© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2023

© Copyright by Wiesław Mikuś, 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment tekstu nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy i autora.

Skład i łamanie: Aleksandra Mikołajko, Wojciech Ławski

Projekt okładki: Aleksandra Mikołajko, Wojciech Ławski

Ilustracje: Wiesław Mikuś

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Korekta: Irena Piecha, Paulina Handtke

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN 978-83-8159-807-1

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

SPIS TREŚCI

OD AUTORA

PROSZĘ SIĘ OBUDZIĆ… JUŻ PO ZABIEGU

OPOWIEŚCI STARSZEGO KOLEGI 1

WSTĘP DO WYWIADU

WYMIOTY

DELIRIUM

OPOWIEŚCI GABINETOWE

POGOTOWIE 1

Krew w majtkach

Śmierć w oborze

Katastrofa

OPOWIEŚCI STARSZEGO KOLEGI 2

REANIMACJA „NA CHORYM”

SKARGA

OPOWIEŚCI PACJENTÓW

Zygmunt

DZIECI

1. Komputer w centrum zdrowia dziecka

2. Piszczałka

3. Tragiczna praktyka

4. Oj, bo zaraz będę mieć atak

5. MAŁY ZŁODZIEJ

PAMIĘTNIK

Dzień pierwszy. Wtorek 4.04.1978

Nadal wtorek. Godzina 17:00

Dwa dni później. Czwartek 6.04.1978

Dzień następny. Piątek 7.04.1978

Dzień później. Wolna sobota 8.04.1978

Dzień kolejny. Poniedziałek 10.04.1978

Następny dzień. Wtorek 11.04.1978

Trzy dni później. Piątek 14.04.1978

Święto pracy. Poniedziałek 1.05.1978

Dziesięć dni później. Czwartek 11.05.1978

Niedziela. 14.05 1978

Już czerwiec. Piątek 02.06.1978

Dzień spędzony w Radecznicy. Wtorek 27.06.1978

Kilka dni później. Czwartek 6.07.1978

Minął prawie miesiąc. Wtorek 1.08.1978

Po urlopie. Piątek 22.09.1978

I znowu piątek. Piątek 29.09.1978

Mamy początek października. Środa 4.10.1978

Tydzień później. Czwartek 12.10.1978

Dzień bardzo ważny. Poniedziałek 16.10.1978

POGOTOWIE 2

Cyganie

WYWIAD

SZAMBO

OPOWIEŚCI PACJENTÓW

Jan

MÓJ KOMENTARZ DO OPOWIADANIA „JAN”

ZAPRASZAMY DO WALCA

PRZYGODY DOKTORÓW MAŁE I DUŻE

MAMUŚKA

MAMUSIA 1

MAMUSIA 2

MAMUSIA 3

ROZMOWY W CZASIE OCZEKIWANIA NA KOLEJNĄ OPERACJĘ

CZERWONE PAZNOKIETKI

TORTA

PIKNIK W MIESZKANIU

OD AUTORA

W pewnym momencie – a było to już dość dawno – pomyślałem sobie, że ludzie, których spotkały nieszczęścia, mniej lub bardziej tragiczne sytuacje, kłopoty, czy też wydarzenia, których byli oni uczestnikami, znikną bezpowrotnie w dziejach świata, jeżeli ich nie utrwalę. Kiedyś nikt o tych ludziach, a tym bardziej o tym, co ich spotkało nie będzie pamiętał. Bieg historii wymaże te zdarzenia z pamięci i zostaną nieodwracalnie utracone. Znikną na zawsze. A przecież kiedyś, dla kogoś były one w pewnym momencie najważniejszymi w życiu. Były najważniejszymi na świecie. Wpływały na losy tych ludzi i ich rodzin. Gdybym nie opisał tych historii w książce, uległyby one zapomnieniu.

Warto o tych ludziach pamiętać – tym bardziej że w większości oni już nie żyją. I gdyby nie moja książka, te historie też by umarły, też by o nich zapomniano – jakby ich nigdy nie było, a przecież były… I ci ludzie też byli…

Chciałem, żeby po tych ludzkich tragediach i po tych ludziach pozostał w historii jakiś ślad. Im poświęcam kolejny tom moich opowiadań.

PROSZĘ SIĘ OBUDZIĆ…
JUŻ PO ZABIEGU

To wydarzyło się co prawda kilka lat temu, ale pamiętam wszystko tak, jakby to było wczoraj.

To był nieskomplikowany zabieg. Odbył się na oddziale ginekologicznym biłgorajskiego szpitala i trwał krótko. Trzeba było po prostu bardzo dokładnie zbadać pacjentkę ginekologicznie, a ponieważ chodziło też przy okazji o pobranie wycinka z szyjki macicy, poproszono mnie, żebym panią do tego nieprzyjemnego zabiegu uśpił. I tak się stało.

Ową pacjentką była młoda osoba o imieniu Tereska – co w tym akurat przypadku jest istotne.

Przed zabiegiem porozmawialiśmy, a w czasie tej wstępnej rozmowy pani powiedziała mi, że bardzo się boi. Wszystkiego… Boi się późniejszego przebiegu choroby, boi się bólu, boi się, że będzie coś czuła, i że się po wszystkim nie obudzi. Uspokajałem ją jak mogłem, mówiąc, że zabieg będzie trwał krótko, że nie będzie nic czuła i na pewno się obudzi. A po wszystkim – przypuszczalnie za dwie – trzy godziny ‒ pójdzie już do domu.

W końcu zasnęła, ginekolog dość szybko zrobił to, co miał zrobić i zacząłem ją budzić.

Cały proces budzenia to nie była w tym przypadku skomplikowana czynność. Po takim krótkotrwałym uśpieniu tiopentalem po prostu czeka się aż lek usypiający przestanie działać. Czasem jest to pięć, czasem piętnaście minut. Kiedy osoba usypiana „wraca do życia”, najpierw pojawia się sprawny i wydolny oddech, który w czasie głębokiego snu może być nieco zaburzony. Potem powracają odruchy. Przykładowo – dotknięcie rzęs powoduje zaciśnięcie powiek – z każdą chwilą coraz mocniejsze. Zwykle po kolejnych kilkunastu sekundach – albo minutach – zaczyna się nawiązywanie kontaktu z usypianą osobą. Na prośbę anestezjologa lub anestezjologicznej pielęgniarki budzony człowiek zaczyna otwierać oczy, choć czasem nie bardzo jeszcze wie, gdzie jest i co się z nim dzieje. Potem wykonuje proste polecenia w rodzaju: „proszę otworzyć oczy, proszę oddychać głęboko, proszę powiedzieć, czy pani (pan) mnie słyszy”. Jeszcze później zadajemy kilka pytań w stylu: „jak się spało”, „co się śniło”, „czy coś boli” itd. W następnej kolejności powraca już prawie pełna świadomość miejsca i czasu, aż w końcu możemy uznać, że usypiany człowiek doszedł do siebie i można go z zabiegówki odesłać na oddział. W tym konkretnym przypadku – odesłać człowieka rodzaju żeńskiego – panią Tereskę.

Człowiek rodzaju żeńskiego – pani Tereska – po skończonym zabiegu powoli, zgodnie ze schematem budzenia powoli dochodziła do siebie. Oddychała wydolnie, zauważyłem nawet, że powieki drgają jej „same z siebie” – jakby już szykowała się do ich uniesienia, choć jednak resztki snu nie pozwalały jeszcze na całkowite otworzenie oczu.

W tym momencie wiedziałem, że pani Tereska już mnie słyszy. Starałem się nawiązać z nią kontakt, pytając coraz natarczywiej i mając nadzieję, że zaraz sobie całkiem logicznie pogadamy. Zacząłem najpierw w miarę cicho i delikatnie.

– Pani Teresko… Dzień dobry. Słyszy mnie pani?

Cisza. Tylko drgnięcie powiek sugerowało, że pytanie do niej dotarło, ale odpowiadać jej się nie chciało. Rozumiem… Czasem tak bywa. Poczekamy.

Ginekolodzy już sobie poszli. Na sali z Tereską zostałem tylko ja, moja pielęgniarka i położna, która myła użyte przy zabiegu narzędzia.

– Pani Teresko… Już po wszystkim. Otwieramy oczy…

Cisza. Brak konkretnej reakcji ze strony pacjentki.

– Dzień dobry… Dzień dobry… Jak się spało?

