przez oddziały milicji. W odpowiedzi redakcja pisma napisała do I sekretarza KC PZPR: „W ciągu miesiąca września wokół zespołu wytworzono atmosferę zastraszania, nie umożliwiono nam spotkania z towarzyszami z sekretariatu, w wyniku czego nikt nie przeprowadził z zespołem dyskusji nad programem pisma. Nikt nie próbował dokonać oceny politycznej naszej pracy” (s. 142).

Wyobrażenia redaktorów „Po prostu” o polskiej drodze do socjalizmu rozminęły się z rzeczywistością. To, co wcześniej zbliżyło ich do Gomułki, a więc krytyka stalinowskich metod, próba poszukiwania nowego modelu gospodarczego, czy domaganie się większej liberalizacji w kulturze, w rok później działało już na ich zgubę. Przywódca państwa polskiego, mając już pełnię władzy, był zainteresowany stabilizacją i spokojem. Interwencja ZSRR na Węgrzech uświadomiła mu ponadto, że każda odwilż ma swoje granice. Prawdę tę nie do końca chcieli lub potrafili zrozumieć twórcy „Po prostu”. Bez wątpienia jednak ich wkład w odejście Polski od stalinizmu na rzecz stopniowej liberalizacji systemu jest niepodważalny. Podobnie jak niepodważalna jest ich rola w krzewieniu ideałów socjalizmu wśród młodego pokolenia Polaków. Dla wielu ludzi teksty drukowane w „Po prostu” były pierwszym kontaktem z ideą lewicową, jakże odmienną od tej przedstawianej przez oficjalne pisma partyjne. Chociaż więc pismo zakończyło swoją działalność w 1957 r., wartości prezentowane na jego łamach pozostały w publicznej debacie przez cały okres Polski Ludowej, a także po przełomie społeczno-politycznym w 1989 r.

Podsumowanie

Zarówno „Sztandar Młodych”, jak i „Po prostu” znalazły się w awangardzie przemian, których kulminacja nastąpiła w październiku 1956 r. Oba pisma miały podobną historię. Powstały jako tytuły związane ze Związkiem Młodzieży Polskiej, reprezentujące punkt widzenia młodych elit socjalistycznych. Stąd pierwsze lata ich funkcjonowania nie charakteryzowały się niczym wybijającym się ponad ówczesną przeciętność. Ich łamy zapełniały propagandowe teksty, które dominowały w zawartości również pozostałych czasopism w Polsce doby stalinizmu. Co jednak wyróżniało je na tle pozostałych, to przede wszystkim fakt, że ów ideologiczny zapał nie był koniunkturalną postawą, odzwierciedlającą bieżącą sytuację polityczną, lecz wynikał z rzeczywistych przekonań redakcji. Dlatego też tzw. „odwilż” spotkała się z tak pozytywnym odbiorem z ich strony. Uważano bowiem, że nadchodzi czas realizowania socjalistycznych ideałów, przy jednoczesnym wykorzenieniu tego wszystkiego, co negatywnie wpływało na społeczną recepcję powojennego systemu. Nic zatem dziwnego, że związani z oboma pismami dziennikarze nie ograniczali się do publikowania własnych komentarzy, lecz aktywnie brali udział w wiecach i zgromadzeniach publicznych. Likwidacja „Po prostu” i zmiany personalne w „Sztandarze Młodych” pokazały jednak, jak bardzo ich wyobrażenia o zachodzących zmianach rozmijały się z rzeczywistością. Umocnienie pozycji Gomułki we władzach partyjnych znamionowało koniec odwilży i tym samym koniec przyzwolenia na rewolucyjne hasła. Los obu pism był tego najbardziej widocznym symbolem.

Więcej wolności we własnym domu.
Co Październik ’56 przyniósł zwykłym ludziom

Dariusz Jarosz

Wydawałoby się, że po 60 latach od Października ‘56 wiemy o nim wszystko. Powstało na ten temat wiele prac naukowych, wypowiadali się bohaterowie i świadkowie wydarzeń, wątek przemian wtedy zapoczątkowanych pojawiał się w twórczości artystycznej. A jednak w świadomości potocznej Polaków (zwłaszcza młodszych) ów miesiąc, bez wątpienia w polskiej historii najnowszej bardzo ważny, jest znany słabo, a jeżeli już – to dość jednostronnie.

Część winy ponoszą zawodowi historycy, którzy skupiają się na emocjonujących wątkach politycznych oraz paru dyżurnych tematach (powszechne wiecowanie, rozwiązywanie „kołchozów”, organizowanie rad robotniczych, śmiała publicystyka prasowa, złagodzenie cenzury i publikowanie ciekawej literatury krytycznej wobec stalinizmu). O innych, ważnych, choć mniej spektakularnych skutkach społecznych tego, co się wówczas zdarzyło, pisano znacznie mniej. Jest więc okazja, aby nadrobić tę zaległość.

Wieś: chłopi biorą sprawy w swoje ręce

To prawda, że na wsi Październik ’56 oznaczał przede wszystkim ruch rozwiązywania polskich odpowiedników kołchozów – spółdzielni produkcyjnych. Iskrą, która wznieciła pożar, stało się przemówienie Władysława Gomułki na VIII plenum KC Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (19-21 października 1956 r.). To w nim znalazł się passus o tym, że „należy umożliwić rozwiązanie spółdzielni nieposiadających warunków do dalszego rozwoju i kompromitujących spółdzielczość produkcyjną”. Chłopi wzięli to sobie do serca – w rezultacie ich działań liczba spółdzielni, których 30 października 1956 r. było ponad 10,2 tys., zmalała do nieco ponad 1,9 tys. na początku następnego roku.

Prof. Adam Koseski, rektor Akademii Humanistycznej w Pułtusku mówił o reperkusjach polskiego Października ’56 na inne kraje bloku wschodniego, a red. Janusz Rolicki (fot. niżej) o niedocenianiu wydarzeń, które poprzedziły październikowe zmiany.

Często zapominamy jednak, że Październik ’56 na wsi to nie tylko dekolektywizacja. Dochodziło tam wcześniej do trudnych do wyobrażenia wystąpień przeciwko ludziom zaliczanym do szeroko pojętego lokalnego aparatu władzy. Nie zawsze były to jedynie ataki słowne. Odnotowano pobicia i samosądy. Wiejscy członkowie PZPR odmawiali pełnienia funkcji sekretarzy podstawowych organizacji partyjnych, a niektórzy wręcz ukrywali przynależność do partii.

W wielu wsiach dochodziło do ostrych konfliktów między organizacjami PZPR i sojuszniczego Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Na sesję jednej z gromadzkich rad narodowych w Łódzkiem miejscowi zeteselowcy przyszli z siekierami, aby rozprawić się z członkami partii. W trakcie tych sesji odwoływano całe składy rad gromadzkich lub poszczególnych radnych i członków prezydiów.

Październik ’56 na wsi nie ograniczał się jednak do niszczenia zastanego porządku. Chłopi „przypomnieli” sobie, że spółdzielczość to nie tylko niechciane kołchozy. Wzmocnił się wtedy ruch tworzenia spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowych, maszynowych i zdrowia. Pod koniec grudnia 1956 r. rozpoczął się proces reaktywowania spółdzielczości ogrodniczej, a od marca 1957 r. – spółdzielczości mleczarskiej. Chłopi brali sprawy wsi w swoje ręce.

Zakłady pracy: nie tylko rady robotnicze

Symbolem październikowych przemian w fabrykach stały się rady robotnicze. Ich tworzenie zostało zalegalizowane i uregulowane ustawą z 19 listopada 1956 r. W ten sposób próbowano skanalizować żywiołowy ruch powoływania organów samorządu robotniczego, których kompetencje postrzegano coraz częściej jako przeszkodę w sprawnym kierowaniu zakładami przez dyrekcje. W celu ograniczenia skali tego ruchu 28 listopada 1956 r. prezes Rady Ministrów wydał pismo okólne w sprawie zakazu tworzenia rad w urzędach i instytutach.

Październik ’56 oznaczał również wyraźną zmianę atmosfery w zakładach pracy. Trochę podobnie jak na wsi obiektem agresji stali się przede wszystkim członkowie PZPR i funkcjonariusze partyjni oraz pracownicy nadzoru technicznego i dyrekcji. Dochodziło do samosądów, do wywożenia na taczkach za bramy fabryk. Tak było np. w zakładach częstochowskich, gdzie zdarzały się brutalne pobicia, a przynajmniej jedna ich ofiara trafiła do szpitala. W obawie przed samosądami wielu mistrzów, techników czy inżynierów przez pewien czas nie przychodziło do pracy. Trudne do sprawdzenia są informacje, jakoby w Hucie im. Bieruta sporządzano listy komunistów, którzy mieli być wrzuceni do pieców martenowskich. Nastroje w Częstochowie nie były czymś wyjątkowym. Coraz częściej odnotowywano robotnicze głosy powielające stereotyp żydokomuny. Stan napięcia w niektórych miastach w 1956 r. był wysoki, agresji słownej nierzadko towarzyszyły pobicia Żydów (m.in. w Dzierżoniowie, Wałbrzychu, Bytomiu i Legnicy).

Funkcjonowanie zakładów pracy w okresie październikowej odwilży pokazuje, że ówczesne konflikty nie koncentrowały się tylko na linii władza-społeczeństwo, ale przebiegały też wewnątrz załóg. Ujawniły się zwłaszcza wtedy, gdy nad fabrykami i urzędami zawisło widmo bezrobocia. Zapoczątkowana kilka lat wcześniej kampania „odbiurokratyzowania” gospodarki, zmniejszenie stanu armii, zwolnienia w aparacie bezpieczeństwa, zmiana profilu produkcji przemysłowej w mniejszym stopniu poddanej rygorom zimnowojennej militaryzacji – wszystko to powodowało, że groźba utraty pracy stawała się realna. Robotnicy (zwłaszcza ci z miejskim rodowodem) pytani, kto powinien być zwolniony w pierwszej kolejności, najczęściej wskazywali chłoporobotników i... kobiety.

Ci pierwsi nie byli lubiani – jak wynikało z nieco późniejszych badań, oskarżano ich o to, że „lekceważą pracę”, „pracują na wódkę i motor”, „można ich przygiąć, bo nie pracują na utrzymanie”, „zabierają chleb miejskim”.

Problem z pracującymi kobietami był bardziej skomplikowany. Zapotrzebowanie na siłę roboczą w okresie forsownego stalinowskiego uprzemysłowienia spowodowało, że zatrudniano je również w zawodach tradycyjnie męskich. Od 1951 r. zezwolono na ich pracę pod ziemią, w nocy i w warunkach szkodliwych dla zdrowia, co zresztą pozostawało w sprzeczności z ratyfikowanymi przez Polskę konwencjami Międzynarodowej Organizacji Pracy. Z tego powodu po 1956 r. zrezygnowano z niektórych rozwiązań, ale ku niezadowoleniu kobiet. Często bowiem oznaczało to, że pracowały ciężko, a nawet ciężej niż wcześniej, ale zarabiały gorzej. Wyrażane w tym okresie opinie, że kobiety powinny się spełniać jako matki i żony, a nie pracownice, odzwierciedlały chęć wepchnięcia ich w tradycyjny układ ról społecznych. Tymczasem dla wielu praca zaczęła stanowić nie tylko źródło dochodu, ale i okazję do nawiązywania kontaktów społecznych, dawała też spełnienie zawodowe. Kobiety pracujące wzmacniały swoją pozycję w rodzinie. Z tych powodów ich odbiór październikowej odwilży nie był jednoznaczny.

Polski problem nr 1

Nowa ekipa rządząca musiała się odnieść do bodaj najważniejszej kwestii społecznej ówczesnej Polski, a mianowicie biedy. Jaki był jej zasięg w okresie stalinizmu, możemy tylko szacować, gdyż w latach 1952-1955 zaprzestano urzędowej statystyki budżetów rodzinnych. Z pierwszych po tej przerwie badań wynikało, że niedobory w budżetach w 1956 r. miało 50-60% rodzin pracowniczych. Rodzinne finanse łatano w różny sposób: oszczędzając na jedzeniu i ubraniu, podejmując dodatkowe prace, uprawiając ogródek działkowy, wykonując fuchy i popełniając drobne kradzieże w zakładzie pracy czy uzyskując pomoc od rodziny ze wsi. W 1955 r. jako granicę zarobków, które „muszą budzić najgłębszą troskę”, wskazywano 800 zł miesięcznie. We wrześniu 1955 r. takie i niższe dochody miało ponad 33% pełnozatrudnionych, czyli ponad 2 mln osób! Polskie rodziny pracownicze większość dochodów (ok. 50-60% w latach 1955-1956) wydawały na żywność. Dystans pod tym względem w stosunku do Zachodu był ogromny – w tym samym czasie we Francji wskaźnik ten sięgał 37%, a w Danii 28%.

Jeszcze gorszy był los rencistów i emerytów. Ich przeciętne świadczenie w latach 1950-1955 wynosiło kilkanaście procent średniej płacy i plasowało się poniżej minimum egzystencji.

Relacja „Sztandaru Młodych” z manifestacji na Placu Defilad.

Nowe kierownictwo państwa kontynuowało zapoczątkowane nieco wcześniej podwyżki wynagrodzeń. Dzięki temu w latach 1955-1960 wskaźnik przeciętnej płacy realnej w gospodarce uspołecznionej wzrósł o 22% (o 3,7% rocznie), podczas gdy w latach 1960-1970 o 19% (o 1,7% rocznie). W 1958 r. dokonano kolejnej podwyżki rent i emerytur (wcześniejsza miała miejsce w 1954 r.). Przeciętne świadczenie wzrosło do 38% średniej płacy, ale pobierającym je osobom ograniczono znacznie możliwość dodatkowego zarobkowania, ze względu na konieczność zapewnienia miejsc pracy młodym. Czy umożliwiało ono przeżycie na choćby minimalnym poziomie? Z reguły nie. Ludzie starzy musieli korzystać z pomocy rodzin (rzadziej z państwowej opieki społecznej).

Mieszkania: zielone światło dla spółdzielczości

Tuż po Październiku ’56 dokonano istotnych zmian w polityce mieszkaniowej. Dotychczas to państwo zajmowało się zarówno budową, jak i administrowaniem lokalami. Zgodnie z ustanowionymi jeszcze w 1945 r. regułami tzw. „publicznej gospodarki lokalami” i kontroli najmu odpowiednie władze administracyjne mogły dokwaterować do mieszkania już zaludnionego (ale „niedoludnionego”) nowych lokatorów, jeżeli jego powierzchnia w stosunku do liczby zamieszkujących w nim osób była większa niż wskaźnik ustalony dla danej miejscowości. Zasady te obejmowały mieszkania bez względu na ich formę własności. Utrzymywanie niskich czynszów w połączeniu z niewystarczającymi nakładami na remonty powodowało, że budynki szybko się dekapitalizowały.

Zmiany polityki mieszkaniowej rozpoczęły się już w grudniu 1956 r. Obradujący wówczas Zjazd Krajowy Spółdzielczości Mieszkaniowej nie tylko powołał do życia Związek Spółdzielni Mieszkaniowych, ale także podjął uchwały domagające się samorządności i samodzielności gospodarczej spółdzielni. W marcu 1957 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę nr 81 w sprawie pomocy państwa dla budownictwa ze środków własnych ludności. Zapaliło się zielone światło dla prywatnego i spółdzielczego budownictwa mieszkaniowego. Dwa miesiące później zdecydowano również, że ingerencja państwa w stosunki mieszkaniowe będzie nieco mniejsza. Wyłączono spod publicznej gospodarki lokale w domach spółdzielni budownictwa mieszkaniowego, domy jednorodzinne i małe domy mieszkalne. W 1958 r. znacznie liberalniej uregulowano normy zaludnienia mieszkań. Zdecydowano, że podstawową formą zaspokajania potrzeb mieszkaniowych stanie się tak sekowana w stalinizmie spółdzielczość.

Budownictwo mieszkaniowe znacznie przyśpieszyło. O ile w latach 1950-1955 wybudowano w Polsce 402,5 tys. mieszkań (czyli ok. 67 tys. rocznie), o tyle w latach 1956-1960 już 621,9 tys. (średnio 124 tys. na rok). Mimo to z powodu przyrostu naturalnego i masowości migracji ze wsi do miast (ok. 1,8 mln osób w latach 1951-1955) niedobór lokali trochę się zwiększył. Dopiero w 1957 r. skala budownictwa zapewniła stabilizację przeciętnego zaludnienia mieszkań, a w latach następnych – stopniową poprawę sytuacji: o ile w latach 1951-1955 wskaźnik osób przypadających na jedną izbę utrzymywał się na poziomie 1,6-1,7, o tyle w latach 1960-1970 zmniejszył się z 1,5 do 1,3. Wraz z postępami budownictwa polepszał się standard. Pod koniec planu sześcioletniego spłukiwany ustęp był w mniej więcej jednej trzeciej mieszkań, w 1970 r. – w 55%. Jeżeli więc myślimy o gomułkowskim budownictwie mieszkaniowym, nie należy się odwoływać jedynie do symbolicznej ślepej kuchni. Warto pamiętać, że co najmniej równie istotne było zapoczątkowane tuż po Październiku odejście od standardów obowiązujących w stalinizmie.

Stosunek do władzy i państwa

Jedna z najważniejszych zmian, które wówczas się dokonały, dotyczyła relacji z państwem i jego władzami. Duża część społeczeństwa uznała, że Polskę można reformować i należy w ten proces się włączyć. Świadczą o tym nie tylko postulaty wiecowe, ale również prywatne listy do centrum władzy. I nie chodzi wyłącznie o to, że ich liczba gwałtownie wzrosła (tylko do KC PZPR w 1956 r. wpłynęło 26 tys. listów, a w 1957 r. – już 160 tys.). Zmienił się też ich charakter, dużo częściej niż w stalinizmie są to korespondencje określane jako społeczno-polityczne. Ich nadawcy piszą nie po to, aby się poskarżyć na lokalne władze i załatwić prywatne sprawy, ale po to, żeby się podzielić opiniami na temat sytuacji w kraju, wyrazić stanowisko w kwestiach ponadlokalnych, skomentować sprawy „wielkiej polityki”.

Ta potrzeba aktywności społecznej znalazła wyraz także w tworzeniu organizacji. I nie chodzi tylko o Kluby Inteligencji Katolickiej czy harcerstwo. Chęć zakładania nowych stowarzyszeń lub reaktywowania starych, zlikwidowanych w stalinizmie, była znacznie większa, niż dotychczas skłonni byliśmy przypuszczać: w latach 1957-1958 zarejestrowano ich aż 296, podczas gdy w pięcioleciu 1951-1956 – tylko 67. Ale to nie wszystko: popaździernikowa liberalizacja spowodowała spontaniczne powstawanie wielu związków, które nie dopełniały obowiązku rejestracji. Pismo MSW z połowy marca 1957 r. wymienia 143 stowarzyszenia – wszystkie powstałe w końcu 1956 r. i na początku 1957 r. Były wśród nich takie, które charakterem nawiązywały do realiów przedwojennych, np. Stowarzyszenie Pracownic Domowych pod wezwaniem „Zytki” Kielce i Dobroczynność Sztum. Odnotowano próby reaktywowania Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” czy Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego.

Ewolucja stosunku do państwa znajdowała również specjalny wyraz w traktowaniu tego, kto uosabiał Październik ‘56. Gomułkę szanowano i słuchano go. Bano się o niego. Podziwiano jego odważną postawę w trakcie spotkania z kierownictwem radzieckim w Warszawie 19 października 1956 r., a perspektywa wyjazdu Gomułki na rozmowy w Moskwie (16-18 listopada 1956 r.) sprawiała, że obawiano się o jego życie. W świadomości potocznej zakodowana była bowiem pamięć o niewyjaśnionych okolicznościach śmierci Bieruta. Obawy te nie ograniczały się do ZSRR. Jeden z działaczy ludowych, obecny na posiedzeniu Zarządu Głównego Związku Samopomocy Chłopskiej 9-10 listopada 1956 r., utrzymywał, że przed wyjazdem do stolicy był instruowany przez chłopów: „Kolego prezesie, jak wy pojedziecie do Warszawy, to powiedzcie takim ludziom, gdybyście się nie widzieli z sekretarzem Gomułką, to żeby mu powiedzieli, aby nie jechał ani do Ameryki, ani do Moskwy, bo my się boimy o jego życie”. Na tym samym posiedzeniu działaczka ZSCh z Podlasia twierdziła, że tamtejsi chłopi „to mało, że z radością, z entuzjazmem, ale już trudno mi nazwać, z jakim uczuciem przyjęli te zmiany październikowe. Mówią na zebraniach, że tow. Gomułka to nie jest zwykły człowiek, to jest jakiś bohater narodowy, który nareszcie odważył się przełamać to wszystko, cośmy dotychczas przeżywali”. A Ruta Czaplińska – więzień polityczny okresu stalinowskiego, zwolniona w kwietniu 1956 r., wspominała, „jak kobiety znosiły Gomułce prowiant na drogę do Moskwy, żeby nie jadł nic innego, bo go tam strują. Jak ludzie kładli się na torach, żeby udaremnić jego wyjazd, bo nie wróci”.

W Październiku ’56 Gomułka stał się depozytariuszem w różny sposób manifestowanych postulatów związanych z państwową suwerennością i tożsamością czy dotyczących poprawy materialnej i demokratyzacji sposobu sprawowania władzy. W potocznym myśleniu postulaty suwerenności mieszały się wówczas z wizjami „socjalizmu z ludzką twarzą”, najlepiej w wersji zbliżonej do jugosłowiańskiej. Co się z tymi masowymi wyobrażeniami stało – to już temat na inną opowieść.

Powrót Gomułki i jego skutki

Piotr Zaborny

Fenomen powrotu ważnego polityka do władzy zdarzył się w Polsce dwukrotnie – w 1926 i 1956 r. Za pierwszym razem dyktatorską władzę zdobył przemocą Józef Piłsudski. W drugim przypadku odzyskał ją Władysław Gomułka, i to bez użycia siły. Była to pochodna buntu mas ludowych przeciwko zbrodniom stalinizmu i ich realizatorom. Kiedy w czerwcu 1956 r. w Poznaniu doszło do ulicznych zamieszek, w których zginęli robotnicy, protestujący przeciwko nieudolnym rządom komunistów i stalinowskiemu terrorowi, ludzie władzy wyobrazili sobie szubienice, na których zawisną w wyniku ludowego sądu. Żeby do tego nie doszło, kierownictwo PZPR przeprowadziło manewr „ucieczki do przodu”. Polegał on na wyciągnięciu z politycznego niebytu męczennika za sprawę narodową, czyli Gomułki. Po wielu pertraktacjach z nim Biuro Polityczne KC PZPR uznało, że tylko on jest w stanie zapanować nad wzburzeniem Polaków. Warunkiem tego było dobrowolne ustąpienie dotychczasowego I sekretarza Partii Edwarda Ochaba z zajmowanej funkcji i przekonanie szefa sowieckiej partii bolszewickiej, że Gomułka zachowa w Polsce socjalizm i jej dobre stosunki polityczne z ZSRR. Gdyby Gomułka postąpił podobnie jak węgierski przywódca Imre Nagy, to spotkałby go podobny los, a Polska spłynęłaby krwią przegranego kolejnego powstania narodowowyzwoleńczego.

W Polsce nie doszło do tego, gdyż Kreml uznał Gomułkę za przyjaznego Rosji komunistę, toteż namaścił go na władcę Polski. Polski październik ’56 był możliwy także z następujących powodów:

1. W marcu 1956 r. zmarł polski Stalinek, Bolesław Bierut, a nieco później ustąpił ze stanowisk jego dubler, Jakub Berman.

2. Opublikowane zostało w Polsce w sporym nakładzie tajne przemówienie Nikity Chruszczowa wygłoszone na XX Zjeździe KPZR, w którym odpowiedzialność za zbrodnie bolszewickie przerzucono na Stalina, żeby oczyścić się z udziału w nich.

3. Przywódca Komunistycznej Partii Chin zaczął uniezależniać się od ZSRR i rozpoczął własną grę polityczną, w której wykorzystał Polskę.

4. Miały miejsce krwawe wypadki w Poznaniu, które potępili rządzący, ale Gomułka ocenił te wydarzenia inaczej niż Biuro Polityczne.

5. Zenon Nowak publicznie ujawnił skalę zażydzenia polskich elit politycznych.

6. W kraju narastał ferment polityczny w środowiskach robotniczych i studenckich, który pobudzały reportaże i publicystykę „Po prostu”.

7. Gomułkę naród uznał za Mesjasza i uwierzył, że wyprowadzi go z sowieckiej niewoli i zmieni Polskę na lepszą.

Polacy pamiętali, że to Gomułka jako jedyny polski komunista miał odwagę krytykować władze ZSRR za rabowanie Ziem Odzyskanych po wojnie, a w 1948 r. sprzeciwił się przymusowej kolektywizacji wsi i odrzuceniu tradycji oraz dorobku Polskiej Partii Socjalistycznej. Wiedzieli także, że za to został usunięty z życia politycznego, a później uwięziony. Dzięki temu mógł jesienią 1956 r. zagrać z kierownictwem PZPR o najwyższą stawkę, o pełnię władzy w Polsce.

Po latach nadal otwarta jest kwestia oceny tego, jak tę władzę Gomułka wykorzystał. W książce „Prawda i mity – o dziejach Polski inaczej” (2016) wykazałem, że jego dyktatura była „miękka” i rządził Polską lepiej niż Józef Piłsudski. Tu przedstawię oceny epoki Gomułki sformułowane po jego upadku przez uczonych, intelektualistów i polityków.

Wmawiali oni Polakom, że Gomułka odszedł od ideałów października ’56, ponieważ nie wprowadził w Polsce demokracji rywalizacyjnej. Zadziwiające jest to, że największe pretensje mieli o to najgorsi stalinowcy, zwłaszcza ci, których odsunął od władzy (tzw. rewizjoniści). Nie postępowali oni tak z głupoty, ponieważ doskonale wiedzieli, że nie zaakceptuje tego kierownictwo partii sowieckiej. Robili propagandowy zamęt, żeby dyskredytować Gomułkę i jego program polityczny. Także sam Gomułka świadomie nie chciał poszerzyć ram demokracji, ponieważ półdyktatura pozwalała mu skutecznie realizować program „polskiej drogi do socjalizmu”, jakże odmiennej od sowieckiej. Ustawicznie krytykowali go za to kolejni władcy Kremla. Gomułka miał świadomość tego, że PZPR miała słabe zakorzenienie społeczne, gdyż obciążały ją zbrodnie okresu stalinizmu, zniszczenie krajowego rzemiosła i handlu, ateizacja społeczeństwa oraz nadmierne wychwalanie ruchów rewolucyjnych kosztem reformistycznych. W związku z tym był przekonany, że gdyby w Polsce przeprowadzić prawdziwie wolne wybory parlamentarne, to komuniści zdobyliby co najwyżej 30 % mandatów poselskich i utraciliby władzę (potwierdziły to wybory z czerwca 1989 r.).

„Wykształciuchy” zarzucały Gomułce to, że był mało wykształcony. Udawali i udają, że nie znają poziomu wykształcenia Wincentego Witosa, Józefa Piłsudskiego, Bolesława Bieruta, Stanisława Mikołajczyka, Edwarda Gierka, Lecha Wałęsy. Spośród tych polskich polityków jedynie Witos i Gomułka mieli manię samokształcenia się. Dodajmy, że Gomułka był najlepszym uczniem szkoły podstawowej w Krośnie, ukończył także wieczorową szkołę rzemieślniczą i dwa lata studiował w Moskwie marksizm-leninizm.

Uczeni historycy naigrywali się po 1970 r. z Gomułki, że prowadzi politykę gospodarczą państwa jak gospodyni domowa, gdyż nie miał wykształcenia ekonomicznego. Było to określenie pejoratywne, tymczasem dobra gospodyni tak rządzi budżetem domowym, żeby pod koniec miesiąca w domu nie panował głód, a jeszcze potrafi odłożyć trochę pieniędzy na tzw. „czarną godzinę” (w 1970 r. Gomułka zostawił Gierkowi w kasie państwa 2 mld dol.). Gomułka miał zbilansowany budżet, chociaż przeznaczał duże środki na rozwój przemysłu oraz infrastrukturę techniczną i społeczną. Był lepszym gospodarzem kraju niż jego następcy, którzy umieją jedynie powiększać dług zagraniczny Polski (wzrósł on z 2 do 300 mld dol., a jego obsługa kosztuje rocznie 30 mld). Po likwidacji polskiego przemysłu rządzący muszą nadal brać kredyty, żeby mieć z czego wypłacać ludziom należne emerytury.

Wielu Polaków dobrze wspomina czasy rządów ekipy Gierka, ale nie wiedzą, że na zapełnienie półek sklepowych wydała ona 12 mld dol. amerykańskich. Pamiętają inwestycje z lat 70. (infrastruktura, odbudowa Zamku Królewskiego, zbudowanie fabryki „maluchów” i huty „Katowice”). Nie uświadamiają sobie tego, że zbudowano je za zagraniczne kredyty, gdy Gomułka stworzył miliony miejsc pracy dla młodzieży z powojennego wyżu demograficznego z dochodów państwa. Rzecz jasna odbywało się to kosztem niskiej stopy życiowej społeczeństwa, co wywoływało jego niezadowolenie. W tej sytuacji łatwo było wywołać w 1970 r. bunt mas przeciwko polityce „Wiesława”. Świadczą o tym okrzyki gdańskich demonstrantów – „Suche bułki dla Gomułki!” Wykrzykiwali je młodzi robotnicy w czasie zamieszek ulicznych w Gdańsku w grudniu 1970 r., chociaż mieli dobrze płatną pracę w przemyśle ciężkim. Ci ludzie nie mieli pojęcia, jak wysoki haracz płaciła Polska ZSRR za wypędzenie Niemców z ziem polskich. Polegał on na produkcji broni i przekazywaniu jej bezpłatnie do krajów, w których władze sowieckie wywoływały rewolucje antykapitalistyczne. Stoczniowcy widzieli jedynie, jak Sowieci oszukują Polskę przy eksporcie statków, ale bez oporów brali premie eksportowe i wynagrodzenie za dubeltowo płatne godziny nadliczbowe (ukrócił to prezydent Lech Kaczyński).

Społeczeństwo polskie nadal nie uświadamia sobie tego, że Gomułka zamierzał od 1971 r. ograniczyć produkcję przemysłu ciężkiego, stoczniowego i zbrojeniowego, a środki inwestycyjne przeznaczyć na produkcję artykułów konsumpcyjnych (tzw. selektywny rozwój gospodarki). Było to zapowiedziane publicznie i nie uszło uwadze sowieckiej agentury w Polsce. Owocem tego była decyzja Leonida Breżniewa o konieczności odsunięcia Gomułki od władzy, gdyż jego polityka gospodarcza zagrażała interesom ZSRR. O przygotowaniach do tego przeciwników Gomułki sporo napisał w swoich wspomnieniach Lech Wałęsa (zainteresowanych odsyłam do mojej książki „Valesa – biografia polityczna” i pracy Henryka Kuli „Grudzień 1970 – oficjalny i rzeczywisty”). Kreml nie akceptował także zamiaru Gomułki wprowadzenia przy ocenie działalności przedsiębiorstw państwowych kryterium zysku, gdyż było to niezgodne z doktryną marksistowską (rzecz jasna nie użył on pojęcia zysk). Robotnicy rozumieli, że zapowiedzi gospodarcze Gomułki odbiją się na ich zarobkach, toteż łatwo było porwać ich do walki z władzą. Krwawe zamieszki uliczne w Gdańsku nie były „spontanicznym protestem klasy robotniczej”, ale procesem sterowanym przez tzw. Franciszkanów, czyli agentów Szlachcica (200 takich zatrudniono w Stoczni Gdańskiej dwa miesiące wcześniej i to oni wyprowadzali stoczniowców na ulicę). Potwierdzenie tego znajdujemy w książce Bohdana Rolińskiego o Piotrze Jaroszewiczu, któremu premier rządu ZSRR miał powiedzieć wprost – „Musicie usunąć Gomułkę, a na jego miejsce powołać Gierka!”.

W przerwie VIII Plenum KC doszło do spotkania aktywistów partyjnych z Warszawy z nowo tworzącym się kierownictwem. Od prawej Aleksander Zawadzki, Józef Cyrankiewicz, Władysław Gomułka i Edward Ochab. Fot. z Archiwum Janusza Roszkowskiego.

Władców Kremla drażniło również to, że Gomułka nie przeprowadzał w Polsce kolektywizacji rolnictwa, a na dodatek naigrywał się z tego, że ZSRR nie jest samowystarczalny żywnościowo, skoro co roku kupuje na Zachodzie zboże za 16 mld dol. USA. Breżniew miał także dość ciągłego domagania się przez Gomułkę wprowadzenia w krajach RWPG wspólnej waluty, gdyż wiedział, że będzie to niekorzystne ekonomicznie dla ZSRR. Dodatkowym powodem usunięcia Gomułki z życia politycznego był także jego rewizjonizm ideologiczny. Ujawnił się on w jego przemówieniu z 1969 r., wygłoszonym z okazji 25-lecia powstania Polski Ludowej. Zakwestionował w nim tezę o awangardowej roli klasy robotniczej w budownictwie socjalizmu. Stwierdził natomiast, że postęp technologiczny i ekonomiczny jest dziełem uczonych, techników i menedżerów. Kremlowscy ideolodzy dostrzegli to i przekazali kierownictwu KPZR.

W Polsce Gomułki wszyscy chętni do pracy – mieli ją, natomiast współcześnie, mimo zaciągania kolejnych kredytów zagranicznych, Polska „wyeksportowała” na Zachód ponad 2 mln młodych, zdrowych, wykształconych i motywowanych do pracy Polaków, którzy bogacą te kraje. Mimo to utrzymuje się wysokie bezrobocie, a tzw. ściana wschodnia wyludniła się, a Polki urodziły już kilkaset tysięcy dzieci poza Polską. Dowodzi to, że Gomułka był dobrym gospodarzem Polski, przy czym źle służył interesom ZSRR. Nie mogło to trwać zbyt długo, toteż musiał zostać odsunięty od władzy i skazany na infamię i zapomnienie. Trzeba o tym przypominać i Redakcja „Przeglądu” to uczyniła, organizując konferencję poświęconą „Październikowi ’56”.

Związek Młodzieży Socjalistycznej – między negacją systemu a rzecznictwem interesów młodzieży

Włodzimierz Janowski

Obszary negacji

Jedną z istotnych konsekwencji Października ’56 była zmiana ukształtowanego w latach 1948-1950 modelu ruchu młodzieżowego i powrót do koncepcji istnienia kilku organizacji środowiskowych. Przedmiotem naszych rozważań będą wybrane aspekty działalności programowej jednej z nich – Związku Młodzieży Socjalistycznej. Droga do powstania ZMS, jak i pierwsze miesiące jego działalności, charakteryzowały ostre spory ideologiczne wokół kilku zjawisk ukształtowanych i obecnych w polskiej rzeczywistości politycznej lat 1948-1956. Były nimi Związek Młodzieży Polskiej negowany od strony koncepcji organizacji, stylu jej działania, a także aparatu etatowego. Drugim obszarem negacji była masowość i swoiste rozwodnienie ideowe organizacji, które miała zastąpić awangardowość w rozumieniu organizacji kadrowej i przodownictwo ideowe ZMS. Kolejnym przedmiotem negacji były relacje z PZPR, gdzie „ręczne sterowanie” miała zastąpić samodzielność ZMS i jego podmiotowe stosunki z partią. Wreszcie negowano stalinizm we wszystkich jego przejawach jako wynaturzenie socjalizmu.

Program działania ZMS w warstwie koncepcyjnej

Przyjęty na zjednoczeniowej naradzie aktywu RZM i ZMR program działania stanowił jeden z elementów określających oblicze ideowe i dążenia ZMS. Cele programowe, oparte jednoznacznie na negacji systemu stalinowskiego można podzielić na dwie zasadnicze grupy: zadania o charakterze ogólnopolitycznym i zadania wynikające z walki o prawa młodzieży. W pierwszej z wymienionych grup wskazywano na konieczność walki: z pozostałościami stalinizmu w zarządzaniu gospodarką na rzecz pełnego zaangażowania załóg w jej kształtowanie, o przebudowę i demokratyzację związków zawodowych, o swobodę badań i poszukiwań twórczych na rzecz doskonalenia modelu życia społeczno-politycznego w kraju, o wolność myśli i swobodę wypowiedzi, a w konsekwencji o ograniczenie uprawnień cenzury, o pełne przestrzeganie praw i swobód mniejszości narodowych, przeciwko próbom dyskryminacji ludności autochtonicznej na ziemiach zachodnich i północnych i naprawę krzywd jej wyrządzonych, o przezwyciężenie zacofania kulturalnego prowincji, o wyeliminowanie pozostałości stalinizmu ze stosunków między robotnikami a chłopstwem, o budowę „sojuszu robotniczo-chłopskiego” na zasadzie wzajemnego zrozumienia interesów.

Powyższe zadania obejmowały szeroki krąg zagadnień obejmujący różne aspekty życia społecznego, gospodarkę, a także rewizję wybranych mechanizmów i instytucji sprawowania władzy w Polsce, jakimi były cenzura prewencyjna, czy przyjęty model „sojuszu robotniczo-chłopskiego”. Odnośnie tego ostatniego ZMS postulował przeprowadzenie nowej klasyfikacji ziemi, stopniową zamianę systemu dostaw obowiązkowych na podatki, uproszczenie norm kwalifikacyjnych w kontraktacji i skupie na rzecz ograniczenia wyzysku chłopa.

W drugiej grupie zadań koncentrowano się na zagadnieniach walki o przestrzeganie prawa pracy odnośnie młodocianych i absolwentów szkół zawodowych, o wprowadzenie zakazu zatrudniania młodzieży do prac ciężkich i akordowych, a także gwarancję sprawiedliwego udziału w podziale funduszy społecznych, premii, pożyczek oraz mieszkań, a także walki z problemem bezrobocia wśród młodzieży, o udział przedstawicieli młodzieży w Radach Robotniczych i Zakładowych, sprawiedliwy rozdział stypendiów w wysokości zapewniającej minimum egzystencji na wyższych uczelniach, o udział w organizacji różnych form społecznego ruchu na rzecz krzewienia kultury, oświaty, sportu i turystyki wśród młodzieży, organizacji młodzieżowej spółdzielczości mieszkaniowej, o udział w organizacji ochotniczej milicji robotniczo-studenckiej dla zapobiegania i likwidacji przejawów warcholstwa i awanturnictwa.

Zadania ZMS wynikające z zabezpieczenia realizacji praw młodzieży wiązały się ściśle z ówczesną sytuacją gospodarczą kraju. Dążąc do zagwarantowania owego „dekalogu” praw, Związek postulował wprowadzenie miesięcznego urlopu dla młodocianych robotników i stworzenie im godziwych warunków odpoczynku i opieki lekarskiej, zrównanie praw chorobowych pracowników fizycznych i umysłowych i dokonywanie bieżących badań sytuacji zdrowotnej młodzieży pracującej, przeprowadzenie analizy stawek zaszeregowania młodych pracowników, dokonywanie zmiany norm tylko w przypadkach uzasadnionych, gdy gwarantuje to wzrost zarobków, przestrzeganie zasady zagwarantowania absolwentom szkół wyższych i zawodowych pełnego zatrudnienia zgodnie z kwalifikacjami, organizowanie sieci spółdzielczości młodzieżowej celem rozwiązania problemu bezrobocia.

W analizowanym programie znalazł się także krótki zapis dokumentujący zamiar utrzymywania przez ZMS kontaktów z postępowymi organizacjami młodzieżowymi i studenckimi za granicą oraz międzynarodowymi zrzeszeniami młodzieży i studentów. Podstawową formą wspomnianych kontaktów miała być organizacja wymiany turystycznej i wakacyjnej z zagranicą. Duża wagę przywiązywano także do wymiany doświadczeń w sferze działalności kulturalnej i artystycznej, naukowej, zawodowej i informacyjno-propagandowej.

Na rzecz realizacji analizowanego programu mieli działać aktywnie młodzieżowi posłowie i radni oraz członkowie ZMS, zasiadający w Radach Robotniczych i Zakładowych, instancje i grupy działania Związku i prasa. Szczególna rola miała przypaść wyspecjalizowanym ogniwom organizacyjnym i komisjom powołanym przy TKC i instancjach niższego szczebla, takim jak Społeczna Komisja Prawnicza, społeczne komisje d/s bezrobocia itp. ZMS zastrzegał sobie prawo występowania do rządu i innych organów administracji państwowej z postulatami i propozycjami dotyczącymi praw i sytuacji ekonomicznej młodzieży. Nie wykluczano także pomocy ze strony PZPR.

Reasumując, należy stwierdzić, iż program mimo pewnej ogólnikowości zadań, stanowił wyraz dążności ZMS do odgrywania podmiotowej roli w państwie i bycia organizacją „młodzieży”, a nie „dla młodzieży”.

Równolegle, niezależnie od omówionych wyżej koncepcji ogólnozwiązkowych, w instancjach i organizacjach zakładowych ZMS kształtowały się regionalne i lokalne programy działania organizacji. W Hucie im. Lenina za pierwszoplanowe zadanie uznano przejęcie faktycznej władzy w zakładzie przez Radę Robotniczą i ograniczenie biurokracji. Za niezwykle istotne uznano utrzymanie kontaktów z młodzieżą jugosłowiańską zakładów w Zenicy poprzez wymianę korespondencji, organizowanie wzajemnych wizyt, a także nawiązanie współpracy z młodymi hutnikami Zaporożstalu w ZSRR i zagłębia Ruhry w RFN. Wskazywano także na potrzebę przystąpienia do organizowania – w oparciu o naukowców i działaczy studenckich Krakowa – Uniwersytetu Robotniczego o charakterze wolnej wszechnicy, szerzącego wiedzę z zakresu polityki, historii, literatury i zagadnień gospodarczych. Wiele miejsca w programie poświęcono zadaniom organizacji ZMS-owskiej w rozwoju i umacnianiu gospodarki huty. Dostrzegając problem ukrytego bezrobocia, opowiadano się za uruchomieniem produkcji ubocznej na bazie rezerw i materiałów odpadowych, przy jednoczesnym zwolnieniu nadmiaru robotników rekrutujących się z grona chłoporobotników – „wielohektarowców”, chuliganów, ludzi niewypełniających rzetelnie obowiązków i żon wysoko wynagradzanych pracowników. Działania organizacji miały zmierzać do podniesienia dyscypliny technologicznej, ograniczenia awaryjności maszyn, a także ujawniania nieprawidłowości w polityce kadrowej i obsadzaniu stanowisk zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami i piętnowaniu przypadków brutalnego stosunku do ludzi. W tym bloku problemów mieściła się również kwestia wynagrodzeń pracowniczych i udział przedstawicieli ZMS w kontroli wprowadzania nowego taryfikatora płac. Ostatnim zagadnieniem ujętym w programie działania nowohuckiej organizacji ZMS były działania na rzecz zabezpieczenia praw młodzieży, w szczególności ochrony pracowników młodocianych, zaniechania szykan części kadry kierowniczej wobec młodzieży uczącej się, stworzenia godnych warunków mieszkaniowych w hotelach robotniczych, zerwania z zasadą, w myśl której zwolnieniom winni podlegać przede wszystkim młodzi pracownicy, zagwarantowanie młodzieży równych praw w zakresie awansów, nagród i odznaczeń oraz dostępu do mieszkań dla młodych małżeństw. Równie interesujący i konkretny, a zarazem zwięzły, był program organizacji ZMS w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Rzeszowie. Program ten akcentujący niezwykle silnie samodzielność i niezależność organizacji wobec PZPR koncentrował się na dwóch zagadnieniach: udziale przedstawicieli Związku w pracach Rady Robotniczej z głosem decydującym w sprawach młodzieży i utworzeniu w zakładach wydziału młodzieżowego kierowanego przez młodych i przodującego w realizacji zadań produkcyjnych. Zadania ekonomiczne znajdowały się również w centrum programu działania młodzieży Zakładów Mechanicznych „Ursus”. Program „minimum” obejmował dokonanie weryfikacji metrażu w blokach mieszkaniowych celem rozdziału ewentualnych nadwyżek między młode małżeństwa, przeanalizowanie stawek płac i zaszeregowań młodych pracowników i naprawę występujących w tym zakresie nieprawidłowości, uczestnictwo przy podziale funduszy społecznych, w tym dyrektorskiego, badanie możliwości przejścia na 6-godzinny dzień pracy, ochronę interesów młodzieży w przypadkach niesłusznych zwolnień, czy przesunięć kadrowych. Młodzież poznańska za najważniejsze zadania uznała utworzenie spółdzielni mieszkaniowej, podjęcie działań na rzecz likwidacji bezrobocia, pomoc w tworzeniu i umacnianiu Rad Robotniczych, a także prowadzenie pracy ideologicznej. I Warszawska Konferencja ZMS postawiła przed organizacją określone zadania programowe. Były one związane z podjęciem działań na rzecz umocnienia i rozszerzenia kompetencji Rad Robotniczych, postulując powołanie ich reprezentacji na szczeblu ministerstw i centralnych zarządów, wydania ustawy prasowej i likwidacji cenzury prewencyjnej, poparcia decyzji rządu o ograniczeniu etatów w administracji państwowej z jednoczesnym przyjęciem jako podstawy weryfikacji przydatności zawodowej, poparcia dla nowoutworzonego Towarzystwa Kultury Świeckiej i zasady wolności nauczania religii w szkołach. Bezpośrednio młodzieży dotyczyły kwestie zmian w systemie oświaty na rzecz zwiększenia liczby szkół zawodowych kosztem liceów ogólnokształcących, które miały mieć charakter politechniczny, utworzenie sieci szkół zawodowych dla pracujących, utworzenie młodzieżowej spółdzielni mieszkaniowej, zorganizowanie – celem ograniczenia bezrobocia – oddziałów produkcji dodatkowej w zakładach pracy, a także powołania Sekcji Młodzieżowych Związków Zawodowych. Realizację powyższych zadań programowych miał organizować i wspomagać aparat KWar. ZMS i skupiony wokół niego aktyw społeczny pracujący w komisjach: d/s zatrudnienia, d/s spółdzielczości młodzieży, d/s ekonomicznych, d/s repatriantów (dla celów pomocy osobom powracającym z ZSRR). Konferencja Warszawska zaproponowała również powołanie przy instancji Ośrodka Badania Warunków Ekonomicznych i Społecznych Życia Młodzieży, którego zadaniem byłoby prowadzenie badań naukowych nad sytuacją młodzieży i prezentowanie określonych wniosków władzom Związku, jak również kompetentnym organom państwowym i instancjom PZPR. Wysiłki TKW ZMS w Koszalinie szły w kierunku zorganizowania Klubu Radnych Młodzieżowych przy WRN, podjęcia walki z bezrobociem i zorganizowania szerokiej dyskusji o problemach organizacji w prasie lokalnej, rozgłośni radiowej i radiowęzłach zakładowych.

Analizując zadania programowe ZMS, proces ich konkretyzacji, hierarchizacji i sposób prezentacji, należy stwierdzić, iż obejmowały one różnorodne zagadnienia o charakterze ogólnopolitycznym, a także kwestie dotyczące bezpośrednio młodzieży. Obok zadań ogólnych, perspektywicznych, na których realizacje ZMS miał potencjalnie niewielki, ograniczony wpływ, w programie Związku, zwłaszcza jego podstawowych organizacji znajdowały się zadania bardzo konkretne, będące odbiciem rzeczywistych potrzeb i problemów nurtujących dane środowisko, o dużych możliwościach ich rozwiązania. Podobnie hierarchizacja i gradacja ważności zadań uzależniona była od sytuacji w danym regionie i znajomości problemów młodzieży przez organizacje ZMS i ich kierownictwo, jak również od indywidualnych preferencji przywódców Związku i przedstawicieli aktywu. Podkreślić należy, widoczną tak w programie ogólnopolskim, jak i programach regionalnych i lokalnych, dążność do podkreślenia podmiotowej roli ZMS wobec jej partnerów, zarówno władz administracji państwowej, Związków Zawodowych, jak i dyrekcji zakładów.

Program działania ZMS – realizacja

Udział w kampanii wyborczej do Sejmu stanowił niejako wyzwanie i pierwszy poważny egzamin polityczny dla młodej organizacji. Krajowa Narada Aktywu ZMS wezwała w uchwalonym liście, adresowanym do członków organizacji i ogółu młodzieży, do wzięcia udziału w kampanii wyborczej i głosowaniu na program i kandydatów Frontu Jedności Narodu (FJN), współdecydowaniu o składzie Sejmu. Problem głosowania na listę kandydatów FJN był przedmiotem dyskusji na posiedzeniu Sekretariatu TKC ZMS 12 stycznia 1957 r. W jej trakcie ujawniły się różnice zdań między Felicją Rapaport, opowiadającą się – zgodnie z apelem Gomułki z 9 stycznia – za głosowaniem na kandydatów FJN bez skreśleń, a Jerzym Grotowskim i Eugeniuszem Noworytą, reprezentującymi stanowisko agitacji ZMS za określonymi kandydatami z list wyborczych. Ostatecznie postawiono, iż w porozumieniu z KC PZPR, w województwach, gdzie kierownictwa instancji partyjnych nie są konserwatywne, grupy młodzieży będą brały udział w kampanii wyborczej pod auspicjami KW.

W Gdańsku młodzież ZMS-owska działała w szczególnie trudnej sytuacji braku popularności znajdującego się na liście kandydatów FJN Stefana Jędrychowskiego i działającej na Politechnice Gdańskiej, liczącej około 600 członków Gwardii Narodowej, prowadzącej akcję ulotkową przeciwko kandydatom PZPR, bazując na propagandzie antyżydowskiej i domagając się potępienia ZSRR za jego politykę wobec Węgier i przyjęcia 10 tys. repatriantów z tego kraju. W świetle tych uwarunkowań aktyw ZMS we współpracy z KW PZPR i WRN prowadził półoficjalną agitację za kandydatami FJN. W Katowicach aktyw ZMS wziął bardzo ograniczony udział w kampanii wyborczej, kierując na kilka dni przed 20 stycznia 1957 r. grupę do pracy w terenie. W Częstochowie natomiast prowadzono agitację sprzeczną z hasłem głosowania bez skreśleń za własnym „pozamandatowym” kandydatem. Na terenie Łodzi członkowie ZMS włączyli się w organizację milicji robotniczo-studenckiej, przełamując nastroje niechęci do kandydatur centralnych, zwłaszcza Michaliny Tatarkówny-Majkowskiej wśród studentów forujących kandydaturę rektora Wyższej Szkoły Ekonomicznej prof. Izdebskiego. Należy podkreślić, iż własnych kandydatów umieszczonych zazwyczaj na miejscach niemandatowych wysuwano również w innych miastach. Na warszawskim Grochowie kandydatami młodzieży byli Goździk, Kuziński i Pechcin, w Kielcach był nim I Sekretarz TKW ZMS Stanisław Hasiak, w Poznaniu Sekretarz KU PZPR Uniwersytetu Adama Mickiewicza Łopatko. W Krakowie Grupy Rewolucyjne Młodzieży Robotniczej i Studenckiej prowadziły agitację ulotkową za kandydaturami Zbigniewa Jakusa, płk Tadeusza Cynkina i studenta Politechniki Krakowskiej Bernarda [później zmienił imię na Bolesław] Tejkowskiego, bardzo aktywnego w okresie odnowy i gorących dyskusji wśród młodzieży. Należy podkreślić, iż hasło głosowania bez skreśleń nie cieszyło się popularnością i zrozumieniem tak wśród ogółu młodzieży, jak i członków ZMS. Stwierdzano powszechnie, że postępując w zalecany sposób dokonuje się nie aktu „wyboru”, a czynności „głosowania”. Kandydaci centralni cieszyli się zróżnicowanym poparciem młodzieży ZMS-owskiej. W Kielcach miano zastrzeżenia do kandydatury Józefa Ozgi-Michalskiego, działacza ludowego, ówczesnego wiceprezesa Naczelnego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, w Bydgoszczy niepopularny był inny działacz ludowy – Jan Dąb-Kocioł, ówczesny minister leśnictwa i przemysłu drzewnego, niedostateczna była popularność Adama Rapackiego, ówczesnego ministra spraw zagranicznych, a w Krakowie premiera Józefa Cyrankiewicza, któremu pamiętano stanowisko zajęte przez niego podczas wydarzeń poznańskich. Generalnie należy stwierdzić, iż udział ZMS w kampanii wyborczej był niewielki i ograniczał się do organizowania wieców, udziału w spotkaniach z kandydatami na posłów, agitacji ulotkowej i udziale w przypadku Szczecina i wspomnianej wyżej Łodzi w organizowaniu i pracy milicji robotniczej na rzecz zabezpieczenia porządku i spokoju publicznego. Oceny udziału organizacji w kampanii wyborczej do Sejmu dokonało II Plenum TKC ZMS (26 stycznia 1957 r.). W referacie Sekretariatu stwierdzono, iż była ona prowadzona opieszale, a w jej trakcie ujawniły się wśród aktywu zarówno postawy obrony kandydatów centralnych FJN, jak i ich skreślania. Oceniając postawę ZMS w kampanii wyborczej do Sejmu 1957 r., należy obiektywnie stwierdzić, iż aktywność organizacji – uwzględniając ówczesne realia polityczne i toczącą się w jej łonie dyskusję ideologiczną – była adekwatna do możliwości.

ZMS zajął również stanowisko wobec przygotowywanych przez Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego (dalej MSzW) uregulowań dotyczących zasad funkcjonowania na terenie uczelni zrzeszeń i organizacji studenckich. Projekty tych przepisów uprawniały senaty uczelni do zatwierdzania statutów organizacji i zobowiązywały rektorów do wyznaczania ich kuratorów, nakładając na zrzeszenia szereg ograniczeń dotyczących zasad funkcjonowania. Mieczysław Hutt, referując na posiedzeniu Sekretariatu TKC ZMS 14 lutego 1957 r. powyższy projekt, określił go jako „nie do przyjęcia” z uwagi na realne niebezpieczeństwo administrowania organizacją przez władze uczelni. W wyniku dyskusji Sekretariat TKC – stojąc na stanowisku samodzielności organizacji ideowo-wychowawczych – uznał projekt MSzW za sprzeczny z podstawowymi założeniami ZMS. Upoważniono wspomnianego wyżej Mieczysława Hutta i Stanisława Gebethnera do przedstawienia stanowiska Związku kierownictwu ministerstwa.

ZMS nie pozostawał również obojętny na fakty naruszania wolności obywatelskich, zjawiska antysemityzmu. Stojąc na gruncie przestrzegania porozumienia między państwem a Episkopatem w zakresie wolności religijnych, Sekretariat TKC – w kontekście występujących na terenie szkół przejawów nietolerancji i fanatyzmu religijnego – udzielił pełnego poparcia działalności Towarzystwa Szkół Świeckich jako zgodnej z prowadzoną także przez ZMS walką o „wyzwolenie człowieka od lęku, fanatyzmu i ciemnoty”.

ZMS ustosunkował się także do kwestii działalności cenzury. Jako przykład działalności organizacji w tym obszarze należy wspomnieć o przyjętym przez I Warszawską Konferencję ZMS liście otwartym do Sejmu PRL. W liście tym, złożonym na ręce Marszałka Sejmu, domagano się ograniczenia kompetencji Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wyłącznie do tajemnicy państwowej i wojskowej i uchwalenia demokratycznego prawa prasowego. Dotychczasowe kompetencje GUKPPiW uznano za sprzeczne z zasadami demokracji i zagrażające jawności życia politycznego i gospodarczego. Uwadze ZMS nie uszedł problem powracających do kraju repatriantów. Zgromadzona na wielkim wiecu w Hali Parkowej w Katowicach 25 lutego 1957 r. młodzież Śląska zwróciła się z apelem do władz województwa o roztoczenie troskliwej opieki i udzielenie pomocy wszystkim, którzy zdecydowali się tutaj osiedlić bez różnicy w traktowaniu powracających z państw zachodnich i ZSRR.

Oceniając uczestnictwo ZMS w kampanii wyborczej do Sejmu i jego działalność w sferze rozwiązywania problemów społeczno-politycznych, należy podkreślić, iż jedynie w pierwszej z wymienionych kwestii aktywność organizacji miała wymiar realny. w pozostałych zaś czysto deklaratywny, werbalny.

W sferze rozwiązywania problemów młodzieży na czoło działań ZMS wysuwała się walka z bezrobociem. Aktyw warszawski ZMS zgromadzony na konferencji 24 lutego 1957 r. wystąpił do posłów Warszawy z apelem „O likwidację bezrobocia wśród młodzieży”, postulując podjęcie szeregu konkretnych kroków w celu jego zmniejszenia. W szczególności sugerowano podniesienie poziomu emerytur przy jednoczesnym obniżeniu wieku uprawniającego do jej otrzymania, podniesienie zasiłków dla rodzin wielodzietnych w celu odciążenia kobiet od konieczności pracy zawodowej, uruchomienie funduszy na zorganizowanie nowych placówek spółdzielczości pracy i warsztatów rzemieślniczych, udzielanie kredytów dla młodych małżeństw wyrażających gotowość osiedlenia się na Ziemiach Zachodnich oraz okresowych stypendiów młodzieży zwolnionej z pracy, nie mogącej znaleźć zatrudnienia w swoim zawodzie, a także zmniejszenia wymiaru czasu pracy dla młodzieży uczącej się i pracującej do lat 16 do poziomu czterech godzin dziennie i sześciu godzin w przypadku młodocianych powyżej 16. roku życia.

Z podobnym listem zwróciło się do Egzekutywy KW PZPR i WRN w Rzeszowie kierownictwo instancji wojewódzkiej ZMS. Prosząc o zajęcie stanowiska, wskazywano na nasilające się zjawiska kradzieży, chuligaństwa i prostytucji uwarunkowane zjawiskiem bezrobocia młodocianych. List zawierał także konkretne propozycje zmniejszenia liczby bezrobotnych: uruchomienie produkcji ubocznej, młodzieżowej spółdzielczości pracy, rozwój chałupnictwa. Zwracał uwagę na negatywne zjawiska towarzyszące polityce zatrudnienia: kumoterstwo, pracę poszczególnych osób na kilku etatach, klany rodzinne w instytucjach i zakładach pracy, chłoporobotników traktujących pracę w mieście jako rozrywkę itd. Równie ciekawe propozycje rozwiązania problemu bezrobocia zostały zawarte w liście skierowanym przez młodzież województwa katowickiego do Marszałka Sejmu 25 lutego 1957 r. Młodzież Śląska domagała się nałożenia na zakłady pracy ustawowego obowiązku zatrudnienia odpowiedniej liczby młodocianych i uczenia ich zawodu, skrócenia czasu pracy dla młodzieży uczącej się do czterech godzin, wprowadzenia miesięcznego urlopu dla robotników młodocianych oraz zrównania uprawnień do zasiłków chorobowych pracowników fizycznych i umysłowych, a także utworzenia Komisji Sejmowej d/s Młodzieży.

Niezależnie od zgłaszanych postulatów i propozycji rozwiązań, instancje ZMS podejmowały szereg konkretnych działań w celu zmniejszenia bezrobocia wśród młodzieży. ZMS-owcy w Mysłowicach, Zawierciu, Bytomiu, Zabrzu, Siemianowicach i Gliwicach podjęli prace w kierunku wykrywania rezerw produkcyjnych, organizując młodzieżowe spółdzielnie pracy. W Gdańsku podjęto inicjatywę zorganizowania spółdzielni pracy remontowo-samochodowej, która dokonując napraw pojazdów sprowadzanych z Belgii i dokonujących ich sprzedaży przynosiłaby znaczne dochody.

W zakresie rozwiązania problemu mieszkaniowego szczególnie aktywne działania podjęła młodzież łódzka. Opracowała ona założenia Spółdzielni Mieszkaniowo-Budowlanej „Osiedle Młodych”, której celem była budowa i nabywanie budynków mieszkalnych dla zaspokojenia potrzeb lokalowych najbardziej potrzebującym. Dla zaspokojenia potrzeb finansowych na rozpoczęcie budowy zamierzano korzystać z kredytów, a także uruchomić nieczynną cegielnię, wapienniki, a także własną bazę prefabrykacji dla zabezpieczenia materiałów budowlanych. Prace wykonawcze miało zapewnić własne przedsiębiorstwo budowlane. Podobnie w Szczecinie młodzież opracowała program budowy osiedla mieszkaniowego, uzyskując z budżetu państwa kwotę 3 mln zł.

Wiele uwagi poświęcano kwestii Rad Robotniczych, domagając się określenia ich uprawnień i zmiany przepisów ograniczających i hamujących ich działalność. W wielu zakładach pracy śląska młodzież, stanowiąc znaczną część załóg robotniczych, nie miała wpływu na pracę i decyzje podejmowane przez Rady. W innych, np. kopalni „Niwka – Modrzejów”, nie podejmowano żadnych decyzji dotyczącej młodzieży bez opinii organizacji zakładowej ZMS.

W marcu 1957 r. Zespół Ekonomiczny TKC ZMS opracował zasady powoływania Sekcji Młodzieżowych w Związkach Zawodowych. Podstawą ideowo-polityczną ich działalności miał być program ruchu zawodowego, zaś podstawą działania program indywidualny dostosowany do specyfiki i potrzeb młodzieży danego zakładu. W szczególności do zadań sekcji miały należeć problemy: reprezentowanie i obrona interesów młodych związkowców, nadzór nad przestrzeganiem ustawodawstwa pracy, stworzenie odpowiednich warunków do szkolenia zawodowego i ogólnego młodzieży, organizacja czasu wolnego i wypoczynku, walka o zapewnienie udziału młodzieży w Radach Robotniczych, walka z chuligaństwem, kradzieżą i marnotrawstwem mienia społecznego oraz dbałość o wykorzystanie mocy produkcyjnych zakładów. Dzięki staraniom kierownictwa ZMS wspomnianą sekcję utworzono na szczeblu CRZZ.

Sekretariat TKC wspomagał oddolne inicjatywy grup i organizacji zakładowych ZMS w zakresie rozwiązywania problemów i podniesienia efektów ekonomicznych przedsiębiorstw. 9 kwietnia 1957 r. organizacja ZMS w Zakładach Koksowniczych Makoszowy wystąpiła z inicjatywą pomocy dla przedsiębiorstwa w kwestii terminowej zbiórki złomu i jego odstawienia, w czasie wolnym od pracy do zbiornicy. Środki finansowe uzyskane z tej pracy postanowiono przeznaczyć na zorganizowanie wycieczki do Francji. Szereg przedsięwzięć dotyczyło zagospodarowania nieczynnych zakładów na Ziemiach Zachodnich. W lutym 1957 r. z inicjatywą uruchomienia jednego z zakładów wystąpiła organizacja ZMS w Fabryce Narzędzi Rolniczych „Unia” w Grudziądzu, wyłaniając w tym celu 100-osobową grupę młodzieży, w tym niezbędny personel inżynieryjno-techniczny. Propozycji tej towarzyszyły określone warunki, przedstawione Komisji Aktywizacji Ziem Zachodnich. Dotyczyły one zachowania w uruchamianym zakładzie całkowitego samorządu, przydziału mieszkań dla załogi i zapewnienia kredytów na ich remont i uruchomienie produkcji, zrównania zasiłków chorobowych i wynagrodzeń za urlop dla pracowników fizycznych i umysłowych, zapewnienia wynagrodzeń nie niższych od przeciętnej otrzymywanej w zakładzie macierzystym Po dłuższym namyśle władze zaproponowały objęcie inicjatywą „Unii” zakładów w Gubinie i rozpoczęcie tam produkcji pomocniczego sprzętu ogrodniczego. Z podobną inicjatywą wystąpiła 26 marca 1957 r. organizacja ZMS przy Krochmalni „Toruń”, deklarując pomoc w uruchomieniu na terenie województwa zielonogórskiego zakładu przetwórstwa owocowo-warzywnego lub rolno-spożywczego. Grupa inicjatywna liczyła 15 osób.

Oceniając inicjatywy ZMS w dziedzinie rozwiązywania podstawowych problemów młodzieży, należy stwierdzić, iż działania te – prowadzone zazwyczaj oddolnie – cechowała znaczna skuteczność. Wskazane wyżej przykładowe działania ZMS w początkowej fazie działalności świadczą dobitnie o woli wypełniania funkcji rzecznika interesów młodzieży na miarę ówczesnych możliwości i potencjału organizacji.

Spór o słowa czy istotę protestu

Edward Karolczuk

Spór o Poznański Czerwiec i Polski Październik trwa od wielu lat. Prawica społeczna widzi w nich protest przeciwko „komunie”, zaś lewica dostrzega w nim słuszny protest klasy robotniczej, który ułatwił odejście od stalinizmu i liberalizację systemu. W polemice tej często używa się tak samo brzmiących słów, choć nie wszyscy zdają sobie sprawę z ich przeciwstawnych znaczeń.

Poszczególne ruchy społeczno-polityczne posiadają swój własny słownik polityczny, który dostosowany jest do ich ideologii i założeń teoretyczno-metodologicznych. Bywa, że pewnych słów nie używają lub stwarzają nowe, którymi posługują się w celu wywołania i wyolbrzymienia określonych problemów społecznych, lub poprzez pewne eufemizmy chcą zanegować je i ukryć. Pojęcia mają istotny wpływ na to, co uznajemy za realne, wpływają też na to, jak widzimy przebieg określonych procesów społecznych i jak działamy na podstawie tego postrzegania. Propaganda polityczna – zdaniem Étienne Balibara – stwarza sztuczny język, „w którym nawet same słowa anulują wolność myśli”[1].

Reguła językowa

Zdaniem Adolfa Otto Eichmanna, naziści posiadali swoją regułę językową. Dla zachowania pewnych pozorów, a być może dla obejścia swojego systemu wartości, na określenie żydobójstwa nie używali słów jednoznacznie brzmiących, jak np. „eksterminacja”, „mordowanie”, „likwidacja”, „deportacja”, czy „egzekucja”, lecz „ostateczne rozwiązanie”, „radykalne rozwiązanie”, „ewakuacja”, „specjalne traktowanie”, „przesiedlenie”, „zmiana miejsca pobytu”, „roboty na Wschodzie”.

W konferencji wziął udział syn Władysława Gomułki, Ryszard Strzelecki-Gomułka (w środku), z prawej Jerzy Gwiaździński.

Tak jak naziści, również neoliberalni ekonomiści i menagerowie kapitału mają swoją regułę językową, używają słów, które mają za zadanie zmistyfikować istniejące stosunki kapitalistycznego wyzysku i nadać ich działalności charakter ważnej misji społecznej. Nie mówią o kapitalizmie, lecz o „gospodarce rynkowej”. Nie używają terminu burżuazja, kapitaliści, zyskobiorcy i prywatni właściciele, lecz „pracodawcy”, „menagerowie”, „przedsiębiorcy” i „producenci”. Słowem „pracodawcy” sugerują, że są dobroczyńcami, bo „tworzą miejsca pracy”, a gdy jest mało chętnych do przyjęcia każdej pracy za minimalne płace, uważają, że „tracą kontrolę nad rynkiem pracy”. Koncerny z licznymi załogami w ich mniemaniu to „wielkie rodziny”. Mówią o „produktach”, a nie o towarach, aby komuś nie skojarzyło się, że w towarach zawarty jest stosunek wyzysku społecznego. Nie mówią o kapitale dokonującym wyzysku siły roboczej lecz o „kapitale ludzkim”. Ograniczenie prawa do pracy i pewności zatrudnienia nazywają „uelastycznieniem czasu pracy”. Nie mówią o ukierunkowanym wyzysku, lecz o „wolnym rynku pracy”. Problemy płac, zysków i własności zastępują pytaniami związanymi z „etyką biznesu” i „społeczną odpowiedzialnością zakładów pracy”. Nie mówią o kapitalistycznej kontrrewolucji, lecz o „transformacji” i „reformach”. Nie mówią o bezrobotnych, lecz o „poszukujących pracy”. Nie podoba się im używane wyrażenie „śmieciowe umowy”, ale chcieliby, żeby posługiwano się formułą „umowa o czasowym zatrudnieniu”, czy o „umowa o dzieło”. Mówią o prawie do własności prywatnej, ale pomijają milczeniem prawo do własności społecznej; mówią o konieczności prywatyzacji, ale pomijają towarzyszące jej wywłaszczenie pracujących mas. Nie mówią o klasach społecznych i ich walce, ale o „społeczeństwie obywatelskim” i „umowie społecznej”.

W jednym i drugim wypadku język okazuje się organiczną częścią systemu panowania, pozwala niepostrzeżenie przekroczyć granicę pomiędzy obojętnością a przyzwoleniem na zagładę lub „społeczne wyzerowanie”.

Reguła językowa krytyków socjalizmu

Podobny mechanizm zakłamywania i mistyfikacji rzeczywistości może zachodzić wówczas, gdy o protestach czerwcowych w Poznaniu i październikowym Plenum KC PZPR mówi się w kategoriach liberalizacji, uniezależnienia Kościoła od państwa, uniezależnienia się Polski od ZSRR, czy o komunistycznym charakterze ówczesnego państwa i partii. Przy posługiwaniu się nimi musimy sobie zdawać też sprawę z tego, że pod względem formalnym pojęcia mogą być te same, ale w różnych okresach historycznych mają zmienioną treść i znaczą zupełnie co innego. Dlatego trzeba uwzględnić społeczno-polityczny kontekst ich pojawienia się, interesy poszczególnych klas i warstw społecznych, które się nimi posługiwały oraz uwzględnić ich stosunek do socjalizmu i komunizmu. Należy też pamiętać, że każda nauka posiada swoją metodologię z właściwą jej terminologią. Bez uwzględnienia tych problemów możemy mistyfikować i zakłamywać omawiane i analizowane wydarzenia, przydawać im intencje, jakich uczestnicy tych wydarzeń nie mieli i możemy przypisać im wbrew własnym zamiarom zbieżność ze współczesną polityką.

Jeśli mówimy o celach i skutkach wydarzeń 1956 r. w kategoriach liberalizacji, to trzeba uwzględnić, że treść słów liberalizm i liberalizacja uległa daleko idącym zmianom i obecnie nie oznacza tego, co wówczas. Obecnie mamy do czynienia z ich najwyższą formą – neoliberalizmem, łącznie z prywatyzacją, konkurencją gospodarczą, swobodą przepływów kapitałów i spekulacją, kilkumilionowym bezrobociem, swobodą działalności dla faszyzujących partii i ograniczeniami dla partii deklarujących się jako antysystemowe. Jeśli wówczas protestującym ludziom, mówiącym o liberalizacji chodziło o zaprzestanie represji, wolność słowa oraz o swobody obywatelskie, to obecnie neoliberalizm przybiera wręcz totalitarny wymiar, z nieograniczoną możliwością kontroli przez służby specjalne rozmów telefonicznych, korespondencji, komputerów osobistych oraz wiadomości o chorobach i sposobie leczenia.

Podobne wnioski można wyciągnąć z przypisywanego tym wydarzeniom postulatu zwiększenia niezależności i swobody Kościoła katolickiego. Jeśli tę niezależność, przełamanie ówczesnych ograniczeń swobody wyznania i działalności duszpasterskiej, pozbawimy konkretnej treści społecznej i kontekstu politycznego, bardzo łatwo utożsamić ją ze stworzeniem warunków pod współczesną rolę Kościoła i przekształcenie państwa w państwo wyznaniowe, co szczególnie widoczne jest w ustawodawstwie, szkolnictwie, ochronie zdrowia, czy w życiu publicznym.

Jeśli zaś zinterpretujemy wydarzenia 1956 r. w kategoriach uniezależnienia się od ZSRR i poprzestaniemy na konstatacji, że istniała groźba interwencji zbrojnej ZSRR w Polsce, to możemy zacząć usprawiedliwiać obecną rusofobię i wrogą wobec Rosji politykę naszych elit rządzących. Musimy uwzględnić kontekst i treść ówczesnych ingerencji w sprawy wewnętrzne i widzieć dlaczego dzisiejsze władze aprobują dyrektywy Unii Europejskiej i co one oznaczają dla poszczególnych klas, warstw i grup społecznych. Podobnie traktują decyzje NATO.

„Wiele ciekawego dowiedziałam się o tamtych czasach” – powiedziała organizatorom konferencji Monika Jaruzelska.

Można postawić zasadnicze pytanie: jak wydarzenia poznańskiego czerwca i październikowego Plenum KC PZPR miały się do socjalizmu? Czy sprzyjały jego rozwojowi, czy wręcz go zahamowały? Z pozoru odpowiedź jest oczywista. Nawet wiele lat później w słynnej w 1980 r. gdańskiej „Sali BHP”, w której delegacja partyjno-rządowa podpisała porozumienie z przywódcami strajkujących, widniało na ścianie hasło: „Socjalizm – tak, wypaczenia – nie”, ale od dawna już go tam nie ma. Dziwnym trafem na terenie Europejskiego Centrum Solidarności, w części muzealnej stoczni gdańskiej, także nie ma tego hasła. Co prawda w początkowym okresie wydarzeń czerwcowych w Poznaniu pojawił się zarzut o ich imperialistycznych i kontrrewolucyjnych inspiracjach, ale szybko z tej oceny się wycofano, uważając, że strajk miał charakter społeczno-ekonomiczny. Być może, dzięki wydarzeniom w 1956 r., „realny socjalizm” przetrwał w Polsce jeszcze trzydzieści dwa lata. Ale można zastanawiać się nad hipotezą przeciwną.

W referatach wygłoszonych 17 października 2016 r. na konferencji zorganizowanej przez tygodnik ”Przegląd”, problem stosunku do socjalizmu nie został niestety podjęty przez żadnego referenta. Jedynie z referatu dr Agnieszki Mrozik Co Październik ’56 dał i... odebrał kobietom?, poświęconego kwestii kobiecej po 1956 r., wynika, że kobiety utraciły wiele ze zdobytej poprzednio pozycji społeczno-zawodowej i ich degradacji nie można zasłonić wycofaniem kobiet z ówczesnych szkodliwych dla ich zdrowia traktorów... Gdyby odnieść kwestię kobiecą do deklarowanego przez socjalizm humanizmu, to autorka udowodniła degradację kobiet m.in. w wyniku renesansu reakcyjnych poglądów Kościoła i ich wpływu na życie społeczne. Przykład ten świadczy niewątpliwie o odwrocie od socjalistycznego humanizmu. O wycofaniu się z budowy socjalizmu w rolnictwie, z pewnością może świadczyć klęska ruchu spółdzielczego, który jednak miał przedwojenne tradycje miejskie. Czy miało to wpływ na inne sfery ekonomiki? Z pewnością problem wymaga odrębnego zbadania.

Bardzo ostrożnie trzeba się też posługiwać w odniesieniu do PRL i PZPR pojęciem socjalistyczny, czy komunistyczny. Siły polityczne, dla których publikacje Instytutu Pamięci Narodowej są teoretycznym i ideologicznym drogowskazem, pisząc o Polsce po II wojnie światowej, używają słów, które nie są obojętne ideologicznie, moralnie, czy prawnie – a mogą być zapowiedzią zbrodni sądowej lub linczu. O PZPR piszą jako o „partii komunistycznej”, chociaż związek jej praktyki z ideologią komunistyczną na gruncie naukowym jest nie do udowodnienia. Z kolei w publikacjach IPN o PRL i PZPR pisze się i mówi w taki sposób, który ma ułatwić kryminalizację ich historii, aby ich działania przedstawiać jako „zbrodnie komunistyczne”. Marek Zagajewski pisał: „I chociaż w naszym kraju komuniści, znajdując się na marginesie życia politycznego, nie docierają ze swoimi poglądami do szeroko pojętej opinii publicznej, to »bajka o widmie komunizmu« toczy się przez media w konwencji niekończącej się opowieści. Wszak od kilkunastu lat w rozmaitych politycznych dokumentach, wypowiedziach polityków, masowej publicystyce, fachowych publikacjach, a także w aktach prawnych w odniesieniu do PRL na trwałe zagościł termin »komunizm«, oczywiście w radykalnie negatywnym kontekście znaczeniowym. Stałym elementem politycznej retoryki jest bezustanna obecność bogactwa słów typu: »komunizm«, »komuna«, »komunista«, »kraj komunistyczny«, »reżim komunistyczny«, »ideologia komunistyczna«, »partia komunistyczna«, »państwo komunistyczne«, »zbrodnia komunistyczna« i wszelkich możliwych pochodnych wyrażeń. To nasilenie antykomunistycznej retoryki budzi zdumienie wśród licznego grona starszego pokolenia naszych ziomków, ponieważ w czasach zaprzeszłego ustroju wytrwale eksponowano termin »socjalizm« we wszelkich jego odmianach, gdy równocześnie słowo »komunizm« było praktycznie nieobecne w życiu publicznym. Zgoła odwrotny stan rzeczy panował w kręgach politycznej opozycji, jej opiniach prezentowanych w literaturze i publicystyce czy w publikacjach sowietologicznych, gdzie termin »komunizm« był używany obiegowo”[2]. Dalej zaś dodawał, że u antykomunistycznych autorów nie można nie zauważyć „rzucającej się w oczy sprzeczności między treścią formuły »kraj komunistyczny« i jej zastosowaniem do żyjącego w tym kraju społeczeństwa, które odrzuca »komunizm« Marksa i Lenina. Rodzi się naturalne pytanie, czy jest możliwy taki kraj, którego społeczeństwo nie akceptuje doktryny komunistycznej, a jednak nazywamy go komunistycznym? Ponadto kraj komunistyczny, wedle Marksa czy Lenina, to taki kraj w którym nie ma klas społecznych, a zatem nie ma też »państwa komunistycznego«, jako zorganizowanego aparatu przemocy pozaekonomicznej, sprawcy »komunistycznych zbrodni«”[3]. Zakazanie działalności partii komunistycznych odwołujących się do „totalitarnych metod i praktyk” i zrównanie ich w 13. artykule Konstytucji RP z 1997 r. z partiami nazistowskimi i faszystowskimi, nie było przypadkowe, lecz służyło dodatkowemu wzmocnieniu deprecjacji komunizmu i przygotowaniu ideologicznych i prawnych warunków do fizycznej rozprawy z komunistami, gdy okoliczności na to pozwolą i będą tego wymagały.

Gdyby zejść poziom niżej, do socjalizmu i zapytać: jakie było wyobrażenie strajkujących w 1956 r. o socjalizmie, to sprawa jest dość skomplikowana, gdyż prawdopodobnie w samej PZPR istniały sprzeczności w jego rozumieniu. Dopiero na IX Plenum KC PZPR w maju 1957 r. Władysław Gomułka mówił o ogólnych prawidłowościach budowy socjalizmu, do których zaliczył zorganizowanie partii marksistowsko-leninowskiej, obalenie władzy burżuazji i ustanowienie dyktatury proletariatu, uspołecznienie kapitalistycznych środków produkcji, stopniowe uspołecznienie własności rolnej na wsi, centralne planowanie i internacjonalizm proletariacki. Niestety, wiadomo, że polityka PZPR nie spełniała tych kryteriów.

Uspołecznienie własności środków produkcji niesłusznie utożsamiano z ich nacjonalizacją.

Formalne i rzeczywiste uspołecznienie

Problem polega na tym, że w ówczesnym okresie nawet w PZPR nie zdawano sobie sprawy z różnicy pomiędzy formalnym a rzeczywistym uspołecznieniem środków produkcji. Postulat przejęcia renty gruntowej przez państwo i pokrycia z niej wszystkich wydatków państwowych zgłoszony został wiele lat przed rozpoczęciem przez Marksa teoretycznej i politycznej aktywności, przez burżuazyjnych ekonomistów szkoły Ricardo. Marks, wskazując na klasowe funkcje i źródła tego postulatu, pisał, że stanowił on „otwarty wyraz nienawiści żywionej przez kapitalistę przemysłowego do właściciela ziemskiego (feudalnego – E.K.), który wydaje mu się kimś bezużytecznym i zbędnym w całokształcie produkcji burżuazyjnej”[4].

Wiele lat później Engels w liście do Edwarda Bernsteina przeciwstawiał się utożsamianiu gospodarczego interwencjonizmu państwa z socjalizmem. Pisał: „Nazwać »socjalizmem« wszelką ingerencję państwa w sferę wolnej konkurencji: cła ochronne, cechy, monopol tytoniowy, upaństwowienie pewnych gałęzi przemysłu, handel morski, królewską fabrykę porcelany – to zwyczajne tendencyjne fałszerstwo manczesterskich burżua. Powinniśmy poddać to krytyce, nie zaś dawać temu wiarę. Jeśli w to uwierzymy i oprzemy na tym wywód teoretyczny, to runie on wraz ze swymi założeniami, czyli z chwilą, gdy wykaże się po prostu, że ten rzekomy socjalizm nie jest niczym innym jak, z jednej strony, feudalną reakcją, a drugiej zaś – pretekstem do wyciskania pieniędzy. Jego ubocznym celem jest przekształcenie jak największej liczby proletariuszy w zależnych od państwa urzędników i emerytów, zorganizowanie obok zdyscyplinowanej armii żołnierzy i urzędników takiej samej armii robotników. Przymusowe wybory pod komendą zwierzchników państwowych zamiast nadzorców fabrycznych – piękny socjalizm! A do tego dochodzi się, gdy wierzy się w to, co burżua mówi, a w co sam nie wierzy, lecz tylko udaje: państwo = socjalizm”[5].

Doświadczenia „realnego socjalizmu” wykazały, że sama nacjonalizacja ziemi, zakładów przemysłowych, handlu i usług nie oznaczała jeszcze zaprzeczenia kapitalizmu i zbudowania socjalizmu. Niestety w okresie PRL-u powszechne było utożsamianie nacjonalizacji z socjalizmem jako takim, a nie traktowano jej jako przesłankę i warunek jego budowy. Tymczasem nacjonalizacja była jedynie formą formalno-prawnego, ale jeszcze nie realnego uspołecznienia własności środków produkcji.

Uspołecznienie własności (nacjonalizacja zakładów przemysłowych) w okresie przejścia od kapitalizmu do socjalizmu miało charakter formalny, ponieważ nakładało się na odziedziczony po kapitalizmie społeczny podział pracy, a zatem zawierało potencjalną możliwość reprywatyzacji. Można było tego uniknąć w wyniku walki klas i aktywnej roli czynnika subiektywnego, zachowania jedności i hegemonii klasy robotniczej, pracy politycznej i agitacji, ale partie „komunistyczne” w krajach „realnego socjalizmu” nie chciały i nie były już w stanie tego zrobić, ze względu na daleko posunięty stopień wewnętrznego rozkładu. Po upadku „realnego socjalizmu” atak na własność uspołecznioną (znacjonalizowaną) przypuściło również państwo, podważając znaczenie planu centralnego, który był m.in. wyrazem pewnego niedoskonałego, ale faktycznego uspołecznienia własności, a także wzywając do tworzenia „klasy średniej” i powszechnej prywatyzacji oraz paraliżując walkę wymiaru sprawiedliwości z przestępczością gospodarczą, aby dodatkowo wesprzeć procesy prywatyzacji własności i akumulacji pierwotnej kapitału.

Rozpad własności państwowej pod wpływem własnych sprzeczności

Występowanie w „realnym socjalizmie” sprzeczności pomiędzy formalnym a realnym uspołecznieniem było nieuchronne. Otworzyło to drogę do przekształcania własności społecznej najpierw w grupową własność załóg poszczególnych fabryk, a następnie poszczególnych osób prywatnych. Taka własność grupowa (poszczególnych załóg) nawet w „realnym socjalizmie” nie podlegała planowi centralnemu, ogólnospołecznemu zarządzaniu, regułom gospodarowania w sensie zatrudnienia, podatków, kredytów, handlu, eksportu. Takie podmioty gospodarcze, będące formalnie własnością ogólnospołeczną, stawały się prywatną własnością grupową, często poprzez więzi kooperacyjne pasożytowały na własności ogólnospołecznej, dążyły do maksymalizacji korzyści jedynie dla załóg poszczególnych przedsiębiorstw. Do tego dochodziło zwyczajowe „wynoszenie” z zakładów pracy różnego rodzaju surowców, narzędzi a nawet gotowych wyrobów. „To grupowe uprywatnienie własności społecznej jest przejawem różnych form sprzeczności w łonie własności społecznej, źródłem konfliktów, walki, a czasem i katastrofy”[6].

Formalny charakter uspołecznienia własności w wyniku nacjonalizacji w „realnym socjalizmie” sprawił, że powstały ustrój bardziej przypominał kapitalizm państwowy niż „komunizm”. O klęsce „realnego socjalizmu” nie przesądziło więc powstanie „Solidarności”, czy imperialistyczny spisek i dywersja, lecz sprzeczności w ramach własności społecznej, konflikty interesów, prywatyzowanie własności ogólnospołecznej przez poszczególne kolektywy pracownicze i osoby. „Formalna własność społeczna została zniszczona przez realne procesy prywatyzacyjne w jej własnych ramach”[7]. Wszyscy ci, którzy świadomie lub nieświadomie dążyli do prywatyzacji i reprywatyzacji gospodarki w ramach kapitalistycznej „transformacji” ustrojowej, mitologizowali swoje cele i podnosili niczym zasłonę dymną kwestie „wolności”, „demokracji”, walki z „biurokracją” i „totalitaryzmem”. W rezultacie powstała kuriozalna sytuacja – zaczął funkcjonować ruch antykomunistyczny bez swego głównego wroga komunizmu, który nadal nie istniał realnie, lecz jedynie jako krążące widmo. Powstała przy tym kuriozalna sytuacja, gdyż osobliwe jest to, że im dalej od realnego socjalizmu, tym głośniej PiS nawołuje do wzmocnienia procesu „dekomunizacji”, widząc w tym sposób na rozwiązanie piętrzących się problemów społecznych i politycznych neoliberalnego kapitalizmu (co jest reakcyjną utopią).

W okresie wydarzeń w 1956 r. w ówczesnej PZRP nie zdawano sobie sprawy ze społeczno-ekonomicznej złożoności kategorii „własność”, dominowało jej rozumienie jako pewnej kategorii formalno-prawnej. Zdaniem Stanisława Kozyra-Kowalskiego (1936-2004), własność środków produkcji nie musi opierać się na bezpośrednim kontakcie właściciela z obiektem swej własności. Może ona bowiem być zapośredniczona poprzez własność pieniądza[8]. Doświadczenie „realnego socjalizmu” wskazało, że konieczne było takie ukształtowanie różnic płac i dochodów, aby najwyższe dochody nie mogły ulegać akumulacji pierwotnej i przekształceniu w kapitał, gdyż w przeciwnym razie polityka płac i dochodów przekreślałaby przemiany ustrojowe. Brak zrozumienia tych mechanizmów stał się jednym z czynników, który podważył efekty formalno-prawnej nacjonalizacji i przekreślił możliwość budowy socjalizmu. Ulgi podatkowe dla zamożnych warstw społeczeństwa wprowadzane przez rządy neoliberalne w ramach kapitalistycznej „transformacji” zwiększyły ich dochody, przyczyniły się do wzrostu długu publicznego i poszerzenia prywatyzacji gospodarki oraz dalszego wsparcia procesów klasotwórczych, rozpoczętych jeszcze w okresie PRL-u.

W stronę narracji klasowo-warstwowej

Żeby przy analizie Poznańskiego Czerwca i Polskiego Października uniknąć pułapek, jakie niesie używanie takich pojęć jak: „socjalistyczny” i „komunistyczny” charakter PZPR i PRL, „niezależność” Kościoła, „liberalizacja” systemu, „uniezależnienie” się od ZSRR, należy badać ich konkretno-historyczną treść. Należy uwzględnić ekonomiczne i polityczne interesy klas i warstw społecznych wprowadzających je do słownika politycznego. Formalna i praktyczna „demokratyzacja” czy „liberalizacja” systemu miała znaczenie – i dla tych, którzy niekoniecznie identyfikowali się z socjalizmem lub niezbyt głęboko zrozumieli jego sens, i dla tych, dla których „destalinizacja” była szansą na przezwyciężenie biurokratycznych deformacji, na strukturalne, a nie doraźne, rytualno-wiecowe czy protestacyjne, upodmiotowienie ludzi pracy najemnej. Inna sprawa, że szansa została zaprzepaszczona – z wielu powodów. Hasła „liberalizacji”, „niezależności”, „demokratyzacji”, były jednak pewną formą ideologicznej mistyfikacji, ulegali jej zarówno zadeklarowani zwolennicy socjalizmu, którzy nie do końca rozumieli charakter rozwijających się sprzeczności społecznych i przekształceń ustrojowych, jak i zadeklarowani wrogowie socjalizmu, którzy zapewnienia o budowie socjalizmu i komunizmu zgodnie z zasadami „marksizmu-leninizmu” brali dosłownie jako ostateczną prawdę.