Nic. Żadnej wyraźnej reakcji, żadnego sygnału, że moje pytania docierają, choć powieki drżą, jakby za chwilę miały odsłonić oczy. Ale na razie nie odsłaniały.

– Tereska… Tereska… Otwórz oczy…

Brak zdecydowanej reakcji na moje słowa. No cóż – trzeba jeszcze poczekać. Nie każdy budzi się według książkowego schematu. No to jeszcze poczekamy. Przez chwilę rozmawiałem z moją pielęgniarką o pozostałych zabiegach zgłoszonych na ten dzień.

A potem znowu…

– Tereska… Proszę się obudzić… Już po zabiegu.

Westchnęła tylko głębiej, jakby moje słowa do niej prawidłowo docierały, ale drażniły.

Pomyślałem, że może trzeba jeszcze nieco poczekać. Upłynęło kolejnych kilka minut.

– Tereska… Proszę się obudzić… Już po zabiegu.

Brak reakcji ze strony Tereski – takiej reakcji, jakiej się spodziewałem. Tylko powieki zadrgały nerwowo. Postanowiłem zajrzeć do jednego z jej oczu. Delikatnie podniosłem palcem powiekę. Oko wyraźnie zwróciło się w moim kierunku. Czyli – Tereska mnie słyszy. Tylko nie chce z jakichś powodów reagować na moje słowa. Źrenica była wąska i wyraźnie zareagowała na światło, jakie do niej wpadło, zatem mózg w porządku. Puściłem powiekę.

– Tereska… Wiem, że mnie słyszysz. Otwórz oczy…

Byłem coraz bardziej natarczywy. Moja pielęgniarka także traciła chyba cierpliwość.

– Pani Teresko. Jak doktor pyta, to proszę odpowiedzieć. Przecież pani nas słyszy – prawda?

Nadal żadnej reakcji. Zacząłem się zastanawiać, czy może przypadkiem „coś poszło nie tak” i brak reakcji ze strony Tereski ma jakieś uzasadnienie. Może ogłuchła?… Ale nie. Nic nie mogło się stać. Wszystko przebiegło prawidłowo.

– Tereska… Budzimy się… Proszę się obudzić – już po zabiegu.

Nie reagowała. Teraz wyraźnie już zaciskała powieki, jakby oczy same chciały się otworzyć, a ona siłą woli starała się trzymać je zamknięte.

Ki piorun? Co za cholera? Przecież ona wyraźnie stara się, żebyśmy się nie porozumieli.

Potrąciłem palcem jej rzęsy, a ona zareagowała odruchowo i mocniej zacisnęła powieki.

– Tereska! Wiem, że mnie słyszysz! Otwieramy oczy – już!

Byłem coraz bardziej uparty i coraz głośniejszy. A ona coraz bardziej „bez reakcji”.

– Tereska… To nie żarty! Proszę otworzyć oczy. Wiem, że mnie słyszysz!

Nic. Byłem przekonany, że trwa to wszystko wystarczająco długo, żeby leki przestały działać. Na pewno już przestały. Drgające powieki, a chwilami nawet mocniejsze ich zaciskanie były sygnałem, że ona mnie słyszy, tylko… Właśnie – tylko co? Poczekaliśmy jeszcze minutę.

Moja prawa ręka – pielęgniarka anestezjologiczna – była już zniecierpliwiona.

– No, pani Teresko… Proszę oczy otworzyć. Już po wszystkim.

Nic – tylko wyraźne drganie powiek i poza tym żadnej reakcji. Żadnego poruszenia palcami dłoni czy stóp. Ale wiedziałem – ba, byłem pewny, że ona mnie słyszy, tylko nie chce jej się reagować. Taka „cholera” z niej. Przed zabiegiem rozmawiała normalnie i nic nie wskazywało na to, że ona się obrazi. A właśnie…

– Tereska… A może się obraziłaś? Co?… Pogniewałaś się na nas?

Nic – tylko powieki, które niby chciały się otworzyć, ale jakby z jakiegoś powodu nie mogły.

Wszystko trwało już około dwudziestu minut. Położna skończyła myć narzędzia i sobie poszła.

Pielęgniarka anestezjologiczna miała dość tej zabawy. Podobnie jak ja.

– Szefie, co jest?

– Nie wiem. Nic… Chyba nic. Po prostu Teresce nie chce się z nami gadać.

Mówiłem to dość głośno, żeby budzona pacjentka usłyszała, co mówię do pielęgniarki.

Byłem zirytowany i moja gadka przybrała ton rozkazujący.

– Tereska… Koniec żartów! Wiem, że mnie słyszysz. Otwórz oczy!

Nic.

– Tereska!…Natychmiast otwórz oczy. Wiem, że mnie słyszysz.

Nic.

‒ Nie udawaj! Ja wiem, że już nie śpisz. Tereska!… No już!

Nic.

– Tereska, bo sobie stąd pójdziemy, a ty zostaniesz sama na tym stole do wieczora.

Nic.

– Tereska – oddychaj głęboko!…

Nic.

– Tereska – otwórz oczy!…

Nic. Tylko nieco intensywniejsze drganie i zaciskanie powiek.

– Tereska – nabierz dużo powietrza!…

Nic. Żadnej wyraźnej reakcji na moje słowa.

Moja pielęgniarka – żeby czymś się zająć w oczekiwaniu na łaskawą reakcję pani Tereski – zaczęła robić porządki w szafce anestezjologicznej. A Tereska – jak poprzednio – bez zmian. Oddychała normalnie, mrugała powiekami, nie otwierając jednakże oczu. Tętno było prawidłowe i dobrze wyczuwalne, ciśnienie krwi, które zmierzyliśmy, było prawidłowe, tylko…

No właśnie… Tylko co? Byłem przekonany, że pani „pod tytułem” Tereska świetnie mnie słyszy, ale z jakichś powodów udaje, że nic do niej nie dociera.

Do sali zajrzał ginekolog, który wykonywał zabieg.

– Co jest? Macie jakiś kłopot?

– Nie. Wszystko gra.

– A co?… Nie może się obudzić?

– Może. Już jest obudzona, tylko jej się nie chce z nami gadać.

– To co? Wstanie?… Bo to już z pół godziny trwa, a ja mam następne pacjentki do badania w tym gabinecie.

– Wstanie. Po prostu zaraz oddam ją na salę chorych i niech sobie tam leży, bo nic jej nie jest. Nie chce z nami gadać, to niech nie gada i tyle. Taki typ.

Ginekolog sobie poszedł, a ja postanowiłem zakończyć to całe „budzenie”. Panią Tereskę zacząłem traktować bezosobowo, jakby to nie była chora, którą przed chwilą usypiałem, ale ktoś o kim sobie po prostu rozmawiamy. Nie chce się z nami porozumieć – to nie musi. Wiem, że nic jej nie jest. Oddamy ją na oddział, bo szkoda czasu.

Zwróciłem się do mojej pielęgniarki.

– Dobra. Nie chce z nami rozmawiać, to niech nie rozmawia. Wiem, że nas słyszy i dobrze wie, co się z nią dzieje. Po prostu jest uparta. Niech pani pójdzie po położne i niech tu przyjadą z wózkiem. Oddajemy ją na ginekologię. Szkoda czasu.

Ale zanim moja pielęgniarka wyszła z gabinetu spróbowałem jeszcze raz…

– Tereska… Ja już nie mam do ciebie cierpliwości. Wiem, że nic ci nie jest. Otworzysz oczy – czy nie?

Nie otworzyła. Zamrugała tylko leciutko.

– Tereska… Już idziesz na swoje łóżko. Wiem, że mnie słyszysz, dlatego ci to mówię. Masz leżeć i nie wolno ci wstawać przynajmniej przez dwie godziny. I do widzenia!

Do gabinetu położne razem z moją pielęgniarką wtoczyły wózek do przewożenia chorych. Ustawiły go równolegle do stołu, na którym odbywał się zabieg – przez pacjentki z oddziału ginekologicznego często nazywany „samolotem”.

– Tereska… Koniec żartów. Musisz się teraz przesunąć na wózek, bo nie damy rady cię dźwignąć. Pomóż…

Żadnej reakcji. Widocznie nie miała zamiaru nam pomagać, bo że nas słyszy, byłem święcie przekonany.

– Tereska… Przesuwamy się. Już.