Jeśli w analizie wydarzeń w 1956 r. będziemy abstrahowali od klasowo-warstwowych interesów, to możemy świadomie lub nieświadomie ułatwiać prawicy społeczno-politycznej prowadzenie jej historycznej narracji, która w tych wydarzeniach widzi bunt klasy robotniczej przeciwko socjalistycznej perspektywie i przygotowanie gruntu pod prywatyzację, bezrobocie, klerykalizację państwa i życia społecznego, czyli pod kapitalistyczną „transformację” oraz wskoczenie do rydwanu państw przygotowujących się do ewentualnej wojny z Rosją. Tymczasem w swojej istocie był to bunt klasy robotniczej przeciwko podnoszeniu norm produkcyjnych i obniżaniu płac, przeciwko przerzucaniu na nią kosztów rozwiązywania sprzeczności społeczno-ekonomicznych i gospodarczych, przeciwko rosnącym korzyściom warstwy zarządzającej wszystkimi dziedzinami życia społecznego, przeciwko podważaniu planowego i proporcjonalnego rozwoju gospodarki, przeciwko sprzeczności pomiędzy głoszeniem suwerenności klasy robotniczej, a jej polityczną marginalizacją, przeciwko głupiej i prostackiej propagandzie PZPR. Bunt ten przyczynił się do przejściowego upodmiotowienia klasy robotniczej, do rozwoju samorządności robotniczej i zwiększenia zakresu praw i wolności obywatelskich. Ten bunt klasy robotniczej i wydarzenia, które on zapoczątkował, mógł być wykorzystany do umacniania i rozwoju socjalizmu. Niestety interesy grupowe w łonie samej klasy robotniczej i interesy uprzywilejowanej warstwy kierowniczej, brak w rządzącej PZPR świadomości charakteru sprzeczności społeczno-ekonomicznych i politycznych oraz szok, jaki przeżyło społeczeństwo po ujawnieniu nadużyć władzy związanych z „kultem jednostki”, spowodowały, że protest ten został zdyskontowany na rzecz zahamowania przemian stosunków społecznych i zakonserwowania ówczesnych sprzeczności. W późniejszym okresie skoncentrowano się na industrializacji i wzroście produktu krajowego brutto (co samo w sobie nie jest jeszcze socjalizmem czy komunizmem), a pominięto konieczność zmiany i doskonalenia stosunków społecznych, co skutkowało wybuchami społecznego niezadowolenia w kolejnych dekadach. Zadaniem lewicowych historyków jest ukazanie rzeczywistych przyczyn i mechanizmów tamtych wydarzeń, a nie ich mistyfikowanie i przyłączanie się do podobnie brzmiącej IPN-owskiej narracji historycznej i ideowo-politycznej.

Listy do „Przeglądu”

Jakieś oczekiwanie tęskne i radosne...

Do obchodów 60. rocznicy Października dołączam się sercem i umysłem. Pisałem nieraz o przełomowym znaczeniu ruchu obywatelskiego, naukowego i artystycznego, który narodził się i ujawnił w Polsce z wielką siłą w latach 1955-1957 i może być porównywany z takimi prądami odnowicielskimi jak renesans, oświecenie i przejawy ożywienia, które poprzedzały polskie powstania narodowe i rewolucje. Odbyły się wówczas rewindykacje o podstawowym znaczeniu, które mimo głosów o rychłym załamaniu się tego ruchu, okazały się trwałe po dzień dzisiejszy. Było to oddanie sprawiedliwości, a w przypadku wyroków sądowych rehabilitacja uczestników podziemia z lat okupacji niemieckiej, i uhonorowanie polskich walk powstańczych, co znalazło wyraz w licznych publikacjach dokumentacyjnych i wspomnieniowych, a symboliczny kształt uzyskało w pomniku dłuta Dunikowskiego na Górze św. Anny – i po latach w pomniku Powstania Warszawskiego. Było to również przywrócenie wielonurtowości życia artystycznego wraz z jego radykalnie nowatorskimi objawami w postaci kierunków awangardowych, wzniesienie się teatru polskiego na szczyt do dziś nieprześcigniony, otwarcie drzwi do sztuki Zachodu, ożywienie wszystkich dyscyplin humanistycznych dzięki respektowaniu swobód akademickich, rzeczywiste uznanie prawowitego zwierzchnictwa Kościoła katolickiego – przy oczekującej wówczas nadal na unormowanie sprawie administracji kościelnej na ziemiach przyłączonych do Polski. Powrót po latach konserwacji ołtarza Wita Stwosza do kościoła Mariackiego otworzył drogę do odzyskania przez Kościół również innych zabytkowych dzieł sztuki. Powstał klimat, w którym Polska znów mogła cieszyć się skarbami wawelskimi, a w perspektywie stała się możliwa restytucja Zamku Królewskiego w Warszawie. Zarysowały się przesłanki, jeśli nie zniesienia, to znacznego osłabienia przegród między twórczymi umysłami w kraju i na emigracji, co skłoniło do zamieszkania w Polsce wielu wybitnych pisarzy i artystów, pozostających dotąd na obczyźnie. Zostały trwale zaszczepione idee samorządu pracowniczego i autentycznej spółdzielczości, nawiązujące do dorobku polskich socjalistów i twórców ruchu ludowego. Powstał ośrodek samodzielnej myśli w polityce zagranicznej w postaci planu Rapackiego. W zespole państw Układu Warszawskiego, wraz z wszystkimi jego ograniczeniami, Polska stała się samodzielnym podmiotem, na który z nadzieją patrzyli uczestnicy ruchów wolnościowych w innych krajach jako na duchowego przewodnika. Na swojego badacza wciąż jeszcze czeka żywy, wręcz entuzjastyczny rezonans światowy wydarzeń, które przyjęło się nazywać polskim Październikiem – z równoczesną rezerwą, zakłopotaniem i otwartym przeciwdziałaniem ze strony najsilniejszego państwa tego wymuszonego powojenną sytuacją związku. To z tej przyczyny można było sprawców zbrodni katyńskiej wskazywać w publikacjach oficjalnych tylko pośrednio, przez sam fakt, że zaprzestano przypisywania jej Niemcom. Jeżeli pominąć późniejsze wydarzenia, które w trywialnym wydaniu przybierały kształt politycznej bijatyki z wykorzystaniem uczuć narodowych do mało szlachetnych celów, a wymiar duchowy miały mizerny, idee październikowe na dobre odżyły w wolnościowym ruchu końca lat 70., który ogarnął wszystkie polskie środowiska. I właśnie dlatego, że w swoim pokrętnym zwieńczeniu zrodził on w osobliwy sposób to, co widać za oknem, tym bardziej warto rocznicę tych idei świętować.

Prof. Andrzej Lam

Zmiana ustroju

Nawiązując do konferencji o Październiku ’56 i propozycji red. Pawła Dybicza przekazania swoich uwag, pragnę rozwinąć tezy, które podniosłem podczas dyskusji w czasie rocznicowego spotkania.

Zmiana systemu społeczno-gospodarczego – zmiana ustroju, po Październiku 1956

W referatach prezentowanych na Konferencji nie zwrócono uwagi na istotne zmiany systemu społeczno-gospodarczego po Październiku ‚56, koncentrując się na zmianach dotyczących intelektualistów i polityków. Wyjątkiem były referaty prof. Jarosza i dr Mrozik.

Po wojnie wprowadzano w Polsce system wzorowany na Związku Radzieckim – państwową gospodarkę planową, opartą na państwowej własności majątku i centralnym planowaniu. W tym celu znacjonalizowano majątki przemysłowe i ziemskie oraz wprowadzono centralne planowanie.

Pierwszym wyłomem w tym systemie w Polsce było uwłaszczenie pracowników rolnych w czasie reformy rolnej oraz utrzymanie prywatnego rzemiosła i handlu. Pod naciskiem Moskwy wprowadzano intensywną kolektywizację, wywierając wielką presję na rolników indywidualnych, aby tworzyli i wstępowali do spółdzielni rolniczych.

Po Październiku ’56 zrezygnowano z presji na tworzenie spółdzielni rolniczych. Większość z nich została rozwiązana, o czym wspomniał prof. Werblan.

Pominiętym problemem w referatach było utworzenie w 1957 r., pod presją pracowników dużych zakładów pracy, samorządów robotniczych o dużych uprawnieniach, zmieniających system społeczno-gospodarczy z państwowej gospodarki planowej, na państwowo-społeczną gospodarkę planową. O tym mówiłem, zabierając głos w dyskusji.

Państwowa gospodarka planowa przenosiła uprawnienia właścicieli z prywatnych właścicieli na władze państwowe. Z punktu widzenia pracowników to nie była istotna różnica. Nadal pracownicy nie mieli wpływu na powoływanie kierownictw organizacji, które zarządzały pracownikami autorytarnie i służyły powołującym ich organom, często wbrew potrzebom pracowników, a pracownicy nie uczestniczyli w podziale zysków przez nich wypracowanych.

Państwowo-społeczna gospodarka planowa, po utworzeniu samorządów robotniczych, wybieranych przez wszystkich pracowników, nadała samorządom prawa:

1. Do określonej części zysku organizacji i jego podziału na fundusze: socjalny, mieszkaniowy i nagród oraz do ustalania regulaminów podziału nagród z zysku, zwanych trzynastą pensją.

2. Opiniowania kandydatów na stanowiska kierownictwa organizacji i wyrażania zgody na ich powołanie.

3. Opiniowania i wyrażania zgody na zatwierdzenie:

– planów techniczno-przemysłowo-finansowych, rocznych i 5 letnich;

– regulaminów pracy, premiowania, nagród i wyróżnień pracowników.

Takie uprawnienia zmieniły sytuację pracowników z przedmiotów zarządzania na podmioty i zakończyły okres wyzyskiwania pracowników przez uprzywilejowane grupy społeczne: kapitalistów lub władze.

Dopiero w ten sposób zrealizowano podstawowe dążenie lewicy do eliminacji wyzysku i rozszerzono demokrację na organizacje gospodarcze. Taki ustrój można uznać za Demokrację Ludową, nie komunizm.

Po przemianach w 1989 r. powrócił system państwowo-kapitalistyczny, a pracownicy utracili powyższe uprawnienia na rzecz władzy i kapitalistów. Obecnie władza trafiła w ręce Prezesa (dawniej Sekretarza) jednej partii, podobnie jak w okresie przed Październikiem ‚56.

Niestety, współczesna lewica nie widzi tych zjawisk i nie dąży do przywrócenia pracownikom utraconych praw. Zaakceptowała kapitalizm i wyzysk oraz autorytarne zarządzanie organizacjami gospodarczymi, tzn. pracownikami. Przykładami obecnej postawy lewicy jest brak w referatach na Konferencji tej problematyki, a szerzej – akceptowanie kapitalizmu przez socjaldemokrację.

Jak przywrócić utracone prawa pracowników i demokrację w organizacjach gospodarczych? Opisałem w opracowaniu zatytułowanym: Doskonalenie Systemu Społeczno-Gospodarczego.

Adres internetowy tego opracowania:

http://klubwmpg.pomorskie.pl/dokumenty/bujwidds.pdf.

Opis warunków społeczno-gospodarczych w fabryce w Polsce Ludowej dostępny jest przez Internet, w Bibliotece Cyfrowej Politechniki Warszawskiej pod adresem:

http://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=2542.

Władysław Bujwid

Uwagi do historii ZMP

Przełom Października ‚56. Jako były członek Związku Młodzieży Polskiej od powstania do kryzysu i rozwiązania (1948-1952 – liceum ogólnokształcące w Busku-Zdroju i 1952-1956 studia na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego ), szczególną uwagę zwróciłem na referat o kryzysie i rozwiązaniu organizacji. ZMP w statucie PZPR określony został jako „bojowy pomocnik i rezerwa partii”. Jego losy były ściśle związane z panującym wówczas w Polsce systemem stalinowskim. Działając według komsomolskich wzorów, z różnym powodzeniem wypełniał powierzane mu zadania. Realizował politykę PZPR wobec młodzieży, wspierał bieżące zadania rządzących i propagował ich idee.

Kryzys i upadek organizacji nastąpił wraz z kryzysem i upadkiem stalinizmu w Polsce. Masowy, ponad 2-milionowy związek w 1955 r., u schyłku 1956 r. nie był w stanie utrzymać się przez dostosowanie do zaistniałych warunków i musiał wbrew życzeniom przywódców partyjnych i rządowych ulec rozwiązaniu. Wraz z upadkiem ZMP odeszło z kierownictwa partyjno-rządowego wiele osób wywodzących się z międzywojennego i wojennego ruchu komunistycznego. W okresie rządów Gomułki z umiarem oceniano działalność ZMP. Zmiana nastąpiła w latach 70. Wówczas powstało wiele monografii, w których wskazywano na pozytywne strony organizacji. Po 1970 r. na szczytach władzy znaleźli się czołowi zetempowscy aktywiści, np. Kazimierz Barcikowski, Jan Szydlak, Edward Babiuch, Marian Renke, Zdzisław Grudzień, Jerzy Kuberski, Lesław Tokarski, Józef Tejchma.

Na negatywnych ocenach ZMP skupiano się po przemianach politycznych w 1989 r. Krytyce poddano uniformizację działalności politycznej młodzieży, wzorowany na PZPR centralizm organizacji, forsowne naśladowanie Komsomołu, przypadki zmuszania do wstępowania młodzieży do ZMP, koniunkturalizm itp.

W ramach krytyki głoszono pogląd, że ZMP reprezentował interesy władzy, a nie samej młodzieży. Był więc „organizacją dla młodzieży”, a nie „ organizacją samej młodzieży”. Przesadą jest twierdzenie, że najważniejszym negatywnym zadaniem ZMP była indoktrynacja młodzieży, czyli kontrola i mobilizacja do wykonywania wyznaczanych przez władzę zadań. Nie brano pod uwagę, że podobne zjawisko występowało i nadal występuje w przypadku wielu organizacji młodzieżowych, m.in. prawicowych i przykościelnych.

W historiografii ZMP na przełomie XX i XXI w. występują sformułowania o koniunkturalizmie młodzieży, masowo wstępującej do organizacji w ostatnich klasach maturalnych liceów ogólnokształcących. Z własnego doświadczenia fakt ten potwierdzam. Ale czy można go nazwać koniunkturalnym? Przesada. Przecież wyraz ten określa postawę lub zachowanie polegające na wykorzystywaniu chwilowych, sprzyjających warunków do osiągnięcia doraźnych osobistych korzyści. Zapisywanie się do ZMP uczniów klas maturalnych liceów nie było spowodowane dążeniem do doraźnych, osobistych korzyści, tylko do wyrwania się na stałe często z biedy i zacofania oraz osiągnięcie awansu społecznego.

Dr Jan Pytel

Aneks

SPRZECIW GOMUŁKI
WOBEC DYKTATU KREMLA

Rozmowy w Belwederze
w październiku 1956 roku

Wstęp

Odnalazł się, po 52 latach, jeden z najważniejszych dokumentów historycznych dotyczących polskiego Października ’56. Przypomnijmy okoliczności. W październiku 1956 roku, w obliczu rosnącego napięcia w społeczeństwie i w samej PZPR, stało się oczywiste, że kluczem do rozwiązania kryzysu jest powrót do władzy Władysława Gomułki, autora koncepcji polskiej drogi do socjalizmu, przeciwnika stalinowskiego dyktatu, oskarżonego w 1948 roku o odchylenie nacjonalistyczne, przez trzy i pół roku bezprawnie więzionego. W tym czasie ostatecznie skrystalizowało się przymierze Gomułki z reformatorską frakcją w ówczesnym KC, tzw. grupą puławską.

Od 15 października Gomułka uczestniczył w posiedzeniach Biura Politycznego, które debatowało nad przygotowaniem najbliższego plenarnego posiedzenia KC. Edward Ochab zdecydował się ustąpić z funkcji I sekretarza Komitetu Centralnego i Biuro Polityczne jednomyślnie (bez względu na frakcję) postanowiło zaproponować na jego miejsce Gomułkę. Ten domagał się jednak ustąpienia całego BP i wyłonienia nowego, mniej liczebnego i zgodnego w poglądach, a zatem zdolnego do działania. Wobec trudności w porozumieniu się co do składu takiego BP, na wniosek Gomułki powierzono sformułowanie propozycji personalnych czteroosobowemu zespołowi, do którego, obok niego i Ochaba, weszli Józef Cyrankiewicz i Aleksander Zawadzki. Ta czwórka zaproponowała dziewięcioosobowy skład nowego BP, w którym frakcja natolińska (zachowawcza i proradziecka) zachowała tylko jedno miejsce (Zawadzki), puławianie i ich sojusznicy z dawnej PPS 6 miejsc (Ochab, Cyrankiewicz, Adam Rapacki, Jerzy Morawski, Stefan Jędrychowski i Antoni Zambrowski), a „gomułkowcy” (kwalifikując według tradycji z 1948 roku) 2 miejsca – Gomułka i Ignacy Loga-Sowiński. W proponowanym nowym Sekretariacie KC jedynie Edward Gierek mógł być uważany za sympatyka natolińczyków i to chwiejnego. Było oczywiste, że propozycja tak drastycznej zmiany kierownictwa partii zyska popularność w opinii publicznej, zwłaszcza w ośrodkach miejskich. Stąd nie zachowano jej w tajemnicy, ale szeroko rozpowszechniono, odwołując się w ten sposób do poparcia społecznego. Zrobiono to zręcznie, wysyłając 17 października członkom KC (zatem na dwa dni przed plenum) pisemną informację o personalnych propozycjach. Tego samego dnia zaczęły o tym informować zachodnie radiostacje, a źródło przecieku było nie do wykrycia. Rozpoczęły się wiece, na których spontanicznie uchwalano rezolucje poparcia dla „nowego” kierownictwa.

Dla frakcji natolińskiej propozycje takich zmian w składzie BP wydały się rodzajem przewrotu, a dla zaskoczonych liderów Kremla, z którymi – wbrew tradycji – niczego nie uzgadniano, było czymś na kształt wypowiedzenia umowy lennej. Podjęli natychmiastową kontrakcję. Najpierw Nikita Chruszczow telefonicznie zażądał od Ochaba odroczenia plenum i wcześniejszych rozmów z KPZR. Gdy kierownictwo PZPR wyraziło gotowość do spotkania, ale dopiero po plenum, delegacja radziecka w składzie: Chruszczow, Anastas Mikojan, Wiaczesław Mołotow i Łazar Kaganowicz (czyli reprezentacja wszystkich frakcji podzielonego wówczas postalinowskiego kierownictwa KPZR) przybyła do Warszawy bez zaproszenia, o świcie 19 października, a jednocześnie dwie radzieckie dywizje pancerne stacjonujące na zachodzie Polski, spiesznym marszem skierowały się ku centrum kraju.

Po dramatycznym i obfitującym w impertynencje ze strony Chruszczowa „powitaniu” na lotnisku, zaproszono radzieckich gości do Belwederu. O 10.00 w gmachu pobliskiego Urzędu Rady Ministrów, Ochab otworzył plenarne posiedzenie KC, poinformował o przybyciu delegacji radzieckiej, zaproponował dokooptować do składu Komitetu Centralnego Gomułkę i Ignacego Logę-Sowińskiego oraz Zenona Kliszkę i Mariana Spychalskiego. Następnie obrady odroczono, upoważniając do rozmów z delegacją radziecką cały skład dotychczasowego BP oraz Gomułkę, jako kandydata BP na nowego I sekretarza KC.

Nie posiadaliśmy dotychczas w miarę kompletnej relacji o przebiegu tych wielogodzinnych rokowań. Sporna była nawet dokładna lista uczestników. Zdumiewające, ale strona polska nie prowadziła żadnego zapisu rozmów. Zachowały się jedynie robocze, kilkustronicowe, odręczne notatki, prowadzone w toku obrad przez Gomułkę i Zawadzkiego „dla pamięci” (opublikowane w „Dziś” 1995 nr 4). Nieco informacji Gomułka przekazał na ogólnokrajowej naradzie aktywu partyjnego Wojska Polskiego 27 października 1956 roku. Znamy też jego relację, przedstawioną na spotkaniu z Zhou Enlaiem 11 stycznia 1957 roku. Po latach, fragmentaryczne wspomnienia o tych rozmowach napisali Chruszczow i Zambrowski. Pewne informacje znalazły się w wywiadzie Ochaba dla Teresy Torańskiej. Spodziewaliśmy się, że radziecka delegacja sporządziła własny, dokładniejszy zapis, gdyż Chruszczowowi towarzyszyło dwu współpracowników-tłumaczy, Jan Dzierżyński (syn Feliksa!) i Jurij Biernoty, radca ambasady ZSRR w Warszawie. Kreml jednak takiego dokumentu nie ujawniał.[1]

I oto niedawno, już po obchodach pięćdziesięciolecia wydarzeń w 2006 roku, rosyjski historyk, profesor Aleksandr M. Oriechow, znany badacz tego okresu, dotarł do obszernego, pięćdziesięciostronicowego zapisu treści belwederskich rokowań, sporządzonego przez Jana Dzierżyńskiego. Oryginał maszynopisu znajduje się w zespole akt N.S. Chruszczowa w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historii Najnowszej. Został opublikowany w opracowaniu A. M. Oriechowa w czasopiśmie naukowym Instytutu Słowianoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk „Sławianskij Almanach 2007”. Moskwa 2008, s. 460-509.

Zapis Dzierżyńskiego nie jest stenogramem i daleko mu do dokładności. Fragmenty dyskusji notuje prawie dosłownie, w innych miejscach jedynie streszcza wypowiedzi lub podaje w przybliżeniu treść, czasem w pośpiechu notuje omyłkowo. Nie protokołuje, lecz robi notatki w sposób typowy dla tłumaczy. Mimo to sporządził jedyny, w miarę szczegółowy, zapis belwederskich rozmów z 19 października. Dokładniejszego zapewne nie ma. Dowiadujemy się z niego bardzo dużo nowego i ciekawego.

Przede wszystkim poznajemy autentyczną temperaturę sporu, powagę radzieckich oskarżeń i gróźb oraz twardą postawę Gomułki i jego sojuszników w obronie prawa do suwerennych decyzji o „naszych sprawach”. Otrzymujemy też obraz zakresu sporu. W grę wchodziły różne sprawy: ocena stalinizmu, rola Bieruta, radzieckich doradców w służbie bezpieczeństwa i oficerów w Wojsku Polskim, niekorzystnych relacji gospodarczych. Na czoło jednak zdecydowanie wybija się żądanie suwerenności decyzji personalnych o składzie partyjnego i państwowego kierownictwa. To dla radzieckich główny kamień obrazy, a dla Gomułki sprawa zasadnicza, poza dyskusją i nie do rokowań. Delegacja radziecka domagała się spotkania z całym Komitetem Centralnym, licząc zapewne na skuteczny nacisk na jego wahającą się część. Gomułka i jego zwolennicy stanowczo odmówili zgody, otwarcie mówiąc o niedopuszczalnej próbie presji.

Przy okazji wyjaśnia się sporo kwestii szczegółowych. W rozmowach uczestniczyli z polskiej strony wszyscy członkowie i zastępcy BP, z wyjątkiem Franciszka Mazura i Hilarego Minca. Jeśli Dzierżyński notował dokładnie, to wypowiadali się, obok Gomułki i w podobnym jak on duchu: Ochab, Cyrankiewicz, Zambrowski, Jędrychowski i Rapacki. Natomiast Zawadzki, Konstanty Rokossowski, Zenon Nowak i Franciszek Jóźwiak mniej lub bardziej zdecydowanie przychylali się do opinii radzieckiej. Pozostali polscy uczestnicy woleli zachować milczenie. Ciekawe, że w myśl propozycji zmian w kierownictwie PZPR, z BP miało odejść dziewięć osób. Delegacja radziecka bronika jako „swoich przyjaciół” jedynie cztery osoby: Rokossowskiego, Jóźwiaka, Nowaka (Zenona) i Gierka. Wielkich emocji dostarczyła sprawa wojsk idących na Warszawę oraz, w tym kontekście, informacje o przygotowaniach robotników wielkich zakładów do obrony miasta. Te informacje zdaje się robiły na „gościach” z Moskwy spore wrażenie.

Pod koniec rozmów zarysował się kryzys, gdy w obliczu pogróżek Chruszczowa załamany Zawadzki zaczął nakłaniać Gomułkę do ustępstw. Ten jednak oburzył się i dał do zrozumienia, że raczej wycofa się z gry, niż odstąpi od zasady „skład BP to nasza sprawa i my zdecydujemy „. Najważniejsze: zapis Dzierżyńskiego nie pozostawia wątpliwości, że rozmowy zakończono po północy bez porozumienia, jedynie zdawkowym komunikatem. Chruszczow opuszczał Warszawę, jak sam powiedział, „pełen trwogi „, ale z nadzieją, że przynajmniej da się odwojować miejsce dla Rokossowskiego w BP. Na wszelki wypadek pozostawił dywizje w odległości 70-100 kilometrów od Warszawy. Gomułka i Ochab zdecydowali się jednak podjąć ryzyko i nazajutrz przedstawili Komitetowi Centralnemu do uchwalenia wnioski personalne bez żadnych zmian. Rokossowski otrzymał w tajnym głosowaniu 23 głosy na 75.

Dopiero 24 października Chruszczow zawiadomił Gomułkę o wycofaniu wojsk do baz. Wtedy jednak zdawał już sobie sprawę z tego, że Gomułka zyskuje w Polsce entuzjastyczne poparcie i kontroluje sytuację, a także od dwu dni wiedział o sprzeciwie Komunistycznej Partii Chin wobec zamiarów interwencyjnych. Gomułka dowiedział się o tym dopiero 27 października.

•

Redakcja „Dziś” [nr 9/2008 i 10/2008] publikuje tekst notatki J. Dzierżyńskiego ściśle według rosyjskiego oryginału, wraz z edytorskim fragmentem artykułu wprowadzającego A.M. Oriechowa. Nieliczne uzupełnienia przypisów własnymi uwagami odpowiednio zaznaczono w tekście.

Andrzej Werblan

Wstęp wydawcy rosyjskiego

Publikowany dokument jest oryginalnym maszynopisem i sporządzony został, prawdopodobnie, w jednym egzemplarzu, podpisanym przez Jana F. Dzierżyńskiego, referenta Wydziału ds. kontaktów z Partiami Komunistycznymi KC KPZR. Był on obecny na spotkaniu polskich i radzieckich polityków jako tłumacz i całkiem kompetentnie odnotował istotę i formę sporów, niekiedy bardzo ostrych i nieopanowanych, których stał się świadkiem. Należy dodać, że poza J.F. Dzierżyńskim, w roli tłumacza występował także radca ambasady ZSRR w Warszawie, Jurij W. Biernoty, o czym istnieje jego osobiste świadectwo[2].

Notatki z rozmów noszą wyraźne ślady pośpiechu. Mówią o tym liczne maszynowe (a niekiedy odręczne) poprawki, nie mające zresztą jakiegokolwiek istotnego znaczenia, i w poszczególnych przypadkach nie zostały przez wydawcę specjalnie omówione. Data sporządzenia dokumentu przez Dzierżyńskiego nie została zapisana, ale wydaje się, że należy go datować nie wcześniej niż na 20 października, tj. po powrocie delegacji Prezydium KC KPZR do Moskwy.[3]

Dokument publikowany jest z zachowaniem wszystkich jego stylistycznych i ortograficznych właściwości.

Praca zrealizowana została w ramach programu podstawowych badań Wydziału Nauk Historyczno-Filozoficznych RAN „Władza i społeczeństwo” (tematyczne ukierunkowanie „ Władza i społeczeństwo w Środkowej i Wschodniej Europie w epoce transformacji od społeczeństwa stanowego do obywatelskiego, od „starego porządku” do państwa prawnego 18.-20. wieku).

A. M. Oriechow

.

Notatka z rozmów delegacji
Prezydium KC KPZR
i członków Biura Politycznego
KC PZPR w Warszawie,
19 października 1956 r.[4]

Ostra polemika między delegacją Prezydium KC KPZR i członkami Biura Politycznego KC PZPR zaczęła się na lotnisku, zaraz pod wylądowaniu radzieckiej delegacji w Warszawie, i kontynuowana była po przyjeździe do Belwederu. W toku polemiki okazało się, że polscy towarzysze wyrażają kategoryczny sprzeciw wobec obecności delegacji KPZR na plenum KC PZPR. Początkowo nie chcieli nawet w ogóle omawiać z towarzyszami radzieckimi spraw związanych z sytuacją w PZPR.

Notujący rozmowę przybył do Belwederu 20-30 minut po jej rozpoczęciu i dlatego początek rozmowy nie jest zapisany. W rozmowach uczestniczyli ze strony radzieckiej tow. tow.: Chruszczow[5], Mikojan[6], Mołotow[7] i Kaganowicz[8]. Ze strony polskiej uczestniczyli tow. tow.: Ochab[9]a, Zawadzki[10], Cyrankiewicz[11], Rokossowski[12] i Gomułka[13]. Obecny był ambasador radziecki w Warszawie tow. Ponomarienko[14].

Tow. Gomułka: Wasz przyjazd jest ingerencją w nasze sprawy.

Tow. Chruszczow: Chcą nas oderwać od naszych wojsk w Niemczech Zachodnich.

Tow. Gomułka: Kto chce?

Tow. Chruszczow: Polska. Macie zamiar usunąć z Biura Politycznego tow. tow. Rokossowskiego, Jóźwiaka[15], Nowaka[16], Gierka[17], a wprowadzić – Morawskiego[18]. Nie możemy do tego dopuścić i jeśli postawicie nas przed faktami dokonanymi, będziemy zmuszeni brutalnie ingerować.

Tow. Ochab: Polscy komuniści siedzieli w waszych więzieniach i widocznie znowu będą siedzieć.

Tow. Chruszczow: Ja tak nie powiedziałem, nie przekręcajcie. Chcecie popsuć naszą przyjaźń. Dla dobra naszych interesów, interesów całej międzynarodowej klasy robotniczej i przede wszystkim dla dobra Polski, nie możemy tego znosić.

Tow. Kaganowicz: Po to właśnie przyjechaliśmy, żeby przed faktem dokonanym porozmawiać z wami.

Tow. Gomułka: Naprawdę uważacie, że tylko ci towarzysze (Rokossowski i inni) są gwarancją przyjaźni z wami? My też nie chcemy jej naruszać.

Tow. tow. Kaganowicz i Mikojan: Nie, nie tylko oni są gwarancją przyjaźni, ale oni i wy razem.

Tow. Chruszczow: Zrozumcie, że nie przyjechaliśmy po to, żeby was wykorzystywać i coś wam zabrać. Nigdy nie wtrącaliśmy się do waszych spraw.

Tow. Gomułka: Chodzi o to, że skoro nie wtrącaliście się, to niech wszystko zostanie po staremu i teraz też się nie wtrącajcie.

Tow. Chruszczow: Chcecie postawić nas przed faktem dokonanym. Wasza prasa oskarża nas, właśnie teraz, że pod koniec wojny wywieźliśmy z Polski jakieś drobiazgi[19], a faktycznie Związek Radziecki zawsze pomagał i pomaga Polsce Ludowej.

Tow. Mikojan: Proponowaliśmy wam zwrot terenów z rudami uranu, ale odpowiedzi od was nie ma, chociaż minęło wiele miesięcy[20].

Tow. Chruszczow: Mógłbym wręczyć wam, drogi tow. Gomułka, listę osób, zjedzonych w latach 1946-47 podczas głodu na Ukrainie, gdy w tym samym czasie dawaliśmy wam zboże, dawaliśmy wam nie jego nadwyżki, a odrywaliśmy je od żywego ciała naszego narodu[21]. Oto, jaki jest nasz stosunek do Polski.

Tow. Mołotow: Uwzględniając szczególną wagę kwestii przyjaźni polsko-radzieckiej, nie możemy kierować się formalnym punktem widzenia na równoprawność. Nie bylibyśmy komunistami, gdybyśmy w obecnych warunkach tak postąpili.

Tow. Gomułka: Przedyskutujemy te kwestie i przyjdziemy do was za dwie, trzy godziny.

Tow. Kaganowicz: Dlaczego aż tak późno?

Tow. Chruszczow: Towarzyszu Gomułka, taki towarzysz jak Rokossowski zrobił dla wyzwolenia Polski nie mniej od każdego z was, a być może więcej. Odrzućcie emocje, wzburzone w wyniku naszej ostrej rozmowy i porozmawiajmy spokojnie. Zrozumcie, że bez Związku Radzieckiego Polska nie może zapewnić swojej niepodległości i nienaruszalności granic. A rewanżyści Zachodnich Niemiec są coraz bardziej zuchwali.

Tow. Gomułka: Pójdziemy już. Musimy przecież porozmawiać o początku plenum. Później wrócimy.

O godz. 12.00 rozmowy zostały wznowione. Uczestniczyli członkowie Biura Politycznego KC PZPR, tow. tow.: Gierek, Dworakowski[22], Zawadzki, Zambrowski[23], Z. Nowak, R. Nowak[24], Ochab, Rapacki[25], Rokossowski, Jóźwiak, Cyrankiewicz oraz zastępcy członków Biura Politycznego KC PZPR tow. tow.: Jędrychowski[26], Stawiński[27], Chełchowski[28]. W rozmowie uczestniczył tow. Gomułka (dalej wykreślono słowa: Podczas rozmowy obecny był tow. Ponomarienko).

Ze strony radzieckiej w rozmowie uczestniczyli członkowie Prezydium KC KPZR tow. tow.: Kaganowicz, Mikojan, Mołotow, Chruszczow. Obecny był tow. Ponomarienko.

Spotkaniu przewodniczył tow. Ochab. Uczestnicy zdecydowali, że nie będzie ono oficjalnie protokołowane.

Tow. Ochab: Muszę powiedzieć, że nasi towarzysze są szczególnie zaniepokojeni uwagą tow. Chruszczowa o ingerencji. Trzeba wyjaśnić, o jakim ingerowaniu jest mowa.

Tow. Gomułka: Chcemy, żebyście przedstawili swoją ocenę sytuacji w Polsce i żebyście powiedzieli, co znaczy oświadczenie tow. Chruszczowa, że gotowi jesteście zdecydowanie interweniować, by nie dopuścić do naruszenia przyjaźni polsko-radzieckiej. Trudno byłoby mi pracować w takiej atmosferze. Jest to trudne dla większości naszych towarzyszy. Powiedzcie, tow. Chruszczow, co myślicie o tym, by stworzyć sprzyjającą atmosferę dla rozmów między nami, jak między komunistami.

Tow. Chruszczow: Ja to powiem później, a teraz tow. Mikojan, z upoważnienia naszej delegacji, przedstawi naszą ocenę sytuacji w Polsce.

Tow. Mikojan mówi o wielkiej odpowiedzialności kierownictwa PZPR i KPZR za umocnienie przyjaźni polsko-radzieckiej. Dla towarzyszy radzieckich było niezrozumiałe, dlaczego tow. Ochab, wracając z Chin do Warszawy[29] nie zechciał spotkać się z przywódcami KC KPZR, chociaż prawdopodobnie już wtedy występowały rozbieżności. Następnie tow. Mikojan cytuje komunikat amerykańskiego radia o sytuacji w kierownictwie PZPR, o tym, że w KC PZPR istnieje rozłam na „stalinowców” i zwolenników „odwilży”[30].

Jakie mogą być rozbieżności i podstawy do nieporozumień między nami? Próby rozdzielenia nas, oderwania Polski od przyjaźni z ZSRR. Ekonomicznie my od Polski niczego nie potrzebujemy. Jeszcze w 1953 r. z własnej inicjatywy zmieniliśmy zaniżone ceny dostarczanego z Polski węgla[31], a teraz ta kwestia znów jest podnoszona. W ciągu tego roku dwukrotnie prosiliście o pomoc w postaci dostaw zbóż i kredytów[32]. Myśmy wam pomogli, a wy zmniejszyliście dostawy węgla. Mimo to my nie zmniejszyliśmy dostaw rudy i bawełny, chociaż nam też ich brakuje. Zgodziliśmy się na zmniejszenie dostaw polskiego węgla w przyszłym roku. Poczynając od 1959 r. nie będziemy brać od was ani jednego kilograma węgla.

Ale Polska musi dawać węgiel NRD i innym krajom obozu socjalistycznego. NRD trzeba pomagać, i jest to dla was nie mniej ważne niż dla nas. Tymczasem, zmniejszacie dostawy węgla, w związku z czym, NRD i Czechosłowacja proszą o zwołanie posiedzenia RWPG i omówienia zaistniałej trudnej sytuacji z węglem.

Macie określone trudności gospodarcze, ale w tej dziedzinie musicie mieć pretensje nie do nas, a do siebie. Mamy Kuźnieckie Kopalnie Rudy, które formalnie należą do Polski, a faktycznie do Związku Radzieckiego [por. przypis 19]. Jeszcze na wiosnę przedstawiliśmy propozycję przekazania ich całkowicie Polsce, ale odpowiedzi do tej pory nie otrzymaliśmy. Kierując się uczuciami przyjaźni do narodu polskiego, przekazaliśmy Polsce wszystkie nasze tajemnice wojskowe. Kupujemy u was statki, chociaż nasz przemysł stoczniowy nie jest przeciążony. Związek Radziecki pomógł i pomaga Polsce w utworzeniu narodowej armii. Nasza przyjaźń jest wieczna, bez zastrzeżeń.

A teraz co się okazuje? Tow. Chruszczow był w marcu br. na plenum KC PZPR, i teraz w Polsce nazywają go niemal antysemitą[33]. Naszym zdaniem, nie chodziło o antysemityzm, lecz o właściwą politykę narodową. Wasza prasa mówi, że trzeba poskromić antysemitów, ale prawidłowe rozmieszczenie narodowych kadr nie jest antysemityzmem. Żeby pokazać, że taki problem istnieje, że nie jest to wymysł tow. Chruszczowa, odczytam wam list tow. Gomułki do tow. Stalina dotyczący tej kwestii z 1948 r. (cytuje)[34]. Uważam ten list za słuszny.

Czego potrzebujemy od Polski? Potrzebna nam jest wieczna polsko-radziecka przyjaźń, którą w obliczu zagrożenia imperialistycznej agresji i wywrotowych działań imperialistów, skierowanych przeciwko PRL, należy umacniać. Klęska socjalizmu w Polsce, byłaby naszą klęską. Obóz socjalizmu nie wybaczy nam, jeśli do tego dopuścimy. Kontrrewolucja nie działa obecnie otwarcie, lecz wzniecając rozdźwięki między komunistami naszych krajów.

Dlatego jesteśmy zatrwożeni. Nie doceniacie zagrożenia. W Polsce prowadzona jest antypartyjna i antyradziecka propaganda. Następnie tow. Mikojan cytuje wypowiedź tow. Gomułki o znaczeniu przyjaźni między Polską i ZSRR. W tej wypowiedzi tow. Gomułka mówił, że nikomu nie uda się wbić klina między nasze kraje[35].

Czyż obecnie nie wbija się takiego klina? Jakie środki przeciwdziałania temu zjawisku podejmuje polskie kierownictwo? Takich środków nie widać.

Czy polscy towarzysze nadal przestrzegają zasady sformułowane przez tow. Gomułkę? Jeśli tak, to skąd w polskiej prasie i radiu taka zuchwała propaganda antyradziecka? Nawet w krajach kapitalistycznych istnieje prawo, wyznaczające propagandzie określone ramy szacunku, a prasa polska zrównuje radziecki reżim z czasów Stalina, z faszyzmem. Nawiasem mówiąc, w krajach burżuazyjnych tego nam nie zarzucają. My nie boimy się oszczerstw. Wszystkie narody znają wybitną rolę ZSRR w wyzwoleniu Europy od faszyzmu.

Nas niepokoi to, że taka sytuacja w Polsce podważa wiarę w socjalizm, osłabia nas. Oto niedawno w prasie wystąpił zastępca członka KC PZPR, tow. Putrament, który oświadczył, że radziecki reżim jest amoralny[36], i nikt go za to nie potępił. Polacy zaczynają robić to, od czego Jugosłowianie odchodzą. Jesteśmy mocno zaniepokojeni. Przyjechaliśmy, żeby po koleżeńsku ostrzec was, że wchodzicie na śliską drogę. Może być za późno, jeśli ulica weźmie w swoje ręce rozwiązanie tych problemów.

Jeśli jesteście za przyjaźnią, to jak rozumieć rozmowy w kierownictwie KC PZPR o usunięciu z Wojska Polskiego radzieckich dowódców? Sami prosiliście nas o tych dowódców, myśmy dawali mniej, niż chcieliście. Stopniowa wymiana tych ludzi na nowo wyrosłe kadry jest naturalna, ale natychmiastowe ich przepędzenie, to podważanie współpracy wojskowej naszych krajów, podważanie Układu Warszawskiego. Czyż obecność radzieckich oficerów w armii podważa suwerenność Polski, zwłaszcza przy wspólnym dowództwie? Jeśli nie potrzebujecie Układu Warszawskiego, to powiedzcie to. Widzimy, że następuje podkopywanie naszej wojskowej współpracy.

W Polsce nikt nie przeciwdziała rozwydrzonej antyradzieckiej propagandzie. Jednocześnie, proponuje się wyprowadzenie z Biura Politycznego grupy działaczy o nieposzlakowanej opinii i szanowanych przez naród. Wygląda to na polityczne, celowe działanie szczególnego celu.

Oto chcecie wyprowadzić z B[iura] P[olitycznego] tow. tow. Nowaka[37] i Rokossowskiego. Mówi się, że minister obrony narodowej nie musi wchodzić w skład BP. Ale jak to przyjmą ludzie? Tak postępując, sieje się wątpliwości w narodzie. Zatem, na czym ma polegać nasza przyjaźń i sojusz-tylko na gadaniu o przyjaźni. Wszyscy przyjmą takie przesunięcie [dalej wykreślone skowa: jako skierowane], np. [dalej wykreślone skowa: w stosunku do Rokossowskiego] z tow. Rokossowskim,jako krok wymierzony przeciwko ZSRR.

Tow. Chruszczow: I powiążą to z wejściem do kierownictwa tow. Gomułki. Tow. Mikojan: I dzieje się to akurat wtedy, gdy trzeba umacniać kierowniczą siłę partii i polsko-radziecką przyjaźń. My was publicznie nie krytykujemy. W naszej prasie nie było ani jednego artykułu, zawierającego krytykę pod waszym adresem. A Morawski i Matwin[38] organizowali zuchwałe wystąpienia. To nie jest demokracja, to nie jest socjalizm. Trzy miesiące temu tow. Ochab powiedział, że zostaną oni odwołani, a teraz są wysuwani. To znaczy, że tow. Ochab nie mówił tego, co myślał.

Tow. Ochab: Czy nie widzicie, że mnie odwołują?

Tow. Mikojan: Chodzi o polityczny kierunek. Dobór kadr jest polityką. O tym, że Rokossowski zostanie usunięty z BP, już mówią Amerykanie.

Polska i Czechosłowacja – razem z ZSRR – są podstawą obozu socjalistycznego. Po waszych posunięciach, za granicą powiedzą, że obóz socjalistyczny rozpada się. Interesy polskie w niczym nie odbiegają od naszych. W czym naruszamy waszą suwerenność? Nawet Tito w rozmowie z dyplomatami amerykańskimi zaprotestował przeciwko nazywaniu PRL satelitą radzieckim. Nie możemy obyć się bez was, ale również wy nie możecie bez nas. Jeśli coś przeszkadza naszej przyjaźni, powiedzcie. Naprawimy to.

Tow. Ochab: Tow. Mikojan powiedział, że ja mówiłem o mającym nastąpić odwołaniu Morawskiego i Matwina[39]. Ale mówiłem wówczas również, że są to bardzo uczciwi ludzie, chociaż różnimy się w kwestiach kierowania prasą. Od tamtej pory sporo myśleliśmy. I ja osobiście i my wszyscy popełniliśmy wiele błędów. Teraz Biuro Polityczne postanowiło przyjąć moją rezygnację, w związku z tym, że większość BP nie poparła mojego projektu referatu na plenum[40]. Biuro postanowiło rekomendować tow. Gomułkę na 1. sekretarza KC.

Tow. Chruszczow: Wiedzieliśmy, że była wymiana opinii na ten temat, ale nie wiedzieliśmy, że Biuro podjęło już decyzję.

Tow. Ochab: W zasadzie zgadzam się z krytyką mojego referatu na Biurze. Uważam, że w niektórych kwestiach rację mają tow. tow. Matwin i Morawski. Uważam za słuszne wysunięcie kandydatury Matwina do Biura Politycznego[41]. Co zaś tyczy się prasy, to dla jej poprawy potrzebne są nie tylko środki organizacyjne, ale też ogromna polityczna robota.

Tow. Gomułka: Wszystkim towarzyszom wiadomo, że minęło zaledwie kilka tygodni od mojego powrotu do aktywnej działalności. Co było wcześniej – wszyscy towarzysze wiedzą. Teraz sytuacja tak się skomplikowała, że nie mogę siedzieć jak osoba postronna, ponieważ byłoby to niezrozumiałe dla partii. Skoro wróciłem, to właśnie po to, żeby naprawić sytuację.

W ostatnim okresie było sporo nieprawidłowych nastrojów wśród niektórych członków partii i pisarzy, skierowanych przeciwko ZSRR. Nie negujemy tego.

Tow. Chruszczow: Takie zjawiska występują również dzisiaj.

Tow. Gomułka: Nie zaprzeczamy, ale żeby stworzyć warunki pozwalające zlikwidować taką sytuację, trzeba umocnić kierownictwo partii. Tow. Mikojan cytował moje wystąpienie o przyjaźni z ZSRR. To jest nie tylko mój pogląd, ale całego Biura Politycznego. Sytuacja w kierownictwie partii jest obecnie nienormalna. Powiedziałem towarzyszom, że nie wytrzymałbym w takich warunkach nawet trzech tygodni. To, co dzieje się w Biurze Politycznym, w KC, to są niemożliwe sprawy. Biuro Polityczne odpowiada za to, co dzieje się w prasie, w tym sensie, że nie było w stanie podjąć niezbędnych decyzji i zjednoczyć partię.

Partia nie jest jednolita, a to odbija się na innych organizacjach i na całej klasie robotniczej. Nie wiem o wszystkim, co miało miejsce między towarzyszami w Biurze Politycznym przed moim powrotem, ale zauważyłem pewną określoną linię podziału. Wszyscy zgadzają się z decyzjami 7. plenum KC[42], ale tylko w słowach. Różni towarzysze różnie pojmują słowa uchwały.

Były wydarzenia w Poznaniu[43]. To nie był drobiazg ani dla nas, ani dla całego naszego obozu. Ocena, jaką KC KPZR dał tym wydarzeniom jest – według opinii Biura Politycznego KC PZPR – nieprawidłowa, ponieważ za podstawową ich przyczynę uznano działalność imperialistycznych wywiadów.

Nie wszyscy członkowie Biura Politycznego rozumieją sytuację. Wokół zagadnień demokratyzacji toczy się walka, niektórzy towarzysze nie wyrażają swojego zdania wprost, a zajmują wyczekującą pozycję. Ale sytuacja jest taka, że dalej czekać nie wolno. Myślę, że dobrze będzie zmniejszyć skład Biura Politycznego do 7 osób i postawić tę kwestię pod dyskusję plenum, a następnie zjazdu partii. Chodzi nie tylko o liczbę członków Biura, ale o to, by mogli działać możliwie bardziej jednomyślnie.

Tow. Ochab uważa, że w stosunku do prasy należy podjąć bardziej zdecydowane kroki – odwołać ludzi, zamknąć pisma itd. Ale takie kroki nie rozwiążą problemu. Rzecz w tym, żeby zjednoczyć partię, żeby odbudować zaufanie członków partii i społeczeństwa do kierownictwa partii. Obecny skład KC to sami aparatczycy, a robotników w jego składzie prawie nie ma. Ten skład KC jest odpowiedzialny za obecną sytuację w Polsce. Jeśli byłaby w nim określona liczba robotników, sprawa wyglądałaby inaczej. Ze wszystkich stron słychać żądania, żeby do kierownictwa weszli nowi ludzie. Dłużej czekać nie wolno. Trzeba spróbować zjednoczyć partię, również po to, żeby ustanowić taką przyjaźń z ZSRR, o jakiej mówiłem wcześniej. To jest nie tylko mój pogląd, ale wszystkich naszych towarzyszy.

O przyczynach sytuacji w Polsce nie będę mówił.

Tow. Mołotow: Dlaczego nie, powiedzcie. W czym istota tej sytuacji?

Tow. Gomułka: Istoty szukałbym nawet u was, w tym, co tow. Chruszczow powiedział na XX Zjeździe KPZR o kulcie jednostki.

Tow. Mikojan: Kult jednostki niezupełnie dotyczył Polski.

Tow. Gomułka: A czyż nie wpływał na Polskę? Ale mamy też nasze własne przyczyny. Podstawowa, to sytuacja ekonomiczna robotników. Możliwe, że wasi robotnicy żyli gorzej, niż obecnie polscy, ale weźcie pod uwagę, że realna płaca średnia polskich robotników nie przekracza 60-70 proc. przedwojennej.

Tow. Mikojan: Ale towarów jest w Polsce bez porównania więcej, niż przed wojną.

Tow. Gomułka: Przed wojną była u nas bardzo wielka bieda. Są jeszcze robotnicy, których zarobek wynosi 500 zł miesięcznie, za co prawie nie da się przeżyć. Wcześniej polskich robotników dobrze dyscyplinował plan 6-letni. Ale ten plan nie został wykonany w zakresie realnej wartości wynagrodzenia za pracę, i robotnicy wyrażają swoje niezadowolenie z naszej pracy.

Drugą przyczyną sytuacji w Polsce jest system kultu jednostki, tak samo jak w ZSRR. Oczywiście, jego następstwa były u nas inne, ale nasze życie również toczyło się pod wpływem kultu jednostki. A kiedy pojawił się referat tow. Chruszczowa na XX zjeździe o kulcie jednostki, to bardzo wpłynęło to na nastroje mas. Ludzie zaczęli poszukiwać, zastanawiać się co robić.

Sytuacja ekonomiczna Polski związana jest z wymianą towarową. Elementy burżuazyjne mówią, że ZSRR dostaje polski węgiel w ramach reparacji. Ludzie pytali o to, a my nie odpowiadaliśmy. To jedna z przyczyn nasilenia nastrojów antyradzieckich w Polsce. Są też inne fakty, mające wpływ na sytuację w Polsce.

Miało miejsce poważne łamanie prawa w pracy organów bezpieczeństwa Polski. Na pewno nie o wszystkim wiecie. Wielu ludzi przeszło ciężkie tortury, naród o tym wie, zwłaszcza w Warszawie. Były przypadki śmierci w wyniku tortur. Kto to robił? W organach bezpieczeństwa publicznego byli radzieccy doradcy. Nawet niektórzy członkowie kierownictwa pytali, o co chodzi? Nie mogliśmy mówić. Ta kwestia stoi również teraz przed nami. Ludzie mówią, że za bezeceństwa w organach bezpieczeństwa Polski odpowiadają radzieccy doradcy.

Decyzja o odwołaniu radzieckich doradców KGB podjęta została przez Biuro Polityczne jeszcze w 1947 albo 1948 roku. Zaproponowaliśmy wówczas pozostawienie tylko pięciu osób, ale główny doradca Dawydow[44] rozmawiał wtedy z tow. Bierutem[45] i tow. Bierut zdecydował o pozostawieniu 50 osób. Liczyliśmy wówczas, że po pół roku wrócimy do tej kwestii. Towarzysze mówią, że dwa-trzy miesiące temu znów podnieśli tę kwestię, jednak nadal nie została rozwiązana. Popełniono ogromny błąd, że ci ludzie pozostali w Polsce jeszcze przez osiem lat. Przecież nawet gdyby w Polsce były nadużycia po linii KGB[46], to w przypadku nieobecności doradców radzieckich byłoby to mniej szkodliwe, ponieważ nie można byłoby zwalić winy na ZSRR.

Tow. Chruszczow: Ale nie wolno wszystkiego zwalać na radzieckich doradców. Tow. Gomułka: Niektórzy radzieccy doradcy obecni byli podczas tortur, przy czym wówczas tortury były jeszcze cięższe. Dlatego powiedziałem, że tych ludzi nie chcemy. Szkoda, że nie mam w tej chwili pod ręką swojego listu z czerwca 1947 r. o radzieckich oficerach w Wojsku Polskim[47]46. Przedstawiłem listę oficerów radzieckich i zaproponowałem, aby albo zostali w Polsce na stałe i przyjęli polskie obywatelstwo, albo po pewnym czasie (proponowaliśmy 5-letni okres) wyjechali do ZSRR. Mam ten list. Tow. tow. Stalin i Bułganin[48] zadecydowali wówczas, że oficerowie nie powinni przyjmować obywatelstwa polskiego, zaczekajcie cztery i pół roku i my ich zabierzemy. Minęło 9 lat, a problem pozostał nierozwiązany.

Tow. Zambrowski: Tow. Gomułka nie wie, że to kierownictwo PZPR prosiło o przedłużenie okresu pobytu oficerów radzieckich w Polsce[49].

Tow. Gomułka: To bardzo drobna kwestia, ale nabrała ogromnego znaczenia. Tow. Chruszczow: To kwestia sporna.

Tow. Gomułka: Sądzę, że taka kwestia powinna być rozwiązana. Niekoniecznie natychmiast, ale trzeba ją przedyskutować i zrobić wszystko, aby ją rozwiązać. Problem nie został załatwiony, istniał w 1947 roku i istnieje nadal.

Tow. Jędrychowski [w tekście błędnie: Jędrykowski]: Znaczna część oficerów radzieckich nawet nie nauczyła się języka polskiego.

Tow. Chruszczow: A Rokossowski zna język polski?

Tow. Jędrychowski [w tekście błędnie: Jędrykowski] i inni: Tak, perfekcyjnie. Tow. Gomułka: Problem dotyczy konieczności zmniejszenia liczby członków Biura Politycznego.

Tow. Chruszczow: To jest arytmetyczne podejście do kwestii politycznej.

Tow. Gomułka: Biuro Polityczne musi być zdolne do pracy.

Tow. Chruszczow: Czyż po usunięciu naszych przyjaciół[50] z Biura i wprowadzeniu Matwina i Morawskiego, BP stanie się zdolne do pracy?

Tow. Zambrowski: Ci towarzysze nigdy nie uprawiali antyradzieckiej propagandy.

Tow. Chruszczow: Przestaliście nas informować. O wydarzeniach w Polsce dowiadujemy się z Głosu Ameryki.

Tow. Gomułka: Jeśli sądzicie, że zmiany w Biurze Politycznym dokonywane są przeciwko przyjaźni z ZSRR, to głęboko się mylicie. Jeśli się tego nie zrobi, to partia będzie się rozpadać, co może doprowadzić do następstw, które trudno przewidzieć.

Tow. Mołotow: Już sam fakt, że nie chcecie z nami rozmawiać na te tematy, wiele mówi.

Tow. Gomułka: Powiedziałem tow. Ponomarience, że bezcelowe jest, żebyście przyjeżdżali do Warszawy i prowadzili rozmowy przed plenum KC. Prosiliśmy, żebyście przyjechali nie dzisiaj, a jutro. Wychodzi na to, że o niczym nie możemy sami decydować, a tylko zgodnie z waszą radą.

Tow. Chruszczow: Za podstawową sprawę uważamy naszą przyjaźń i kto jest jej wrogiem, ten jest wrogiem radzieckiego i polskiego narodu. Różnimy się pojmowaniem znaczenia naszej przyjaźni.

Tow. Gomułka: Nam przyjaźń jest nie mniej potrzebna, niż wam.

Tow. Chruszczow: Bywa tak, że istnieje przyjaźń z narodem, ale nie możemy dogadać się z niektórymi osobami z kierownictwa.

Tow. Gomułka: W 1948 r. uważnie czytałem list KC KPZR do KC KPJ, podpisany przez tow. tow. Stalina i Mołotowa, w którym była mowa o tym, jakoby Jugosłowianie działają wbrew woli narodu[51]. Okazało się, że Jugosłowianie mieli rację i naród ich poparł. Oczywiście, są ludzie, którzy mają skryte zamiary, ale naród jest za przyjaźnią z ZSRR.

Tow. Kaganowicz: W narodzie też są różni ludzie.

Tow. Gomułka: Mamy u siebie elementy reakcyjne. Ale jest wielu towarzyszy, którzy popełniają błędy, ale są za przyjaźnią z ZSRR.

Tow. Chruszczow: Matwin też?

Tow. Gomułka: Tak.

Tow. Chruszczow: Nie, to nieprawda.

Tow. Gomułka: Wychodzi na to, że lepiej znacie naszych ludzi, niż my.

Tow. Chruszczow i Mikojan: To są fakty.

Tow. Gomułka: Sprawa kierownictwa nie jest sprawą przyjaźni, a naszą wewnętrzną sprawą. Wiecie, co się stało w 1937 roku z Komunistyczną Partią Polski[52], a my niczego narodowi powiedzieć nie mogliśmy.

Tow. Chruszczow: Nasz naród prawidłowo zrozumiał sprawy następstw kultu jednostki, gdy prawidłowo wyjaśniliśmy mu, a u was nikt nie wyjaśnił kwestii rozwiązania KPP.

Tow. Mikojan i Chruszczow: Chcecie wykorzystać fakt nieuzasadnionego rozwiązania KPP dla zniweczenia naszej przyjaźni.

Tow. Gomułka: Razem powinniśmy szukać prawidłowego wyjaśnienia tej tragedii. Uchwałę KC KPZR o przezwyciężeniu kultu jednostki uważamy za niewystarczającą.

Tow. Chruszczow: Czego nie powiedzieliśmy? Nikt nas za język nie ciągnął Mogliśmy w ogóle nie podejmować tej kwestii. Zrobiliśmy to tylko kierując się naszym partyjnym sumieniem. Dlaczego tyle czasu poświęcacie tej kwestii?

Tow. Gomułka: Dlatego, że mówię o tym, jakie są źródła naszej ciężkiej sytuacji.

Tow. Mikojan: Naród radziecki widzi, że my robimy wszystko, aby przezwyciężyć następstwa kultu jednostki.

Tow. Chruszczow: To wielka tragedia. Mamy u siebie Olgę Szatunowską[53]. Przesiedziała 16 lat. Obecnie zrehabilitowana, pracuje w Komitecie Kontroli Partyjnej przy KC KPZR. Miała na tyle męstwa i zrozumienia, żeby prawidłowo, po partyjnemu ocenić sytuację.

Tow. Gomułka: Gdybym miał czas, przedstawiłbym swój osobisty pogląd w tej sprawie. Co nieco bym dodał. O źródłach kultu jednostki nie powiedzieliście wszystkiego.

Tow. Chruszczow: Czy nasze ujęcie sprawy odpowiada interesom klasy robotniczej?

Tow. Mikojan: Wrogowie zainteresowani są w tym, żeby popularyzować pomordowanych i podburzać naród, a my opowiadamy się za naprawą naruszonej praworządności.

Tow. Chruszczow: Chcecie do tej sprawy przykuć uwagę, żeby demoralizować kraj. Nie jesteśmy turystami i przyjechaliśmy tutaj nie dla rozrywki. Zobaczyliśmy, że oto nagle podważane są przyjacielskie stosunki z Polską i dlatego nie mogliśmy nie przyjechać. Same słowa o przyjaźni nie wystarczą. Potrzebne są fakty.

Tow. Zambrowski odczytuje dopiero co otrzymany komunikat o tym, że do Warszawy zbliżają się radzieckie i polskie wojska, w związku z czym robotnicy fabryki samochodów na Żeraniu postanowili wyjść na ulicę, by zatrzymać wojsko, oraz o tym, że o przybyciu do Warszawy delegacji KZPR wiedzą już w stolicy szerokie masy[54].

Tow. Chruszczow: Tak zaogniliście sytuację, że przyjazd delegacji radzieckiej ocenia się jako zagrożenie dla Polski. Kim jesteśmy – wrogami? Po co podnieśliście szum o radzieckiej ingerencji się w sprawy Polski?

Tow. Gomułka: Bo to jest ingerencja. Przyjechaliście po to, żeby wpłynąć na decyzje plenum KC i zatwierdzenie nowego składu kierownictwa.

Tow. Chruszczow: Przyjechaliśmy wbrew waszemu życzeniu, jeśli o to chodzi, zgadzam się, że byka to pewna ingerencja. Ale nie mogliśmy patrzeć spokojnie. Wy w słowach jesteście za przyjaźnią, a w rzeczywistości podburzacie naród przeciwko nam.

Następnie ogłoszono przerwę, ale w jej trakcie kontynuowano ostrą polemikę. Tow. Gomułka negatywnie wyraził się o polityce tow. Bieruta.

Tow. Chruszczow: Towarzyszu Gomułka, nie opluwajcie tow. Bieruta. To był uczciwy, wspaniały komunista, jeden z lepszych synów narodu polskiego. Obyście mieli więcej takich, jak Bierut.

Tow. Gomułka wyraża wątpliwość w tej kwestii.

Tow. Mołotow: Pamiętajcie, tow. Gomułka, że to, iż zostaliście wśród żywych, jest zasługą Bieruta.

Tow. Gomułka: Można człowieka aresztować i zabić, ale nie można zmusić do mówienia nieprawdy.

Tow. Mołotow: Nie szkalujcie wszystkiego, co było za czasów tow. Bieruta. Nie myślcie, że wtedy wszystko było złe, a wy macie w kieszeni jakąś cudowną receptę. Takich recept nie ma. I u nas, i u was są ogromne trudności, były i błędy, i wypaczenia, ale łatwa droga nie istnieje. Nie myślcie, że wszystko sprowadza się do Gomułki. Za czasów tow. Bieruta, PRL miała wielkie osiągnięcia, w zdobyciu których decydującą rolę odegrała polska klasa robotnicza.

W toku dalszej ostrej polemiki tow. Gomułka mówi „jeśli dogadamy się...” [fraza nie dokończona].

Tow. Chruszczow: A jeśli nie dogadamy się?

Tow. Gomułka: Dopuszczacie taką możliwość?

Tow. Chruszczow: Tak, dopuszczam, jeśli będziecie prowadzić sprawę tak, jak dotychczas. Sytuacja jest bardzo poważna. Wy musicie wyciągnąć wnioski.

Tow. Gomułka: Wy też musicie wyciągnąć wnioski i nie wtrącać się w nasze sprawy.

Po przerwie kontynuowano rozmowy.

Tow. Zambrowski: Wszyscy jesteśmy komunistami i wszyscy jesteśmy wychowani w duchu rozumienia roli KPZR jako przodującego oddziału międzynarodowej klasy robotniczej. Wszyscy jesteśmy Polakami, ale mówimy po rosyjsku i zawsze widzieliśmy w kierownictwie KPZR kierownictwo pierwszego robotniczego państwa na świecie. Wszyscy siedzieliśmy w polskich burżuazyjnych więzieniach.

Nie mylimy się. Towarzysz Gomułka prawidłowo scharakteryzował sytuację. Kierownictwo utraciło siłę i jego autorytet osłabł. Decyzje 7. Plenum KC są dobre i w ciągu krótkiego czasu przyniosły poprawę sytuacji. Jednakże, niestety, na plenum ujawniły się niektóre różnice poglądów w Biurze Politycznym i w KC. Postanowiliśmy nie mówić o nich, ponieważ uchwały plenum przyjęte zostały jednogłośnie.

Czego dotyczą różnice? Po pierwsze, demokratyzacji. W tej kwestii opieraliśmy się na linii XX Zjazdu KZPR, z uwzględnieniem naszych polskich uwarunkowań. Wiemy, że mamy w kraju wrogów. W 1946 roku, podczas referendum, otrzymaliśmy tylko 15 proc. głosów[55]. Od tej pory, do 1950 r. włącznie, szliśmy naprzód. Ale potem, w związku ze zbyt wysokim tempem industrializacji (w efekcie złych rad towarzyszy radzieckich), ale nie tylko dlatego, pojawiały się trudności i nasiliły się napięcia w gospodarce narodowej.

Tow. Chruszczow: Ale w 1953 r. z własnej inicjatywy zwróciliśmy waszą uwagę na to niedociągnięcie, a wy teraz obwiniacie nas za rady udzielone przed 1953 rokiem.

Tow. Zambrowski: Powtarzam, że w Biurze Politycznym powstały różnice zdań, po pierwsze odnośnie demokratyzacji. Kierować po staremu już dalej nie można, trzeba po nowemu.

Tow. Chruszczow: A jakie jest to nowe?

Tow. Mołotow: Chcą przekreślić wszystko stare.

Tow. Zambrowski: Nam wszystkim się zebrało. Robotnicy chcą mieć więcej władzy w przedsiębiorstwach. Napływają dziesiątki propozycji przebudowy systemu zarządzania gospodarką.

Druga różnica dotyczy prasy. Opowiadamy się za prasą krytyczną (tow. Chruszczow: która wymyśla władzy radzieckiej?). Nie, nie za taką, ale za prasą, krytykującą w ramach linii partii. Możemy pokazać wam artykuły, skonfiskowane nie tylko przez naszą cenzurę, ale również przez sekretarzy KC – Morawskiego, Matwina i Jarosińskiego. Różnice zdań w Biurze Politycznym dotyczą stosowanych środków: odwoływać redaktorów czy nie.

Tow. Mołotow: A jeśli w prasie powiedzą „precz”?

Tow. Ochab: Już mówią.

Tow. Zambrowski: Długo nie podejmowaliśmy żadnych środków. Po XX zjeździe lepsi ludzie ze zrozumieniem przyjęli wygłoszony na zjeździe referat tow. Chruszczowa o kulcie jednostki, ale jednocześnie, i tu przejawił się wpływ wroga, pojawiły się wątpliwości i swego rodzaju dezorientacja. W tym czasie pojawiły się problemy z Komunistyczną Partią Polski. Wyjaśnialiśmy sprawę KPP z punktu widzenia umocnienia sojuszu z KPZR. Ale nasza partia nie potrafiła w tym czasie wytyczyć dalszej słusznej drogi. Informacja o rozwiązaniu KPP wywołała wzrost nastrojów nacjonalistycznych. Pogłębiła się wrażliwość Polaków na kwestię narodową. W związku z tym potrzebujemy elastycznej polityki.

Mówicie, że źle się do was odnosimy. Jest nam przykro tego słuchać. Wszyscy byliśmy wczoraj przeciwni waszemu przyjazdowi do nas, dlatego że obawialiśmy się, iż zostanie on przyjęty przez naszych komunistów jako presja na decyzje plenum KC.

Tow. Mołotow: Sytuację uważamy za wyjątkową, za niezwyczajną i dlatego postanowiliśmy przyjechać.

Tow. Zambrowski: Bywają chwile, kiedy trzeba liczyć się z nastrojami. Wróćmy do kwestii różnic poglądów. Część towarzyszy w BP ciągnie do tyłu. U was również są ludzie, którzy ciągną ku staremu. W ostatnim czasie, pracowaliśmy właściwie zgodnie, ale inicjatywa była w rękach tych, kto prawidłowo pojmuje XX zjazd. Weźmy np. „drobiazg” – sprawę 50 [dalej wykreślono: doradców z ZSRR] radzieckich oficerów. Nikt nie negował, że [wykreślono: doradcy] radzieccy oficerowie potrzebni są w armii i nie mieliśmy nic przeciwko nim, ale problem w tym, że wśród nich jest 40 obywateli radzieckich, którzy służą w Wojsku Polskim 12 lat i do tej pory nie przyjęli obywatelstwa polskiego. Zastępcy ministra obrony narodowej powinni chyba być polskimi obywatelami, ale tow. tow. Popławski[56] i Bordziłowski[57] nie chcą, boją się przyjąć obywatelstwo polskie.

Tow. Mikojan: My im w tym nie przeszkadzaliśmy.

Tow. Zambrowski: Ale oni nie chcą. Są także posłowie na Sejm, oficerowie Strażewski[58] i Bortkiewicz[59], którzy również nie chcą być obywatelami polskimi. Jest poseł na Sejm gen. Kieniewicz[60], który już kilka lat nie uczestniczy w peacach sejmu., ponieważ mieszka w ZSRR

Tow. Chruszczow: To nie jest główny temat, rozdymacie go.

Tow. Zambrowski: To jest drobiazg, ale dla jego usunięcia konieczny był przyjazd czterech członków Prezydium KC KPZR do Polski.

Tow. Chruszczow: Nie, my nie dlatego przyjechaliśmy.

Tow. Zambrowski: Zwracaliśmy się w tej sprawie do tow. Rokossowskiego, ale to wywołało jego niezrozumiałe zdenerwowanie.

Tow. Mołotow: Przesadzacie, też byłby powód do zaostrzenia stosunków.

Tow. Zambrowski: W kwestii dostaw węgla w Biurze Politycznym różnic poglądów nie było. Niestety, nie jest to wymyślony problem.

Tow. Mikojan: O zmianie niskiej ceny podpisaliśmy dokument już w 1953 r. z naszej własnej inicjatywy.

Tow. Zambrowski: Podnosimy ten problem, ponieważ tendencje, które on wyraża, szkodzą naszym stosunkom. Moglibyśmy sprzedawać węgiel do krajów kapitalistycznych po znacznie korzystniejszych cenach.

Tow. Mołotow: Amerykanie udzielą wam kredytu, ale w zamian chcą was chwycić za głowę.

Tow. Chruszczow: To jest jeszcze jeden krok do pogorszenia stosunków z nami.

Tow. Zambrowski: W pewnym sensie podzieliliście dzisiaj członków Biura Politycznego na dwie kategorie, a ja – widocznie – zaliczam się do chwiejnych. Tow. Chruszczow: Tak, a być może już nawet nie do chwiejnych.

Tow. Zambrowski: Patrzcie, towarzysze, jak łatwo uważać jednych za chwiejnych, a drugich nie.

Tow. Chruszczow: Nie przyjechaliśmy po to, żeby robić rozłam.

Tow. Zambrowski: W takim razie, dlaczego przyjechaliście dzisiaj, a nie jutro?

Tow. Mołotow: Czyżby 10 lat temu w Polsce było więcej przyjaciół Związku Radzieckiego?

Tow. Kaganowicz: Wy nie tylko wyrażacie wątpliwości, ale przedstawiacie wnioski organizacyjne.

Tow. Zambrowski: Wystąpienie tow. Bułganina podczas pobytu w Polsce w lipcu br. o polskiej prasie było bardzo źle odebrane przez społeczeństwo[61].

Tow. Mołotow: To znaczy, że wasza praca ideologiczna jest zła.

Tow. Zambrowski: Jeśli przedstawiciel KC KPZR, na uroczystym posiedzeniu, krytykuje kierownictwo bratniej partii, nie uprzedzając go o tym wcześniej, to jak to nazwać?

Tow. Ochab: Towarzysz Bułganin pokazał mi wcześniej tekst swojego przemówienia. Miałem uwagi do oceny Poznania, ale nie do oceny prasy.

Tow. Zambrowski: Uważam, że możemy się dogadać. Teraz, jeśli chodzi o tow. tow. Morawskiego i Matwina. Są towarzysze, którzy krytykują ich, ale nikt nie wątpi w ich oddanie Związkowi Radzieckiemu.

Tow. Chruszczow mówi, że nie zgadza się z tym.

Tow. Zambrowski: Źle znacie naszych ludzi. To dobrzy towarzysze. Macie złe informacje. Gdybyśmy chcieli patrzeć na ZSRR oczami Głosu Ameryki, to źle by było.

Tow. Chruszczow: Niestety, Głos Ameryki ma prawidłowe informacje o sytuacji w kierownictwie PZPR.

Tow. tow. Mikojan i Kaganowicz: Głos Ameryki przekazuje szczegółowe komunikaty na ten temat i woła „oto Gomułka – bohater narodowy”.

Tow. Zambrowski: Uważamy się za nie mniejszych przyjaciół ZSRR, niż inni.

Tow. Gomułka: Ci, których wy uważacie za swoich przyjaciół i którzy, waszym zdaniem, powinni kierować Biurem Politycznym...

Tow. Chruszczow: Wy i oni.

Tow. Gomułka: No to nie będzie roboty. Albo oni – albo inni. Jeśli ci, których uważacie za przyjaciół, to konsekwencje tego poznacie później.

Tow. Rokossowski: Proszę Biuro Polityczne o decyzję, ponieważ sytuacja komplikuje się. W Warszawie prowadzone są prace mające na celu zablokowanie miasta. Proszę, żeby Biuro zwróciło się do robotników, młodzieży i inteligencji z apelem o spokój.

Następnie tow. Rokossowski odczytuje komunikat o próbach wyprowadzenia robotników Warszawy na ulice i zablokowania miasta.

Tow. Chruszczow: Po raz czwarty jestem w Polsce, ale po raz pierwszy widzę taki stosunek do ludzi radzieckich.

Tow. Ochab uspokaja obecnych.

Tow. Zawadzki: Optymizm tu się nie przyda. Konieczne jest opublikowanie oświadczenia Biura Politycznego, w którym trzeba powiedzieć, że przybyła delegacja radziecka. Inaczej wydarzenia będą się rozwijać.

Biuro Polityczne postanowiło wysłać tow. tow. Zambrowskiego i Gierka do zakładów pracy Warszawy, żeby uspokoili robotników. Tow. tow. Zambrowski i Gierek wychodzą ze spotkania.

Tow. Zawadzki: Musimy powiedzieć sobie wszystko do końca. Niesłuszne jest składanie winy na jedną lub na drugą stronę. Za zaistniałą sytuację odpowiadamy przede wszystkim my. Przyczyny trudności związane były z kultem jednostki Stalina. W związku z referatem tow. Chruszczowa o kulcie jednostki, u was, w ZSRR, nastąpił wstrząs, ale wszystko trzymaliście mocno w rękach. A u nas sytuacja wyglądała inaczej. Skomplikowała się informacją o rozwiązaniu KPP i śmiercią tow. Bieruta. Mimo że w kraju było źle, że ludzie głodowali, tow. Bierut nie widział tego i nie chciał widzieć.

Z zadowoleniem przyjęliśmy podróż tow. tow. Chruszczowa i Bułganina do Jugosławii, ale nie podobał nam się przepych, z jakim przyjmowano Titę w ZSRR[62]. Trzeba pamiętać, że wrogowie wykorzystują każdy drobiazg i rozdmuchują go.

Wczoraj tow. Ponomarienko powiedział nam, że KC KPZR chce przysłać delegację. Ja również byłem za tym, żebyście przyjechali nie dzisiaj, ale po plenum KC. Sytuacja u nas jest bardzo napięta. Wczoraj postanowiono zwołać wiec studentów politechniki pod hasłami: „Precz z kierownictwem”, „Władza w ręce klasy robotniczej”. Wiec udało się odwołać. Rozumiemy, że zasadniczo niedobrze wychodzi, że nie chcieliśmy was dzisiaj przyjąć, ale tak właśnie ocenialiśmy sytuację i ja obecnie też tak uważam. Przypomnijcie sobie, że podczas 6. plenum także rozpuszczono plotkę, skierowaną przeciwko tow. Chruszczowowi. Obawialiśmy się, że również wasz obecny przyjazd zostanie wykorzystany przez wrogów. Jak masy zareagują na wasz przyjazd, zależeć będzie od tego, jak przebiegnie plenum i jakie będą jego decyzje. Robotnicy ufają naszej partii, ale jej kierownictwu nie i mają podstawy żeby nie ufać (doprowadzono do wydarzeń w Poznaniu, strzelano do robotników, doprowadzono do rozdźwięków ekonomicznych). W centrum uwagi plenum będzie sprawa kierownictwa i Biura Politycznego.

Sytuacja w Biurze jest niedopuszczalna – za granicę wyciekają informacje z jego posiedzeń. Sądzę, że są ludzie, którzy nawet sporządzają pisemne sprawozdania o posiedzeniach BP i później je wysyłają. Działa jakaś organizacja, macki wroga. Na przykład, wczoraj rozniosła się plotka, że tow. Ochab spotkał się z tow. Mao Zedongiem, który jakoby powiedział, że poprze niepodległość Polaków przeciwko ZSRR[63]. Generalna linia wroga jest antyradziecka. Zagranica rozpracowuję „grupę natolińską”. To nie może być zwykły przypadek – to działa agentura.

O prasie i radiu. Próbowaliśmy reagować, zmienialiśmy redaktorów, ale problem dotyczy wszystkich dziennikarzy. Tow. Ochab widział sytuację w prasie, ale nieprawidłowo traktował tę kwestię, proponował jedynie stosowanie środków administracyjnych. Tylko gadaliśmy, podczas gdy trzeba było działać. W rezultacie, autorytet kierownictwa poszedł w diabły.

Tow. Kaganowicz: U nas partia kieruje frontem ideologicznym i prasą.

Tow. Chruszczow: A wy utraciliście kontrolę nad prasą.

Tow. Ochab: Największy szum jest w Warszawie i Stalinogrodzie.

Tow. Zawadzki: Sprawa nadużyć w organach bezpieczeństwa. Zgadzam się z tow. Gomułką, że winnych tych nadużyć trzeba ukarać i oczyścić glebę. Ale nie zgadzam się, że wszystkie te nadużycia pochodzą z radzieckiego importu. Powiedziałem, że również w tej dziedzinie winni są przede wszystkim po naszej stronie – polska odmiana beriowszczyzny.

Teraz o radzieckich doradcach w wydziale informacji Wojska Polskiego (kontrwywiad), którzy dopuścili się brutalnego naruszenia prawa. Jak mi wiadomo, spośród tych osób został odwołany do ZSRR i skazany na 10 lat Wozniesienski[64] i jego zastępca Skulbaszewski[65]. Tow. Gomułka zaproponował przywiezienie ich z ZSRR i postawienie ich przed polskim sądem. Ja się z tym nie zgadzam, ponieważ to wzbudzi jedynie nienawiść do ZSRR.

Na czym polega linia podziału w Biurze Politycznym? W kwestii demokratyzacji zasadniczych różnic nie ma. Trzeba pracować po nowemu, po staremu nie wolno. Byłoby szaleństwem prowadzić partię wbrew narodowi. W wyniku takiej polityki mieliśmy Poznań. Ale pewna różnica w poglądach jest. Niedobrze, że nie ma żadnych ograniczeń w dyskusji i w demokratyzacji. Nie potrafiliśmy wziąć w swoje ręce kierowania demokratyzacją. Wszystko sprowadza się do kierownictwa partii. Na tym polega nasz historyczny obowiązek.

O stosunku do ZSRR. U podstaw przyjaźni z ZSRR jest nasza ideologiczna jedność. I jak byśmy nie naprawiali błędów, i czego byśmy nie robili, wspólna ideologia pozostanie podstawą naszych stosunków. Jednocześnie trzeba usuwać to, co stanowi dodatkową pożywkę dla wroga.

Tow. Chruszczow: Związek Radziecki pomagał i pomaga Polsce. W 1946 r. mieliśmy na Ukrainie głód, był kanibalizm (zapytajcie Wandę Wasilewską)[66], a myśmy wam dawali zboże[67].

Tow. Gomułka: O waszej ciężkiej sytuacji dowiedzieliśmy się później, ale w takiej sytuacji na waszym miejscu nie dawałbym zboża, żeby nie pogarszać nastrojów.

Tow. Chruszczow: Nie wolno wlec się w ogonie nastrojów.

Tow. Zawadzki: Mamy wspólną ideologię. Trzeba uwzględniać różne uwarunkowania, nastroje i dogadać się. Trzeba skończyć z „rozpatrywaniem” sprawy węgla, radzieckich doradców i oficerów.

Nie mamy tajemnic przed ZSRR i kierownictwem KPZR. Mówimy wam wszystko. Zapraszałem ambasadora radzieckiego tow. Ponomarienkę i opowiadałem mu o wynikach plenum Komitetu Frontu Narodowego[68]. Ale potem, nie wiadomo dlaczego, drugi sekretarz ambasady poszedł do pracownika technicznego, do instruktora, po materiały z moim referatem na tym plenum, i zaczął go wypytywać.

Tow. Mołotow: To źle. Tego nie należało robić.

Tow. Zawadzki: W tej samej sprawie do ambasady zaproszony został członek KC tow. Kalinowski[69]. Przyszedł do mnie jeden katolik, który powiedział, że podobno różne samochody przyjeżdżają do tow. Gomułki, a potem do ambasady radzieckiej.

Tow. Ponomarienko: Czy tak jest faktycznie?

Tow. Zawadzki: Nie, ale skoro zapraszacie naszych ludzi do ambasady, to może istnieć również „rozpracowywanie” takich spraw.

Mieliśmy znaczne osiągnięcia w umacnianiu polsko-radzieckiej przyjaźni, ale teraz w tej dziedzinie widoczny jest regres. Również w partii są ludzie, którzy są przeciwko tej przyjaźni.

Tow. Ochab: Nie przeciwko przyjaźni, a przeciwko ingerencji.

Tow. Zawadzki: Poszczególni towarzysze próbowali protestować przeciwko nastrojom antyradzieckim, ale nie wzięliśmy ich w obronę (np. tow. tow. Witaszewskiego[70] i Kłosiewicza[71]). Na Uniwersytecie Warszawskim wisiał plakat z karykaturą tow. Kłosiewicza i z podpisem „zmarł polityczną śmiercią”.

Tow. Ochab: To dlatego, że jest związany z ambasadą radziecką.

Tow. Zawadzki: Ja bez zastrzeżeń solidaryzuję się z towarzyszami radzieckimi w sprawie przyjaźni polsko-radzieckiej i z ich obawami w tej kwestii. To ich obowiązek. Gdyby Polska stała się nową Jugosławią, byłaby to tragedia. To sprawa centralna. Tow. Ochab widział niebezpieczeństwo, ale nie umiał zorganizować działań zapobiegawczych. Trzeba to zrobić obecnie, na plenum i po plenum, w przedsiębiorstwach i w fabrykach. Widzę ogromne niebezpieczeństwo istniejącej sytuacji. Wrogowie liczą na taką emancypację Polski, która doprowadzi do osłabienia jej przyjaźni z ZSRR. Są siły, które świadomie działają.

O zmianach w Biurze Politycznym. Powinniśmy się spotkać, pomyśleć i może uda się przyjąć taki punkt widzenia, który będzie uwzględniać cała powagę sytuacji.

Tow. Gomułka: Właśnie otrzymałem komunikat o ruchach radzieckich i polskich czołgów. W jednym miejscu czołg zmiażdżył sekretarza terenowej organizacji partyjnej. Prosimy towarzyszy radzieckich, żeby dali polecenie tow. Koniewowi[72] zatrzymania ruchu wojsk.

Tow. Chruszczow i pozostali towarzysze radzieccy wyjaśniają, że są to zwykłe jesienne manewry. Jednocześnie zgodzili się na udzielenie odpowiednich wskazówek tow. Koniewowi.

Od 16.30 do 19.00 trwała przerwa. Po przerwie rozmowy zostały wznowione.

Tow. Chruszczow: Otrzymaliśmy informację, że sekretarz Komitetu Warszawskiego PZPR Staszewskiz mobilizuje robotników wszystkich warszawskich zakładów pracy do poparcia przyszłego składu Biura Politycznego i wzywa ich „jeśli będzie trzeba”, by wyszli na demonstrację.

Tow. Zawadzki: Zgadza się. Tow. Chruszczow: Jak to?

Tow. Gomułka: Sam uważam, że to niedobrze. Decyzja Biura Politycznego z listą nowego składu kierownictwa nie powinna trafić do fabryk. Nie powinno być takiej praktyki.

Tow. Chruszczow: Staszewski nie posłuchał się was?

Tow. Gomułka: Nie rozmawiałem z nim. Staszewski[73], jako członek KC, otrzymał listę proponowanych kandydatów do kierownictwa. Nie widzę w tym żadnej kontrrewolucji.

Tow. Kaganowicz: To jest naruszenie partyjności.

Tow. tow. Chruszczow i Mikojan: Jakże to, członkowie KC nie zdecydują bez nacisku?

Tow. Gomułka: Jeśli członkowie KC mają własne zdanie, to rozpowszechnienie listy nie przeszkodzi w wyborze nowego Biura Politycznego, a jeśli nie mają takiego zdania, to nie są godni miana członków KC.

Tow. Chruszczow: Ten fakt jest korzystny dla was i dlatego popieracie Staszewskiego. Nie wolno rozstrzygać takich kwestii na ulicy, ale tę już wyniesiono na ulicę.

Tow. Mołotow: Czy KC PZPR rozmawiał z Komitetem Warszawskim? Tow. Chruszczow: U nas takie rzeczy są wykluczone.

Tow. Kaganowicz: Taka demonstracyjna metoda może być stosowana przez opozycję lub partię opozycyjną. Z punktu widzenia leninowskiej partyjności jest niedopuszczalna.

Tow. Chruszczow: Jak można pozwolić, żeby o składzie Biura Politycznego decydowała ulica?

Tow. Jóźwiak: Silny wpływ miała na nas śmierć Bieruta, a potem referat tow. Chruszczowa na zjeździe o kulcie jednostki. Po XX Zjeździe KPZR, nasi przywódcy nie umieli prawidłowo kierować, co negatywnie odbiło się na pracy partii i na klasie robotniczej. Proces demokratyzacji rozpoczął się żywiołowo. Każdy rozumiał demokratyzację jak chciał. Przecież mamy dyktaturę proletariatu i ludową demokrację jako jej formę. To jest demokracja. Trzeba ją pogłębiać, ale kierunek pogłębiania demokracji nie został określony. Wrogowie ludu włączyli się w ten nurt, rozumiejąc demokratyzację po swojemu. Nasze kierownictwo nie potrafiło wziąć w swoje ręce tego żywiołowego procesu demokratyzacji.

W ostatnim czasie w kraju było bardzo dużo antypartyjnych i antyradzieckich wystąpień. Ogromne znaczenie miała propaganda imperialistów. Nawet część naszych dobrych, uczciwych towarzyszy uległo obcym wpływom. Odbiło się to nawet w „Trybunie Ludu”, nie mówiąc już o innych organach prasowych.

A co robiło kierownictwo? Sprawy demokratyzacji, prasy, radia, były w kierownictwie omawiane, ale nie podejmowano niezbędnych kroków. Sprawa Morawskiego i Matwina rozpatrywana była jeszcze przed 7. Plenum KC. Na Biurze Politycznym uzgodniono, co trzeba, jak działać, ale w praktyce niczego nie podjęto.

Niektórzy nasi towarzysze mówią, że jeśli zastosuje się wnioski organizacyjne, to tym samym zahamuje się demokratyzację. Ale nie było nie tylko wniosków organizacyjnych, ale nawet odpowiedzi w prasie na antypartyjne i antyradzieckie artykuły.

Wyczuwamy istnienie u nas wroga, który jest głęboko ukryty i bardzo sprytnie działa. Po XX Zjeździe KPZR zaczęto uderzać w organy bezpieczeństwa, następnie w partię, w kierownictwo PZPR i rządu. W końcu doszli do tego, że na posiedzeniu Rady Ministrów ministrowie mówią: „Kiedy to się skończy? Ze wszystkich stron rzucają na nas kalumnie”. Antyradziecka propaganda też nie rozkręciła się ostatnio, ale trwa od dawna.

W ocenie naszej polityki wewnętrznej istniały rozbieżności. Niektórzy towarzysze mówili: wróg się aktywizuje, aktywizują się reakcyjne elementy AK, partii chłopskiej (tow. Chruszczow: to naturalne). Mówili, że są wrogowie, którzy wspomagają antyradziecką nagonkę – kwestia dostaw węgla. Postanowiliśmy na Biurze Politycznym, że w tej sprawie należy porozmawiać z towarzyszami radzieckimi, a dwa-trzy dni później już w całym kraju mówiono, że ZSRR „nas oszukał”. Niektórzy towarzysze mówili, że antyradziecka nagonka nasila się.

Moim zdaniem, nie chodzi o radzieckich oficerów, dostawy węgla itd. Chodzi o to, że dla kogoś jest [to] korzystne i podejmuje te kwestie. Z towarzysza Rokossowskiego zrobiono antysemitę. Po wydarzeniach w Poznaniu rozpętała się nagonka przeciwko Wojsku Polskiemu. Jest gdzieś ktoś, dla kogo korzystny jest rozkład partii, organów państwowych i armii. Ten ktoś działa zręcznie, a my nie potrafiliśmy dać mu odporu.

Czy w Biurze Politycznym były zasadnicze rozbieżności? Prawdopodobnie nie. Towarzysze mówią, że wszystkie te drobiazgi dają powód do nastrojów antyradzieckich. Z Rokossowskiego robią antysemitę. Gdy swego czasu na Biurze Politycznym stanęła sprawa usunięcia tow. Bermana[74], wystąpienia towarzyszy różniły się ostrością; na tej podstawie o antysemityzm zostali oskarżeni tow. tow. Rokossowski, Nowak [Zenon], Zawadzki.

Na 7. plenum towarzysz Nowak wystąpił w sprawie uregulowania kadr żydowskich i wysunięcia kadr narodowych. Treść wystąpienia była prawidłowa, ale forma być może zbyt ostra. To wywołało reakcję na Biurze Politycznym, a potem zaczęło się „rozpracowywanie” w takim duchu: tow. Nowak to antysemita, to „faszysto-komunista”.

Co się tyczy demokratyzacji, w Biurze Politycznym nie ma nikogo, kto ciągnąłby w drugą stronę.

Należę do tych, którzy opowiadają się za podjęciem zdecydowanych kroków w celu przecięcia nastrojów antyradzieckich. Otrzymaliśmy dokument o niektórych ludziach, których należy przywołać do porządku. Wobec osób, które nie wykonują decyzji Biura Politycznego, należy zastosować rewolucyjne, partyjne środki, ale należy też ich wychowywać. Natomiast wobec tych, którzy się nie zmienią, zastosować wnioski organizacyjne. Ale nie tu tkwi zasadnicza rozbieżność między nami. Nie chcemy wracać do faktu naruszenia kolegialności kierownictwa. Zgadzam się, że nasze kierownictwo w zasadzie nie było kierownictwem. Ono podejmowało decyzje, ale nikt ich nie realizował.