Nie podjęła próby przesunięcia się na wózek, ale wyraźnie nabrała więcej powietrza, niż robiła to do tej pory. Poruszyła także ustami, jakby już za chwilę miała coś powiedzieć. No… Może wreszcie…

– Tereska… Słuchaj mnie. Musisz się przesunąć na wózek. Słyszysz, co mówię?…

I wtedy pani Tereska nie otwierając oczu, bez żadnych trudności, bardzo wyraźnie, jakby wcale nie była wcześniej usypiana powiedziała:

– Tereska to… Tereska tamto… A Tereska ma cię w dupie!

OPOWIEŚCI STARSZEGO KOLEGI 1

Tym razem to ja jestem na dyżurze „starszym kolegą”.

– A pamiętasz swój pierwszy dyżur na erce?

To było pytanie skierowane do mnie. Marek był ciekaw niektórych zdarzeń z historii zamojskiej służby zdrowia i na tym naszym wspólnym, „pogotowiarskim” dyżurze akurat zachciało mu się wypytywać o erkę. Mogliśmy gadać. Dzień był w miarę spokojny, było niewiele wezwań, a teraz – wieczorem – leżeliśmy już na swoich tapczanikach w pokoju lekarskim w stacji pogotowia.

– Pewnie, że pamiętam. To był tak doniosły fakt, jakby w mieście wybudowano cały nowy szpital. No, może trochę przesadzam, ale – naprawdę – wszyscy żyliśmy tym dawno wyczekiwanym zdarzeniem. Erka… Wreszcie będzie erka… Z prawdziwego zdarzenia. Wcześniej jeździły do wszystkiego zwykłe karetki, warszawy, fiaty, i nawet jedna nyska, ale formalnie w Zamościu erki nie było. A potem mówiło się, że „uruchomimy wam erkę, bo w innych miastach już takie są”, dopełniono odpowiednich formalności i wreszcie… To była właściwie zwykła nyska, może tylko nieco lepiej wyposażona w leki, ale co najważniejsze – miała na boku wymalowaną dużą literę „R”. W gazetach pisali, że i my w Zamościu mamy wreszcie taką karetkę.

– Ale ten twój pierwszy dyżur erkowy… Pamiętasz?

– Tak. Oczywiście. Zaraz ci opowiem. Jak już wyznaczono dzień, od którego miała funkcjonować erka, to nawet nie pamiętam, kto miał te pierwsze dwa dyżury. Ja miałem mieć taki dyżur w trzeci dzień.

– Lista jakaś była?

– Tak. Lekarzem, który miał przejść na erkę, to na początku był trzeci z nas – ten ze zwykłej listy dyżurujących w pogotowiu.

– Jak ja dzisiaj?

– Tak. Potem stworzono dodatkową listę czwartego lekarza tylko do erki. I były dyskusje… Czy ten erkowy dyżurny ma mieć swoją siedzibę w stacji pogotowia – czy na terenie szpitala?

– Teraz ma siedzibę w szpitalu.

– Tak. Ale na początku przez kilka dni czwarty lekarz dyżurujący na erce siedział tu – w stacji pogotowia na zamojskiej starówce. A ja miałem taki dyżur właśnie w trzeci dzień funkcjonowania erki. I pamiętam ten dzień, jakby to było wczoraj – choć minęło od tamtego czasu kilka lat. I to nie dlatego, że to początek moich wszystkich dyżurów na erce, ale z powodu wezwania, jakie mi się wtedy trafiło.

– Coś strasznego?

– Zaraz ci opowiem. Ale teraz muszę iść do ubikacji, a ty zrób herbatę. Zjemy kolację. Mam mielonkę i chleb. Ty masz coś? Bo jak nie masz, to mogę się podzielić. Cała mielonka to dla mnie za dużo.

– Dziękuję, nie trzeba. Mam bułkę i żółty ser.

Marek jest dobrym i pracowitym kolegą-dyżurantem. Nie kombinuje, jak by tu nie wyjechać na wezwanie. Nie ociąga się i przyjmuje pacjentów, którzy zgłaszają się ze swoimi dolegliwościami do pogotowia. Oczywiście lepiej, żeby tacy chorzy trafiali do przychodni, ale zawsze znajdzie się ktoś, komu bliżej ze swoją chorobą do pogotowia niż do przychodni i tych – pomiędzy wyjazdami – przyjmujemy w „pogotowiarskim” gabinecie. Z Markiem zawsze dobrze mi się dyżuruje. Lubię go. Jest inteligentnym człowiekiem i dobrze się z nim gada – co nie o każdym koledze lekarzu mogę powiedzieć. Dzielimy się robotą sprawiedliwie, a ja – mimo że dla niego jestem starszym kolegą – nigdy nie obciążam go swoją pracą. Na mnie – gdy byłem jeszcze bardzo młodym lekarzem – starsi koledzy wielokrotnie zwalali na dyżurach swoje obowiązki. Sami szli w nocy spać, a ja zasuwałem w karetce za nich. Teraz bardzo nie chcę, aby Marek odniósł wrażenie, że jako ten „starszy” staram się wymigać od większości wyjazdów i obarczać pracą młodszego kolegę. No… Mogłem zrzucić na niego z czystym sumieniem jedynie zrobienie herbaty. Tym bardziej, że na poprzednim naszym wspólnym dyżurze to właśnie ja robiłem herbatę do kolacji.

Kiedy już pozjadaliśmy swoje kolacyjne zapasy i ułożyliśmy się na tapczanikach, Marek wrócił do pytania o pierwszy dyżur na „prawdziwej erce”. Minęła godzina dwudziesta druga i mogło się zdarzyć, że nikt nas do rana do niczego nie wezwie. Takie spokojne noce czasem bywają. Rzadko, co prawda, ale bywają. I wtedy leżąc – a zawsze jest nas w tym gabinecie dwóch – możemy rozmawiać do woli. Takie rozmowy nocami na dyżurze były czasem bardzo ciekawe i kształcące. Mnie – przykładowo – starsi koledzy wiele razy opowiadali o ciekawych przypadkach ze swoich dyżurów, a ja jako młody lekarz chłonąłem te opowieści, starając się wyciągnąć z nich naukę dla siebie na przyszłość. I wiele się nauczyłem. Ale też dowiedziałem się od starszych kolegów, że niektóre dyżury – bywało – obfitowały w alkohol, że kiedyś lekarz musiał być jurorem oceniającym jędrność biustu żon pijanych pacjentów, że można mieć w miarę kształtną głowę, która w rzeczywistości jest całkowicie pozbawiona czaszki itd. Bywa też jednak, że niektórzy dyżuranci potrafią być bardzo nudni. Przykładowo, jeden z naszych kolegów na każdym dyżurze zawsze z wielkimi emocjami opowiada od początku do końca o odkrytym przez siebie nowym, fizjologicznym odruchu dotyczącym kobiet. Mnie opowiadał to już kilkakrotnie i chcąc nie chcąc musiałem tego słuchać. Odkryty przez niego „odruch” ma polegać na tym, że „jak się młodą kobietę w wieku do dwudziestu pięciu lat uszczypnie w łechtaczkę, to ona mrugnie okiem po tej stronie, po której w przyszłości pojawi się u niej glejak mózgu”. Sam sposób obserwacji i metoda wyciągania wniosków są żenujące, wynikają z jakichś błędnych założeń, jakiejś seksualnej obsesji, a istnienie odruchu jest ponad wszelką miarę wątpliwe i nigdy nie zostało potwierdzone. Nikt rozsądny takich badań by nie przeprowadzał. Od tamtej pory każdą głupotę w naszej zamojskiej służbie zdrowia lekceważąco nazywamy „odruchem doktora Z.”. Miewa też z nami dyżury pewien doktor, który jest bardzo elokwentny i wygadany – tyle że… zawsze czuć od niego alkohol. Po jego zachowaniu wcale nie widać, że coś wypił. Zabezpiecza się przed posądzeniem o pijaństwo, opowiadając, że „właśnie zażył syrop od kaszlu, bo czuje się przeziębiony”. Jest też kolega, który nie wyjeżdża do chorych, bo wiecznie jest zmęczony i śpiący, a drugi i trzeci dyżurny muszą odwalać robotę za niego. W zespole dyżurantów mamy również kolegę, którego permanentnie pilnuje żona. Przychodzi niby pokazać nowe zakupy, albo z obiadem czy kolacją, i siedzi z nim w gabinecie, ale my doskonale wiemy, że są to tylko preteksty, a tak naprawdę chodzi o to, „czy mąż przypadkiem nie podrywa którejś z dyspozytorek, albo jakiejś ponętnej pacjentki”. Jej obecność bardzo nam tutaj przeszkadza, ale jak powiedzieć koledze, żeby ją odesłał do domu. Z tymi właśnie kolegami nie lubię dyżurować, ale z Markiem dyżuruje się dobrze. On już jest pełnoprawnym ginekologiem i czasem sam opowiada mi ciekawe historie związane z porodami. A teraz leżymy sobie na swoich tapczanikach najedzeni i pełni nadziei, że do rana nie będzie już żadnych wezwań. Marka nadal nurtuje moje „straszne” wspomnienie z pierwszego wyjazdu erką.