Nie jest jasne, dlaczego właśnie teraz, gdy mamy do czynienia z taką wielką nagonką przeciwko ZSRR, chcemy odsyłać radzieckich doradców. Trzeba, żeby tow. Rokossowski popatrzył, kogo można odwołać, ale należy to robić stopniowo.

O Biurze Politycznym. W prasie zagranicznej i radiu jest dużo szumu o tow. Gomułce. Niemniej, wielu dobrych towarzyszy uważa, że należy go wprowadzić do kierownictwa. W kwestii nowego składu kierownictwa były dwie propozycje. Jedna, żeby Biuro Polityczne złożyło rezygnację na plenum i żeby wybrano liczebnie mniejszy skład Biura. Za drugą propozycją, żeby zostawić stary skład, ale wprowadzić tow. Gomułkę, głosowały tylko dwie osoby.

O tow. Rokossowskim. Wprowadziliśmy go do KC, do Biura Politycznego, mianowaliśmy wicepremierem, a teraz, wyprowadzając go z Biura i rządu, dajemy broń elementom reakcyjnym.

Dlatego uważam, że należy zostawić stary skład Biura Politycznego, wprowadzić do niego tow. Gomułkę i zrobić go sekretarzem.

Podczas przygotowywania 8. Plenum KC, w projekcie jego rezolucji była mowa o Związku Radzieckim, że nam się to nie podoba. Wokół tej sprawy też rozwinęła się dyskusja. Ale to nie są głębokie rozbieżności polityczne. O składzie przyszłego Biura Politycznego powinni decydować tylko członkowie KC, a w rzeczywistości jest tak, że propozycje Biura Politycznego w tej kwestii przedstawiane są aktywowi miejskiemu i nawet robotnikom w fabrykach. To skandal. Uważam, że te działania nie są przypadkowe, że ktoś świadomie działa, żeby uniemożliwić wolny wybór kierownictwa na plenum.

Tow. Chruszczow: Całkowicie słusznie.

Tow. Jóźwiak: W słowach jesteśmy szczerzy, a faktycznie wychodzi inaczej. Tow. Chruszczow: Właśnie po to lista składu przyszłego Biura Politycznego została rozdana członkom KC i wysłana do zakładów.

Tow. Z. Nowak: Sytuacja jest bardzo niebezpieczna. Niejednokrotnie przedstawiałem na Biurze Politycznym swoją opinię: tu nie tyle chodzi o to, czy za czy przeciwko demokratyzacji, ale o walkę o władzę. Towarzysz Jóźwiak mówił już, jak to się odbywało. Najpierw zaatakowano część kierownictwa, później całe kierownictwo, partię, ZSRR, wszystkich świętych. Rugano ich, żeby móc powiedzieć, że winni są nie ludzie, ale system. To jest linia kontrrewolucjonistów, niektórzy mówią, że przy pomocy rewolucji można obalić władzę biurokracji i ustanowić władzę robotników.

W kwestii demokratyzacji nie ma między nami rozbieżności. Nie zgadzam się z tow. Gomułką, jakoby w kierownictwie byli ludzie, którzy chcą pracować po staremu. Chodzi o to, do czego dążymy i czego chcemy w wyniku demokratyzacji.

Nasza wina polega na tym, że pofolgowaliśmy wszystkim. Nasze kierownictwo nie podołało sytuacji. Mówiliśmy o demokratyzacji w ogóle, o demokratyzacji w fabrykach, o przekazaniu radom narodowym więcej władzy. Z tym wszyscy się zgadzają. Ale kiedy pojawiły się inne kwestie -o tym, że wróg aktywnie działa – to były rozbieżności. Za działalność antypartyjną usunięto z partii zaledwie jednego człowieka.

Tow. Ochab: A i tak szum był na cały kraj.

Tow. Chruszczow: Tygodnik „Nowa Kultura” pisał w tych dniach, że trzeba zrezygnować z hasła „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się!”.

Tow. Nowak: Takich apeli było dużo. Mówi się u nas, że autorzy tych artykułów są dobrymi towarzyszami i nie wolno ich obrażać. Nie uważam tych różnic poglądów za drobne. W zasadzie są to polityczne rozbieżności co do pryncypiów. Nie uważam za słuszne rozmowy na temat nastrojów mas. Nastroje są tworzone i organizowane. Przeprowadzono ogromną robotę organizacyjną, żeby wywołać obecne nastroje. Na przykład, warszawscy aktywiści jeździli w tym celu po całym kraju.

Tow. Chruszczow: A Biuro Polityczne widziało i tolerowało to.

Tow. Nowak: Tak, jesteśmy temu winni. Centralna Komisja Kontroli Partyjnej próbowała podjąć kroki, wzięła się za tę sprawę i sparzyła się. Rzucono się na nią z krzykiem, że tłumi demokrację. To, co teraz dzieje się w Warszawie, jest bardzo dobrze zorganizowane. Kandydatury do nowego składu BP omawialiśmy na Biurze Politycznym zaledwie dwa dni temu. Nie wiem, kto dał polecenie, aby projekt nowego składu BP rozdać członkom KC. O tym na Biurze nie decydowaliśmy.

Tow. Zawadzki: Tym bardziej nie pozwalaliśmy na informowanie o tym projekcie w zakładach pracy.

Tow. Kaganowicz: Nie powinno być w partii takiej praktyki.

Tow. Gomułka: Czy rzeczywiście nie było takiej praktyki, by nie wolno było rozdawać projektów członkom KC bez specjalnej zgody?

Tow. Zambrowski: Niczego szczególnego w tym nie ma.

Tow. Nowak: My, towarzyszu Zambrowski, wiemy, że plenum ma prawo dziesięć razy zmienić nasz projekt.

Tow. Gomułka: Czyżbyście uważali, że jest nacisk na plenum?

Tow. Nowak: A dlaczego tę listę kandydatów do nowego BP rozwożono członkom KC dzisiaj w nocy – mnie o godzinie 12-tej, a tow. Gierkowi o 2-ej w nocy? (Tow. Rokossowski – A mnie w ogóle nie przysłano). Wczoraj o godzinie 7-ej wieczorem byliśmy na posiedzeniu Biura Politycznego, ale wtedy nam tego projektu nie rozdano, a rozesłano w nocy, żeby uprzedzić możliwość wpływu przez przyjazd delegacji KPZR. Nie wiem, kto dał polecenie rozesłania tego projektu.

Tow. Ochab: Chodzi o to, że mamy w partii nienormalne stosunki i że zaraz po posiedzeniu Biura plotki rozchodzą się po całej Warszawie, a członkowie KC nie wiedzą, co się dzieje. Na propozycję kilku towarzyszy, zgodziłem się na rozesłanie listy członkom KC.

Tow. Gomułka: A jakiś [tam] aparatczyk przedobrzył i rozesłał w nocy. Tow. Chruszczow: Nie bagatelizujcie problemu.

Tow. Gomułka: Mnie też kiedyś w nocy zbudzono, żeby wręczyć mi kopertę, ale wówczas nie była to sprawa kadrowa.

Tow. Chruszczow: Uważamy was za wybitnego działacza politycznego, a wy mówicie tak, jakbyście albo siebie pomniejszali, albo nas uważali za durniów. Tow. Gomułka: Inny nie będę.

Tow. tow. Mikojan i Kaganowicz: Tow. Nowak mówi bardzo słusznie i logicznie. Fakt z listą, to kolejny dowód na istnienie wielkiej frakcyjnej roboty. [nazwisko nie odnotowane, prawdopodobnie Zenon Nowak]: O stosunkach ze Związkiem Radzieckim. Czy istnieją u nas nastroje antyradzieckie? Tak. Czy są one większe, niż wcześniej? Nie. Ale są takie kwestie, które możemy uregulować. Na przykład, o doradcach; nawet nie próbowaliśmy o tym rozmawiać z towarzyszami radzieckimi, ale rozdmuchujemy tę kwestię i urasta ona do ogromnych rozmiarów.

W kwestii węgla; to też poważna sprawa. Trzeba się w niej zorientować, ponieważ widocznie mamy inne liczby niż towarzysze radzieccy. Ale chodzi o to, że jeszcze dwa tygodnie temu członkowie Biura Politycznego o tej sprawie z węglem nie wiedzieli.

Tow. Mikojan: Ta kwestia sama na ulicę nie wyszła, ktoś ją wyniósł.

Tow. Nowak: To jest zbyt poważna sprawa. Trzeba ją rozwiązać bez szumu i krzyku. Jedni mówią, że z ZSRR płynie antysemityzm, inni, że ZSRR wykorzystuje Polskę. Nie przeciwstawiliśmy się i nie przeciwstawiamy się temu, i nie wyciągamy wniosków.

Tow. Chruszczow: Mówi się, że dzisiaj, podczas otwarcia plenum KC PZPR miały miejsce histeryczne okrzyki pod adresem delegacji radzieckiej: „Po co oni przyjechali!”.

Tow. Nowak: Nie powiedziałbym, że tow. Chruszczow ma rację, dzieląc członków BP na tych, którzy bardziej lubią ZSRR, i na tych, którzy mniej go lubią. Tow. Chruszczow: Problem nie w miłości, a w polityce.

Tow. Nowak: Tow. tow. Morawskiego i Matwina uważam za uczciwych [tow. Chruszczow: Nie zgadzam się z tym], ale ich polityka może osłabić naszą przyjaźń ze Związkiem Radzieckim. Wiosną bieżącego roku, z polecenia Biura Politycznego, na naradzie w Moskwie bardzo ostro występowałem w sprawie węgla[75], ale to był spór rzeczowy. Nie na tym polega różnica. Chodzi o to, że są to spory, które mogą mieć miejsce, ale które wykorzystywane są do rozniecania antyradzieckiej nagonki. I w tej kwestii są rozbieżności.

O projekcie zmian w składzie kierownictwa. Zgadzam się, że ta sprawa ma ogromne znaczenie polityczne, szczególnie jeśli chodzi o tow. Rokossowskiego. Tow. Chruszczow: Nazwisko tow. Rokossowskiego pojawia się jako przykład konfliktu z ZSRR. Trzeba zdawać sobie sprawę, jaki znajdzie to oddźwięk w świecie kapitalistycznym.

Tow. Nowak: Stare kierownictwo nie radzi sobie. Ale w skład nowego kierownictwa, proponowanego w projekcie BP, wchodzą towarzysze (poza tow. tow. Ochabem i Zawadzkim), którzy uważają, że demokratyzacja jest czymś, na podstawie czego można naprawić sytuację w kraju.

Tow. Zawadzki: Nieprawda, nie jestem przeciwko demokratyzacji.

Tow. Nowak: Ja rozumuję tak: demokracja demokracją, ale na wystąpienia przeciwko partii nie możemy pozwalać. Nie uważam, że wszystko można sprowadzać do metod administracyjnych. Potrzebna jest wielka praca polityczna.

Tow. Mołotow: Czyżby w BP byli tacy towarzysze, którzy chcą sprowadzać wszystko tylko do środków administracyjnych?

Tow. Nowak: Jeśli zostanie wybrane takie Biuro Polityczne, które nie będzie rozwiązywać problemów, sprawy nie ruszą z miejsca. Zapominamy o leninowskiej tezie o dyscyplinie, o tym, że po podjęciu decyzji należy ją wykonać (tow. Mikojan: Słusznie). Sekretariat KC PZPR powinien był wprowadzać w życie decyzje Biura Politycznego, ale nie robił tego, ponieważ wiedział, że część członków BP uważa je za niewykonalne.

Mogą być dwa wyjścia. Albo utworzyć Biuro Polityczne, które pójdzie drogą liberalizacji. Uważam takie wyjście za niesłuszne. Dlatego wyniknęła kwestia o zaproponowaniu właśnie takiego składu BP. To sprawa polityczna, np. w odniesieniu do tow. Morawskiego, którego usunęliśmy z „Trybuny Ludu”, a teraz ma wejść do Biura Politycznego. W tym fakcie wyraża się zmiana linii partii. Opowiadam się za takim Biurem Politycznym, które zapewni umocnienie przyjacielskich stosunków ze Związkiem Radzieckim.

W trakcie swojego wystąpienia, tow. Nowak powiedział, że wymienione przez tow. Gomułkę dane liczbowe, dotyczące poziomu średniej płacy realnej (60-70 proc. w stosunku do okresu przedwojennego), uważa za zaniżone.

Tow. Cyrankiewicz: Wcześniej nie byłem komunistą. Przed wojną należałem do PPS, byłem zwolennikiem jednolitego frontu z komunistami. Podczas wojny również. Teraz także uważam, że nie można budować socjalizmu i umacniać niepodległości Polski bez przyjaźni z ZSRR i KPZR. Nie zgadzam się z oceną sytuacji w Polsce, przedstawioną przez tow. tow. Jóźwiaka i Nowaka.

Tow. Cyrankiewicz broni polityki „demokratyzacji”, prowadzonej przez kierownictwo PZPR i udziela poparcia propozycjom BP dotyczącym nowego składu Biura Politycznego. Krytykuje zwłaszcza tow. Rokossowskiego i zarzuca mu, że na Biurze zachowywał się wyzywająco i walił pięścią w stół. Towarzysz Cyrankiewicz przypomina, że podczas pobytu tow. tow. Chruszczowa i Koniewa w Warszawie w 1955 roku musieli oni korygować stosunek tow. Rokossowskiego do tow. Bieruta.

Towarzysz Cyrankiewicz porusza kwestię dostaw polskiego węgla do ZSRR na rzekomo nierównych prawach oraz sprawę radzieckich oficerów i doradców, i oskarża delegację Prezydium KC KPZR o ingerowanie w polskie sprawy. Poczym wywiązała się ostra polemika między tow. Chruszczowem i tow. Cyrankiewiczem.

Tow. Chruszczow przypomniał, że towarzysze radzieccy byli przeciwko próbom wyrzucenia Cyrankiewicza z kierownictwa PZPR i scharakteryzował jego obecną linię jako świadome działania, mające na celu osłabienie przyjaźni ze Związkiem Radzieckim.

Tow. Gomułka mówi, że otrzymano nowe komunikaty o sytuacji w Polsce. Kontynuowany jest ruch radzieckich i polskich czołgów. Zdarzył się najazd radzieckich czołgów na pociąg, rozbity został jeden wagon, zmiażdżony został człowiek. Trzeba patrzeć naprawdę oczami narodu. W Zambrowie czołg radziecki najechał na linię wysokiego napięcia, w efekcie Zambrów pogrążony jest w ciemności, nie pracują fabryki.

Można powiedzieć, że wszystko to są zdarzenia przypadkowe. Wszyscy tak by to pojmowali, gdyby was tutaj nie było.

Tow. Chruszczow: Ludzie inaczej rozumują. A wy doprowadzacie do końca swoją antyradziecką linię.

Tow. Gomułka: Pytam, co oznaczają wasze słowa, powiedziane rano, ”jesteśmy gotowi do zdecydowanej interwencji”?

Tow. Mikojan: Dlaczego wiecie o wszystkim, co dzieje się w Polsce, a nie wiecie tego, że trwają zwykłe ćwiczenia?

Tow. Gomułka: Nie możemy powiedzieć narodowi, że akurat w dniu waszego przyjazdu rozpoczęły się manewry.

Tow. Mikojan: Ćwiczenia planowane były już od dawna. Czyżbyście wątpili, że śmierć jednego człowieka była przypadkowa?

Tow. Gomułka: Myślałbym, że to przypadek, gdyby nie słowa tow. Chruszczowa o interwencji i gdyby nie ruch czołgów. Czasami prawda widziana oczami mas jest inna, niż w rzeczywistości. Weźmy na przykład tow. Kłosiewicza. Jest człowiekiem uczciwym, zgadzam się z nim we wszystkich zasadniczych kwestiach. Ale związki zawodowe nie cieszą się u nas autorytetem, zbiurokratyzowały się, a za to odpowiada tow. Kłosiewicz. Jeśli zgłosimy jego kandydaturę, to robotnicy nie zgodzą się z nami. Klasa robotnicza widzi w tow. Kłosiewiczu winnego. Również w danym przypadku, akurat w dniu waszego przyjazdu nastąpiły ruchy wojsk polskich i radzieckich. Naród polski może to rozumieć tylko jako radziecką interwencję. Jeśli chcemy normalizacji sytuacji, to musimy przerwać ruch czołgów.

Tow. Mikojan: Czyżby nie przerwano go? To niemożliwe. Koniew dostał rozkaz.

Tow. Chruszczow: Gdy mówiliśmy o kolportowaniu w Warszawie listy przyszłego Biura Politycznego, powiedzieliście nam, że „trzeba sprawdzić”, ale gdy wysuwane są oskarżenia przeciwko ZSRR, to „sprawa jest jasna” bez sprawdzania.

Tow. Ochab: Prosiliśmy wczoraj tow. Moczałowa[76]5, żeby dzisiaj nie było żadnych ruchów wojsk.

Tow. Gomułka: Sytuacja może się jeszcze bardziej pogorszyć.

Tow. Rapacki: Miażdżenie ludzi było, oczywiście, przypadkiem, ale ruch czołgów nie jest przypadkowy.

Tow. Mikojan: Wy podrywacie naszą przyjaźń.

Tow. Gomułka: Przyjaźń jest nam bardziej potrzebna, niż wam i wszyscy myślący ludzie w Polsce to rozumieją. Możemy wysłuchać waszej opinii o sytuacji wewnętrznej w Polsce, ale decyzja ostateczna to nasza sprawa. Tow. Chruszczow miesza się do naszych spraw i niesłusznie mówi, że jesteśmy przeciwko przyjaźni.

Tow. Kaganowicz: Tow. Chruszczow daje jedynie polityczną ocenę faktów. Tow. Gomułka: Tow. Chruszczow powiedział, że wyprowadzenie tow. Rokossowskiego z Biura Politycznego oznaczać będzie zerwanie Układu Warszawskiego.

Tow. Chruszczow i Mikojan: Tak.

Tow. Gomułka: Nie macie prawa nam grozić.

Tow. Chruszczow: Znacie warunki, jakie powstały po rozgromieniu hitlerowskich Niemiec. Obecnie mamy ogromne wojska w Niemczech i łączność z nimi jest dla nas wyjątkowo ważna.

Tow. Gomułka: Naprawdę ogromne? Czytałem, że zredukowaliście swoje siły zbrojne w Niemczech.

Tow. Chruszczow: Nie bądźcie naiwni. Nie chcemy nowego marszu przez Warszawę na Moskwę i dlatego zmuszeni jesteśmy trzymać wojska w Niemczech. To, co zamierzacie zrobić, jest bardzo niebezpieczne. Uważamy, że jest to krok ku zerwaniu.

Tow. Gomułka: Co proponujecie?

Tow. Chruszczow: Naprawić sprawy. Podjąć kroki przeciwko wspólnym wrogom i odbudować politykę przyjaźni z ZSRR.

Tow. Mikojan: Nie chcemy dyktować. Sami znajdziecie rozwiązanie.

Tow. Gomułka: Nie widzę innego wyjścia, poza tym, które nakreśliliśmy. Jeśli plenum KC nie zgodzi się z nami, to ja decyzji KC nie będę mógł odrzucić, będę jednak uważać, że jest ona nieprawidłowa.

Tow. Chruszczow: Już sam fakt rozesłania listy nowego składu BP i groźba wyjścia na ulice demonstracji mówi o tym, że sprawa nie wygląda tak, jak mówicie.

Tow. Gomułka: Wysłaliśmy ludzi do fabryk, żeby powstrzymać robotników. Tow. Mikojan: My nie to krytykujemy, a fakt rozesłania listy. Dlaczego macie taki stosunek do bratniej partii?

Tow. Gomułka: Nie miałbym nic przeciwko temu, by Biuro Polityczne samo ustalało listę nowego składu BP do przedstawienia jej zjazdowi i by mówiło o tym robotnikom.

Tow. Mikojan: Ale lista specjalnie została rozesłana przed naszym przyjazdem.

Tow. Chruszczow: Gdyby robotników wzywała do wyjścia na ulice jedynie podstawowa organizacja partyjna, to byłaby jedna sprawa, ale to robi sekretarz Komitetu Warszawskiego partii, zastępca członka KC. To jest robione specjalnie przeciwko nam.

Tow. Ochab: To robota frakcyjna. Potępiamy ten fakt.

Tow. Gomułka: Nasze dalsze rozmowy niczego nie dadzą. Trzeba wypracować wspólny komunikat, żeby uspokoić atmosferę w kraju.

Tow. Chruszczow: Tak sobie siedzę i myślę – chcecie uwolnić się od naszych doradców w armii i KGB. Nie możemy upierać się, żeby ich zostawić. Właśnie towarzysze chińscy proszą nas o doradców, ale dajemy im cztery razy mniej, niż chcą. Między nami mówiąc, to dla nas kiepski interes. Cieszymy się, kiedy bratnie partie komunistyczne wychowują swoje kadry i kiedy możemy odwoływać doradców. Nie chcę ich zatrzymywać. Złych zamiarów wobec was nawet w myślach nie mamy. Bardzo to przeżywam. Przykro nam, że Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, z którą wspólnie walczyliśmy, z którą dzieliliśmy ból i radość, teraz wycofuje się z przyjaźni z nami.

Obraziliście mnie, towarzyszu Gomułka, swoją odpowiedzią w związku z dostawami radzieckiego ziarna podczas głodu na Ukrainie w 1946 roku. Niech to pozostanie w waszym proletariackim sumieniu. Skąd wzięlibyście wtedy chleb? Tow. Jędrychowski: Rzeczywiście, znikąd.

Tow. Chruszczow: Pomagamy wam, ale weźcie pod uwagę, że sami nie mamy zbędnych pieniędzy.

Tow. Gomułka: Nasza sytuacja jest znacznie gorsza.

Tow. Chruszczow: Uważaliśmy za swój proletariacki obowiązek pomóc Polsce Ludowej w stworzeniu przemysłu. Teraz wiąże się to z niedostatecznym poziomem życia i obawiam się, że w prasie polskiej zacznie hulać wersja, że to my jesteśmy temu winni. Czasami mówią o Iwanie, a myślą o Piotrze.

Przyznaję, że przyjechaliśmy, żeby powiedzieć wam i wpłynąć na was. Uważaliśmy za swój komunistyczny obowiązek powiedzieć, że kroki, podejmowane przez was, są brzemienne poważnymi konsekwencjami. Sedno w tym, że siejecie ziarna zerwania. Widzę, że nie chcecie się z nami liczyć i nie liczycie się. Podejmujcie wasze decyzje, ale wiedzcie, że odpowiedzialność bierzecie na siebie.

Tow. Gomułka: My wiemy, że sami odpowiadamy za sytuację w Polsce.

Tow. Chruszczow: Ja mówię o odpowiedzialności nie tylko wewnętrznej, ale przed całym naszym obozem.

Wrócimy do domu i przedyskutujemy na Prezydium KC, co dalej. Nie mamy pewności, czy pewnego pięknego dnia nie zostanie naruszona nasza łączność z radzieckimi wojskami w Niemczech. A tam ludzie stoją na pierwszej linii obrony, obrony obozu socjalistycznego, w tym również Polski.

Tow. Kaganowicz: Chodzi o to, że na tyłach naszej armii, oświadczacie, że zwalniacie Rokossowskiego. Jak to zrozumieją wrogowie?

Tow. Chruszczow: Nie chodzi o nazwisko Rokossowskiego, ale on przeszedł sławny wojenny szlak od Stalingradu do Berlina. To bohater i duma narodu polskiego. W znacznym stopniu jest symbolem naszej przyjaźni i przyjaźni między naszymi armiami, jest zastępcą głównodowodzącego zjednoczonymi siłami zbrojnymi Układu Warszawskiego. Nie mogę zrozumieć jego usunięcia. Tego nawet komsomolcy nie zrozumieją. Nie mogę uwierzyć, że robicie wszystko dla umocnienia przyjaźni; fakty mówią o czymś przeciwnym.

Wycinacie uczciwych ludzi. Jóźwiak to Jóźwiak, wywalczył swoje miejsce w klasie robotniczej, a teraz nie ma dla niego miejsca w kierownictwie partii. Nowak też. Gierek – robotnik, Polak. O co chodzi? Wszystko to robi się w imię „jedności”, w imię „konsolidacji sił”. To nie są nasi, ale wasi ludzie. Jesteśmy za pozostawieniem tych osób, niezależnie od ich imion i nazwisk, skoro są komunistami.

Tow. Gomułka: Ale decydować będziemy my.

Tow. Chruszczow: Cóż, działajcie. Bardzo chcieliśmy powiedzieć wszystko na plenum KC PZPR. Wy uważacie, że nie leży to w waszym i naszym interesie. Ale od kiedy to, spotkanie między nami i polskimi rewolucjonistami przestało odpowiadać interesom naszych krajów? I wy, towarzyszu Gomułka, pod takim sztandarem dochodzicie do kierownictwa partii i państwa.

Wyjeżdżamy pełni niepokoju. Odpowiadamy nie tylko za swój kraj, ale również za politykę całego obozu socjalistycznego. W lecie pomogliśmy wam ekonomicznie[77]. Umocnienie PRL to radość nie tylko dla narodu polskiego, ale również dla naszego. A teraz plunięto nam w twarz, w dodatku niesprawiedliwie. Nie jesteśmy jednak niezguły i nie powiemy „dziękuję”. Będziemy szukać wyjścia. Kiedy prosiliście o chleb, dawaliśmy wam. Kupujemy masło za złoto i dajemy NRD. Inaczej trzeba by oddać NRD na pożarcie imperialistom. Pomaganie NRD to nasz proletariacki, internacjonalistyczny obowiązek.

Dlaczego chcecie się od nas odgrodzić? Jeśli chodzi o węgiel, zwymyślałem naszą Komisję Planowania za to, że jesteśmy uzależnieni od dostaw polskiego węgla. Od 1959 roku nie weźmiemy go od was ani jednego kilograma. Gdy teraz szubrawcy podejmują kwestię węgla, to mamy spokojnie na to patrzeć? O co nas podejrzewacie? Po męsku mówiąc, przyjaźń z wami jest dla nas ogromnym gospodarczym obciążeniem. W głodowym 1918 roku zbieraliśmy chleb, żeby pomoc spartakusowcom, w razie ich zwycięstwa. Dopóki żyjemy, nie będzie u nas wystąpień przeciwko hasłu „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”. Dlaczego pozwalacie na publikowanie w prasie artykułów przeciwko marksizmowi, przeciwko ZSRR?

Tow. Kaganowicz: Jesteśmy głęboko przekonani, że ukrywacie przed nami swoją prawdziwą politykę. Sprawa odcięcia części Biura Politycznego nie jest kwestią zdolności kierowania.

Tow. Gomułka: Dlaczego pomagacie NRD? Czyżby dlatego, że tam są złe nastroje?

Tow. Kaganowicz: Nie, nie dlatego. Pomagamy dostawami ziarna Rumunii i Jugosławii i wam również nadal będziemy pomagać. Czyż [nie] dzielimy się z Polską? A wy czepiacie się słowa „groźba”, „czołg”. Nieładnie szukać dziury w całym.

Tow. Mołotow: Za swój kraj odpowiedzialność ponoszą przede wszystkim polscy przywódcy, ale nasza sytuacja jest taka, że my czujemy odpowiedzialność nie tylko za nasz kraj, ale za wszystkie kraje demokracji ludowej. Dlatego, kiedy mówimy wam, jakie jest nasze zdanie, a wy mówicie, że to „ingerencja”, to nie odpowiada to wspólnym interesom. Otwarcie dopuszczacie do antyradzieckiej propagandy i podważania hasła „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”. Putrament wysunął w swoim artykule, jako główne hasła: jawność, demokratyzację, decentralizację i suwerenność. A gdzie socjalizm, o który walczyły pokolenia polskich rewolucjonistów? Te hasła Putramenta są hasłami burżuazyjnymi.

Towarzysz Zambrowski mówił, że dokonuje się u was zdecydowany zwrot, ale chodzi o to, w którą stronę. Naprawdę myślicie, że możemy pozwolić na zwrot Polski przeciwko przyjaźni polsko-radzieckiej? Tak trudno to zrozumieć? Przyjaźń polsko-radziecka leży w interesie Związku Radzieckiego, ale jeszcze bardziej w interesie Polski. Powinniście znać nasze zdanie w tej kwestii. Jednak wasze obecne postępowanie nie jest takie, jakiego oczekiwaliśmy i jakie mieliśmy nadzieję zobaczyć.

Tow. Chruszczow: Do czego to doszło; potrzebny jest specjalny apel do robotników, aby w związku z przyjazdem delegacji KPZR uspokoić ich. Do czego doprowadziliście! Byłem wcześniej w Warszawie, również w przedsiębiorstwach i wdziałem sympatię polskich robotników do narodu radzieckiego i KPZR. A teraz, co się wyrabia?

Tow. Rapacki: Zaufajcie nam, a cała polska klasa robotnicza poprze nas i naprawi sytuację.

Tow. Chruszczow: Zaufanie, to nie jest funt kiełbasy. Jeśli wy nie macie zaufania do nas, to jak my możemy mieć zaufanie do was?

Tow. Zambrowski: Dlaczego sytuacja jest taka, że musimy powstrzymywać robotników...

Tow. Chruszczow: Wy osobiście mocno w tym kierunku popracowaliście. Tow. Zambrowski: Chodzi o to, że mamy kryzys kierownictwa.

Tow. Kaganowicz: To nie przypadek.

Tow. Rokossowski: Moja sytuacja jest najbardziej drażliwa. Wszyscy pamiętają, że przyjechałem na zaproszenie KC PZPR. Mówiłem, że nie mam doświadczenia działacza państwowego, że jestem jedynie niezłym dowódcą. Prosiłem, żeby mnie nie brać, ponieważ będzie mi trudno. Towarzysz Bierut powiedział, że KC PZPR nie może zrezygnować, ponieważ moje przyjście podkreśli, że kto by się nie targnął na granice Polski, tym samym targnie się na ZSRR, a w tych warunkach kapitaliści nie odważą się napaść na Polskę. Zgodziłem się, ale postawiłem warunek, że będę pracował, jeśli zyskam poparcie partii. Do śmierci tow. Bieruta armia i ja mieliśmy poparcie KC.

Teraz stosunek do armii zdecydowanie się zmienił. Pojawiła się podejrzliwość. Dwa lata temu zgłoszono projekt dotyczący statusu Głównego Zarządu Politycznego jako organu KC, ale do tej pory nie został on zatwierdzony. W Biurze Politycznym, zwłaszcza ze strony tow. Zambrowskiego, istnieją tendencje powoływania w nieskończoność partyjnych i rządowych komisji do zbadania sytuacji w wojsku. Zamiast tego, należałoby działać poprzez Główny Zarząd Polityczny i wysłuchać na BP mojego referatu, o co już dawno prosiłem. Oskarża się wojsko, że nie ma w nim krytyki, że z punktu widzenia demokracji panuje w nim nienormalna sytuacja. W swojej pracy w zakresie wyszkolenia wojska, bierzemy przykład z Armii Radzieckiej, najlepszej armii na świecie.

Skąd wzięła się podejrzliwość? Dzisiejszy dzień jest dla mnie policzkiem. To szczęście, że w Poznaniu wojska stały w odległości 24 km od miasta, dzisiaj sytuacja jest gorsza. Poleciłem postawienie wojska w stan gotowości w odległości 250 km od Warszawy, a także w Zambrowie, ale wojsko pozostało na miejscu. Rzucono podejrzenie, że armia wystąpi przeciwko swojemu rządowi. To hańba! W Poznaniu nie było ani jednego przypadku odmowy wykonania zadania. Armia była i jest orężem Polski Ludowej. Ale dzisiaj w Warszawie prowadzone są rozmowy na temat przyciągnięcia milicji i wojsk wewnętrznych, by siłą zbrojną poprzeć listę nowego składu kierownictwa. W tej kwestii pracownicy KW zwracali się do oficera dyżurnego Akademii Wojskowej. Chcecie rozkładu wojska. Ideologami tego są towarzysze Zambrowski i Matwin.

Odpowiem tow. Gomułce. W listopadzie 1949 roku BP przyjęło decyzję, że armia jest zachwaszczona, a was – Gomułkę i Spychalskiego[78] – oskarżono o usuwanie z wojska oficerów radzieckich, o zapraszanie oficerów z krajów zachodnich. Przecież to wtedy pojawiła się gomułkowszczyzna i spychalszczyzna.

Po zakończeniu wojny, w Wojsku Polskim było 17,8 tys. oficerów radzieckich. Żadnej agitacji przeciwko nim wówczas nie było. Teraz w Wojsku Polskim jest zaledwie 49 oficerów radzieckich – obywateli ZSRR, i 26 doradców. Jak wiadomo, BP KC PZPR prosiło o przysłanie 250 doradców, ale jest ich tylko 26. Nasza kadra nie wyrosła jeszcze na tyle, żeby mogła zajmować takie stanowiska w Wojsku Polskim. Chodzi także o Polaków, o oficerów radzieckich, którzy przyjęli obywatelstwo polskie; to jest 700 osób.

W związku z propozycją zwolnienia oficerów radzieckich, pytaliśmy: zmiana kursu? Dokąd idziemy? Odpowiedzi nie otrzymaliśmy. Towarzysze Matwin i Zambrowski występowali w wojskowych organizacjach partyjnych i mówili, że czas już przeprowadzić demokratyzację również w Wojsku Polskim.

W takiej sytuacji nie mogę być ministrem i proszę Biuro Polityczne KC PZPR i Prezydium KC KPZR o rozpatrzenie mojej dymisji.

Odpowiadam tow. Cyrankiewiczowi w kwestii mojego zachowania na Biurze Politycznym. Rzeczywiście nie wytrzymałem, ponieważ tłumili Zawadzkiego, ale potem przeprosiłem. Nie tylko ja się wtedy gorączkowałem.

Tow. Ochab: Uważam za swój obowiązek walczyć o przyjaźń z ZSRR, ponieważ jestem głęboko zaniepokojony. Najbardziej niepokoi mnie fala nastrojów antyradzieckich. Oczywiście, jesteśmy winni. Nie potrafiliśmy zdecydowanie przeciwstawić się tym nastrojom i teraz mamy tego skutki; musimy obawiać się wystąpień robotników przeciwko delegacji radzieckiej.

Tow. Chruszczow: Cieszcie się! Osiągnęliście to razem z Matwinem.

Tow. Gomułka: To nieprawda. Winni nie jesteśmy my i wy, ale sytuacja wewnętrzna.

Tow. Ochab: W Polsce są wrogowie i działa wroga agentura. Ale w pogorszeniu nastrojów chyba nie ma jakiejś waszej winy – gesty, forma stosunków itp. Zastanówcie się razem z nami, jak poprawić sytuację. Niedobrze, że nasza rozmowa przebiega w takim ostrym tonie. Musimy jeszcze porozmawiać, może za kilka dni nasza delegacja uda się do Moskwy[79], żeby w rozgorączkowaniu nie popełnić czegoś nieoczekiwanego.

O kierownictwie. Uważam wszystkich towarzyszy za uczciwych i oddanych. Jest bardzo ważne, żeby tow. Gomułka był I sekretarzem i żeby Biuro Polityczne zjednoczyło się wokół niego.

Tow. Kaganowicz: A czyż można członków Biura Politycznego dobierać pod I sekretarza?

Tow. Ochab: Doszliśmy do dobrego wniosku o wybraniu tow. Gomułki na I sekretarza. Z tym zgadzają się prawie wszyscy członkowie Biura Politycznego. U tow. Gomułki są ślady krzywdy, jakiej doznał, ale jego ręka jest silniejsza od mojej.

Pragnę podkreślić życiowo dla nas ważną kwestię. Jak wiadomo, podpisaliśmy ustawę o podwyżce wynagrodzeń, ale teraz podliczyliśmy i okazało się, że zabraknie nam pieniędzy. Dlatego potrzebna nam jest pomoc.

Bardzo źle, że narasta groźba pogorszenia stosunków między nami.

Tow. Chruszczow: Doprowadzicie do tego, że konflikt rozpali się, a wy powiecie wtedy: „bardzo dobrze”!

Tow. Ochab: To źle, że w ten sposób ze sobą rozmawiamy.

Tow. Chruszczow: Teraz w Polsce zatyka się gębę tym, którzy walczą o przyjaźń polsko-radziecką. Postępujecie nieuczciwie. Wcześniej mówiliście jedno, a wyszło co innego.

Tow. Ochab: Nie wszystko zależy ode mnie. Poza tym, źle oceniałem sytuację, zbyt dużo mówiłem o konieczności podjęcia kroków organizacyjnych. Uważam, że bezpośrednio po plenum powinniśmy się porozumieć.

Tow. Kaganowicz: Należałoby zakończyć dyskusję i porozumieć się teraz, przed decyzją o nowym składzie Biura Politycznego. Nie można uciekać przed faktem, że przyjechaliśmy do was.

Tow. Chruszczow: Gdyby nasze obecne spotkanie było owocne, byłby to historyczny zwrot ku odbudowie dobrych stosunków. Ale wy tego nie chcecie! Odpowiada za to tow. Gomułka.

Tow. Gomułka: Skład Biura Politycznego jest naszą wewnętrzną sprawą.

Tow. Chruszczow: Sens waszych słów jest taki: wracajcie do Moskwy, nie wypadliśmy sroce spod ogona.

Tow. Zawadzki: My, członkowie Biura Politycznego, jesteśmy przed plenum KC, na którym mają być przedstawione pewne zmiany w składzie BP. Nie zgadzam się z propozycjami tow. Gomułki w tej kwestii, chociaż wcześniej inaczej podchodziłem do tej sprawy. Jako komuniści, nie możemy tak postępować. Będzie niedobrze, jeśli się tak bez rezultatów rozejdziemy. Z linii tow. Gomułki jestem niezadowolony. Towarzysze radzieccy przybyli zatrwożeni i powinniśmy wyjść im naprzeciw. Powiem o tym na plenum KC. Nie wierzę, że polska klasa robotnicza wystąpi przeciwko ZSRR.

Tow. tow. Chruszczow i Kaganowicz: Słusznie, słyszymy głos bolszewika!

Tow. Zawadzki: Każdy z nas przeżywa w duszy tragedię.

Tow. tow. Chruszczow i Kaganowicz: My także.

Tow. Jędrychowski: Ale wy niesłusznie sądzicie, że przyjaźń będzie wtedy, gdy do BP wejdą ludzie, którzy wam się podobają. Rozbijacie Biuro Polityczne. Tow. Kaganowicz: To niesłychane! Kto to widział: wycinacie połowę Biura Politycznego, a mówicie, że my go rozbijamy.

Tow. Chruszczow: Usuwacie Rokossowskiego. Nie jesteście dziećmi i powinniście rozumieć, co to znaczy.

Tow. Zawadzki: Towarzyszu Jędrychowski, nie macie racji mówiąc, że towarzysze radzieccy przyjechali tutaj, żeby rozbijać Biuro Polityczne. Siedzimy razem i omawiamy problem, a wy mówicie o rozbijaniu. A kogo planowaliście usunąć z Biura? Nowaka, Rokossowskiego i innych.

Tow. Rokossowski: Chcecie sobie dobierać ludzi, tow. Gomułka, którzy będą tańczyć jak im zagracie.

Tow. Gomułka: Po wystąpieniu tow. Zawadzkiego powstała skomplikowana sytuacja. Teraz to już nie jest jednomyślna decyzja o składzie Biura Politycznego. I z tego powinienem od razu wyciągnąć wnioski.

Tow. Zawadzki: Jestem za tym, żebyśmy spróbowali się dogadać. Trzeba się zastanowić. Chcę być solidarny z towarzyszami radzieckimi.

Tow. Kaganowicz: Potrzebna jest wspólna przyjaźń, a nie walka jeden przeciwko drugiemu.

Tow. Rokossowski: Mam pytanie do tow. tow. Zambrowskiego i Cyrankiewicza. Dlaczego wy, a także tow. tow. Mazur i Berman, w żaden sposób nie chcieliście spotkać się z tow. Gomułką i porozmawiać z nim na Biurze Politycznym? Posłaliście do niego tow. Romkowskiego[80], który jest odpowiedzialny za jego aresztowanie. Na Biurze Politycznym tow. Gomułki nie przyjęto. A co takiego się stało, że teraz nagle jest takie poparcie dla tow. Gomułki?

Tow. Rapacki: Jeden z towarzyszy radzieckich powiedział, że podobno chcemy jedności przeciwko wam...

Tow. Chruszczow: Jaka to jedność, skoro wycinacie najbardziej aktywną część Biura Politycznego? Towarzyszu Cyrankiewicz, zrobiłem wszystko, żebyście pozostali w Biurze Politycznym. Byłem przeciwko usunięciu was. Dlaczego więc wy, teraz, usuwacie naszych przyjaciół i chcecie z nas robić durniów i za naszymi plecami robicie różne machlojki.

Tow. Cyrankiewicz: Powiem na plenum, że oskarżacie nas o machlojki.

Tow. Chruszczow: Poniosło mnie, cofam słowo „machlojki”.

Tow. Gomułka: Jakie to są równe prawa i przyjacielskie stosunki, skoro rozmawiamy ze sobą w ten sposób?

Tow. Kaganowicz: Przeciwnie, to my jesteśmy w gorszej sytuacji. Przyjechaliśmy do was, jesteśmy waszymi gośćmi, a wy nie chcecie z nami rozmawiać.

Tow. Gomułka: Kiedyś źle rozwiązaliście problem Jugosławii i wiecie, do jakich ciężkich konsekwencji to doprowadziło. Wydawało wam się wówczas, że macie rację.

Tow. Mikojan: Wtedy byliśmy pod wpływem kultu jednostki.

Tow. Gomułka: Obecnie też wam się wydaje, że macie rację. Ale to nieprawda. To skomplikuje sytuację. Teraz widzę, że już w zaplanowanym nowym składzie BP jedności też nie będzie.

Tow. Chruszczow: Chcecie być dyktatorem, a mówicie o demokracji. Tow. Mołotow: Tow. Gomułka chce być dyktatorem-zbawicielem.

Tow. Gomułka: A wy chcieliście być zbawicielem Jugosławii.

Tow. Mołotow: Ale przyznaliśmy się do błędu i naprawiliśmy go.

Tow. Gomułka: Wydaje mi się, że kierownictwo znowu nie będzie mogło normalnie pracować: Jeśli to ja jestem przeszkodą, mogę odejść.

Tow. Chruszczow i Mikojan: O tym zdecyduje plenum KC. Zróbcie porządek z sekretarzem Komitetu Warszawskiego Staszewskim. Stolica nadaje ton.

Tow. Gomułka: Ton nadaje KC.

Tow. Cyrankiewicz: Obecnie nie mamy kierownictwa.

Tow. Chruszczow: To znaczy, że to KC nadaje taki ton? Co się was tyczy tow. Gomułka, to nie mieliśmy żadnego zamiaru was wysuwać.

Tow. Gomułka: Stworzyliście złą atmosferę zaraz po przyjeździe, na lotnisku[81].

Tow. Chruszczow: A wy z tow. Cyrankiewiczem nie działacie otwarcie, ale za naszymi plecami. To po rosyjsku nazywa się machlojką.

Tow. Zawadzki: Uważam się za jednego z tych, którzy chcieli uczciwie rozwiązać kwestię dotyczącą tow. Gomułki. Uważam, że on może pracować, a my będziemy mu pomagać. Ale nie zgadzam się z jego tonem i postawą. Mam prośbę do tow. Gomułki: pomóżcie dogadać się towarzyszami radzieckimi.

Tow. Gomułka: Nie widzę wyjścia.

Tow. Jóźwiak: Towarzyszu Gomułka, czy dasz radę pracować z Rokossowskim?

Tow. Gomułka (wymijająco): Nawet nie będąc członkiem Biura Politycznego, mógłby być obecny na posiedzeniach BP, ale tę kwestię niech rozwiążą towarzysze radzieccy.

Tow. Mołotow: Towarzysz Gomułka powiedział to w żartach.

Tow. Gomułka: Wszystko to były „żarty”.

Tow. Kaganowicz: Nie możemy za was decydować. Spotkajcie się, przedyskutujcie i zdecydujcie.

(Polscy towarzysze przeszli do innego pokoju, by omówić formę zakończenia spotkania. Po przerwie rozmowy wznowiono).

Tow. Ochab: Omówmy komunikat.

Tow. Chruszczow: Co proponujecie?

Tow. Gomułka: Obecnie, w wyniku wystąpienia tow. Zawadzkiego, sytuacja jest inna.

Tow. Zawadzki: Niezależnie od tego, trzeba porozumieć się w sprawie komunikatu.

Tow. Gomułka: Przed wystąpieniem tow. Zawadzkiego, miałem propozycję. Zakładałem odnotowanie w komunikacie, że odbyło się spotkanie przedstawicieli Prezydium KC KPZR i Biura Politycznego KC PZPR, że obie partie uważają, iż fundamentem przyjaźni Polski i Związku Radzieckiego jest wspólny cel – socjalizm, któremu służą obie partie. W drugiej części komunikatu należałoby powiedzieć, że obie partie potwierdzają, iż każda z nich powinna samodzielnie rozwiązywać problemy, dotyczącej jej kraju, z uwzględnieniem wspólnych interesów socjalizmu. Ogólny kierunek komunikatu powinien iść po linii porozumienia, które zawarliśmy ze Związkiem Komunistów Jugosławii.

Tow. Mołotow: Jaki wpływ na tekst komunikatu może mieć wystąpienie tow. Zawadzkiego?

Tow. Gomułka: Skoro uważacie, że już o wszystkim zadecydowaliśmy...

Tow. Chruszczow: Nie zadecydowaliśmy.

Tow. Gomułka: Wpływ jest taki, że powstała zupełnie inna sytuacja wewnętrzna. Myślę, że zakończymy rozmowy dzisiaj wieczorem.

Tow. Chruszczow: W jakim sensie zakończymy?

Tow. Gomułka: Skończymy rozmawiać, a zadecyduje nasze kierownictwo.

Tow. Zawadzki: Musimy koniecznie przyjąć komunikat, żeby uspokoić opinię publiczną. Źle będzie, jeśli towarzysze wyjadą, a my nie powiemy, że w atmosferze przyjaźni wymieniliśmy się opiniami na wszystkie tematy i uzgodniliśmy kolejne spotkanie, że kontakt między nami nie został zerwany.

Tow. Rapacki przedkłada projekt komunikatu, który w zasadzie został przyjęty. Dopracowanie tekstu komunikatu powierzono tow. Rapackiemu i tow. Ponomarience.

Tow. Kaganowicz mówi o problemie antysemityzmu. Nie może być większej pomocy dla antysemitów, niż nadmierne nagromadzenie kadr żydowskich. Będąc sekretarzem KC KP Ukrainy, sam regulowałem narodowościowy skład kadr. Ta kwestia ważna jest również w skali międzynarodowej, w związku ze stosunkami między Arabami i Izraelem. Wszak faktem jest, że Arabowie prowadzą politykę narodowowyzwoleńczą, a Izrael wyraża politykę imperialistów. Te kwestie omawiane były w polskiej prasie nieprawidłowo.

Tow. Jędrychowski zauważa, że w polskiej prasie było bardzo wiele nieprawidłowości.

Tow. tow. Chruszczow i Mikojan nawiązują do sprawy uwięzienia Gomułki i w związku z tym mówią, że inicjatywa wyszła z Warszawy, a nie od Stalina, i że Stalin pytał, dlaczego w Polsce jest taki stosunek do tow. Gomułki; czy nie ma w tym jakichś ubocznych przyczyn[82]

Tow. Zambrowski: Jeśli mamy wspominać historię, to różne rzeczy bywały. Tow. Chruszczow: Czym czujemy się dotknięci? Po śmierci Stalina, sami, z własnej inicjatywy, ujawniliśmy i zlikwidowaliśmy błędy w naszych stosunkach z wami, zlikwidowaliśmy istniejące wówczas elementy faktycznej nierówności. A teraz publicznie oskarżacie nas o to w prasie. Putramenta usunęlibyśmy z partii za taki artykuł, jaki opublikował, ale nie dlatego, że to przestępstwo, a dlatego, że on nie jest komunistą. Ale to wasza sprawa.

Tow. Mołotow: U was prasa publikuje artykuły w rodzaju tego, który opowiada się przeciwko hasłu „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”. Mówimy o tym, a wy powiecie, że to ingerencja?

Tow. Gomułka: Nie, to przyjacielska partyjna krytyka. Ale mówienie, że ktoś cieszy się zaufaniem, a ktoś inny nie, to już sprawa, o której sami powinniśmy decydować.

Tow. Chruszczow: Ale my możemy powiedzieć, doradzić. Jeśli wy powiecie o kimś u nas, że zajmuje antypolskie stanowisko, to my wam tylko podziękujemy. Był np. ambasador radziecki Popow[83]. Odwołaliśmy go, usunęliśmy z KC i skierowaliśmy do pracy poza Moskwą za to, że niegodnie reprezentował Związek Radziecki w Polsce. Przyjechał tu z dobrymi intencjami, ale okazał się durniem. Widzicie zatem, że podejmujemy niezbędne kroki.

Tow. Gomułka: Mimo to uważam, że wszystkie problemy wewnętrzne powinniśmy sami rozwiązywać.

Tow. tow. Mikojan i Kaganowicz: Oczywiście, ale my wyrażamy swoje zdanie, a wy decydujcie sami.

Tow. Chruszczow: Niepokoi nas, że kładziecie akcent nie na to, co trzeba, nadając temu szczególny sens. Widocznie różnie rozumiemy pojęcie naszego internacjonalistycznego obowiązku. To nas niepokoi. Obraża nas, że odnosicie się do nas tak, jakbyśmy zabiegali o wasze względy. A my mamy godność komunistów, ale prawdę mówimy.

Tow. Gomułka: Nie mam podstaw myśleć, że nam schlebiacie.

Tow. Chruszczow: Towarzyszu Gomułka, uważamy was za wybitnego działacza. Z wieloma obecnym tu towarzyszami rozmawiałem jeszcze przed wysunięciem waszej kandydatury. Po co miałbym się przypodchlebiać? A wy zwątpiliście w moją szczerość, kiedy na lotnisku pozytywnie się o was wyraziłem. O waszym aresztowaniu, towarzyszu Gomułka, zdecydowano w Warszawie. My robiliśmy wszystko, żeby was uchronić.

Tow. Gomułka: Przed kongresem zjednoczeniowym napisałem list do Stalina[84]. Nazwano mnie zdrajcą klasy robotniczej i przed tym miałem prawo się bronić. Powiedziałem Bierutowi, że zgadzam się na umieszczenie mojej kandydatury na liście składu KC. Po moim wystąpieniu na zjeździe sytuacja pogorszyła się, ale jednak wybrano mnie do KC. Było dla mnie jasne, że wszystko to odbyło się nie na życzenie Bieruta, ale za radą Stalina.

Tow. Ponomarienko odczytuje tekst komunikatu[85]. Tekst komunikatu zostaje zatwierdzony.

Na tym rozmowy zakończyły się o godz. 1-ej w nocy.

Przebieg rozmowy zanotował referent Wydziału KC KPZR, J. Dzierżyński[86].

Przełożyła Anna Jasiewicz

Noty o autorach

Red. Paweł Dybicz – publicysta, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego – studia na Wydziałach: Historycznym oraz Dziennikarstwa i Nauk Politycznych. Dziennikarz „Sztandaru Młodych”, od 1995 r. w „Przeglądzie Tygodniowym”, a następnie w „Przeglądzie”, gdzie jest I zastępcą redaktora naczelnego. Redaktor wielu książek oraz wydawanych drukiem zbiorów źródeł historycznych, m.in.: wielotomowych Raportów Wiesława Górnickiego do gen. Jaruzelskiego. Prezes Fundacji Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL.

Prof. Andrzej Friszke – historyk, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, współpracownik opozycji demokratycznej, redaktor w „Tygodniku Solidarność” (1981), następnie w „Więzi” (od 1982), kierownik działu historycznego, członek Klubu Inteligencji Katolickiej. Od 1990 r. pracownik naukowy w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Od 2013 r. członek korespondent PAN. W latach 1999-2006 członek Kolegium IPN, w 2011-2016 Rady IPN. Wykładowca w Colegium Civitas. Autor około 20 monografii poświęconych dziejom okresu PRL, zwłaszcza działalności opozycji i emigracji, m.in. Rewolucji Solidarności 1980-81 (2014), Między wojną a więzieniem 1945-1953 (2015), Związek Harcerstwa Polskiego 1956-1963 (2016).

Włodzimierz Janowski – historyk, archiwista. Absolwent Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, od 1990 pracownik Archiwum Akt Nowych, aktualnie kierownik Oddziału I Opracowania Zasobu. Autor i współautor kilkudziesięciu książek, edycji źródłowych i artykułów z zakresu dziejów Polski XX w. Zainteresowania badawcze koncentrują się na zagadnieniach metodyki archiwalnej, archiwoznawstwa, dziejach ruchu młodzieżowego, historii Polski po 1944 r., ustroju władz i funkcjonowaniu aparatu KC PZPR. Działacz Stowarzyszenia Archiwistów Polskich, członek ZG SAP, wiceprezes Oddziału Warszawskiego tej organizacji.

Prof. Dariusz Jarosz – pracuje w Instytucie Historii PAN. Specjalista w zakresie historii społecznej Polski w latach 1944-1989 i stosunków PRL z Francją. Autor m.in.: (z Marią Pasztor) Stosunki polsko-francuskie 1944-1980, Warszawa 2008; (z Marią Pasztor) Afera mięsna: fakty i konteksty, Toruń 2004; Polacy a stalinizm 1948-1956, Warszawa 2000; Masy pracujące przede wszystkim. Organizacja wypoczynku w Polsce 1945-1956, Warszawa-Kielce 2003; Mieszkanie się należy... Studium z peerelowskich praktyk społecznych, Warszawa 2010, (z Grzegorzem Miernikiem), „Zbuntowana” wieś Okół: opowieści o buncie, Warszawa - Kielce 2016.

Dr Łukasz Jastrząb – historyk, politolog, pracownik PAN Biblioteki Kórnickiej. Znawca i badacz dziejów Poznańskiego Czerwca 1956 r., autor 11 książek i kilkudziesięciu artykułów naukowych i publicystycznych. Najważniejsze publikacje monograficzne: „Rozstrzelano moje serce w Poznaniu”. Poznański Czerwiec 1956 r. – straty osobowe i ich analiza, Poznań-Warszawa 2006, Lista strat Powstania Wielkopolskiego od 27 grudnia 1918 r. do 8 marca 1920 r. Ze słowem wstępnym Lecha Kaczyńskiego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Koszalin 2009, Archidiecezja poznańska w latach okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Poznań 2012.

Dr Edward Karolczuk – konsultant w Regionalnym Ośrodku Doskonalenia Nauczycieli i Informacji Pedagogicznej „WOM” w Rybniku. Zainteresowania naukowe dotyczą problemów teorii polityki, historii najnowszej oraz społeczno-politycznych skutków transformacji ustrojowej. Posiada publikacje naukowe w wydawnictwach krajowych i zagranicznych. Publikował także na łamach „Dialogu Edukacyjnego”, „Nowej Krytyki”, „Przeglądu”, „Transformacji”, „Zdania”, „Nowego Obywatela”. W 2010 r. ukazała się jego książka O wrogu – szkice filozoficzno-historyczne, a w 2016 r. „Nagie życie” ofiar wyzysku pracy i wojny.

Dr Agnieszka Mrozik – literaturoznawczyni, adiunkt w Instytucie Badań Literackich PAN. Absolwentka warszawskiej polonistyki i amerykanistyki. Redaktorka kwartalnika kulturalno-politycznego „Bez Dogmatu”. Autorka książki Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku (2012). Współredaktorka tomu PRL – życie po życiu (2013) oraz Encyklopedii gender (2014). Aktualnie pracuje nad książką o kobietach zaangażowanych w ruch komunistyczny w Polsce przed- i powojennej.

Prof. Longin Pastusiak – politolog, amerykanista. Ukończył studia na Wydziale Dziennikarskim Uniwersytetu Warszawskiego oraz na Wydziale Spraw Międzynarodowych University of Virginia w Stanach Zjednoczonych. W latach 1963-1993 pracował w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. Od 1978 r. profesor nadzwyczajny, a od 1986 r. profesor zwyczajny. W latach 1985 -1988 Prezes Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych. Poseł (1991-2001), marszałek Senatu (2001-2005). Dyrektor Instytutu Stosunków Międzynarodowych Akademii Finansów i Biznesu Vistula. Autor ponad 700 publikacji naukowych, w tym ponad 90 książek dotyczących USA i stosunków polsko-amerykańskich.

Prof. Andrzej Skrzypek – historyk, pracował m.in. w PAN, na Uniwersytecie Łódzkim, Uniwersytecie Warszawskim, obecnie wykłada w Akademii Humanistycznej w Pułtusku. Zainteresowania badawcze: historia najnowsza, stosunki międzynarodowe, ZSRR, kraje bałtyckie, historia dyplomacji: polityka zagraniczna ZSRR i stosunki z Polską, Niemcami i krajami bałtyckimi, polska polityka zagraniczna w XX w. Autor dwudziestu książek, m.in. Związek Bałtycki 1919-1926 (1972), Kronika koegzystencji [Stosunki polsko-radzieckie 1918-1939] (1982), Stosunki polsko-łotewskie 1918-1939 (1997), Mechanizmy uzależnienia. Stosunki polsko-radzieckie 1944-1957 (2002), Mechanizmy autonomii. Stosunki...1956-1965 (2005), Mechanizmy klientelizmu. Stosunki...1965-1989 (2008), Druga smuta. Zarys dziejów Rosji 1985-2004 (2004), Historia społeczna Europy (2009), Dyplomatyczne dzieje PRL 1956-1989 (2010), Zamachy stanu w Polsce XX w. (2014), Polen im Sowjetimperium (2016).

Dr Krzysztof Wasilewski – historyk i medioznawca, zawodowo związany z Wojewódzką i Miejską Biblioteką Publiczną im. Zbigniewa Herberta w Gorzowie Wielkopolskim Wśród jego zainteresowań badawczych znajdują się: historia prasy polskiej, media wobec mniejszości narodowych i etnicznych, system medialny Stanów Zjednoczonych. Autor Innej wizji transformacji – monografii miesięcznika „Dziś. Przegląd Społeczny” (2013), pomysłodawca i wieloletni redaktor naczelny (2011-2015) „Przeglądu Polsko-Polonijnego”, redaktor trzech tomów studiów, autor kilkudziesięciu artykułów naukowych i publicystycznych drukowanych w czasopismach krajowych i zagranicznych, stypendysta International Visegrad Fund (2012), Roosevelt Study Center (2015) i John F. Kennedy Institute for North American Studies w Berlinie (2016); dwukrotny stypendysta Ośrodka Pamięć i Przyszłość we Wrocławiu (2012, 2014).

Prof. Jerzy Wiatr – socjolog, wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Wojskowej Akademii Politycznej, a od 1969 r. do przejścia na emeryturę w 2001 r. był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie kierował zakładem socjologii polityki, był także dyrektorem Instytutu Socjologii (1975-77) i dziekanem Wydziału Nauk Społecznych (1977-1980). W latach 1981-84 był dyrektorem Instytutu Podstawowych Problemów Marksizmu-Leninizmu KC PZPR. Był posłem na Sejm w latach 1993-1996, a w latach 1996-1997 ministrem edukacji narodowej. Po przejściu na emeryturę wykłada na uczelniach niepublicznych. W latach 2007-2013 był rektorem Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji, a obecnie jest rektorem honorowym tej uczelni. W latach 1979-82 był wiceprezydentem Międzynarodowego Towarzystwa Nauk Politycznych, a w latach 2000-2003 prezydentem Środkowoeuropejskiego Stowarzyszenia Nauk Politycznych.

Dr Piotr Zaborny – politolog, emerytowany docent Akademii Podlaskiej w Siedlcach, autor biografii polskich polityków, m. in. Władysław Gomułka – komunista, narodowiec, państwowiec, A to Polska właśnie, „Niepolityczne” kazania o polityce, Niepoprawni politycznie oraz Historii Skierniewic dla każdego. Laureat Nagrody im. Jędrzeja Cierniaka.

Przypisy

Wstęp

[1] Z. Stasiak, Studencki październik ’56 w relacjach uczestników, Łódź 2010, s. 136.

Październik ’56. Geopolityczne tło

[1]Wiliam J. Spahr, Żukow, Warszawa 2003.

[2]Wladislaw Zubok, Konstantin Pleszakow, Zimna wojna zza kulis Kremla, Warszawa 1999.

[3]Ławrentij Beria, Istocznik, „Dokumenty russkoj istorii ”, nr 4/1994.

[4]Henry Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1994.

[5]Charles Gati, Stracone złudzenia, Moskwa, Waszyngton i Budapeszt wobec powstania węgierskiego 1956 r., Warszawa 2006.

[6]W referacie tym wykorzystano fragmenty: Andrzej Werblan, Październik 1956 roku – legendy a rzeczywistość, [w]: Polski Październik 1956 w polityce światowej, PISM, Warszawa 2006.

[7]Dariusz Jarosz, Różne oblicza PRL, „Przegląd”, nr 42/2001.

[8]Przewodnik po historii Polski 966-2016. Instytut Pamięci Narodowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, Warszawa 2016.

[9]A. M. Oriechow, Sowietskij Sojusz i Polsza w gody „ottiepieli”: is istorii polsko-sowietskich otnoszenij, Moskwa 2005.

[10]Pełny tekst relacji St. Kuryluka z rozmów z Mao [w]: Chiny a polski Październik ’56, Dokumenty, opr. Andrzej Werblan, „Dziś” nr 10/1996.

„Obawiano się interwencji”. Od Czerwca do Października

[1] Jerzy Morawski (1918-2012) – poseł Krajowej Rady Narodowej (1945-1947), na Sejm Ustawodawczy (1947-1952), Sejm PRL I kadencji (1952-1956), II (1957-1961) i III (1961-1965). W 1956 r. był członkiem Biura Politycznego KC PZPR i redaktorem naczelnym „Trybuny Ludu” (V-VII 1956 r.).

[2] Ostatnie powstanie, 1995 r., reż. Grzegorz Braun, prod. „Prasa i Film” dla Programu 1 TVP.

[3] J. Morawski, Nie takie rzeczy zobaczycie, „Polityka” nr 14(2239) z 1 IV 2000 r., s. 65.

[4] Szerzej o rzekomym udziale wojsk radzieckich w Poznańskim Czerwcu 1956 r. patrz: Ł. Jastrząb, Cudzoziemcy w Poznańskim Czerwcu 1956 r., „Przegląd Zachodni” 2016, nr 2.

[5] Jest to tytuł opracowania o Październiku 1956 autorstwa Jakuba Karpińskiego (1940-2003), wydanego w Paryżu pod pseudonimem „Marek Tarniewski”: M. Tarniewski, Porcja wolności (październik 1956), seria: Biblioteka „Kultury” t. 311. seria: Dokumenty – Instytut Literacki t. 45, Instytut Literacki, Paryż 1979.

[6] W. Władyka, Kwasy i zasady w KC PZPR w 1956 roku, (w:) Protokoły VI i VII Plenum Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z 1956 r., opracowanie, wybór i przygotowanie do druku W. Władyka, W. Janowski, Seria: Polska mniej znana 1944-1989, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2007, s. 9.

[7] W. Jedlicki, Chamy i Żydy, „Kultura” 1962, nr 12 (182), s. 3-41. O okolicznościach powstania artykułu patrz: P. Ceranka, Historia pewnego artykułu, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2006, nr 2, s. 93-114.

[8] T. Jankowska, Kwasy i zasady, „Nowe Drogi” 1956, nr 11/12(89/90), s. 124-130.

[9] Z. Rykowski, W. Władyka, Polska próba – Październik ’56, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1989.

[10] Treści listów patrz: Dokumenty centralnych władz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej marzec-listopad ’56, opracowanie, wybór i przygotowanie do druku M. Jabłonowski, W. Janowski, A. Skrzypek, W. Władyka, seria: Polska mniej znana 1944-1989, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 227-229, 244-245.

[11] Patrz: Protokół nr 108 z 16 VII 1956 r. z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR i Protokół nr 111 z 1 VIII 1956 r. z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR, (w:) Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 327, 331.

[12] Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. o 6-letnim planie rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu na lata 1950-1955 (Dz.U. z 1950 r. Nr 37, poz. 344 z póź. zm.).

[13] Stenogram narady I sekretarzy KW PZPR i kierowników Wydziałów KC PZPR w sprawie wydarzeń poznańskich [7 VII 1956 r.], (w:) Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 259.

[14] Taka nazwa w latach 1949-1956 obowiązywała dla Zakładów Przemysłu Metalowego H. Cegielski Poznań.

[15] Przeciętne wynagrodzenie w 1956 r. wynosiło 1118 zł. Szerzej patrz: T. Rochatka, Nastroje w poznańskich zakładach pracy w czerwcu 1956 roku, [w:]Poznański Czerwiec 1956. Uwarunkowania – Przebieg – Konsekwencje. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej. Poznań 22-23 czerwca 2006, Instytut Historii UAM, Poznań 2007, s. 23-32.

[16] Kwestię nazewnictwa wydarzeń zbadał Andrzej Choniawko: Powstania czy rewolty? W kręgu terminologii, „Przegląd Zachodni” 2006, nr 3(320), s. 21-48. Pojawiła się swego czasu nazwa „powstanie Poznańskiego Czerwca”, ale termin „powstanie” absolutnie się nie przyjął, został sztucznie stworzony w 2006 r. przez wąską grupę kombatantów i niestety przyjęty i promowany przez ówczesne władze Poznania (A. Banasiak, R. Biniak, W. Marciniak, M. Wiza, To było nasze powstanie, „Głos Wielkopolski” nr 33(18824) z 8 II 2006 r., s. 16). Zakończyło się to klęską, wymyślony termin nie miał żadnych podstaw naukowo-merytorycznych, już w 2006 r. np. historycy warszawscy apelowali, by odejść od nazwy „powstanie”, by nie narazić się na krytykę czy nawet drwinę, patrz: P. Bojarski, Warszawski historyk kontra powstanie, „Gazeta Wyborcza” nr 138(5146) z 14/15 VI 2006 r., s. 6. Ciekawy głos w dyskusji wokół nazewnictwa zabrał w 2013 r. Wiesław Olszewski (1956-2015) w tekście o badaniach Poznańskiego Czerwca prowadzonych przez poznańskiego historyka Antoniego Czubińskiego (1928-2003) [W. Olszewski, Straty osobowe Poznańskiego Czerwca 1956 r. według Antoniego Czubińskiego, (w:) Śladami mistrza. Prace z historii najnowszej dedykowane profesorowi Antoniemu Czubińskiemu, pod red. S. Sierpowskiego, seria: Publikacje Instytutu Historii nr 116, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Instytut Historii, Poznań 2013, s. 51]. W. Olszewski napisał, że po raz pierwszy o „powstaniu” usłyszał z ust Lecha Trzeciakowskiego na sesji naukowej w 1981 r. Idąc tym tropem, znalazł recenzję L. Trzeciakowskiego z 1982 r., który napisał tam: mieliśmy wtedy do czynienia z powstaniem robotników poznańskich, którzy wystąpili w obronie ideałów socjalistycznych (L. Trzeciakowski, Poznański Czerwiec 1956, „Kwartalnik Historyczny” 1982, nr 1, s. 158). A zatem – według W. Olszewskiego – teza o socjalistycznym podłożu Poznańskiego Czerwca przypisywana dotąd błędnie A. Czubińskiemu, jest autorstwa L. Trzeciakowskiego.

[17] Szczegółowe opracowanie zagadnienia ofiar patrz: Ł. Jastrząb, „Rozstrzelano moje serce w Poznaniu”. Poznański Czerwiec 1956 r. – straty osobowe i ich analiza, wyd. I, Wydawnictwo Comandor, Poznań-Warszawa 2006.

[18] W 2006 r. Łukasz Jastrząb, oprócz liczby 57 zabitych, podał również informacje o ilości rannych. Udało mu się stworzyć imienny wykaz 384 osób, które odniosły obrażenia w związku z Poznańskim Czerwcem 1956 r. W liczbie tej było 263 rannych w wyniku postrzałów, 121 rannych w inny sposób (otarcie, złamanie, rany cięte, skaleczenia). Spośród tych 121, w 18 przypadkach nie udało się ustalić odniesionej rany. Oprócz tego odnalazł ślad (w zbiorczych raportach z niektórych placówek, gdzie nie podawano nazwisk, a księgi umożliwiające identyfikacje już nie istnieją) po 72 bezimiennych przypadkach zranień, co daje sumę 456 odnotowanych przypadków rannych. Oficjalne dokumenty ówczesnych władz mówiły o 575 rannych osobach. O ile w 2006 r. Łukasz Jastrząb pisał o liczbie rannych nie przekraczającej 650 osób, tak w najnowszych wynikach badań opublikowanych w artykułach naukowych z 2016 r. skłania się ku tezie o liczbie nie większej niż 500, która jest hipotezą, ustaloną przez piszącego te słowa, na podstawie naukowych badań źródeł. Pion śledczy IPN ma jednak dodatkowe narzędzia, które pozwalają zweryfikować naukowe ustalenia.

[19] Ustalenia i stan śledztwa w sprawie przestępczych działań funkcjonariuszy państwa komunistycznego podczas tzw. Wydarzeń Poznańskich (S 23/00/Zk) [8 VI 2016 r.] – http://www.czerwiec56.ipn.gov.pl/c56/ofiary-i-represje/sledztwo-ipn/9169,Ustalenia-i-stan-sledztwa-w-sprawie-przestepczych-dzialan-funkcjonariuszy-panstw.html [dostęp 25 VII 2016 r.].

[20] Nazwa, która funkcjonuje w środowisku naukowym, pochodzi od Stanisława Jankowiaka z Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który – najczęściej w okolicach rocznicy wydarzeń – opowiada o Poznańskim Czerwcu fakty dawno już nieaktualne, zweryfikowane i zbadane, negując ustalenia poważnych historyków i prokuratorów z Instytutu Pamięci Narodowej. Jego wypowiedzi szkodzą historii, nie są poparte żadnymi źródłami ani publikacjami jego autorstwa, bowiem dorobek Stanisława Jankowiaka dotyczący Poznańskiego Czerwca jest bardzo skromny – kilka artykułów budowanych na bazie tej samej tematyki. Nie napisał żadnej syntezy, monografii, nie jest obecny w publicystyce. Znany jest również z groteskowych wystąpień telewizyjnych, które budzą zażenowanie oraz z wypowiedzi kolokwialnych graniczących z wulgaryzmami. Na wieść o ukazaniu się nowej książki o Poznańskim Czerwcu, Stanisław Jankowiak „wkurzył się” w 2006 r., co wyraził w wywiadzie prasowym [Dziennikarstwo rocznicowe, „Forum Dziennikarzy” 2006, nr 2(84), s. 29 – rozmowa Przemysława Terleckiego ze Stanisławem Jankowiakiem]. W programie poznańskiego TVP3 z 8 V 2006 r. na wiadomość, że ukazała się książka o ofiarach Poznańskiego Czerwca, dziennikarz komentuje, że S. Jankowiak się „denerwuje”, a on sam wygrażał autorowi przed kamerą: „To mu napiszę taką recenzję, że mu w pięty pójdzie, no! Mogę to zadeklarować publicznie”. Oczywiście recenzja takowa nie powstała. W innym programie pt. Lustra wyemitowanym 27 VI 2016 r., również w poznańskim TVP3, wiedząc prawdopodobnie, jakie padnie pytanie dotyczące również tej samej, co 10 lat temu książki o ofiarach, która jest uznana i przyjęta w środowisku naukowym, nerwowo wyrywał się pierwszy do odpowiedzi, mówiąc: „Jeśli mogę zacząć, to z przyjemnością odniosę się problemu”. Następnie stwierdził, że jeżeli ktokolwiek wie, ile jest ofiar Poznańskiego Czerwca, to „zazdrości zarozumialstwa”. Liczba ta jest znana i potwierdzona naukowo od 2006 r., to samo ustalił pion śledczy IPN, ale Stanisław Jankowiak – jak sam mówi – „nie wie”, opiera się na wyimaginowanych informacjach sprzed 30 lat, groteskowo zaprzeczając znanym powszechnie ustaleniom, nie prezentując przy tym żadnych badań własnych. Jest natomiast „bohaterem” kilku niechlubnych zdarzeń, rzucających cień nie tylko na Poznański Czerwiec, ale i na poznańską naukę. W 2006 r. w atmosferze wielkiego skandalu naukowego został wyrzucony ze stanowiska Naczelnika Biura Edukacji Publicznej IPN w Poznaniu. Dziennikarskie śledztwo wykryło, że Stanisław Jankowiak stosował mobbing, podbierał pracownikom materiały naukowe, przypisując sobie ich „odkrycie”, nakazywał, by wszystkie książki pracowników IPN były pod jego „redakcją” itp. Pracownicy IPN mówili dziennikarzowi, że współpraca z Jankowiakiem to „patologia, koszmar i zastraszanie” [K. M. Kaźmierczak, Historia według naczelnika, „Głos Wielkopolski” nr 232(19023) z 4 X 2006 r., s. 3; K. M. Kaźmierczak, Odwołany naczelnik, „Głos Wielkopolski” nr 233(19024) z 5 X 2006 r., s. 5]. Z kolei w 2009 r. był promotorem i naukowym patronem książki Kingi Przyborowskiej Poznańskie procesy 1956: „Proces trzech” (Poznań 2009), którą autorka zadedykowała trzem mordercom, którzy podczas Poznańskiego Czerwca zlinczowali 26-letniego wartownika UB. Przyborowska zrobiła z nich ofiary systemu, gloryfikując morderców, przy naukowej akceptacji Jankowiaka. Wydanie książki za publiczne pieniądze i dodatkowo napisanej przez pracownicę Muzeum Poznańskiego Czerwca zakończyło się ogromnym skandalem – protestowali kombatanci i naukowcy [K. M. Kaźmierczak, Miasto wydało książkę zrównującą kryminalistów z bohaterami Czerwca ‘56, „Polska. Głos Wielkopolski” nr 219(19940) z 18 IX 2009 r., s. 2-3].

[21] „Proces trzech” rozpoczął się 27 IX 1956 r. Na ławie zasiedli 20-letni Józef Foltynowicz, 18-letni Jerzy Sroka i 18-letni Kazimierz Żurek. Wyrok zapadł 8 X 1956 r.: Józef Foltynowicz i Jerzy Sroka otrzymali po 4,5 roku więzienia, a Kazimierz Żurek – 4 lata. Obrońcami byli: Adam Barszczewski, Stanisław Hejmowski, Stefan Jakusz, Gerard Kujanek, Tadeusz Luboński, Władysław Rust. Przewodniczącym składu orzekającego był sędzia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu Wiesław Celiński. Oskarżał prokurator Prokuratury Wojewódzkiej w Poznaniu Alfons Lehmann.

[22] „Proces dziewięciu” rozpoczął się 27 IX 1956 r. Na ławie oskarżonych zasiedli: Janusz Biegański, Stanisław Jaworek, Stanisław Kaufmann, Łukasz Piotrowski, Józef Pocztowy, Leon Olejniczak, Jan Suwart, Zenon Urbanek, Ludwik Wierzbicki.. Obrońcy: Józef Umbreit, Mieczysław Klauziński, Tadeusz Napierała, Józef Sopa, Juliusz Wójciak, Kazimierz Nowak, Witold Trojanowski, Stanisław Konieczny, Michał Grzegorzewicz, Gerard Kujanek. Skład Sądu: Przewodniczący – Sędzia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu Wacław Żebrowski oraz ławnicy – Zenon Bartkowiak, Dobrochna Budzyń i dodatkowy ławnik – Zenon Blinkiewicz. Oskarżyciele: prokurator Edward Klimczak i Marian Nowakowski. Wyrok zapadł 12 X 1956 r. Sąd skazał: Zenona Urbanka na 6 lat więzienia, Józefa Pocztowego na 3 lata, Stanisława Jaworka na 6 lat, Ludwika Wierzbickiego na 6 lat, Łukasza Piotrowskiego na 1 rok i 6 miesięcy, Janusza Biegańskiego na 2 lata i 6 miesięcy oraz 500 zł grzywny, Stanisława Kaufmanna na 2 lata w zawieszeniu na 5. Sąd uniewinnił Leona Olejniczaka i Jana Suwarta. W wyniku przemian październikowych wszyscy skazani zostali wypuszczeni na wolność. 26 X 1956 r. obrońcy wnieśli rewizje od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu. Sąd Najwyższy wyrokiem z 15 II 1957 r. uchylił zaskarżony wyrok w części skazującej i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania przez Sąd Wojewódzki, który postanowieniem z 5 IV 1957 r. na zasadzie art. 305 kodeksu postępowania karnego zwrócił akta sprawy do Prokuratury Wojewódzkiej w Poznaniu dla uzupełnienia śledztwa i ewentualnie sporządzenia nowego aktu oskarżenia. Sprawa nie została już nigdy podjęta.

[23] „Proces dziesięciu”, zwany też „procesem Kulasa” (od nazwiska jednego z oskarżonych), rozpoczął się 5 X 1956 r. Oskarżeni: Zbigniew Błaszyk Roman Bulczyński, Marian Joachimiak, Władysław Kaczkowski, Antoni Klimecki, Janusz Kulas, Jan Łuczak, Zygmunt Majcher,, Mikołaj Pac-Pomarnacki, Hieronim Zielonacki. Obrońcy: Władysław Banaczyk, Adam Barszczewski, Ludwik Bleidorn, Michał Grzegorzewicz, Stanisław Hejmowski, Leon Kaczyński, Piotr Moś, Bronisław Rzemyk, Julian Sznapik, Stanisław Szczęsny, Seweryn Szelejak, Kazimierz Tasiemski, Janusz Waliszewski. Przewodniczącym składu sędziowskiego był Dionizy Piotrowski, ławnikami byli Zenon Adamski i Janusz Glock, ławnikiem dodatkowym był Sylwester Gielniak. Oskarżali – Tadeusz Muszyński, prokurator miasta i powiatu Gniezno, Joachim Markowicz z Prokuratury Generalnej i Czesław Borkowski – wiceprokurator wojewódzki z Poznania. Proces zakończył się 22 X 1956 r. – zamiast wyroku Sąd ogłosił postanowienie o wznowieniu przewodu sądowego i zarządził przerwę w rozprawie do 6 XI 1956 r. Jednak 3 XI 1956 r. Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowił na zasadzie art. 305 kodeksu postępowania karnego zwrócić akta sprawy do Prokuratury Wojewódzkiej w Poznaniu celem uzupełnienia śledztwa. Oskarżeni opuścili więzienie wskutek zmian politycznych. Sprawa nie trafiła już nigdy na wokandę.

[24] Został zlinczowany na peronie 4. Dworca Głównego w Poznaniu. Fragmenty z opisu linczu: (...) bijąc napadniętego pięściami w twarz (...) chwytał go za włosy i kopał w twarz (...) został (...) pobity i wrzucony na (...) płot (...) przez kilkanaście metrów wleczony między torami (...) wskoczył na brzuch, klatkę piersiową (...) deptał go i kopał w głowę i twarz (...) włożył niedopałek papierosa z tlącym końcem do ust (...) [M. R. Bombicki, Polski Październik ’56. Początek drogi, Poznań 1993, s. 63-64] oraz (...) liczne rany tłuczone i cięte części owłosionej głowy, wgniecienie [pisownia oryg. – przyp. Ł. J.] kości czaszki w obrębie sklepienia, liczne rany tłuczone i cięte twarzy, wielokrotne złamanie kości nosa i twarzy, rozległe zasinienia szyi, barków i górnej części klatkowej (...) – Notatka dotycząca sadyzmu i okrucieństw dokonywanych na funkcjonariuszach organów bezpieczeństwa publicznego, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie 1954-1956, sygn. IPN BU 1583/215, Wydarzenia poznańskie w czerwcu 1956 r. – odtworzenie przebiegu wydarzeń, nastroje w zakładach pracy, notatka oficerów śledczych Wojewódzkiego Urzędu, k. 221.

[25] Gen. bryg. Włodzimierz Muś (1918-1993), dowódca KBW w latach 1951-1964.

[26] K. Sypniewska, Niezapomniany Józef L., „Gazeta Wyborcza” nr 149 (2441) z 28/29 VI 1997 r., dodatek „Gazeta Wielkopolska” nr 149, s. 4.

[27] Leon Stasiak (1915-2002), I sekretarz KW PZPR w Poznaniu (1952-1956), następnie zastępca (od 1956 r.), a w latach 1960-1968 kierownik Wydziału Propagandy KC PZPR, członek KC PZPR, poseł na Sejm PRL I kadencji (1952-1956).

[28] Edward Ochab twierdził, że Leon Stasiak dzwonił do niego wieczorem dzień wcześniej. Patrz T. Torańska, Oni, Warszawa 1989, s. 210.

[29] Komendantem Głównym MO był wtedy gen. bryg. Ryszard Dobieszak (1913--1990).

[30] Jest to okupacyjny pseudonim Franciszka Jóźwiaka.

[31] Władysław Wicha (1904-1984).

[32] W. Muś, Z drugiej strony barykady, „Polityka” nr 19(1312) z 26 VI 1982 r., s. 13.

[33] Był nim mjr Feliks Dwojak (1924-2013).

[34] E. Gierek, Smak życia. Pamiętniki, Warszawa 1993, s. 74.

[35] Protokół nr 99 z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR nie wymienia Włodzimierza Musia – o swojej obecności on sam wspominał: Z drugiej strony barykady..., op. cit.

[36] Protokół nr 99 z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR nie wymienia Władysława Wichy, o jego obecności pisał Włodzimierz Muś: Z drugiej strony barykady..., op. cit.

[37] Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 246.

[38] W. Muś, Z drugiej strony barykady..., op. cit.

[39] T. Torańska, Oni..., op. cit., s. 212.

[40] H. Piecuch, Czas bezprawia, Warszawa 1990, s. 140.

[41] Tamże, s. 141.

[42] Z. Błażyński, Towarzysze zeznają. Z tajnych archiwów Komitetu Centralnego. Dekada Gierka 1970-1980 w tzw. Komisji Grabskiego, Warszawa 1990, s. 18-19.

[43] J. Rolicki, Edward Gierek: przerwana dekada, Warszawa 1990, s. 35.

[44] Gen. bryg. Tadeusz Pietrzak (1926-2014), Komendant Wojewódzki MO w Poznaniu (1954-1956), Komendant Główny MO (1965-1971), wiceminister spraw wewnętrznych (1968-1978).

[45] K. Brzezicki, Kto się boi Czerwca ’56?, „Głos Wielkopolski” nr 144 (16503) z 22 VI 1998 r., s. 3.

[46] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu (AIPN Po), sygn. IPN Po 570/69, k. 5.

[47] AIPN Po, sygn. IPN Po 05/25, k. 25.

[48] Awans na podpułkownika 18 VII 1956 r.

[49] F. Dwojak, Mój czerwiec 1956 roku. /Wspomnienia świadka wydarzeń/, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego MSW, Warszawa 1981 r. Tekst Feliksa Dwojaka został podany do druku: Ł. Jastrząb, Poznański czerwiec w relacji ppłk. Feliksa Dwojaka, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2006, nr 4 (214), s. 134-162.

[50] Zbigniew Paszkowski (1913-1975) – w 1956 r. sekretarz w Komitecie ds. Bezpieczeństwa Publicznego.

[51] Michał Drzewiecki (1912-2003) – od 1955 r. dyrektor Gabinetu Przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego, odwołany 30 VI 1956 r.

[52] Józef Pieprzyk (1901-1965) – przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu (1953-1956).

[53] Witold Sienkiewicz (1920-1990) – zastępca Przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego.

[54] Marian Rybicki (1915-1987).

[55] Adam Domowski (1913-?).

[56] Prawdopodobnie Henryk Wendrowski (1916-1997) – w 1956 r. zastępca dyrektora Departamentu III Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego.

[57] Henryk Żmijewski (1920-2000) – w 1956 r. zastępca dyrektora Departamentu II Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego

[58] Kazimierz Graja (1925-1956) – por., oficer szkoleniowy Sekcji II Wydziału Kadr i Szkolenia Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa w Poznaniu, zginął od postrzału w głowę.

[59] F. Dwojak, Mój czerwiec 1956 roku..., op. cit., s. 22.

[60] J. Ptasiński. Wydarzenia poznańskie..., op. cit., s. 12.

[61] M. Piotrowski, Poznań w czerwcu, „Kulisy” nr 41 (1287) z 11 X 1981 r., s. 4.

[62] Wiktor Kłosiewicz (1907-1992), przewodniczący Centralnej Rady Związków Zawodowych, członek Rady Państwa (1952-1956).

[63] Stefan Wierbłowski (1904-1977) – w latach 1944-1945 w Ministerstwie Informacji i Propagandy, redaktor naczelny „Nowych Dróg” (1959-1968).

[64] Helena Kozłowska (1910-1967) – zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR (1954-1963).

[65] Mateusz Oks (1905-1996) – zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR (1951-1965).

[66] Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 247.

[67] Tamże, s. 248-249.

[68] Odznaczenia otrzymali polegli żołnierze i funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa: szer. Jakub Czekaj (Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski), szer. Bronisław Falasa (Złoty Krzyż Zasługi), por. Kazimierz Graja (Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski), kpr. Zygmunt Izdebny (Złoty Krzyż Zasługi), ppor. Marian Sępkowski (Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski). Wystąpiono z wnioskami o odznaczenia dla 140 funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, żołnierzy, wystosowano również wnioski premiowe. Np. załoga posterunku MO w Czempiniu za odparcie ataku otrzymała nagrody pieniężne i bojowe odznaczenia: sierż. Aleksander Grzegorz i sierż. Józef Skrzydlewski – Medal „Zasłużony na Polu Chwały”, a dowódca st. sierż. Edmund Budziński „Krzyż Walecznych”. Odznaczono również cywilów – zastrzelonego Mikołaja Matwiejczuka (Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski), Aleksandrę Banasiak, pielęgniarkę ze Szpitala Miejskiego im. Franciszka Raszei (Brązowy Krzyż Zasługi), do wniosków odznaczeniowych przedstawieni zostali też m.in. pracownicy węzła PKP za ochronę mienia w dniu 28 VI 1956 r.

[69] Edward Gierek przemawiał na wspólnym pogrzebie ofiar obu stron na Cytadeli Poznańskiej – Nie ma takiej siły, która zdolna byłaby zawrócić nas z obranej drogi. Przemówienie sekretarza KC PZPR – E. Gierka na uroczystościach pogrzebowych, „Głos Wielkopolski” nr 156 z 1/2 VII 1956 r., s. 2. W pogrzebie wzięli udział m.in. Józef Cyrankiewicz, Wiktor Kłosiewicz i gen. dyw. Wsiewołod Strażewski (1897--1973 – w 1956 r. dowódca Śląskiego Okręgu Wojskiego, którego wojska brały udział w tłumieniu zajść w Poznaniu). Na Cytadeli Poznańskiej na Cmentarzu Bohaterów Polskich w kwaterze III pochowanych jest 13 ofiar Poznańskiego Czerwca 1956 r. – 9 cywilów (Walenty Cieślik, Andrzej Gliński, Zbigniew Janczewski, Władysław Kaczmarek, Marian Kubiak, Franciszek Lipski, Leszek Raś, Wacław Toma, Feliks Wojewódzki) i 4 przedstawicieli sił rządowych (Ryszard Ficek, Bogdan Frankowski, Kazimierz Graja, Zygmunt Izdebny).

[70] Stefan Misiaszek (1905-1988) – zastępca kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR (1952-1958).

[71] K. Wolicki, Pierwsze wnioski, „Trybuna Ludu” nr 187 z 6 VII 1956 r., s. 3, wydanie F.

[72] Protokół nr 104 posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR z 6 VII 1956 r., [w:]Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 253.

[73] K. Wolicki, Nie rościć sobie nadmiernego wpływu na historię. Czerwiec-Październik ’56 w relacji Krzysztofa Wolickiego, „Czas” 1986, nr 7/8, s. 77-103.

[74] E. Gierek, Smak życia..., op. cit., s. 75.

[75] Patrz Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 254-299.

[76] Negatywną opinię wypowiedział Władysław Kruczek (1910-2003), ówczesny I sekretarz KW PZPR w Bydgoszczy.

[77] Protokół nr 105 z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR z 10 VII 1956 r., [w:] Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 324-325.

[78] Protokół nr 106 z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR z 12 VII 1956 r., [w:] Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 326.

[79] Stenogramy z obrad patrz: Protokoły VI i VII Plenum..., op. cit. Stamtąd pochodzą cytaty.

[80] Patrz: Październik ’56, wyd. I, Wydawnictwo Spółdzielcze CZS „Samopomoc Chłopska”, Warszawa 1987, s. 130-152.

[81] „Trybuna Ludu” nr 154(3029) z 7 VI 1957 r., s. 5.

[82] K. Wolicki, Nie rościć sobie nadmiernego..., op. cit.