– No to co się wydarzyło na twoim pierwszym wyjeździe karetką reanimacyjną, że pamiętasz to do dzisiaj?

– Tak cię to interesuje?

– Pewnie. Opowiadaj.

– Hm… A więc tak… To był trzeci dzień funkcjonowania w Zamościu takiej karetki i pamiętam, że była to niedziela. Byłem bardzo dumny, że będę jeździł na erce, bo uważałem anestezjologów za najbardziej predysponowanych do takich dyżurów. Sam się napraszałem, aby jak najwcześniej usiąść w erce.

– Rozumiem. Też bym tak robił, będąc na twoim miejscu.

– Drugi anestezjolog – Tomek – także dostał takie dyżury, ale w następnych dniach. Byłem bardzo ciekawy, jak będzie wyglądała ta praca, jakie będą nam zlecane wyjazdy i ogólnie – jak to wszystko będzie się kręciło. Pierwsze dwa erkowe dni przebiegły bez godnych uwagi przypadków i można powiedzieć, że nic się istotnego nie wydarzyło. Nawet – zdaje mi się – wcale nie było wezwań dla erki. Wtedy ten pierwszy mój dyżur ‒ a trzeci w historii zamojskiego pogotowia – objąłem o godzinie siódmej. I do godziny dziewiątej nic się nie działo. A potem było wezwanie pod hasłem „jedziecie do wisielca”. Na wsi niedaleko Zamościa znaleziono powieszonego człowieka, ale gdy nas wysyłano, nie było nic wiadomo o okolicznościach tego powieszenia. Wzywający podobno wykrzyczał tylko do słuchawki „przyjeżdżajcie szybko, powiesił się”, podał adres i natychmiast się rozłączył. Pędziliśmy, ile tylko dało się wycisnąć z nyski z wielką, granatową literą „R” na boku.

– Ta karetka to była najzwyklejsza nyska? Niczym się nie różniła od innych?

– Oczywiście. Najzwyklejsza na świecie. Jedyne co różniło ją od wcześniejszych modeli to brak przegrody między kabiną kierowcy a przedziałem medycznym, ale wtedy już wszystkie nowe nyski nie miały tej stalowej ścianki. A leki i sprzęt były takie same jak w normalnych karetkach. Może tylko więcej było szyn Kramera do unieruchamiania kończyn – bo tu się ich więcej zmieściło niż w fiacie. No i kroplówek też mieściło się więcej. Tyle że nie miało to żadnego logicznego uzasadnienia.

– No i co z tym powieszonym? Zdążyliście go uratować?

– A skąd… Kierowca znał ten adres, wiedział , gdzie to jest i dość szybko dojechaliśmy na miejsce. Okazało się, że wjechaliśmy na podwórko domu, w którym poprzedniego dnia odbywało się wesele. Na płotach przytroczone były kolorowe baloniki, widziałem jakieś szarfy na ścianach budynków i wiele ściętych młodych brzózek – teraz już podwiędłych – wokół ganku i drewnianego podestu dla tańczących. Po podwórzu snuli się jacyś wymęczeni weselnicy, ale było ich niewielu, a do karetki podbiegło dwóch starszych mężczyzn i zapłakana, tęga kobieta. Zresztą ci mężczyźni też mieli łzy w oczach. Kilka osób stało w kątach podwórka oraz przy ganku i też wydawało mi się, że płaczą.

– Wesele… To dlatego ten wyjazd tak ci utkwił w pamięci?

– Tak. Wesele. Ale nie tylko dlatego ten wyjazd zapamiętałem. Słuchaj, co było dalej.

– Słucham.

– Ci panowie poprowadzili nas w kierunku obory. A może to była jakaś przybudówka stodoły?… W każdym razie z przerażeniem powtarzali tylko – „tędy… proszę tędy… szybko”. A ja dopytywałem się „co z chorym”. Odpowiadali mi jedynie „no co… tędy… co może być z chorym… tędy proszę… no… powiesił się… o Boże… powiesił się”. Mieli zrezygnowane głosy i zrezygnowane, zgarbione sylwetki. To nie byli młodzi ludzie. Wcale nie byli głośni ani natarczywi. Pozostałe osoby na podwórku obserwowały nas w milczeniu. Ktoś chlipał, ktoś wycierał łzy chusteczką. Pytałem, kiedy ten ktoś się powiesił, ale odpowiadali, że „nie wiedzą”…

Wtedy już doszliśmy do drabiny przystawionej do tak zwanej „górki” i pokazali mi, że tam mam wejść. Zacząłem wchodzić po drabinie, a za mną wspinał się sanitariusz z torbą pełną leków. Kiedy wystawiłem głowę przez otwór w suficie obory, to w pierwszej chwili nic nie widziałem. Było bardzo ciemno – chociaż na dworze świeciło silne, poranne słońce. Jedynym źródłem światła było małe okienko w przyczółku i w tym słabym świetle – kiedy mój wzrok przyzwyczaił się już do mroku – zobaczyłem jakiś ciemny kształt leżący na samym środku podłogi. Kiedy do niego podszedłem, zorientowałem się, że to mężczyzna. Wtedy już wszyscy weszli na ten strych. I sanitariusz, i któryś z tych prowadzących nas tu panów. Sanitariusz podał mi latarkę. Oświetliłem leżącego mężczyznę i zobaczyłem, że to bardzo młody i bardzo przystojny człowiek. Wyjątkowo przystojny. Przypominał mi tego francuskiego aktora – Alana Delona.

– O kurczę!

Barczysty… Dobrze zbudowany… Miał bardzo łagodny wyraz twarzy i półprzymknięte powieki. Był już zimny. Musiał umrzeć wiele godzin temu, bo wystąpiło już stężenie pośmiertne. Nie mogłem zgiąć jego ręki. Miał szerokie, sztywne źrenice, a na szyi zaciśniętą pętlę grubego sznura z odciętym końcem. Drugi koniec sznura zwisał z belki pod stropem. Obok leżała skrzynka po jabłkach… A może to był jakiś niewielki taboret? Kiedy go badałem, stanął obok mnie jeden ze starszych panów, który wszedł na strych za nami. Oderwałem wzrok od denata i spojrzałem na niego. Płakał bezgłośnie. Jego klatką szarpały spazmy. Widziałem to, bo mój wzrok przyzwyczaił się już do panującego mroku. Łez nie widziałem. Pewnie były, ale nie chciałem tego sprawdzać i świecić mu latarką w twarz. Zacząłem przepytywać go o to, co się tu wydarzyło i nasza rozmowa wyglądała mniej więcej tak:

– Jak to się stało?

– Panie doktorze… to jest… mój… syn.

Mówił powoli, przełykając co chwila coś, co więziło mu słowa w gardle.

– Pański syn?

– Tak…

– On nie żyje. Nic nie mogę zrobić.

– Wiem…

– Ile ma – przepraszam… Ile miał lat?

– Dwadzieścia sześć…

– Ale sobie wybrał czas na samobójstwo. Wesele…

– To jego wesele… To jest pan młody.

– O Boże kochany. Co go do tego popchnęło? Bo myślę, że to on sam się powiesił.

– Tak… Sam…

Sanitariusz z kamienną twarzą słuchał naszej rozmowy. Zgasił latarkę i rozmawialiśmy w półmroku stryszku.

Teraz Marek wtrącił się do mojego opowiadania.

– Więc to był pan młody?

– Tak. Jego ojciec nie mógł dosłownie wydusić z siebie kolejnych słów, ale powtarzał: To jego wesele… Jego… Coś ty, synku, narobił?… Coś ty zrobił najlepszego?… Syneczku kochany… Synku…

Stałem z sanitariuszem – obaj wstrząśnięci – obok martwego pana młodego. Właściwie nie bardzo wiedziałem, co mamy dalej robić. Wynieść się stamtąd?… Zawiadomić milicję?… Dać wszystkim coś na uspokojenie?… Zapytałem ojca, czy wie, kiedy syn się powiesił, bo jego ciało już ostygło. Odpowiedział, że nie wie. Było tak, że syn wiele pił i po „oczepinach” zniknął. Nikt się specjalnie tym nie przejął, bo myśleli, że jest pijany i postanowił się trochę zdrzemnąć. Nikt go nie widział i nikt go nie szukał, a gospodarze nadal wypełniali swoje weselne obowiązki, myśląc, że syn gdzieś się zaszył dla świętego spokoju i jak wytrzeźwieje, to się zjawi. Ale kiedy rano nadal go nie było, zaczęli wszystko przeszukiwać. I znaleźli go wiszącego na poddaszu obory. Odcięli ciało i wezwali pogotowie.

– O kurczę! Smutne. Nigdy nie miałem wezwania do powieszonego.

– Tamten martwy pan młody to też był mój pierwszy samobójca. Ale nie to jest powodem, że zawsze będę tamten wyjazd pamiętał.

– A co? Bo to, co opowiadasz i tak jest okropne.

– Jest. Ale jest jeszcze coś, co rzuciło dodatkowe światło na tę tragiczną śmierć pana młodego.

– Tak?

– Tak. Bo zapytałem ojca jeszcze tam na strychu – co z panną młodą? Odpowiedział, że – co zrozumiałe – bardzo to przeżywa, że niemal umarła, kiedy znaleziono ciało jej dopiero co poślubionego męża, że można sobie wyobrazić, w jakiej tragicznej sytuacji się znalazła, że nie chce nikogo widzieć, że dali jej relanium i trochę ją to otumaniło, że w domu pilnują, żeby sobie nie zrobiła czegoś złego i tak dalej. Potem powiedziałem, żeby niczego nie ruszali zanim nie zjawi się milicja, którą sami zawiadomimy, i zeszliśmy ze stryszku. Kiedy dochodziłem już do karetki, podeszła do mnie owa panna młoda podtrzymywana przez starszą kobietę – może matkę. Domyśliłem się po stroju, że to ona. Przykro było patrzeć na jej tragiczną sylwetkę. Zataczała się, szła z trudem, miała na sobie brudną miejscami i wygniecioną suknię ślubną odartą z jakichkolwiek koronek i ozdób. Miała rozwiany włos i obrzęknięte od płaczu, czerwone oczy. Była chyba bez butów i mówiła z wyraźnym wysiłkiem. Ale co najważniejsze – była w bardzo zaawansowanej ciąży.

– O kurczę!

– Może był to nawet ósmy miesiąc – albo wręcz była tuż przed porodem. Właściwie wyglądała tak, jakby jej suknię ślubną wypychała z przodu ogromna piłka. I była bardzo, bardzo brzydka. Rzadko się zdarza, aby kobieta miała tak odpychającą fizjonomię.

– Może te nocne wydarzenia tak ją wykończyły?

– Na pewno też. Ale mimo to widać było, że nieszczęsna panna młoda nie grzeszy urodą. A nawet powiem ci więcej. Była odpychająco brzydka. Nie wiem, czy widziałem w życiu kogoś bardziej nieładnego. I zapytała łamiącym się, słabym głosem – „co z jej mężem”. Odpowiedziałem najdelikatniej jak mogłem, że nie żyje i nic nie możemy już zrobić. Zachwiała się, nogi się pod nią ugięły i nie upadła tylko dzięki tej starszej kobiecie, która ją podtrzymała. Zapytałem, czy nie czuje, żeby zaczęła się akcja porodowa i czy może chce, abyśmy zabrali ją do szpitala. Zaprzeczyła słabym ruchem głowy i ponownie, kiedy zasugerowałem, że jej przewiezienie do szpitala byłoby uzasadnione. Zapytałem jeszcze, czy może chce, aby jej dać coś uspokajającego, ale nie chciała. Spuściła głowę, odwróciła się i powoli skierowała w stronę domu. Ojcu pana młodego wyjaśniłem, że jeśli milicja zezwoli, to wypiszę akt zgonu syna i powiedziałem, gdzie mnie będzie mógł znaleźć. I w zasadzie tyle. Wróciliśmy do bazy, dyspozytorka zadzwoniła na komendę milicji, milicjanci jeszcze tego samego dnia przesłuchali mnie w pogotowiu na temat tego, co się wydarzyło i powiedzieli, że prokurator zezwolił na wystawienie aktu zgonu. A wiesz dlaczego nie zapomnę tego wyjazdu i tego dyżuru?

– No?…

– Bo to musiało być tak. Bardzo przystojny młodzian wpędził brzydką dziewczynę w ciążę. Zrobił jej brzuch, a żenić się z taką nieładną kobietą nie chciał. Czas biegł, brzuch rósł, a chłopak nie mógł sobie wyobrazić, że będzie musiał spędzić dalsze życie obok swojej szpetnej żony. A że żenić się nie chciał, to wiem od ojca, który mi to powiedział, kiedy przyszedł po akt zgonu. Tę żeniaczkę wymogli na nim rodzice, mówiąc, że dziecko niczemu niewinne i ślub być musi, bo ono powinno mieć pełną rodzinę. Matkę i ojca. Do tego wstyd byłby na wsi i dla dziewczyny, i dla nieodpowiedzialnego chłopaka. Były boje, przekonywania i naciski, a chłopak bronił się, że matki dziecka nie kocha, będzie na nie płacił alimenty, ale ma inną dziewczynę i tamtą kocha, a do tej czuje wstręt. W końcu młody zgodził się na ślub i rodzice odetchnęli, że wszystko przed wiejską opinią publiczną będzie w należytym porządku.

– A on jednak tego nie wytrzymał.

– Tak… On tego nie wytrzymał. Wolał się powiesić niż dotrwać do końca swojego wesela z tak odpychającą żoną. Do tego z wielką piłką pod ślubną sukienką. Wolał nie żyć w ogóle niż żyć z nią. I właśnie z powodu tego – tak skomplikowanego – biegu zdarzeń na wiejskim weselu pamiętam ten pierwszy w życiu wyjazd prawdziwą erką. Innych wezwań z tamtego dnia w ogóle nie pamiętam.

– Taaak… Wolał się powiesić niż żyć z aż tak brzydką kobietą.

– Właśnie tak. Potem miałem jeszcze jednego wisielca w trakcie mojej zawodowej pracy. Młody i chyba chory psychicznie człowiek wieszał się trzy razy i go w porę odcinali. Ale za czwartym razem powiesił się skutecznie. A wiesz na czym?

– No – na czym?

– Na krzaku czarnej porzeczki o wysokości jednego metra. Ale opowiem ci o tym kiedy indziej, bo już mi się chce trochę spać.

– Dobrze. To dobranoc. Może do rana już nie będzie wezwań?

– Może nie będzie… Dobranoc.

Wezwań już nie było, ale w samym środku nocy obudziła mnie dyspozytorka.

– Doktorze. Przyszedł pacjent z raną dłoni. Czeka w gabinecie.

Okazało się, że pacjent był nieźle wstawiony, rana prawej dłoni powstała przy odbijaniu korka z butelki wina i butelka przy tym pękła, na ramieniu miał zaciśniętą opaskę, którą natychmiast odwiązałem, bo tylko nasilała krwotok, nie mógł zginać palca wskazującego – a więc miał przecięte ścięgna i mocno krwawił. Na miejscu w pogotowiu nic nie mogłem zrobić poza dezynfekcją rany i nowym opatrunkiem. Poprosiłem obudzonego sanitariusza, żeby sam odwiózł pijaczka do szpitala na chirurgiczną izbę przyjęć, co też uczynił, i tak się zakończył ten dyżur. Nikt więcej nas już do rana nie budził i nikt już niczego od nas nie chciał. Dzisiaj wydaje mi się, że gdy zasnąłem – to we śnie nawiedziła mnie jakaś mroczna zjawa w brudnej, podartej sukni ślubnej i w welonie panny młodej pełnym dziur… Aaa… Dobrze, że to był tylko głupi sen.

WSTĘP DO WYWIADU

Proszę wybaczyć, niech się Pani nie gniewa, ale muszę przedstawić trochę przydługi wywód, który wiele wyjaśni i łatwiej będzie Pani zrozumieć, dlaczego zostałem anestezjologiem.

Postaram się zrobić to jak najbardziej zwięźle i jeszcze raz przepraszam, że tego jest tak dużo, bo to cała opowieść… Wydaje mi się zresztą, że trochę ciekawa.

Potem odpowiem na wszystkie Pani pytania.