[83] P. Bojarski, To raczej nie prowokacja, choć Moskwa wiedziała, „Gazeta Wyborcza” nr 35 (5646) z 11 II 2008 r., dodatek „Poznań”, s. 6.

[84] Długa droga przywracania pamięci, „Głos Politechniki” 2008, nr 6(132), s. 19.

[85] Dokumenty centralnych władz..., op. cit., s. 268.

[86] Patrz: Ł. Jastrząb, Milicja Obywatelska w Poznańskim Czerwcu 1956 r. Wybór źródeł, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011, s. 241.

[87] Szerzej patrz: Nie żałuję tego przemówienia, „Polityka” nr 49 (1544) z 6 XII 1986 r., s. 7 – rozmowa Roberta Jarockiego z Józefem Cyrankiewiczem; R. Reczek, Kiedy Cyrankiewicz odrąbywał ręce poznaniakom?, „Kronika Wielkopolski” 2013, nr 4, s. 46-59.

[88] Patrz: J. Sandorski, Poznański Czerwiec a prawo, (w:) Poznański Czerwiec w świadomości i historii, pod red. A. Górnego, wyd. I, Związek Powstańców Poznańskiego Czerwca 1956 r. „Niepokonani”, Wydawnictwo WiS, Poznań 1996, s. 80-87.

[89] Jedynie w 2009 r. skazano na 1,5 roku w zawieszeniu jednego milicjanta za bicie aresztowanych w czerwcu 1956 r.

[90] Patrz np.: P. Bojarski, Stanisław Matyja: stolarz, co burzył komunizm, „Gazeta Wyborcza” z 25 VI 2010 r.; P. Bojarski, Wysokie odznaczenie dla legendy Czerwca 56?, „Gazeta Wyborcza” z 29 VIII 2011 r.; A. Świderska, Stanisław Matyja – to z niego mógł brać przykład Lech Wałęsa, „Nasza Historia” (Wielkopolska) 2016, nr 6(31), s. 10.

[91] K. M. Kaźmierczak, Zapomniany lider robotników, pominięty uczestnik Czerwca ’56, „Polska. Głos Wielkopolski” nr 149(21088) z 28 VI 2013 r., dodatek „Magazyn”, s. 4.

[92] Szerzej: Ł. Jastrząb, „Rozstrzelano moje serce w Poznaniu”..., op. cit., s. 134-153; Ł. Jastrząb, Święci chłopcy 1956, „Przegląd” nr 47(361) z 26 XI 2006 r., s. 38-40; przedruk w: Polska Ludowa 1944-1956, pod red. P. Dybicza, Fundacja Oratio Recta, Warszawa 2014, s. 274-279.

[93] Patrz np.: Ł. Jastrząb, Instrukcje pacyfikacji Poznania, „Kronika Wielkopolski” 2008, nr 2(126), s. 65-68; Ł. Jastrząb, Instrukcja tłumienia zamieszek w Bydgoszczy w świetle akt Urzędu Bezpieczeństwa. „Kronika Bydgoska” 2006, t. XXVIII, s. 447-472; Ł. Jastrząb, Plan pacyfikacji Gdańska w świetle dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej, „Rocznik Gdański” 2007-2008, t. LXVII-LXVIII, s. 99-108.

Od „tajnego referatu” do autonomii – zmiana zależności Polski od ZSRR w 1956 r.

[1] Wynikało to z istoty strefy wpływów, jaką ZSRR uzyskał w Europie Środkowej.

[2] Rozumiem to jako obowiązek niesienia pomocy, co przejawiało się w rozbudowie przemysłu zbrojeniowego daleko paza własne potrzeby.

[3] Szczegółowa dokumentacja zob.: Dokład N.S.Chruszczewa o kultie licznosti Stalina na XX Sjezdie KPSS. Dokumienty. Red.odp. K. Ajmermacher. Moskwa 2002.

[4] Por. np. W. Kula, Rozważania o historii, Warszawa 1958, passim. L.Kołakowski, Główne nurty marksizmu, Warszawa 1989, s.1150.

[5] Nie wiadomo kto w Polsce rozpowszechniał kopie „tajnego referatu”.

[6] O nominacji Ochaba (lub Zambrowskiego) zadecydowano wcześniej w Moskwie na posiedzeniu Prezydium KC KPZR. Od 1948 r. partią i państwem rządziła „trójka”: Bierut, Berman (nadbudowa), Minc (gospodarka).

[7] Przemówienie Chruszczowa 20 marca 1956 r. Dokumenty centralnych władz PZPR marzec-listopad ’56. Warszawa 2009, s. 157-219.

[8] Protokół nr 7 z 22 marca 1956 r. dok. 40 s. 116. Prezydium CK KPSS 1954-1064. T.1. Czernowyje protokolnyje zapisi zasiedanij. Stenogramy. Red. A.A.Fursenko, Moskwa 2003.

[9] Określenie testowania możliwych skutków poważnej reformy systemowej w Rosji na obszarze Polski, jeżeli ta znajduje się pod dominacją Rosji. Przykładowo zamiar wprowadzenia konstytucji w dobie Mikołaja I, reformy rolnej po wojnie krymskiej, pluralizmu w okresie rządów Gorbaczowa. O owym teście 1956 r. wiemy niezbyt wiele. Jakoby Chruszczow nosił się z zamiarem likwidacji kołchozów. Faktem pozostaje, że pod patronatem Edmunda Pszczółkowskiego, który w tym samym dniu, kiedy Biuro Polityczne PZPR poleciło wydrukować „tajny referat”, zmienił stanowisko ministra rolnictwa i przewodniczącego Rady Spółdzielni Produkcyjnych na fotel Przewodniczącego Komitetu, ds. Bezpieczeństwa Państwa (szefa polskiego KGB), zaczęto polskie kołchozy rozwiązywać. Jakoby Chruszczow też chciał reprywatyzować handel detaliczny. Tu ślady są mniej wyraźne, aczkolwiek w szczątkowej formie istnieją do dziś w postaci pawilonów przy Marszałkowskiej (Metro Świętokrzyska) czy zupełnie już zapomnianego pojęcia „sklepik na Chmielnej”.

[10] Por. A. Sobór-Swiderska, Jakub Berman, Warszawa 2009, s. 442.

[11] J. Biernow, Zapiski dipłomata. W stranie biełogo orła. Moskwa 1995, s. 41. Raport Zybkina przed 24 marca 1956, Dokład N.S.Chruszczowa.., dok.19, s.645. W.Taubman, Chruszczow. Człowiek i epoka, Wrocław 2012, s. 323.

[12] A zatem sprawa stała się przedmiotem śledztwa. Zastanawiające, że wydawcy tomu źródeł: Dokład N.S.Chruszczewa..”, którzy znaczną część swojego wysiłku poświęcili przedstawieniu, jak doszło do upublicznienia „tajnego referatu” na arenie międzynarodowej, ignorują zupełnie „polski ślad”, ograniczając się do przytoczenia w przypisie rzeczonej uwagi Chruszczowa.

[13] N.S.Chruszczow, Wremia, ludi, włast, Moskwa 1999..., t. 3 s. 575.

[14] N.S.Chruszczow, Wremia..., t.2, s.572.

[15] M.J.Czekunow, Postanowlenije CK KPSS ot 30 ijunia 1956 g. O preodaleni kulta licznosti w kontekstie swojego wremieni. [w:] Awtoritarnyje reżymy w Centralnoj i Wostocznoj Jewropie. Moskwa 1999, s. 145-146.

[16] Groźnym memento były rozruchy w Tbilisi, w których zginęło kilkadziesiąt osób.

[17] List sekretariatu KC do I sekretarzy KW PZPR z 11 kwietnia 1956 r. Dokumenty centralnych władz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej marzec – listopad ’56. Oprac. M. Jabłonowski i in. Warszawa 2009.., s. 221.

[18] List Gomułki... z 27 marca 1956 r. Dokumenty centralnych władz..., s. 227.

[19] A. Sobór-Swiderska, Jakub Berman, Warszawa 2009, s. 442.

[20] M.J. Czekunow, Postanowlenije CK KPSS.... s. 157.

[21] „Dostarczony” – mowa o dostawach węgla przed 31.12.1953 r. po zaniżonych cenach. „Dostarczany” – szło o to, że Polska nie chciała dostarczać do krajów socjalistycznych węgla ponad określony limit, gdyż eksport węgla na Zachód był jedynym źródłem dewiz.

[22] Protokoły VI i VII Plenum KC PZPR z 1956 r., Oprac. M. Jabłonowski, Warszawa 2007.

[23] Według nieudokumentowanych pogłosek, Chruszczow reformując system, miał chcieć zlikwidować kołchozy i przywrócić prywatny handel detaliczny.

[24] Praktycznie była to funkcja „papierowa”, ale Chruszczow mógł grać Koniewem przeciwko Żukowowi.

[25] Notatka z rozmów delegacji Prezydium KC KPZR i członków BP KC PZPR z 19.10.1966. Dokumenty centralnych władz..., s. 365-399.

[26] Były to jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego niepodlegające komendzie Rokossowskiego.

[27] Do odwołania Rokossowskiego doszło w kilka dni później dzięki skutecznej intrydze. Jego kandydaturę do Biura Politycznego zgłoszono wbrew intencji Gomułki. Nie otrzymał jednak dostatecznej ilości głosów, co było swoistym votum nieufności dla możliwości pełnienia przez niego najważniejszych funkcji. Reszty dopełniły petycje oficerów. I tak ministrem został Józef Spychalski, a szefem Sztabu Generalnego gen. Jerzy Bordziłowski.

[28] Prezydium CK KPSS 1954-1964, t.1, Czernowyje protokolnyje zapisi zasiedanij, Moskwa 2003, s. 173-174.

[29] E. Czarkowska, Interwencja Związku Radzieckiego na Węgrzech z 1956 r., Toruń 2007, s. 145.

[30] Chruszczow wybrał „opcję zerową”, by móc na nowo układać sprawy gospodarcze.

Stany Zjednoczone a polski Październik 1956 r.

[1] Więcej szczegółów na ten temat patrz: Pastusiak L. , 400 lat stosunków polsko--amerykańskich (1608-2008), vol. I., Wydawnictwo „Adam”, 2010.

[2] Foreign Relations of the United States, 1955-1957, vol. XXV, Eastern Europe, GPO, Washington 1990, s. 172-174.

[3] AMSZ, ZDT. 677, W.52.

[4] AMSZ, Z. 9.T. 529 W. 40.

[5] Dwight D. Eisenhower, The White House Years. Waging Peace 1956-1961, Heineman, London 1965, s. 59.

[6] AMSZ, Z. 9, T. 980, W. 81.

[7] FRUS, 1955-1957, vol. XXV, Eastern Europe, s. 259-260.

[8] Tamże, s. 271.

[9] Piotr Wandycz, The United States and Poland, Harvard University Press, Cambridge, Mass, 1980, s. 68.

[10] AMSZ, Z.9,T. 980, W. 81.

[11] FRUS 1955-1957, vol. XXV, Eastern Europe, s. 298.

[12] Tamże.

[13] John Robinson Beal, John Foster Dulles: Biography, Harper and Brothers, New York 1957, s. 281.

[14] AMSZ, Z. 9, T. 980, W. 81.

[15] Pełny tekst depeszy Willarda E. Barbera oraz komentarz ambasadora Josepha E. Jacobsa patrz FRUS, 1955-1957, vol.. XXV, Eastern Europe, s. 441-443.

[16] FRUS, 1956-1957, vol. XXV, Eastern Europe, s. 441-443.

[17] Tamże, s. 463-469.

[18] FRUS, 1955-1957, vol. XXV, Eastern Europe, s. 506.

[19] Tamże, s. 256.

[20] „Department of State Bulletin”, vol. 36 January 7, 1957, s. 7.

[21] American Foreign Policy, Current Documents, 1957, Arno Press, New York 1971.

[22] Andrzej Mania, Wydarzenia 1956 roku w Polsce w raportach dyplomatów amerykańskich, „Studia historyczne”, r. XXXIV, 1991, Z. 3.

Kościół a władze PRL po Październiku 1956. Czy nowy model relacji?

[1] A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945-1970, Kraków 1995; J. Żaryn, Kościół a władza w Polsce (1945-1950), Warszawa 1997; K. Stefaniak, Polityka władz państwowych PRL wobec prasy katolickiej w latach 1945-1953, Lublin 1998; R. Gryz, Państwo i Kościół w Polsce 1945-1956. Na przykładzie województwa kieleckiego, Kraków 1999; R. Gryz, A. Dudek, Komuniści i Kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2003; J. Pietrzak, Pełnia prymasostwa. Ostatnie lata prymasa Polski kardynała Augusta Hlonda 1945-1948, Poznań 2009; M. G. Smoliński, Biskup negocjator. Zygmunt Choromański (1892-1968), Warszawa 2014; R. Żurek, Kościół rzymskokatolicki w Polsce wobec Ziem Zachodnich i Północnych 1945-1948, Szczecin-Warszawa- Wrocław 2015; A. Friszke, Między wojną a więzieniem 1945-1953. Młoda inteligencja katolicka, Warszawa 2015.

[2] A. Dziurok, „Wstęp” do: Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945-1989, Warszawa 2004; A. Grajewski, Wygnanie. Diecezja katowicka w czasach stalinowskich, Katowice 2002; F. Musiał, M. Lasota, Kościół zraniony. Proces księdza Lelity i sprawa kurii krakowskiej, Kraków 2003. Por. H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944-1990, Warszawa 1997.

[3] Tezy w sprawie polityki wobec kościoła (1953), podał do druku A. Kochański, „Więź” 1992, nr 10, s. 108, 111.

[4] Tamże, s. 102.

[5] P. Raina, Kościół w PRL. Dokumenty, t. 1 1945-1959”, Poznań 1994, s. 413-427.

[6] Por. A. Micewski, Kardynał Wyszyński. Prymas i mąż stanu, Paryż 1982; S. Wyszyński, Zapiski więzienne, Paryż 1982; B. Noszczak, Polityka państwa wobec Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce w okresie internowania prymasa Stefana Wyszyńskiego 1953-1956, Warszawa 2009.

[7] B. Noszczak, op. cit.

[8] J. Żaryn, Ostatnie wygnanie biskupa Stanisława Adamskiego (1952-1956), „Więź” 1998, nr. 4.

[9] W. Władyka, Na czołówce. Prasa w Październiku 1956 roku, Warszawa – Łódź 1989.

[10] P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993, s. 89.

[11] J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003, s. 160-162.

[12] P. Machcewicz, op. cit.

[13] Por. A. K. Wróblewski, Dzienniki zabrane przez bezpiekę, Warszawa 2008; J. J. Lipski, Dzienniki 1954-1957, Warszawa 2010.

[14] „Nowe Drogi” nr 10 z 1956.

[15] Por. A. Friszke, Rok 1956, w: Centrum władzy w Polsce 1948-1970, Warszawa 2003, s. 206. Por. S. Wyszyński, Zapiski więzienne, op. cit., s. 42 ; J. Żakowski, Anatomia smaku, czyli rozmowy o losach zespołu „Tygodnika Powszechnego” w latach 1953-1956, Warszawa 1988, s. 36 (relacja W. Bieńkowskiego); A. Micewski, op. cit., s. 159.

[16] Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949-1970, red. A. Dudek, A. Kochański, K. Persak, Warszawa 2000, s. 234-235.

[17] Ibidem, s. 242. Szerzej por. A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945-1970, Kraków 1995.

[18] P. Raina, Kościół w PRL. Dokumenty, t. 1, 1945-1959, Poznań 1994, s. 572-578.

[19] A. Micewski, op. cit., s. 165.

[20] Kampania wyborcza i wybory do Sejmu 20 stycznia 1957, oprac. P. Machcewicz, Warszawa 2000, s. 18.

[21] A. Dudek, Państwo i Kościół, op. cit., s. 50.

[22] Por. J. Żaryn, Dzieje Kościoła, op. cit., s. 166-167.

[23] Por. szerzej A. Friszke, Początki Klubów Inteligencji Katolickiej, „Więź” 1996, nr 10.

[24] A. Friszke, Oaza na Kopernika. Klub Inteligencji Katolickiej 1956-1989, Warszawa 1997; A. Friszke, Nadzieje i złudzenia. Środowiska katolików świeckich przed i po Październiku 1956, w: Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy-aktywność-myśl, red. R. Ptaszyński, T. Sikorski, Toruń 2014. Por. J. Zawieyski, Dzienniki, t. I. Wybór z lat 1955-1959”, Warszawa 2011.

[25] A. Friszke, „Nadzieje”, op. cit., s. 97.

[26] A. Friszke, Koło posłów „Znak” w Sejmie PRL 1957-1976, Warszawa 2002.

[27] Najobszerniej na ten temat A. Dudek, G. Pytel, Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej, Londyn 1990.

[28] A. Friszke, Nadzieje i złudzenia, op. cit., s. 100-111.

[29] W. Gomułka, O naszej partii, Warszawa 1968, s. 299-300.

[30] „Wytyczne stanowiska partii w sprawie stosunków między państwem a kościołem”, podał do druku A. Friszke, „Więź” 1997, nr 3, s. 128-150.

[31] Tamże, s. 150-151.

[32] Por. A. Friszke, Związek Harcerstwa Polskiego 1956-1963. Społeczna organizacja wychowawcza w systemie politycznym PRL, Warszawa 2016.

[33] Metody pracy aparatu bezpieczeństwa, op. cit., s. 212-214.

[34] Szerzej o funkcjonowaniu systemu w tym okresie piszę w książce Związek Harcerstwa Polskiego, op. cit., s. 127-138 (ZHP a system polityczny PRL).

[35] „<Towarzysze tolerują klerykalizm i religianctwo>. Zenon Kliszko o stosunkach z Kościołem (1958)”, podał do druku A. Friszke, „Więź” 1996, nr 6.

[36] List opublikowany w P. Raina, Kościół w PRL, op. cit., s. 635-647.

[37] Zapis magnetofonowy rozmowy opublikowała E. Syzdek w „Myśli Socjaldemokratycznej” 1993, nr 2-3.

[38] Por. T. Pióro, Alumni pod bronią (1959-1980), „Więź” 1997, nr 1.

[39] Por. dokładniej A. Dudek, op. cit.

[40] Por. O rząd dusz, oprac. A. Dębska, „Karta” 2016, nr 88.

Nauka polska po Październiku 1956

[1] Józef Chałasiński, Spór o rozumienie kultury, „Przegląd Kulturalny”, nr. 39, 1955; tenże, Kultura umysłowa i  jej autorytety, tamże, nr. 41, 1955.

[2] Philip E. Jacob, red., Values and the Active Community: A Cross-National Study of the Influence of Local Leadership, New York: The Free Press 1971.

[3] Andrzej Walicki, Idee i ludzie: Próba autobiografii, Warszawa: Instytut Historii PAN 2010, s. 57.

[4] Z.A. Jordan, Philosophy and Ideology: The Development of Philosophy and Marxism-Leninism in Poland Since the Second World War, Dordrecht: R. Reidel Publishing Company 1963.

[5] Szeroko i kompetentnie omówił tę koncepcję Mirosław Chałubiński w pracy pt. Polityka i socjologia: Studium koncepcji Juliana Hochfelda (Warszawa: Uniwersytet Warszawski 1991, s. 151-159). Por. także: Jerzy J. Wiatr, Juliana Hochfelda – marksizm otwarty, „Studia Socjologiczne”, nr. 4/51, 1973, s. 103-119.

[6] Jerzy J. Wiatr i Zygmunt Bauman, Marksizm a socjologia współczesna, „Myśl Filozoficzna”, nr.1 /27, 1957, s. 3-23. Spotkał się on z pryncypialną krytyką na łamach filozoficznych czasopism w ZSRR i Bułgarii.

[7] Jarosław Kilias, Okno na świat (o socjologii w Polsce i Czechosłowacji przed rokiem 1968), „Myśl Socjaldemokratyczna”, nr. 2/40, 2001, s. 99-105.

[8] Wojciech Sadurski, Kaczyński nas uprzedzał, „Gazeta Wyborcza”, 24 sierpnia 2016.

[9] Artykuł ten pt. „Sejm. Próba wstępnej analizy” został napisany w 1958 r. i przeznaczony do druku w „Studiach Socjologiczno-Politycznych”. Ukazał się kilkanaście lat po śmierci autora w zredagowanym przeze mnie zbiorze jego prac (Julian Hochfeld, Marksizm, socjologia, socjalizm. Wybór pism, Warszawa PWN 1982, s. 227-280).

[10] Sprawę tę interesująco omawia Antoni Sułek (Fata i fatum „Studentów Warszawy” w: Antoni Sułek, red., Socjologia na Uniwersytecie Warszawskim. Fragmenty historii, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN 2007, s. 229-238). Praca Nowaka ukazała się drukiem w 1991 r. (Stefan Nowak, red., Studenci Warszawy. Studium długofalowych przemian postaw i wartości, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 1991.

„Traktorzystka to nie kobieta”. Polska polityka płci w okresie Odwilży

[1] W okresie Odwilży upowszechniło się myślenie o traktorzystce jako o symbolu radzieckiej dominacji w Polsce. O sile tego symbolu przekonał się jeszcze na początku lat 90. XX wieku amerykański badacz David Ost, gdy jeden z pracowników przemysłu metalowego w Mielcu (woj. podkarpackie), a zarazem lider związkowy, wyjaśnił mu, że kobiety nie powinny pracować w „męskich zawodach”: „Zatrudnianie kobiet przy ciężkiej produkcji to ruska metoda. Tam z kobiet zrobili traktorzystki po to, żeby były wyczerpane i nie były kobietami, tylko jakimś stworem”. D. Ost, Klęska „Solidarności”. Gniew i polityka w postkomunistycznej Europie, przeł. H. Jankowska, MUZA, Warszawa 2007, s. 297.

[2] N. Jarska, Kobiety z marmuru. Robotnice w Polsce w latach 1945–1960, IPN, Warszawa 2015, s. 205-206; M. Fidelis, Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce, przeł. M. Jaszczurowska, W.A.B., Warszawa 2015, s. 237-238.

[3] M. Fidelis, dz. cyt., s. 197-198.

[4] A. Czajkowska, O dopuszczalności przerywania ciąży. Ustawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. i towarzyszące jej dyskusje, w: Kłopoty z seksem w PRL. Rodzenie nie całkiem po ludzku, aborcja, choroby, odmienności, red. M. Kula, WUW i IPN, Warszawa 2012, s. 136-146.

[5] Aleksandra Czajkowska przypomina, że impulsem do zmian obowiązującego w Polsce przedwojennego ustawodawstwa antyaborcyjnego (z 1932 r.), zakazującego przerywania ciąży z wyjątkiem sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia kobiety (co stwierdzał lekarz) lub gdy ciąża była skutkiem przestępstwa, była liberalizacja prawa antyaborcyjnego w Związku Radzieckim, która dokonała się 23 listopada 1955 r. Wpłynęła ona na złagodzenie zapisów prawnych we wszystkich państwach bloku wschodniego: w Bułgarii (10.02.1956), na Węgrzech (czerwiec 1956), w Rumunii (30.09.1957), w Czechosłowacji (19.12.1957). A. Czajkowska, dz. cyt., s. 145.

[6] M. Fidelis, dz. cyt., s. 194-195, 257-259.

[7] Gest restytucji tradycyjnego porządku płciowego, zaburzonego przez PRL, został powtórzony przez „Solidarność” zarówno w latach 80., gdy postulowała ona wydłużenie do trzech lat płatnego urlopu macierzyńskiego oraz obniżenie wieku emerytalnego dla kobiet do 55. roku życia lub przepracowanych 30 lat, tym samym przewidując dla nich głównie rolę matek i babć, jak i w latach 90., kiedy wywodzące się z „Solidarności” władze w reakcji na gospodarczy szok transformacji masowo zwalniały kobiety z pracy, a w styczniu 1993 r. wprowadziły ustawę zakazującą aborcji (z wyjątkiem sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia kobiety, ryzyka wystąpienia uszkodzeń płodu lub gdy ciąża była efektem przestępstwa). Zob. np. A. Graff, Patriarchat po Seksmisji, w: tejże, Świat bez kobiet. Płeć w polskim życiu publicznym, W.A.B., Warszawa 2001, s. 14-31; S. Penn, Podziemie kobiet, przeł. H. Jankowska, Rosner & Wspólnicy, Warszawa 2003; D. Ost, dz. cyt.

[8] N. Jarska, dz. cyt., s. 214.

[9] Tamże, s. 242.

[10] Tamże, s. 251.

[11] Małgorzata Fidelis zwraca uwagę, że w połowie lat 50. do Bolesława Bieruta dotarł list anonimowych autorów, podpisanych jako „Zrozpaczeni ojcowie rodzin”, domagających się podniesienia zasiłku rodzinnego dla pracujących mężczyzn, tak by kobiety, o których pracy wypowiadali się zresztą pogardliwie, nie musiały pracować (czyt. zabierać pracy mężczyznom) i mogły zająć się dziećmi: „Na podniesieniu dodatku rodzinnego Państwo wygra o tyle, że cały szereg umalowanych paniusiek-mężatek, zajmujących się w biurach plotkarstwem i nieróbstwem, odejdzie z pracy, zajmie się gospodarstwem i wychowaniem dzieci, co zmniejszy ilość dzieci w żłobkach i przedszkolach, a w biurach zmniejszy się ilość bezwartościowych pracowniczek, zajmujących etaty i marnujących państwowe pieniądze”. M. Fidelis, dz. cyt., s. 225. Fidelis podkreśla, że temat dodatków rodzinnych dla mężczyzn wrócił latem 1956 r., po wydarzeniach w Poznaniu, a następnie podczas przełomowego VIII Plenum KC PZPR w październiku 1956 r., kiedy ważyło się przywództwo Gomułki w partii. Dyskusja na forum partyjnym dotyczyła tego, czy dodatek ma przysługiwać na kolejne dzieci, czy też ma objąć niepracujące żony. Ostatecznie w styczniu 1957 r. Biuro Polityczne zdecydowało się nieznacznie podnieść dodatek rodzinny na kolejne dzieci, lecz nie na niepracujące żony. Zdaniem Natalii Jarskiej, wysokość świadczenia, które w 1958 r. wynosiło średnio 200 zł, nie osłabiła zainteresowania kobiet pracą zawodową. N. Jarska, dz. cyt., s. 233. Małgorzata Fidelis podkreśla jednak, że cała dyskusja, jak też symboliczne podwyższenie zasiłku rodzinnego odegrały ważną rolę: przyczyniły się bowiem do dowartościowania roli mężczyzny jako żywiciela rodziny, a tym samym do zdeprecjonowania kobiecej pracy, postrzeganej jako dodatek do pracy męża. M. Fidelis, dz. cyt., s. 230.

[12] M. Fidelis, dz. cyt., s. 243.

[13] Tamże, s. 235-236.

[14] Natalia Jarska zauważa, że choć już w stalinizmie kobiety miały problemy ze wspinaniem się po szczeblach zawodowej kariery, której zwieńczeniem była funkcja kierownicza, to w drugiej połowie lat 50. tak rozumiany awans był udziałem niewielu z nich: „W 1958 roku stanowiły one od 2 do 5 proc. dyrektorów i kierowników. W 1961 roku w przemyśle na ponad 5 tys. dyrektorów było 108 kobiet, czyli bezwzględnie mniej niż w 1949 roku. Co więcej, stanowiska kierownicze przypadały mężczyznom nawet w sfeminizowanych gałęziach przemysłu”. Jarska wiąże to zjawisko m.in. z osłabieniem „propagandowego nacisku na awans społeczny robotników, osłabły również hasła «wysuwania» kobiet na kierownicze stanowiska”. N. Jarska, dz. cyt., s. 249. Badaczka zwraca też uwagę, że w porównaniu z pierwszą połową lat 50. znacznie zmniejszył się udział kobiet w szkoleniu zawodowym: „W 1951 roku podstawowe przyuczenie do zawodu objęło 61,2 tys. kobiet, a w 1958 – tylko 4,1 tys. (...) Odsetek absolwentek zasadniczych szkół zawodowych i technicznych spadł w latach 1957–1959 z 29 do 21 proc.”. N. Jarska, dz. cyt., s. 250. Z jej badań wynika również, że nierówności w poziomie płac robotnic i robotników – choć widoczne także w stalinizmie – zwiększyły się w okresie Odwilży na skutek ogólnego dowartościowania pracy mężczyzn: „Płaca robotnicy stanowiła zwykle około 80 proc. płacy robotnika, a niekiedy jedynie połowę. (...) Niskie płace robotnic nie były – jak często głoszono – konsekwencją braku kwalifikacji. W Pafawagu średni zarobek niewykwalifikowanego robotnika był niemal dwukrotnie wyższy niż zarobki również niewykwalifikowanej pracownicy”. N. Jarska, dz. cyt., s. 253.

[15] Małgorzata Fidelis pisze, że chociaż „w konstytucji widniał zapis o równych płacach, w zakładach pracy panowało powszechne przekonanie, że wynagrodzenie mężczyzny – a nie kobiety – to pensja rodzinna”. M. Fidelis, dz. cyt., s. 231. Zob. też: N. Jarska, dz. cyt., s. 206, 216.

[16] Zob. np. E. Toniak, Kilof i woalka. Robotnica jako Inny pism kobiecych około 1950 roku, w: Polka. Medium, cień, wyobrażenie, red. M. Gabryś, M. Rudaś-Grodzka, B. Smoleń, Fundacja Odnawiania Znaczeń, Warszawa 2006, s. 77-78. E. Fogelzang-Adler, Żony, matki, pracownice. Role społeczne kobiet w Polsce Ludowej w interpretacji tygodnika „Przyjaciółka” (1948–1953), „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” 2013, nr 10, s. 24-41.

[17] M. Fidelis, dz. cyt., s. 191- 195, 237-245.

[18] L. Tyrmand, Dziennik 1954. Wersja oryginalna, Wydawnictwo MG, Kraków 2011, s. 251.

[19] Zob. Z. Sokół, Przyjaciółka – tygodnik kobiety. Cz. II (marzec 1951 – marzec 1991), „Studia Bibliologiczne Akademii Świętokrzyskiej”, t. 7, Kielce 2003, s. 109-131; E. Toniak, Olbrzymki. Kobiety i socrealizm, Korporacja Ha!art, Kraków 2008; Z. Sokół, Wizerunki kobiet na łamach tygodnika „Kobieta i Życie” w latach 1946–2002, „Dziennik Prasoznawczy” 2012, R. 6, s. 11-36; K. Stańczak-Wiślicz, Traktorzystka – o potędze wizerunku, „Teksty Drugie” 2013, nr 3, s. 150-163.

[20] M. Fidelis, dz. cyt., s. 254.

[21] N. Jarska, dz. cyt., s. 254-256.

[22] M. Fidelis, dz. cyt., s. 245-251.

[23] Natalia Jarska zwraca uwagę, że na początku lat 60. zmieniła się w Polsce polityka zatrudniania kobiet. Zapowiadano i realizowano wzrost liczby kobiet pracujących, np. „w 1961 roku liczbę nowych pracownic szacowano na 150 tys., czyli 68 proc. wszystkich nowych zatrudnionych”. Ponownie zaczęło przybywać uczennic szkół zawodowych („w 1962 roku stanowiły one 34 proc. uczniów – pod koniec lat 50. 21-29 proc. – w technikach zaś – 45 proc.”), zwiększył się także udział robotnic uczestniczących w szkoleniach zawodowych. Badaczka zauważa, że w latach 60. „kobieca siła robocza znów była potrzebna gospodarce, traktowano ją jako rezerwę”. Jednocześnie wskazuje, że ugruntował się przyjęty w okresie Odwilży podział na zawody oraz branże kobiece i męskie. Kobiety były zatrudniane głównie w sektorze usług, który też rozwijał się najprężniej. N. Jarska, dz. cyt., s. 263-265.

[24] N. Jarska, dz. cyt., s. 191-201.

[25] Natalia Jarska zauważa, że do PPR wstępowało więcej kobiet niż do PZPR: „O ile jeszcze w styczniu 1949 roku było ich niemal 250 tys., z czego 190 tys. należało do PPR, a 60 tys. do PPS, to do połowy 1952 roku liczba ta zmniejszyła się prawie o jedną piątą. Stopniowy wzrost liczby członkiń zaczął się w 1954 roku, by w 1955 roku przekroczyć poziom wyjściowy”. N. Jarska, Kobiety w PZPR 1948-1956. Paradoksy mobilizacji politycznej kobiet w stalinizmie, w: Kobiety „na zakręcie” 1933–1989, red. E. Chabros, A. Klarman, IPN, Wrocław 2014, s. 34.

[26] Zdaniem Natalii Jarskiej, „w stalinizmie świat władzy był męski”. Szczególnie widać to „w terenie”, gdzie pozycja kobiet była niższa niż na szczeblu centralnym. Jarska wskazuje też, że większość kobiet u władzy wysokiego i średniego szczebla (zwłaszcza na poziomie centralnym) należała w stalinizmie do przedwojennego, KPP-owskiego, lub tużpowojennego, PPR-owskiego zaciągu. Wybijających się i wpływowych działaczek z czasu, gdy istniała już PZPR, było mało. N. Jarska, Kobiety w PZPR 1948–1956, dz. cyt., s. 43-47.

[27] Najbardziej jaskrawym przykładem kobiety, która sprawowała władzę w sektorze innym niż tradycyjnie kobiece sektory kultury, nauki i oświaty, była Julia Brystiger, w latach 1945–1956 dyrektorka Departamentu V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. L. Smosarski, Julia Brystiger, w: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, red. F. Tych, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 327-328. Na uwagę zasługuje także postać Marii Kamińskiej, która w 1945 r. była I Sekretarzem KW PPR w Katowicach, w latach 1945–1947 I Sekretarzem KW w Poznaniu, w 1947 r. organizowała i kierowała Departamentem Szkoleń Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a w latach 1952–1953 pełniła funkcję podsekretarza stanu w Ministerstwie Państwowych Gospodarstw Rolnych. T. Monasterska, Maria Kamińska, w: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3, red. F. Tych, Muzeum Niepodległości, Warszawa 1992, s. 73-75.

[28] M. Szumiło, Kadra kierownicza aparatu kierowniczego KC PPR-PZPR w latach 1944–1956, w: Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, t. 1, red. A. Górak, I. Łuć, D. Magier, Radzyńskie Towarzystwo Naukowe Libra, Lublin-Siedlce 2009, s. 584.

[29] A. Mrozik, „Prządki (po)rewolucyjnej rzeczywistości. Konstruowanie historii lewicy we wspomnieniach polskich komunistek w latach 60. XX wieku”, w: Rok 1966. PRL na zakręcie, red. K. Chmielewska, G. Wołowiec, T. Żukowski, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2014, s. 255-296. Moją tezę potwierdza niezależnie historyczka Natalia Jarska, która zauważa, że poszerzenie pola analizy, np. o kierowników i zastępców kierowników wydziałów KC PZPR, pozwala odkryć obecność kobiet w kręgach władzy. Badaczka zauważa na przykład, że do 1954 r. wydziałom KC szefowały trzy kobiety: Edwarda Orłowska kierowała Wydziałem Kobiecym (do stycznia 1953 r.), Helena Kozłowska Wydziałem Szkolenia Partyjnego (do końca marca 1953 r.; później do marca 1954 r. kierowała Wydziałem Szkół Partyjnych; a następnie od maja 1954 do września 1963 r. była zastępczynią kierownika Wydziału Organizacyjnego), zaś Pelagia Lewińska Wydziałem Oświaty (do końca lipca 1953 r.; później do końca maja 1956 r. była zastępczynią kierownika tego wydziału). W latach 1945-1957 dyrektorką Centralnej Szkoły Partyjnej PPR/PZPR (do 1952 r. w Łodzi, później w Warszawie) była Celina Budzyńska, zaś w latach 1950-1957 Szkołą Partyjną przy KC PZPR kierowała Romana Granas. N. Jarska, Kobiety w PZPR 1948-1956, dz. cyt., s. 43. Jeśli jeszcze bardziej poszerzymy pole analizy – o departamenty ministerstw, redakcje czasopism i wydawnictw, instytucje nauki i kultury – to okaże się, że wpływowych kobiet w pierwszym dziesięcioleciu po wojnie było naprawdę sporo. Na uwagę zasługuje np. aktywność Heleny Zatorskiej, wieloletniej dyrektorki Departamentu Wydawnictw w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz dyrektorki wydawnictwa „Książka i Wiedza”; Julii Minc, która do 1956 r. kierowała Polską Agencją Prasową; historyczki Żanny Kormanowej, która jeszcze w Lublinie była dyrektorką Departamentu Reformy Szkolnictwa i Wychowania Ministerstwa Oświaty; muzykolożki Zofii Lissy, która w latach 1947-1948 pełniła funkcję wicedyrektorki w Departamencie Muzyki w Ministerstwie Kultury i Sztuki; czy teoretyczki i krytyczki sztuki Jadwigi Siekierskiej, która w latach 1948-1950 pełniła funkcję zastępczyni kierownika Wydziału Kultury KC, a do 1956 roku zasiadała w Radzie Kultury i Sztuki. Zob. też T. Rutkowski, Bojowniczki ofensywy ideologicznej. O roli kobiet w procesie stalinizacji humanistyki polskiej (1945-1956), w: Kobiety „na zakręcie” 1933-1989, dz. cyt., s. 15-32.

[30] Marcin Zaremba zwraca uwagę, że wraz z dojściem Gomułki do władzy został uruchomiony „proces «rozrzedzania» «kadr niearyjskich», choć nie była to akcja na skalę masową. W światłach jupiterów usuwano «towarzyszy żydowskich» tylko z bezpieczeństwa, z innych zaś instytucji już po cichu, bez rozgłosu. Wielu zostało za pochodzenie przesuniętych na inne stanowiska w ramach tzw. karuzeli kadr”. M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2005, s. 238.

[31] Po 1956 r. na emeryturę trafiły np. Julia Brystiger (przez jakiś czas pracowała jeszcze jako redaktorka w PIW-ie, zajmując się jednocześnie twórczością literacką – w 1960 r. pod pseudonimem Julia Prajs opublikowała powieść Krzywe litery) oraz Julia Minc. Maria Kamińska w 1956 r. przeszła na rentę. Romana Granas w latach 1959–1963 pracowała jako zastępczyni redaktora naczelnego „Polityki”, zaś Edwarda Orłowska w latach 1953-1968 pełniła funkcję sekretarza Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.

[32] M. Szumiło, dz. cyt., s. 584. Oczywiście, nie oznacza to, że po dojściu do władzy Władysława Gomułki wszystkie kobiety straciły stanowiska lub zostały zdegradowane. Np. Zofia Wasilkowska, zastępczyni kierowniczki Wydziału Kobiecego KC PZPR w latach 1948-1953, od kwietnia 1956 do lutego 1957 r. sprawowała urząd ministra sprawiedliwości w rządzie Józefa Cyrankiewicza. Przypadek Wasilkowskiej, której karierę można tłumaczyć przynależnością do PPS, a więc partii „bezpieczniejszej” w czasach politycznej zawieruchy niż PPR czy wcześniej KPP, był jednak dość odosobniony: jej przykład (podobnie jak przykład kilku innych polityczek) przekonywał, że władza nie wycofała się ze swej obietnicy równouprawnienia płci, a jednocześnie dobitnie pokazywał, że polityka nie jest miejscem dla kobiet. Była nią za to działalność społeczna, m.in. w obrębie powołanych w 1957 r. komisji kobiecych, będących częścią rad zakładowych w zakładach pracy, lub w reaktywowanych kołach zakładowych Ligii Kobiet. Badacze aktywności Ligii Kobiet w okresie postalinowskim zwracają uwagę, że skupiła się ona przede wszystkim na sprawach bytowych kobiet: poradnictwie, opiece socjalnej itp., w mniejszym zaś stopniu zajmowała się aktywizacją polityczną Polek. Zob. D. Jarosz, Idee, programy i realia: funkcje Ligi Kobiet w porządku instytucjonalnym Polski Ludowej (1945-1957), w: Działaczki społeczne, feministki, obywatelki... Samoorganizowanie się kobiet na ziemiach polskich po 1918 roku (na tle porównawczym), t. II, red. A. Janiak-Jasińska, K. Sierakowska, A. Szwarc, Neriton, Warszawa 2009, s. 307-330.

[33] Zob. S. Faludi, Reakcja. Niewypowiedziana wojna przeciw kobietom, przeł. A. Dzierzgowska, Czarna Owca, Warszawa 2013.

[34] A. Mrozik, dz. cyt. W swojej opowieści o Julii Brystiger Patrycja Bukalska przedstawia argumenty wskazujące, że za przydomkiem „Krwawa Luna”, w którym zawierało się rzekome upodobanie pani minister do sadystycznego torturowania więźniów (szczególnie młodych AK-owców), podobnie jak za informacjami o jej rzekomo bujnym życiu seksualnym, stali towarzysze-komuniści, przede wszystkim jej koledzy z bezpieki. P. Bukalska, Krwawa Luna, Wielka Litera, Warszawa 2016, s. 158-159.

[35] Zob. A. Mrozik, Poza nawiasem historii (kobiet), czyli po co nam dziś komunistki, „Wakat/Notoria”, 2014, http://wakat.sdk.pl/poza-nawiasem-historii-kobiet-czyli-po-co-nam-dzis-komunistki/ (data dostępu 27.10.2016).

[36] M. Fidelis, dz. cyt., s. 190-191, 258.

[37] Tamże, s. 195-209.

[38] K. Lebow, Unfinished Utopia. Nowa Huta, Stalinism, and Polish Society, 1948–56, Cornell University Press, Ithaca and London 2016, s. 117-123.

[39] M. Fidelis, dz. cyt., s. 195-197. Małgorzata Fidelis zwraca uwagę, że mimo surowych przepisów regulujących kwestię rozwodu w latach 50., małżeństwa rozpadały się, i to szybciej niż kiedykolwiek: „W 1950 roku na każdy tysiąc małżeństw czterdzieści cztery kończyły się rozwodem. W 1956 roku wskaźnik ten wzrósł do pięćdziesięciu. (...) W 1953 roku 24 proc. par małżeńskich ubiegających się o rozwód składało pozew przed upływem roku od zawarcia małżeństwa”.

[40] Zob. np. I. Kurz, „Satyra na niemożność miłości”. Filmowe konteksty dyskursu wokół małżeństwa i seksualności w dobie odwilży, w: Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, t. VIII, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2004, s. 381-393.

[41] M. Fidelis, dz. cyt., s. 195-197.

[42] Ustawa z 27 kwietnia 1956 r. dopuszczała aborcję ze względów zdrowotnych i społecznych. W pierwszym okresie jej funkcjonowania to lekarz decydował jednak, czy przedstawione przez kobietę na piśmie dowody o trudnych warunkach życia kwalifikują ją do zabiegu. Lekarz opiniujący nie mógł też sam przeprowadzić zabiegu, ale musiał skierować kobietę do innego lekarza, który mógł odmówić przerwania ciąży. Cała procedura trwała często tak długo, że mijał termin dozwolonego przez prawo przerwania ciąży. Kobiety w listach do prasy dawały wyraz swojemu oburzeniu na niedziałającą w ich opinii ustawę. Zwłaszcza że w tym samym czasie lekarze odmawiający przerwania ciąży w szpitalach publicznych przeprowadzali aborcję w gabinetach prywatnych, odpłatnie. Dopiero 19 grudnia 1959 r. minister zdrowia wydał rozporządzenie, które usuwało dotychczasowe przeszkody i faktycznie umożliwiało kobietom przerwanie ciąży „na żądanie”. A. Czajkowska, dz. cyt., s. 146-181.

[43] Małgorzata Fidelis zwraca uwagę, że w okresie Odwilży dyskusja o aborcji została wpisana w szerszą debatę o „postępie” i „nowoczesności”. Odpowiedzialne planowanie dzietności definiowano jako postępowe i nowoczesne nie tylko w wymiarze prywatnym/rodzinnym, ale też publicznym: w obliczu kryzysu ekonomicznego z połowy lat 50. i niemożności zapewnienia obywatelom życia na odpowiednio wysokim poziomie, władza propagowała model ograniczenia przyrostu naturalnego. Świadome planowanie rodziny miało być zatem także wyrazem obywatelskiej postawy Polaków i Polek. M. Fidelis, dz. cyt., s. 210-222.

[44] N. Jarska, Kobiety z marmuru, dz. cyt., s. 263-265. Na temat upłciowionej struktury kształcenia i wyborów edukacyjnych kobiet i mężczyzn w PRL-u pisze m.in. A. Zawistowska, Rozbieżność struktury wykształcenia kobiet i mężczyzn w PRL. Pomiędzy polityką państwa a indywidualnymi wyborami edukacyjnymi, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 2015, t. LXXV, s. 167-190.

[45] Zob. M. Czerwiński, Przemiany obyczaju, PIW, Warszawa 1969.