Nie od razu chciałem być anestezjologiem. Marzyła mi się chirurgia. Chirurgia i tylko chirurgia. Mój ojciec był chirurgiem i mnie też chirurgia chodziła w czasie studiów po głowie. Uważałem, że w dziedzinie chirurgii cały czas coś ciekawego się dzieje i nie jest tak nudno jak na internie, gdzie do godzin południowych trwa tzw. wizyta, a potem tylko wypisy i zlecenia, i wypisy, i recepty, i zlecenia, i tak w kółko. Mnie wydawało się to strasznie nudne. Kiedy byłem na czwartym roku studiów, zrobiono na lubelskiej uczelni eksperyment. Mianowicie – uruchomiono „indywidualny tok studiów”. To była nowość. W tamtym czasie bardzo wiele uczelni wprowadziło takie zasady studiowania. Akademia Medyczna chyba nie chciała pozostać w tyle. Do tego eksperymentu wybrano dwunastu studentów. Nie pamiętam już, czym się władze uczelni kierowały, dobierając nas. Chyba nie wynikami, bo byłem studentem dość przeciętnym. Może gdzieś do kogoś dotarło, że dla mnie liczyła się tylko chirurgia… A może ktoś z władz uczelni widział mnie na scenie i zapamiętał, bo działałem w kabarecie LOŻA 44. Nie wiem. W każdym razie zasady na „studiach kierunkowych” były bardzo ciekawe. Byliśmy – tych dwanaście osób – zwolnieni z konieczności uczestniczenia w wykładach. Obowiązkowe zajęcia kliniczne – czyli ćwiczenia na różnych klinikach – mogliśmy zaliczać z takimi grupami i w takim czasie, w jakim nam było wygodnie, ale odrobić je trzeba było prędzej czy później. Za to musieliśmy pracować jako wolontariusze w klinice chirurgii przez cztery godziny dziennie. Mogło to być w dzień, ale także w nocy – jeżeli w dzień nie starczyłoby czasu. Braliśmy udział w posiedzeniach naukowych, co było wielkim wyróżnieniem. Bo proszę sobie wyobrazić – co środa odbywały się posiedzenia naukowe, w których brali udział wszyscy klinicyści, profesorowie, adiunkci i doktorzy, a na tych posiedzeniach my – studenci – musieliśmy przedstawiać najnowsze doniesienia z zagranicznych pism naukowych. I ja też wygłaszałem przygotowane referaty, choć prawda jest taka, że czasami nie bardzo jeszcze rozumiałem, o czym mówię. A oni słuchali i bywało, że zadawali dodatkowe pytania. Trzeba było coś wiedzieć i na miarę swoich studenckich możliwości trochę orientować się w temacie. Dlatego przed posiedzeniami siedziałem w bibliotece akademickiej, albo prośbami o wyjaśnienia niepokoiłem klinicystów.

Na tych posiedzeniach zawsze jedna osoba – ktoś z naszej dwunastki ‒ wygłaszała swój referat. Oczywiście temat był zawsze wcześniej uzgadniany z profesorem – kierownikiem kliniki. Poza nami takie referaty wygłaszali wszyscy adiunkci, doktoranci i profesorowie. Lubelska klinika stała na bardzo wysokim poziomie, a jej szef wkładał wiele wysiłku nie tylko w nauczenie podwładnych sprawnej operatywy, ale też wymagał od nich angażowania się w działalność stricte naukową.

Ja jeden z tej grupy miałem jeszcze dodatkowe zadanie. Bywało, że musiałem przygotować dla profesora prowadzącego wykłady z chirurgii aktualne materiały audiowizualne. Slajdy, filmy i co tam jeszcze mogłem znaleźć na zamówiony przez profesora temat.

Braliśmy też udział w operacjach – co w tym wszystkim było najciekawsze. Asystowaliśmy i nawet pozwalano nam pewne rzeczy zrobić pod okiem starszego operatora. Jakieś nacięcie tkanek, jakieś ich zeszycie itp. Nic wielkiego, ale dla nas to była już „wielka chirurgia”.

A co za to? Dokładnie w rok po zakończeniu studiów, czyli po stażu, mogliśmy zdawać egzamin na pierwszy stopień specjalizacji z chirurgii. Byłby to dla każdego nas moment, w którym inni studenci z roku dopiero decydowaliby się, jaki kierunek specjalizacji wybrać. Potem oni mieliby jeszcze od czterech do siedmiu lat na przygotowanie się do egzaminu. My mogliśmy to wszystko mieć w rok po studiach. A ponieważ ja skończyłem studia w wieku dwudziestu trzech lat, mogłem w wieku lat dwudziestu czterech być już specjalistą pierwszego stopnia z chirurgii. To było piękne i pociągające. Był tylko jeden warunek. Po studiach należało bezwzględnie podjąć pracę w klinice chirurgii w Lublinie, w klinice, w której mieliśmy wszystkie te zajęcia. Klinika gwarantowała nam miejsca pracy po studiach. Pięknie, prawda? I z tej grupy dwunastu studentów tylko ja zrezygnowałem z zatrudnienia w klinice, ze specjalizacji z chirurgii w rok po studiach i ze wszystkich dobrodziejstw, które się wiązały ze „studiami indywidualnymi”, choć przez pracowników kliniki byłem bardzo dobrze oceniany jako przyszły chirurg. A dlaczego tak się stało? Otóż – zdarzyła się rzecz następująca…

Szedłem korytarzem kliniki na swój kolejny, czterogodzinny, popołudniowy dyżur. To było już pod sam koniec studiów. Leżący tam pacjenci znali mnie, bo przecież bywałem tam codziennie. Grzecznościowo zwracali się do nas studentów per „panie doktorze” – do mnie też. I kiedy przechodziłem obok jednej z sal chorych, usłyszałem krzyk pacjentek, które mnie zobaczyły. „Doktorze!… Doktorze!… Szybko!… Tutaj!… Pomocy!”… Oczywiście wpadłem na salę i usłyszałem „Doktorze, niech pan ratuje – ta pacjentka chyba umiera”!

Istotnie – na jednym z łóżek leżała pacjentka, była sina, miała otwarte oczy i gałki oczne przewrócone ku górze. Zdałem sobie sprawę, że ona chyba istotnie umiera. Krzyknąłem, żeby najbardziej sprawna chora z tej sali zawiadomiła lekarzy i pielęgniarki, a sam oceniłem – bo to już umiałem, że umierająca chora nie oddycha i jej serce się zatrzymało. Musiałem zacząć działać. Nie było na co czekać, a czas grał tu najważniejszą rolę.

Z pomocą innej w miarę sprawnej chorej ściągnąłem umierającą kobietę na podłogę, bo uważałem, że tak będzie lepiej. Zresztą gdzieś już kiedyś usłyszałem, że tak należy zrobić. Zacząłem masować klatkę piersiową – wydawało mi się, że wiem, w którym miejscu, i co kilka uciśnięć robiłem jeden wdech „usta-usta”. Dmuchałem przez ściągnięte z łóżka prześcieradło. Też gdzieś słyszałem, że tak trzeba. Z niepokojem czekałem na przybycie prawdziwego personelu kliniki. Po jakimś czasie wróciła chora, która poszła po pomoc, i powiedziała mi, że nie znalazła na oddziale żadnej pielęgniarki, ani żadnego lekarza. Byłem zdany tylko na siebie. I działałem jak umiałem – co chwila sprawdzając, czy własne tętno pacjentki nie wróciło. A ono nie wracało, albo ze zdenerwowania nie umiałem go znaleźć. Byłem przerażony. Miałem „pełne portki strachu”. We łbie kłębiło mi się tylko jedno… Co dalej? Jak się w ogóle reanimuje i czy ja to dobrze robię?

Pozostałe chore z przerażeniem obserwowały to, co się działo, a chodzącą chorą poprosiłem, niech robi, co chce, żeby tylko znalazła kogokolwiek z personelu kliniki.

Tak minęło około pół godziny – a może tylko mnie się zdawało, że aż tyle. Masowałem klatkę piersiową pacjentki, wdmuchiwałem do jej płuc powietrze i co chwila spoglądałem na drzwi sali, czy wreszcie nie pojawi się tam ktoś ze stałego personelu kliniki. Wołać o pomoc, drzeć się nie odważyłem. W końcu to była szanowana i onieśmielająca mnie placówka niosąca ludziom ratunek na najwyższym poziomie, a ja co?… Student zaledwie…

I wreszcie zjawiła się pielęgniarka. W wielkich emocjach powiedziałem, co się stało. Sądziłem, że moja rola wreszcie się skończyła, ale ona przyniosła mi tylko tzw. aparat do oddychania AMBU i powiedziała, że „lekarza nie będzie, bo wszyscy zajęci są przy operacji”. I to dwa piętra niżej.