[46] Na przykładzie dziewiętnastowiecznej literatury amerykańskiej doskonale opisuje to zjawisko Leslie A. Fiedler, Good Good Girls and Good Bad Boys: „Clarissa” as a Juvenile, w: tegoż, Love and Death in the American Novel, Criterion Books, New York 1960, s. 254-272.

[47] Zob. np. F. Adamski, Rola „Przyjaciółki” w kształtowaniu modelu współczesnej rodziny, „Zeszyty Prasoznawcze” 1969, z. 3, s. 53-70.

[48] Zob. I. Słońska, Książki dla dziewcząt, w: tejże, Dzieci i książki, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1959, s. 190-205.

[49] Zob. blog Elizy Szybowicz Nie tylko Musierowicz. O powieściach dla dziewcząt, https://nietylkomusierowicz.wordpress.com/ (data dostępu 28.10.2016).

[50] Zob. M. Fidelis, Czy jesteś nowoczesną dziewczyną? Młode Polki a kultura konsumpcyjna w latach 60., „Teksty Drugie” 2015, nr 2, s. 303-323.

[51] Iwona Kurz zauważa, że w kinie poodwilżowym, np. w Kanale (1957) i Popiele i diamencie (1958) w reż. Andrzeja Wajdy, Ostatnim dniu lata w reż. Tadeusza Konwickiego, Pociągu (1959) w reż. Jerzego Kawalerowicza czy w Krzyżu Walecznych (1959) w reż. Kazimierza Kutza (szczególnie w noweli Wdowa), „bohatera odciąga od bohaterki karabin lub inne narzędzia sprawowania obowiązku publicznego, a pożądanie ożenione jest ze służbą. (...) spotykamy tu zatem albo bohaterów nie wierzących w szczęśliwy związek lub nie wchodzących w związki z pobudek ideowych, w Judymowym duchu odmawiających życia w «domku z firankami»”. I. Kurz, dz. cyt., s. 390.

[52] Jedyny film, który w epoce gomułkowskiej ukazywał kobiety w pierwszoplanowych rolach żołnierzy, został nakręcony w konwencji komediowej. Rzeczpospolita babska (1969) w reż. Hieronima Przybyły, bo o tym filmie mowa, opowiadała historię żołnierek Ludowego Wojska Polskiego, które po wojnie zdecydowały się żyć i pracować razem, nie przechodząc do cywila. Na skutek szeregu zabawnych zdarzeń bohaterki złamały jednak „śluby panieńskie” i związały się z żołnierzami stacjonującego niedaleko męskiego oddziału LWP, potwierdzając tym samym niepisaną zasadę polskiej kultury, że koniec wojny to czas „powrotu normalności”, a więc tradycyjnych ról kobiecych i męskich.

[53] Zob. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1998.

[54] W prowadzonych obecnie badaniach nad polityką płci w Związku Radzieckim okresu stalinizmu odchodzi się od przekonania, że był to system jednoznacznie konserwatywny (w odróżnieniu na przykład od okresu (po)rewolucyjnego, gdy wdrożono szereg postępowych ustaw dotyczących praw kobiet i mniejszości seksualnych). Badacze i badaczki wskazują, że mimo likwidacji w 1930 r. ministerstwa ds. kobiet (Żenotdieł) oraz wprowadzenia w 1936 r. ustawodawstwa antyaborcyjnego stalinizm oferował kobietom różne możliwości zrobienia kariery, dowartościował pracę zawodową kobiet, kładł nacisk na kształcenie kobiet itd. W warstwie przekazu dotyczącego praw kobiet był pęknięty: elementy emancypacyjne łączył z reakcyjnymi. Zob. np. E. Shulman, Stalinism on the Frontier of Empire. Women and State Formation in the Soviet Far East, Cambridge University Press, Cambridge 2008; A. Krylova, Radzieckie kobiety w walce. Historia przemocy na froncie wschodnim, przeł. K. Janicki, Replika, Zakrzewo 2012.

[55] Zob. A. Kościańska, Płeć, przyjemność i przemoc. Kształtowanie wiedzy eksperckiej o seksualności w Polsce, WUW, Warszawa 2013.

[56] N. Jarska, Kobiety z marmuru, dz. cyt., s. 244.

[57] M. Fidelis, Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce, dz. cyt., s. 267.

[58] Zob. M. Grabowska, Bringing Second World In: Conservative Revolution(s), Socialist Legacies and Transnational Silences in the Trajectories of Polish Feminism, „Signs: Journal of Women in Culture and Society on unfinished revolutions” 2012, vol. 37, no. 2, s. 385-411.

[59] Zob. np. A. Pető, W. Grzebalska, How Hungary and Poland Have Silenced Women and Stifled Human Rights, „The Conversation” 14.10.2016, https://theconversation.com/how-hungary-and-poland-have-silenced-women-and-stifled-human-rights-66743 (data dostępu 29.10.2016).

Agonia ZMP. Ruch młodzieżowy 1956-1957

[1] B. Gołębiowski, Przeszłość staje cieniem: notatnik październikowy ’56, Łomża 2007, s. 21.

[2] L. Kołakowski, Czerwiec ’56. System zadrżał, „Gazeta Wyborcza”, 27.06.2006

[3] Joanna Sadowska, Sercem i myślą związani z Partią. Związek Młodzieży Socjalistycznej! 1957-1976), Warszawa 2010, s. 15-16.

[4] M. Wierzbicki, Związek Młodzieży Socjalistycznej. Studium z dziejów stalinowskiej organizacji młodzieżowej, Warszawa 2006, s. 189.

[5] Józef Stępień, Z archiwum PRL. Rozkład moralny w ZMP, „Rzeczpospolita”, dodatek „Plus Minus”, nr 305, 31.12.1993 – 2.01.1994.

[6] J. Sosnowska, Sercem i myślą...., s. 53.

[7] R. Klimek, Polski Październik ’1956 na Uniwersytecie Jagielloński, „Alma Mater” 39/2002, s. 43.

[8] J Sosnowska, Sercem i myślą... s. 56.

[9] M. Wierzbicki, Związek Młodzieży Polskiej..., s. 447-448.

[10] Z. Stasiak, Studencki październik ’56 w relacjach uczestników. Czy wiesz, o co nam chodziło?, Łódź 2010, s. 81.

[11] Z. Stasiak, Studencki październik ’56...., s. 81.

[12] Z partią, „która dzięki VIII Plenum odzyskała zaufanie i dowiodła, że potrafi być siłą kierowniczą narodu. RZM będzie jej pomagać w walce z reakcją burżuazyjną i stalinowską, zachowując niezależność, samodzielność polityczną i organizacyjną” – z projektu Deklaracji ideowo-programowej...

[13] J. Sosnowska, Sercem i myślą..., s. 57.

[14] J. Sosnowska, tamże, s. 60.

[15] W. Kiczan, Jak powstał Związek Młodzieży Robotniczej, [w:] Rzecz o Związku Młodzieży Socjalistycznej. Ani laurka, ani pamflet. W 45. rocznicę powstania ZMS, Warszawa 2002, s. 85-86.

[16] J. Sosnowska, Sercem i myślą...., s. 60.

[17] J. Sosnowska, tamże s. 64

[18] Stasiak, Studencki październik..., s. 73.

[19] J. Sosnowska, Sercem i myślą..., s. 66.

[20] J. Sosnowska, tamże, s. 66-67.

[21] Można uznać, że stary rozdział został zamknięty10 stycznia 1057 r., wtedy to bowiem ZG ZMP podjął uchwałę o samorozwiązaniu i jednocześnie zaapelował do wstępowania do ZMS i ZMW.

[22] J. Andrykiewicz, Związek Młodzieży Wiejskiej 1957-1976, Warszawa 2002, s. 7-10.

[23] Stasiak, Studencki październik ’56..., s. 75-76.

[24] J. Sosnowska, Sercem i myślą..., s. 68.

[25] Stasiak, Studencki październik ’56..., s. 75-76.

[26] Andrzej Friszke, Związek Harcerstwa Polskiego 1956-1963. Społeczna organizacja wychowawcza w systemie politycznym PRL, Warszawa 2016, s. 11.

[27] Tamże, s. 73.

[28] Z. Stasiak, Studencki październik ’56...., s. 15.

„Sztandar Młodych” i „Po prostu” wobec Października 1956 r.

[1] K.T. Toeplitz, Szanse Października, [w:] Polska pod rządami PZPR, (red.) M.F. Rakowski, Warszawa 2000, s. 187.

[2] J. Rudnicki, Paryska „Kultura” wobec Października 1956, „Przegląd Socjalistyczny” 2008, nr 2, s. 82-91; M. Wypych, Walka polityczna i personalna w lubelskich organach PZPR w okresie październikowym na tle walk frakcyjnych w KC PZPR w 1956 roku, „Roczniki Humanistyczne” 2014, t. 62, z. 2, s. 143--172; Z.M. Kowalewski, Październikowi generałowie. Jak nie doszło do wojny PRL-ZSRR, „Le Monde diplomatique” 2011, nr 10, s. 30-33; W. Ostrowski, Wpływ polityki Chińskiej Republiki Ludowej na reformy polskiego Października 1956, „Azja-Pacyfik. Społeczeństwo, polityka, gospodarka” 2014, t. 17, s. 67-102.

[3] D. Rafalska, Między marzeniami a rzeczywistością. Tygodnik „Po prostu” wobec głównych problemów społecznych i politycznych Polski w latach 1955-1957, Warszawa 2008.

[4] Np. K. Wasilewski, Tygodnik „Po prostu” a Październik 1956, „Przegląd Socjalistyczny” 2013, nr 1-2, s. 90-98.

[5] J. Myśliński, Lata 1944-1948, [w:] Czasopisma społeczno-kulturalne w okresie PRL, (red.) U. Jakubowska, Warszawa 2011, s. 62.

[6] M. Ciećwierz, Polityka prasowa 1944-1948, Warszawa 1989, s. 271.

[7] R. Habielski, Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku, Warszawa 2009, s. 204.

[8] Z. Romek, Metody pracy cenzury w PRL, [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom, (red.) T. Wolsza, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 15.

[9] R. Habielski, Polityczna historia, s. 217.

[10] L. Szaruga, Co czytamy? Prasa kulturalna 1945-1995, Lublin 1999, s. 35.

[11] R. Piasecka-Strzelec, Polskie agencje prasowe w latach 1944-1972. Upowszechnienie i reglamentacja informacji, działalność propagandowa, Kielce 2012, s. 350.

[12] D. Nałęcz, Lata 1949-1956, [w:] Czasopisma społeczno-kulturalne..., s. 132.

[13] Ibidem, s. 133.

[14] W. Władyka, Na czołówce. Prasa w październiku 1956 roku, Warszawa – Łódź 1989, s. 11.

[15] Ibidem, s. 27.

[16] P. Szulc, „Głos Szczeciński” w okresie stalinowskim, [w:] Oblicza prasy Ziem Zachodnich w latach 1945-2012, (red.) A. Buck, P. Bartkowiak, D. Kotlarek, Zielona Góra 2013, s. 299.

[17] Encyklopedia wiedzy o prasie, (red.) J. Maślanka, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 176.

[18] K. Koźniewski, Czas „Po prostu” i „Polityki”, [w:] Polska pod rządami..., s. 206.

[19] R. Habielski, Historia polityczna..., s. 232.

[20] K. Barcikowski, Odrzucanie stalinizmu, „Dziś. Przegląd Społeczny” 1996, nr 10 (73).

[21] J. Łojek, J. Myśliński, W. Władyka, Dzieje prasy polskiej, Warszawa 1988, s. 181.

[22] B. Kostanecki, Tak zaczynaliśmy, [w:] Był taki dziennik „Sztandar Młodych”, (red.) W. Borsuk, Warszawa 2006, s. 7.

[23] J. Wiśniowski, Jakie były czasy, taki był „Sztandar”, [w:] Był taki dziennik..., s. 9.

[24] B. Kostanecki, Tak zaczynaliśmy..., s. 7.

[25] J. Wunderlich, Lata durne i chmurne, [w:] Był taki dziennik..., s. 17.

[26] A. Czubiński, Historia Polski XX wieku, Poznań 2005, s. 279.

[27] J. Wiśniowski, Jakie były..., s. 11.

[28] Cytat za: A. Werblan, Stalinizm w Polsce, Warszawa 2009, s. 94.

[29] M. Mazur, Rozmowy o wartościach. Dyskusje o młodzieży na łamach „Sztandaru Młodych” 1950-1956, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 1, s. 77.

[30] M. Wojtczak, Wielką i mniejszą literą, Warszawa 2014, s. 485.

[31] J. Kruszyńska, Człowiek, który stroni od kolektywu, staje się łatwo łupem wroga, „Sztandar Młodych” z 16 stycznia 1952 r., s. 3.

[32] K. Wasilewski, Inna wizja transformacji. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Polski w świetle publicystyki miesięcznika „Dziś. Przegląd Społeczny” (1990-2008), Toruń 2012, s. 348.

[33] B. Lulińska, Mój dziennikarski falstart, [w:] Był taki dziennik..., s. 64.

[34] A. Werblan, Stalinizm..., s. 161.

[35] K. Barcikowski, Odrzucenie stalinizmu, „Dziś. Przegląd Społeczny” 1996, nr 10.

[36] Mirosław Kluźniak i „Polski Październik”. Opowiada Krzysztof Kąkolewski, [w:] Był taki dziennik..., s. 274.

[37] Ibidem, s. 275.

[38] Ibidem, s. 276.

[39] G. Lasota, Październik ’56. Stare odezwy, [w:] Był taki dziennik..., s. 159.

[40] Ibidem, s.

[41] Ibidem, s.

[42] Mirosław Kluźniak..., s. 276.

[43] Jest to zmieniona wersja artykułu, który ukazał się w „Przeglądzie Socjalistycznym”. Por. K. Wasilewski, Tygodnik „Po prostu” a Październik 1956, „Przegląd Socjalistyczny” 2013, nr 1-2, s. 90-98.

[44] S. Jędrychowski, Dawniej i dziś, „Po prostu” 1947, nr 1.

[45] Październik 1956. Pierwszy wyłom w systemie, pod red. S. Bratkowskiego, s. 48.

[46] Ibidem, s. 16.

[47] Z. Wasilewski, Ciemnogród szturmuje, „Po prostu” 1948, nr 10.

[48] „Po prostu” 1955, nr 27.

[49] Ibidem.

[50] L. Tyrmand, Zły, Warszawa 1990, s. 170.

[51] J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1956-1963, Warszawa 2010, s. 97.

[52] J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, Tam zapomniano o socjalizmie, „Po prostu” 1955, nr 39.

[53] J. Ambroziewicz, W. Namiotkiewicz, J. Olszewski, Na spotkanie ludziom AK, „Po prostu” 1956, nr 11.

[54] Ibidem.

[55] J. Urban, Wyznania nawróconego cynika, „Po prostu” 1956, nr 1.

[56] Ibidem.

[57] J. Kuczyński, Urok wiary, „Po prostu” 1955, nr 29.

[58] K. Kersten, Rok 1956 – przełom? Kontynuacja? Punkt zwrotny?, „Polska 1944-45-1989. Studia i materiały” 1997, tom III, s. 18.

[59] L. Mażewski, Posttotalitarny autorytaryzm PRL 1956-1989. Analiza ustrojowo polityczna, Warszawa 2010.

[60] B.N. Łopieńska, E. Szymańska, Stare numery, Warszawa 1990, s. 55.

[61] Październik 1956..., s. 114.

[62] B.N. Łopieńska, E. Szymańska, Stare numery..., s. 96.

[63] Co robić dalej?, „Po prostu” 1956, nr 48.

[64] B.N. Łopieńska, E. Szymańska, Stare numery..., s. 115.

[65] Ibidem, s. 114.

[66] Cytat za: Ibidem, s. 125.

[67] M. F. Rakowski, M. Radgowski, Fałszywy kierunek natarcia, „Polityka” 1957, nr 22.

Spór o słowa czy istotę protestu

[1] Étienne Balibar, Trwoga mas. Polityka i filozofia przed Marksem i po Marksie, tłum. Andrzej Staroń, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2007, s. 83.

[2] Marek Zagajewski, Widmo komunizmu krąży po Polsce, [w:] Od marksizmu do feminizmu. Księga pamiątkowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Kazimierza Ślęczki, red. Tomasza Czakona, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2009, s. 164.

[3] Tamże, s.164-165.

[4] Karol Marks, Nędza filozofii. Odpowiedź na „Filozofię nędzy” pana Proudhona, [w:] K. Marks i F. Engels, Dzieła (MED), t. 4, Książka i Wiedza, Warszawa 1962, s. 187.

[5] Fryderyk Engels, List do Edwarda Bernsteina z 12 marca 1881 r., MED, t. 35, Książka i Wiedza, Warszawa 1977, s. 194-195.

[6] Jerzy Kochan, Socjalizm, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013, s. 68.

[7] Tamże.

[8] Por. Stanisław Kozyr-Kowalski, Klasy i stany. Max Weber a współczesne teorie stratyfikacji społecznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979, s. 88-89.

Rozmowy w Belwederze w październiku 1956 roku

[1] Więcej szczegółów oraz źródła informacji [w]: Andrzej Werblan Październik 1956 roku – legendy a rzeczywistość. Polski Październik 1956 w polityce światowej, Warszawa 2006.

[2] J.W. Biernoty, Zapiski diplomata. Moskwa 1995, s. 48.

[3] Tak się wydaje, ponieważ rozmowy zakończyły się o godz. 1.00 w nocy 20 października, a o świcie tego dnia delegacja Prezydium KC KPZR, razem ze swoim referentem, odleciała do Moskwy.

[4] Tytuł dokumentu.

[5] Nikita Siergiejewicz Chruszczow (1894-1971) w latach 1953-1964 I sekretarz KC KPZR.

[6] Anastas Iwanowicz Mikojan (1895-1982) w latach 1935-1966 członek Biura Politycznego (Prezydium) KC KPZR, w 1955-1957 pierwszy zastępca przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR.

[7] Wiaczesław Michajłowicz Mołotow (1890-1986) w latach 1926-1957 członek Biura Politycznego (Prezydium) KC KPZR, 1941-1957 pierwszy zastępca przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych (Rady Ministrów) ZSRR, w 1939-1949 i 1953-1956 komisarz ludowy (minister) spraw zagranicznych ZSRR, w 1956-1957 minister kontroli państwowej ZSRR.

[8] Łazar Moisiejewicz Kaganowicz (1893-1991) w latach 1930-1957 członek Biura Politycznego (Prezydium) KC KPZR, 1953-1957 pierwszy zastępca przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR i jednocześnie w latach 1955-1956 przewodniczący Państwowego Komitetu Rady Ministrów ZSRR ds. Pracy i Płacy, w latach 1956-1957 minister przemysłu materiałów budowlanych ZSRR.

[9] Edward Ochab (1906-1989) w latach 1954-1968 członek Biura Politycznego KC PZPR, w marcupaździerniku 1956 roku I sekretarz KC PZPR.

[10] Aleksander Zawadzki (1899-1964) w latach 1948-1964 członek Biura Politycznego, 1952-1964 przewodniczący Rady Państwa PRL.

[11] Józef Cyrankiewicz (1911-1989) w latach 1948-1971 członek Biura Politycznego PZPR, 1954-1970 prezes Rady Ministrów PRL.

[12] Konstanty Rokossowski (1896-1968) w latach 1949-1956 minister obrony narodowej PRL, 1952-1956 jednocześnie wiceprezes Rady Ministrów PRL, w latach 1950-1956 członek Biura Politycznego KC PZPR.

[13] Z Władysław Gomułka (1905-1982) od sierpnia 1951 do grudnia 1954 roku w ścisłym odosobnieniu, w związku z oskarżeniami o prawicowo-nacjonalistyczne odchylenie. W sierpniu 1956 r. ponownie przyjęty do PZPR, 19 października 1956 r. dokooptowany do składu KC PZPR, 21 października 1956 r. wybrany na I sekretarza KC PZPR.

[14] Pantelejmon Kondratjewicz Ponomarienko (1902-1964) w latach 1955-1957 ambasador ZSRR w PRL.

[15] Franciszek Jóźwiak (1895-1966) w latach 1948-1956 członek Biura Politycznego KC PZPR, 1955-1956 jednocześnie wiceprezes Rady Ministrów PRL.

[16] Zenon Nowak (1905-1980) w latach 1954-1956 członek Biura Politycznego KC PZPR i jednocześnie 1. zastępca prezesa Rady Ministrów PRL. W latach 1956-1968 wiceprezes Rady Ministrów.

[17] Edward Gierek (1913-2001) w latach 1954-1956 kierownik Wydziału Przemysłu Ciężkiego KC PZPR, 1954-1964 sekretarz KC, a od lipca do października 1956 r. członek Biura Politycznego KC PZPR.

[18] Jerzy Morawski (ur. 1918) w latach 1954-1956 kierownik Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR, 1955-1956 sekretarz KC PZPR, w maju-czerwcu 1956 r. redaktor naczelny „Trybuny Ludu”, 1956-1957 przewodniczący Komisji Ruchu Młodzieżowego KC PZPR. W latach 1956-1960 członek Biura Politycznego KC PZPR.

[19] Sens zdania nie jest zrozumiały. Chodzi zapewne o krytyczne artykuły w polskiej prasie na temat demontażu urządzeń przemysłowych i komunikacyjnych przez „trofiejne” oddziały Armii Czerwonej – AW.

[20] Chodzi o kopalnie rudy na Śląsku, w niedużym miasteczku Kowary, na południowy wschód od Jeleniej Góry. Wkrótce po zakończeniu wojny powstała tu polsko-radziecka spółka akcyjna „Kuznieckije rodniki” [polska nazwa: Przedsiębiorstwo Kowarskie Kopalnie -tłum].

[21] 12 października 1946 r. w Moskwie podpisano radziecko-polskie porozumienie o dostawie do Polski 100 tys. ton zboża („Dokumenty i matieriały po istorii sowietsko polskich otnoszenij”. Tom 9. Moskwa 1976, s. 157-158), a 29 sierpnia 1947 r. porozumienie o dostawie przez stronę radziecką do Polski 300 tys. ton zboża (Polska Ludowa – Związek Radziecki 1944-1974: Zbiór dokumentów i materiałów. Warszawa 1974, s. 144-145).

[22] Władysław Dworakowski (1908-1976) w latach 1954-1956 członek Biura Politycznego KC PZPR i jednocześnie przewodniczący Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie Ministrów PRL.

[23] Roman Zambrowski (1909-1977) w latach 1948-1963 członek Biura Politycznego KC PZPR, 1955-1956 jednocześnie minister kontroli państwowej, od października 1956 r. sekretarz KC PZPR.

[24] Roman Nowak (1900-1980) w latach 1950-1956 1. sekretarz KW PZPR w Opolu, lipiec-październik 1956 członek Biura Politycznego KC PZPR, 1956-1968 przewodniczący Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR.

[25] Adam Rapacki (1909-1970) od 1954 do lipca 1956 r. zastępca członka Biura Politycznego KC, od lipca 1956 członek Biura Politycznego. Od kwietnia 1956 jednocześnie minister spraw zagranicznych PRL.

[26] Stefan Jędrychowski (1910-1996) od lipca do października 1956 r. zastępca członka Biura Politycznego KC PZPR, od 21 października 1956 r. członek BP. W latach 1951-1956 wiceprezes Rady Ministrów PRL, od 1956 r. jednocześnie przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego.

[27] Eugeniusz Stawiński (1905-1989) od lipca do października 1956 r. zastępca członka Biura Politycznego KC PZPR. W latach 1949-1968 minister przemysłu lekkiego PRL.

[28] Hilary Chełchowski (1908-1983) w latach 1948-1956 zastępca członka Biura Politycznego KC PZPR, jednocześnie w latach 1954-1956 przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu; 1955-1957 członek Rady Państwa PRL.

[29] 15-27 września 1956 r. w Pekinie odbył się 8. Zjazd KPCh, w którym E. Ochab uczestniczył jako przewodniczący delegacji PZPR; 17 września wygłosił przemówienie. Do Warszawy wrócił 30 września.

[30] Mowa tu o istnieniu w KC PZPR zwolenników reform (w terminologii społeczności polskiej tamtego okresu zwanych „puławianami”) i ich antagonistów -„natolińczyków”.

[31] W latach 1946-1953 Polska dostarczała do Związku Radzieckiego węgiel po znacznie zaniżonych, w stosunku do światowych, cenach, co przyniosło jej znaczne straty finansowe. 25 listopada 1953 r., te zaniżone, tzw. specjalne, ceny zostały zweryfikowane.

[32] Podczas radziecko-polskich rozmów na temat pomocy ekonomicznej dla Polski, 11 lipca 1956 r. Rada Ministrów ZSRR podjęła uchwałę o udzieleniu rządowi Polski kredytu w złocie o wartości 56,5 mln rubli („Prezydium KC KPZR...”. Tom 2, s. 359-361). 18 września 1956 r. w Moskwie podpisany został protokół o pomocy ekonomicznej Związku Radzieckiego dla Polski, zgodnie z którym, strona radziecka udzieliła stronie polskiej m.in. kredyt na sumę 100 mln rubli w złocie i towarach („Izwiestija”, 23.09.1956).

[33] W dniach 16-20 marca 1956 r. N.S. Chruszczow stał na czele delegacji radzieckiej do Warszawy i uczestniczył w pogrzebie I. sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta. Poza tym, wygłosił przemówienie na plenum KC PZPR, na którym wybrano nowego partyjnego lidera. Oskarżanie Chruszczowa o antysemityzm związane jest z tym, że w rozmowach w przywódcami PZPR był przeciwko kandydaturze R. Zambrowskiego na funkcję 1. sekretarza KZ PZPR. Szerzej zob. „Chruszczow N.S. Wriemia. Ludi. Wlast’. Wspomnienia w czterech tomach”. Tom 3. Moskwa 1999, s. 229-232. (informacja nieścisła. Zambrowski nie kandydował na I. sekretarza. Chruszczow sprzeciwiał się wnioskom o wybranie Zambrowskiego w skład Sekretariatu KC i na tym tle doszło na plenum do sporów -AW);

[34] Datowany 14 grudnia 1948 r. list Wł. Gomułki do przywódcy radzieckiego. W liście jest informacja się o tym, że Gomułka nie zgadza się na wejście w skład Biura Politycznego podczas mającego się odbyć w 2. połowie grudnia kongresu zjednoczeniowego partii. Jest też przedstawiony stosunek Gomułki do polityki partii w kwestii kadr, szczególnie do reprezentacji Żydów w kierowniczych kręgach partyjnych i rządowych. Teks list zob.: „SSSR-Polsza. Miechanizm podczinienija. 1944-1949. Sbornik dokumientow”. Pod red. G.A. Bogdanowa, A. Koseskiego, G.F. Matwiejewa, A. Paczkowskiego. Moskwa 1995, s. 271-277. por. też „Ostatni spór Gomułki ze Stalinem”, „Dziś” 1993 nr 6.

[35] Chodzi o artykuł Wł. Gomułki „Oszczercom w odpowiedzi. O zawiedzionych nadziejach reakcji”, „Głosie Ludu” (organ prasowy KC PPR), 17.09.1948. A.I. Mikojan zacytował następujący fragment: „Polska stała i stać będzie w jednym szeregu ze Związkiem Radzieckim i krajami demokracji ludowej, dlatego że leży lo w jej życiowych interesach. Amerykańscy imperialiści i różnej maści reakcjoniści krajów zachodnich nie zdołają wbić klina międry Polskę i Związek Radziecki, ponieważ każdy Polak wie, że klin taki, poza osłabieniem sił pokoju i demokracji, zawróciłby nasz kraj do jarzma eksploatacji kapitału zagranicznego, przekreśliłby polityczną i ekonomiczną suwerenność naszego państwa, zagrodziłby drogę naszej klasie robotniczęj i masom pracującym do lepszego jutra, ku budowie socjalistycznej Polski”.

[36] Jerzy Putrament (1910-1986), pisarz i działacz partyjny. W latach 1948-1964 zastępca członka KC PZPR; 1950-1956 sekretarz generalny, a następnie wiceprzewodniczący Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich.

[37] Chodzi o Zenona Nowaka.

[38] Władysław Matwin (ur. 1916-2012), w latach 1955-1963 sekretarz KC PZPR

[39] Od stycznia do marca 1956 r. Matwin był redaktorem naczelnym „Trybuny Ludu”, a w maju-lipcu na jego miejsce mianowany został J. Morawski. Od listopad 1956 do marca 1957 r. na czele „Trybuny Ludu” ponownie stanął Matwin.

[40] E. Ochab przedstawił projekt referatu na 8. Plenum KC PZPR na posiedzeniu Biura Politycznego KC 15 października 1956 r. Szczegółowo zob.: Centrum władzy. Protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949-1970. Opr. A. Dudek, A. Kochański, K. Persak. Warszawa 2000, s. 192-206.

[41] Zapewne omyłka w tekście notatki. Do BP kandydował nie Wł. Matwin lecz J. Morawski -AW.

[42] 7. Plenum KC PZPR odbyło się 18-28 lipca 1956 r. Na plenum szczególnie wyraźnie ujawniły się rozbieżności między „puławianami” i „natolińczykami”. Referaty E. Ochaba i J. Cyrankiewicza, a także tekst uchwał zob.: „Nowe Drogi” 1956 nr 7-8, s. 138-255.

[43] Mowa o masowych niepokojach w Poznaniu 28 czerwca 1956 r., wywołanych niezadowoleniem polityką społeczną PZPR. Bardziej szczegółowo zob. A. M. Oriechow, „Sowietskij Sojuz i Polsza w gody aottiepieli»: iz istorii sowietsko polskich otnoszenij”. Moskwa 2005, s. 119-137. W wyniku starć mieszkańców miasta z wojskiem i milicją zginęło (wg uściślonych danych) 57 osób. Zob.: Ł. Jastrząb, Rozstrzelano moje serce w Poznaniu. Poznański Czerwiec 1956 r – straty osobowe i ich analiza. Poznań 2006, s. 208-225.

[44] Chodzi o płk. S.P. Dawydowa zastępcę radcy MSW ZSRR przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego Polski od wiosny 1946 r. do marca 1950 roku.

[45] Bolesław Bierut (1892-1956) polski działacz polityczny i państwowy. Od marca 1954 do marca 1956 1. sekretarz KC PZPR.

[46] Chyba omyłka i powinno być MBP – AW.

[47] Tekst tego listu nie jest znany redaktorowi tej publikacji

[48] Nikołaj Aleksandrowicz Bułganin ( I 895-1975) w latach 1955-1958 przewodniczący Rady Ministrów ZSRR, w 1948-1958 członek Prezydium (Biura Politycznego) KC KPZR.

[49] 6 czerwca 1953 r. Bierut i Rokossowski zwrócili się do przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR G.M. Malenkowa z prośbą o skierowanie do Wojska Polskiego 308 doradców wojskowych (E.J. Nalepa, Oficerowie Armii Radzieckiej w Wojsku Polskim 1943-1968. Warszawa 1995, s. 280).

[50] Mowa o F. Jóźwiaku, K. Rokossowskim i F. Mazurze.

[51] Prawdopodobnie chodzi o list KC WKP(b), podpisany przez Stalina i Mołotowa, do KC KPJ na ręce Josipa Broz Tity z 27 marca 1948 r., w którym zawarte były ciężkie oskarżenia pod adresem przywódców jugosłowiańskiej partii. Omówienie treści listu zob.: A. Werblan Władysław Gomułka. Sekretarz Generalny PPR. Warszawa 1988, s. 521-522.

[52] Zgodnie z dyrektywą Stalina, w 1937 r. przywódcy Komunistycznej Partii Polski przebywający w Związku Radzieckim zostali poddani represjom, a w 1938 r., na podstawie sfabrykowanych oskarżeń, Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej rozwiązał KPP. W 1955 r. wszyscy polityczni działacze KPP zostali zrehabilitowani, o czym podczas obrad 20. Zjazdu KPZR (luty 1956 r.) poinformowała prasa radziecka i polska.

[53] Olga G. Szatunowska (1901-1991), pracownik aparatu partyjnego. W listopadzie 1937 r. aresztowana przez organa NKWD ZSRR, w maju 1938 r., decyzją osobogo sowieszczanija NKWD skazana na 8 lat obozu pracy. Od sierpnia 1948 r. na zesłaniu w Krasnojarskim Kraju. W 1954 r. została zrehabilitowana i przywrócono jej prawa członka partii. W latach 1955-1956 odpowiedzialny inspektor, a w latach 1956-1962 członek Komisji Kontroli Partyjnej przy KC KPZR.

Osoboje sowieszczanije (OSO) NKWD-Kolegium Specjalne NKWD ZSRR. Utworzony 10.07.1934 roku sąd organów bezpieczeństwa państwowego, zasądzający wyroki zaocznie w trybie administracyjnym. Przewodniczącym OSO był z urzędu ludowy komisarz/minister spraw wewnętrznych. W posiedzeniach OSO uczestniczył prokurator ZSRR lub jego zastępca i przedstawiciel KC KPZR. Podstawę wyrokowania stanowiły materiały śledcze. Po aresztowaniu Berii, OSO zlikwidowano na mocy dekretu Rady Najwyższej ZSRR z 1.09.1953 r. – przyp. tłum. na podstawie www.baza.archiwa.gov.pl

[54] Z miejsc stałej dyslokacji, czołgi radzieckie ruszyły w kierunku Warszawy wieczorem 18 października na rozkaz ministra obrony ZSRR marszałka G.K. Żukowa. Prawie jednocześnie w tym samym kierunku ruszyły pododdziały WP, podległe dowództwu Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Zgodnie z rozkazem Sztabu Generalnego, miały zapewnić wzmocnioną ochronę strategicznych obiektów stolicy i zablokować miejskie magistrale na wypadek nieprzewidzianych masowych manifestacji. Zob.: J. Poksiński, Wojsko Polskie w 1956 r. -problemy polityczne. Cz. 2. „Wojsko i Wychowanie” 1992 nr 2, s. 51.

[55] Referendum odbyło się 30 czerwca 1946 r. w warunkach zaostrzonej walki polskich partii politycznych i powinno było dać obiektywny obraz nastrojów ludności kraju. Według oficjalnych danych, w referendum wzięło udział ponad 85 proc. obywateli, uprawnionych do głosowania. Opozycja, a szczególnie PSL i część społeczeństwa oprotestowały wyniki referendum, twierdząc, że w wielu okręgach zostały one sfałszowane. Protesty zostały jednak oddalone jako nieuzasadnione.

[56] Stanisław Popławski (1902-1973) generał pułkownik. W latach 1944-1956 służył w WP, 1949-1956 wiceminister obrony narodowej PRL. Od grudnia 1956 r. w stanie spoczynku. Wrócił do ZSRR.

[57] Jurij/Jerzy Bordziłowski (1900-1983) generał pułkownik. Służył w WP. Członek KC PZPR. W latach 1954-1968 wiceminister obrony narodowej, szef Sztabu Generalnego WP.

[58] Wsiewołod.I. Strażewski (1897-1973) radziecki oficer, w latach 1944-1956 w WP, od 1945 r. generał dywizji, w latach 1949-1956 dowódca Śląskiego Okręgu Wojskowego.

[59] Bortkiewicz, oficer WP, poseł na Sejm PRL 1. kadencji (1952-1956). Więcej pełnych informacji biograficznych nie udało się znaleźć.

[60] Bolesław Kieniewicz (1907-1969) generał dywizji, w latach 1946-1950 w Armii Radzieckiej, 1950-1953 w WP, dowódca Krakowskiego Okręgu Wojskowego. Poseł na Sejm PRL 1. kadencji.

[61] Chodzi o wypowiedź N. A. Bułganina w Warszawie na uroczystości akademii 21 lipca 1956 r., z okazji kolejnej rocznicy Święta Odrodzenia Polski. Szef delegacji radzieckiej w pouczającej formie oświadczył, że niepokoje w Poznaniu zostały sprowokowane przez wrogą agenturę państw zachodnich („Prawda”, 22.07.1956). W Polsce zostało to przyjęte jako nieadekwatne i zrodziło nową falę nastrojów antyradzieckich.

[62] Wizyta radzieckiej delegacji partyjno-rządowej w Jugosławii na czele z N.S. Chruszczowem i N.A. Bułganinem odbyła się w dniach 27 maja-2 czerwca 1955 roku, a delegacja jugosłowiańska z J. Broz Titą przebywała z rewizytą w Związku Radzieckim w dniach 1-23 czerwca 1956 roku.

[63] Autor tego zbioru nie dysponuje dokumentami świadczącymi o spotkaniu E. Ochaba z Mao Zedongiem w Pekinie i obietnicach przywódcy chińskiego dot. poparcia w przypadku radzieckiej interwencji w Polsce.

[64] D.P. Wozniesienski (1902-1982) płk NKWD. W 1921-1950 w Armii Radzieckiej. W latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w SMERSz-u, w maju 1944 skierowany do kontrwywiadu I. Armii WP, we wrześniu 1946 r. mianowany zastępcą szefa Głównego Zarządu Informacji WP, od czerwca 1950 r. jego szef. Po powrocie do ZSRR skazany na karę więzienia za naruszenie prawa podczas służby w organach polskiego kontrwywiadu.

[65] A.D. Skulbaszewski (1915-1990) płk radziecki. W 1943 r. śledczy prokuratury wojskowej w 1. Dywizji W P. Od października 1948 r. naczelny prokurator wojskowy, następnie z-ca naczelnika Głównego Zarządu Informacji WP, osobiście uczestniczył w prowadzeniu spraw politycznych. Po powrocie do ZSRR zeznawał jako świadek w sprawie Wozniesienskiego.

[66] Wanda Wasilewska (1905-1964) polska pisarska i polityk. W czasie II wojny światowej w ZSRR. 1943-1946 przewodnicząca Zarządu Głównego Związku Patriotów Polskich. Członek Centralnego Biura Polskich Komunistów w ZSRR.

[67] 8 lutego 1946 r. w Moskwie podpisano radziecko-polskie porozumienie o dostawach do Polski na warunkach kredytu 200 tys. ton ziarna. 9 lutego do Przemyśla przybył pierwszy radziecki transport ze zbożem.

[68] Prawdopodobnie chodzi o plenum Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu, które odbyło się 13-14 sierpnia 1956 r,. W pierwszym dniu obrad referat o zadaniach FJN wygłosił przewodniczący Rady Państwa Aleksander 7_awadzki, który 14 sierpnia został wybrany na przewodniczącego OK FJN. Na tym plenum ogłoszono, że wybory do Sejmu odbędą się w grudniu 1956 r. (przeniesiono je na 20 stycznia 1957 r.). Bardziej szczegółowo zob. „Trybuna Ludu”, 14-15. 08.1956.

[69] Józef Kalinowski (1910-1975) pracownik aparatu partyjnego, 1953-1965 dyrektor Biura OK FJN, następnie sekretarz OK FJN.

[70] Kazimierz Witaszewski (1906-1992) gen. dyw. 1952-1956 wiceminister obrony narodowej i szef GZP WP.

[71] Wiktor Kłosiewicz (1907-1992), działacz państwowy i związkowy, w latach 1950-1958 członek KC PZPR, 1950-1956 przewodniczący CRZZ, 1952-1956 członek Rady Państwa PRL.

[72] Iwan S. Koniew (1877-1973) marszałek Związku Radzieckiego, 1955-1956 wiceminister obrony narodowej ZSRR, 1955-1960 głównodowodzący Zjednoczonego Dowództwa Sił Zbrojnych Państw-Stron Układu Warszawskiego.

[73] Stefan Staszewski (1906-1989) w latach 1955-1957 I sekretarz Komitetu Warszawskiego PZPR.

[74] Jakub Berman (1901-1984), działacz partyjny i państwowy, w latach 1948-1956 członek Biura Politycznego KC PZPR, w 1954-1956 wiceprezes Rady Ministrów PRL.

[75] Mowa o naradzie 1. sekretarzy komunistycznych i robotniczych partii europejskich krajów socjalistycznych, która odbyła się w Moskwie w dniach 22-26 czerwca 1956 roku. Na naradzie wywiązała się polemika między delegacjami Polski, Węgier, Czechosłowacji i NRD w związku z niepełnymi dostawami węgla koksującego z Polski do NRD i Czechosłowacji. Polscy przywódcy odmawiali dostarczać węgiel do NRD i Czechosłowacji.

[76] Prawdopodobnie Moczałow był oficerem radzieckim, odpowiedzialnym za kontakty dowództwa Północnej Grupy Armii Radzieckiej z Wojskiem Polskim. Żadnych danych biograficznych o nim nie udało się odnaleźć. (Oficer o takim nazwisku nie był łącznikiem PGAR i WP – przyp. AW).

[77] Związek Radziecki udzielił Polsce pomocy ekonomicznej 9 lipca 1956 roku. Strona radziecka zobowiązała się dostarczyć w 1956 r.: dodatkowe ilości miedzi, kauczuku naturalnego i tłuszczu technicznego o łącznej wartości 43,5 mln rubli; 12,6 ton złota o wartości 56,6 mln rubli itd. Bardziej szczegółowo w Priezidium CK KPSS. 1954-1964. Cziernowyje protokoly zapisi zasiedanij. Stienogrammy. Postanowlenija. Red. A.A. Fursienko. Moskwa 2003. Tom 1. (1854-1956), s. 148; tom 2. (1957-1964), s. 359-362.

[78] Marian Spychalski (1906-1980), działacz państwowy i wojskowy, marszałek Polski. W latach 1945-1949 wiceminister obrony narodowej, w 1949 r. minister budownictwa. W latach 1950-1956 w więzieniu, skazany na podstawie sfabrykowanego oskarżenia o prawicowe odchylenie. W październiku i listopadzie 1956 r. wiceminister obrony narodowej i szef Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego. Od listopada 1956 r, minister obrony narodowej.

[79] Najbliższe radziecko-polskie spotkanie na najwyższym szczeblu odbyło się dopiero w dniach I 5-18 listopada 1956 r. w Moskwie. W ostatnim dniu rozmów przyjęta została Deklaracja o stosunkach radziecko-polskich, w której mówi się o nowym modelu stosunków wzajemnych ZSRR i PRL w okresie powojennym (tekst deklaracji: „Prawda”, 19.10.1956).

[80] Roman Romkowski (1907-1968), w latach 1949-1954 wiceminister bezpieczeństwa publicznego Polski. Członek KC PZPR. Za naruszenie prawa skazany w 1957 r. na 15 lat więzienia. Zwolniony przed terminem.

[81] Chodzi o wyzywające zachowanie N.S. Chruszczowa bezpośrednio po przylocie do Warszawy rano 19 października 1956 roku. Po zejściu z trapu samolotu – według relacji obecnych tam – zaczął wygrażać pięścią w stronę oczekujących go polskich przywódców i obrzucać ich wyzwiskami.

[82] Dokumentami dotyczącymi aresztowania Wł. Gomułki nie dysponujemy. Sprawa „wyjścia inicjatywy” pozostaje otwarta.

[83] Gieorgij M. Popow (1906-1968), działacz partyjny i państwowy. Od czerwca 1953 do marca 1954 roku był nadzwyczajnym i pełnomocnym ambasadorem ZSRR w Polsce. Za poważne błędy polityczne podczas wykonywania swojej dyplomatycznej misji, odwołany z PRL. Szczegółowo zob.: Priezidium CK KPSS.... Tom 2, s. 25-26.

[84] Chodzi o list Wł. Gomułki z 14 grudnia 1948 r. napisany w wyniku rozmowy z J.W. Stalinem, która miała miejsce 9 grudnia w związku z dyskusją na temat możliwości włączenia Gomułki do składu Biura Politycznego przyszłej zjednoczonej partii robotniczej. Gomułka zgadzał się tylko na wybranie go do KC. Tekst listu zob. SSSR -Polsza. Miechanizmy podczinienija..., s. 271-277; Wostocznaja Jewropa w dokumientach rossijskich archiwow 1944-1953 gg. Tom 1, 1944-1948. Moskwa-Nowosybirsk 1997, s. 937-943; por. też „Ostatni spór ze Stalinem”, „Dziś” 1993 nr 6.

[85] Tekst komunikatu opublikowany został w „Trybunie Ludu” 20.10.1956 roku. Stwierdzano w nim, że „do Warszawy przybyła delegacja KC KPZR w celu przedyskutowania z Biurem Politycznym KC PZPR aktualnych problemów, interesujących obie partie. Podkreślano, że „obrady przebiegały w atmosferze partyjnej i przyjacielskiej szczerości”.

[86] Jan F. Dzierżyński (1911-1960), pracownik aparatu KC KPZR, w latach 1953--1957 referent w Wydziale KC ds. Kontaktów z Partiami Komunistycznymi, od 1957 r. referent w Wydziale ds. Kontaktów z Komunistycznymi i Robotniczymi Partiami Krajów Socjalistycznych.