Zatem masowałem serce, oddychałem już za pomocą ambu, ale nadal nie wiedziałem, co dalej i wszystko we mnie drżało ze strachu. Pielęgniarka – na moją prośbę – wstrzykiwała do żył jakieś leki, ale jakie – nie wiedziałem. Prosiłem tylko, żeby wstrzykiwała to, co się w takiej sytuacji stosuje, bo ona przecież wie lepiej, co należy podawać przy reanimacji.

Pamiętam, że po jakimś czasie musiałem nawet zdjąć kurtkę, bo pot lał się ze mnie. Widziałem, że z chorą nie jest chyba źle, bo ma wąskie źrenice. Czyli moje działania – ułomne przecież – były jakoś tam skuteczne. Gdyby nie były i mózg by obumarł – źrenice by były szerokie. Tyle w tej chwili i w tych nerwach mogłem sobie przypomnieć.

Wszystko to robiliśmy na podłodze. Potem już masowałem serce coraz sprawniej i robiłem wdech ambu co pięć ‒ dziesięć uciśnięć klatki piersiowej, a pielęgniarka podawała jakieś leki dożylnie – ale co podawała?… To dla mnie była wtedy „ciemna magia”. Uciskałem klatkę tak jak mi się wydawało, że powinno się to robić, i z niepokojem patrzyłem, czy dobrze wdmuchuję do płuc powietrze za pomocą ambu. A nie jest to takie proste – wtedy przynajmniej nie było to dla mnie proste. Jeśli się nie umie dobrze dopasować gumowej maski do twarzy pacjenta, to powietrze ucieka bokiem.

O intubacji – czyli wprowadzeniu specjalnej rurki do tchawicy, nie wiedziałem w tamtym czasie nic. Kiedy asystowałem chirurgom przy ich zabiegach, to działania anestezjologa, który pacjenta usypiał, były dla mnie nieistotne i nieciekawe. Ja wtedy nie zwracałem na anestezjologię żadnej uwagi. Czułem się pełnoprawnym chirurgiem. Aż do tego opisywanego zdarzenia…

Po jakimś czasie – cholernie długim, jak mi się wydawało – wszedł na salę jeden z adiunktów. Bardzo go lubiłem, bo był zgrywusem i żartownisiem. Kiedy wszedł, doznałem niesamowitej ulgi, że wreszcie ktoś tę reanimację ode mnie przejmie. I z przejęciem zacząłem mu opowiadać, co się zdarzyło. Liczyłem na uwolnienie mnie od dalszych działań. Myślałem, że on zaraz się pochyli nad leżącą chorą i zrobi dalej wszystko tak jak trzeba, a nie tak jak robił to student – czyli ja. A – mniej więcej – wyglądało to tak:

– Panie adiunkcie. Ta chora straciła przytomność, kiedy przechodziłem obok sali. Nie oddychała i serce się zatrzymało…

On słuchał i kiwał głową. Byłem zdziwiony, że słucha, kiwa głową i wcale nie klęka obok mnie, żeby mi pomóc. Mówiłem do niego, a jednocześnie nadal musiałem oddychać ambu i masować serce. Nawet się nie pochylił, żeby pacjentkę jakoś zbadać, tylko patrzył. Pielęgniarka – na szczęście wiedząca, co robić – przygotowała kroplówkę z jakimiś lekami i podłączyła to do żyły – nawet nie wiem kiedy. Przy okazji nadmieniam, że przygotowanie kroplówki to był proces długotrwały. Nie było w tamtym czasie jednorazowych aparatów do kroplówek. Trzeba je było sobie dopiero zmontować z gumowych rurek i specjalnych, szklanych banieczek. Gotowanych potem, żeby były jako tako sterylne.

– Ściągnąłem ją na podłogę i teraz masuję już od czterdziestu chyba minut, ale nie wiem, czy tętno wróciło. Nie czuję go…

Stał i patrzył. Nawet nie byłem pewien, czy on mnie w ogóle słucha…

– Najpierw oddychałem usta-usta, ale pani przyniosła AMBU i tym AMBU teraz oddycham…

Wtedy on machnął ręką i wreszcie się odezwał, choć myślałem, że wieki minęły… I powiedział tylko:

– O ho, ho… Więcej nie trzeba.

Uśmiechnął się przy tym i… Wyszedł!

Nie wiedziałem, co to może znaczyć. Czy „więcej nie trzeba” oznacza, że chora dostała już co należy i mam przerwać dalsze działania, bo spostrzegł jakoś, że chora nie żyje? A może zobaczył, że jest już uzdrowiona i więcej nie trzeba już nic przy niej robić?…

Zapytałem pielęgniarki, co to może znaczyć, a ona mi powiedziała, że „Nic. Mamy działać dalej”. I działaliśmy, choć wtedy już wiedziałem, że chyba dobrze to robię i byłem wściekły, że pan adiunkt mi nie pomógł.

A jednak na swój sposób pomógł. Zawiadomił klinikę anestezjologii, że mają umierającą pacjentkę i potrzebują pomocy. Po następnych dziesięciu minutach przybiegł zespół reanimacyjny z kliniki anestezjologii. Lekarz anestezjolog i pielęgniarka anestezjologiczna z całą torbą sprzętu oraz leków.

Temu doktorowi też powiedziałem, co zrobiłem, a on tylko odparł:

– Wszystko kolega zrobił dobrze. Dziękuję.

Potem zajęli się tą pacjentką już profesjonalnie. Zakładali jakieś gumowe rurki do tchawicy, podawali jakieś leki, ale ja już w tym nie uczestniczyłem i na dobrą sprawę nie bardzo rozumiałem, co oni robią. Potem pomogłem jeszcze ułożyć chorą na wózku i pojechała z zespołem anestezjologicznym do ich kliniki.

Aha! Pan adiunkt-żartowniś jeszcze raz zajrzał na salę, a jak zobaczył, że jest już zespół anestezjologiczny i nie działam już sam, to sobie poszedł.

Powiem tak… Byłem po tym wszystkim psychicznie „rozdygotany”, ręce mi drżały i wszystko się we mnie trzęsło z emocji.

Długo nie mogłem się uspokoić. Miałem żal, że nikt mi nie pomógł. Przecież to powinno być inaczej zorganizowane. Dlaczego na terenie tej wielkiej kliniki pełnej ciężko chorych ludzi pozostał w zasadzie jedynie student – czyli ja, a wszyscy chirurdzy zajęli się operacjami?… I to dwa piętra niżej, gdzie mieścił się cały blok operacyjny…

Poszedłem do gabinetu chirurgów i byłem tam sam, bo oni wszyscy byli przecież przy operacjach – z wyjątkiem adiunkta-żartownisia, który gdzieś polazł.

Stanąłem przed lustrem nad gabinetową umywalką i długo przemywałem twarz zimną wodą. Było mi to potrzebne, bo chciałem wrócić po tym strasznym przeżyciu do rzeczywistości, ale też byłem nieźle spocony po intensywnym masażu serca. Dziś robiłbym ten masaż inaczej, subtelniej, z wyczuciem. Wtedy ugniatałem klatkę piersiową chorej z maksymalnym, ale i męczącym zaangażowaniem.

Potem był moment, kiedy długo przyglądałem się sobie w tym lustrze i myślałem: czy ja zrobiłem wszystko co trzeba?… Czy zrobiłem wszystko jak trzeba?… Czy można było zrobić wszystko lepiej?… Co prawda anestezjolog z tytułem docenta powiedział „wszystko kolega zrobił dobrze”, ale może to było tylko taką grzecznościową odzywką?… A może ta chora, którą zabrał do siebie, to już nie żyła?… Przecież ja tego nie potrafiłem ocenić, a on mi niczego nie wyjaśnił. Zabrał pacjentkę i tyle.

Stałem przed tym lustrem i miałem coraz więcej wątpliwości.

Może trzeba było masować szybciej? To ona by za chwilę otworzyła oczy i powiedziała: „Dziękuje za uratowanie życia”… A może właśnie trzeba było masować wolniej – wtedy za każdym uciśnięciem płynęłoby z serca więcej krwi na obwód ciała?… A może oddychałem za szybko?… A może za wolno?… A może za płytko?… A może za głęboko?… Jak ocenić, czy działania takiego jak ja „ratownika” były skuteczne?… A może były zabójcze?…

Przeżywałem to wszystko przez kilka godzin. Najpierw w gabinecie kliniki, potem już w domu. Nadal nie byłem pewny, czy nie zaszkodziłem tej pacjentce. Niby przeżyła, ale czy potem nie pojawią się późne następstwa mojej „reanimacji”.

Zacząłem myśleć, co mi może na przyszłość dać taką wiedzę, żebym chorym nie szkodził. I doszedłem do wniosku, że tylko anestezjologia. Chirurgia – choć piękna – tego mi nie da.

Zdałem sobie sprawę, że przecież wcześniej wielokrotnie obserwowałem brak reakcji chirurgów z naukowymi tytułami w sytuacji zagrożenia życia pacjentów. Zawsze wtedy wołali anestezjologa i tylko stali z boku, nic nie robiąc. Nie zauważałem tego wcześniej, do czasu aż sam musiałem podjąć reanimację. Zrozumiałem wtedy, dlaczego adiunkt-żartowniś mi nie pomógł… Nie pomógł, bo przecież on nie wiedział, jak to robić. Bo on nie umiał mi pomóc. On – owszem – pięknie wycinał żołądki i woreczki żółciowe, ale w stanie zagrożenia życia chorego był bezradny. Zawsze wtedy wołał anestezjologa. I inni chirurdzy robili tak samo.

Kiedy do tej chorej dotarł docent anestezjolog, to po jednym „rzucie oka” wiedział, co jej jest. Bardzo spokojnie zaczął działać i widziałem, że „robota pali mu się w rękach”. Że on doskonale wie, co trzeba zrobić. On wyraźnie miał ogromną wiedzę o stanach zagrożenia życia i procesie umierania. I wiedział, jak trzeba ludzi ratować…

Może powiem to nieco „zarozumialczo” i z pewną przesadą… Zrozumiałem wtedy, że aby z kogoś uczynić dobrego chirurga, to właściwie wystarczy tylko kilka miesięcy. Może to być nawet portier ze szpitala. Jeżeli ma trochę sprawne palce, to sobie poradzi. Nauczy się go, jak rozpoznać chore miejsce, jak rozcinać skórę, tak żeby człowiek się nie wykrwawił, i jakie zasady decydują o sposobie wycinania każdego z narządów. Zeszywanie tkanek niewiele się – z nielicznymi wyjątkami – różni od techniki przyszywania rękawa do sukienki. Inna wiedza nie jest w chirurgii potrzebna. Może teraz nieco przesadzam, ale tak to wtedy postrzegałem.

Myślałem jeszcze tak: jeżeli kiedykolwiek w mojej dalszej praktyce lekarza trafi mi się pacjent z jakąkolwiek chorobą – przykładowo z wrzodem żołądka albo hemoroidami – i nie będę wiedział jak mu pomóc, to powiem: „Niech pan idzie do mojego kolegi, który przyjmuje cztery ulice dalej, i on pana wyleczy, bo ja nie wiem jak”. I to nie będzie dla mojego honoru żadna ujma, że czegoś nie wiem. Ale jeżeli przy mnie ktoś upadnie i zacznie umierać – nieważne, czy na szpitalnym korytarzu, czy na ulicy – to ja już na odesłanie go do innego lekarza nie będę miał czasu. Muszę zacząć działać natychmiast, odpowiedzialnie i skutecznie – jak anestezjolog-docent, którego sprawne działania wtedy widziałem i podziwiałem.

I po tym wszystkim zgłosiłem w rektoracie Akademii Medycznej i w Klinice, że rezygnuję z dalszego udziału w programie „indywidualnych studiów”.

Pytali mnie „Dlaczego?… Przecież prawie już koniec całego programu?… Przecież dobrze mi szło?… Przecież ci wszyscy etatowi pracownicy kliniki bardzo dobrze mnie oceniali?… I dlaczego tak?…

Uparłem się, że odchodzę i już. Z tego co pamiętam, nie przyznałem się, że zamieniłem chirurgię na anestezjologię.

Pozostali członkowie tego programu porobili niezłe chirurgiczne kariery. Jeden z kolegów został specjalistą od przeszczepów narządów. Był tym, który prawdopodobnie wykonał pierwszy przeszczep nerki na Lubelszczyźnie. Inna koleżanka była wybitnym specjalistą neurochirurgiem w jednym z warszawskich szpitali. Inni też zostali doskonałymi operatorami. I tylko ja „odpadłem”.

I teraz cieszę się, że tak się stało.

Kiedy rozpocząłem pracę w szpitalu w Zamościu – a było to trzy miesiące po studiach – od razu ogłaszałem „wszem wobec”, że będę anestezjologiem. Wtedy dyrekcja darowała mi konieczność odbycia trzymiesięcznych praktyk na czterech oddziałach – łącznie cały rok – pediatrii, internie, ginekologii i chirurgii, które według przepisów powinienem „odbębnić”, żeby zaliczyć tak zwany „staż”. Od razu zatrudniono mnie na anestezjologii, bo nie miał kto tam pracować. Jedyna wtedy w Zamościu lekarka anestezjolog stała się moją szefową i powiedziała mi: „Panie kolego – pan chce być anestezjologiem? Uprzedzam. To ciężka specjalizacja. Nie będzie pan prawie wcale wychodził ze szpitala, ale jeżeli pan tak chce, to świetnie. Ja od trzech lat nie byłam na urlopie, bo jestem tu sama i za tydzień wreszcie pójdę na urlop – skoro pan już tu jest i mnie zastąpi”.

Potem przez tydzień dyktowała mi, ile leków i do czego należy podać choremu, jak działają poszczególne aparaty, na co zwracać szczególną uwagę przy zabiegach i jak prawidłowo wykonać reanimację. Wszystko pilnie notowałem. To była w zasadzie tylko bardzo ciekawa teoria, ale mnie się to strasznie spodobało. Poczułem się ważny… Przecież umiałem decydować o stanie świadomości pacjentów i o odczuwaniu przez nich bólu… Całkiem zapomniałem o chirurgii.

I szefowa poszła na ten swój wyczekiwany urlop, a ja – przecież „gówniarz” zaraz po studiach – zostałem na stanowisku jedynego anestezjologa w szpitalu o statusie „wojewódzkim”, ze wszystkimi oddziałami zabiegowymi.

I zaraz następnego dnia po odejściu szefowej na urlop karetka przywiozła nieprzytomnego człowieka, który spadł z drabiny. Miał krwiaka w głowie i trzeba było przeprowadzić trepanację czaszki. Szefowa przed urlopem zapomniała mi powiedzieć, jak przeprowadzić pacjenta przez zabieg trepanacji czaszki żeby on to przeżył. Przewertowałem w ciągu kilkunastu minut wszystkie książki anestezjologiczne, jakie były w gabinecie na temat trepanacji. I poszło – pacjent przeszedł przez zabieg bez problemu. Kolejnego dnia trzeba było zrobić cięcie cesarskie, bo zanikało tętno płodu. Tego też mi szefowa nie zdążyła pokazać i nie powiedziała, jak się robi „cesarkę”. Duszę miałem na ramieniu, a wszystko co najważniejsze powiedziały mi pielęgniarki. I też poszło bez problemu. A potem już robiłem wszystko i nabierałem coraz większego doświadczenia. I tak to trwa do dziś.

A chirurgia?… Zostało coś z tego w mojej naturze. Nieraz – gdy patrzę na działania operatorów – aż mi się ręce rwą, bo widzę i czuję, że ja bym to zrobił inaczej. Chyba lepiej. Zdarza się też, że z innych oddziałów wołają mnie dyżurni lekarze, wiedząc, że jestem „trochę chirurgiem”, żebym zrobił coś z natury chirurgicznego – wszelkie zakładania sond, cewnikowania, zakładania wkłuć do dużych naczyń żylnych, nastawianie niektórych zwichnięć – jak choćby żuchwy – itd., bo zdarza się, że dyżurny chirurg nie potrafi.

I jeszcze coś…

W latach – bodajże – 1976‒1977 w szpitalu wojewódzkim w Zamościu rozszerzono po raz pierwszy zakres świadczeń operacyjnych. Zaistniała potrzeba uruchomienia dodatkowego, drugiego, chirurgicznego pionu dyżurowego. Ale lekarzy chirurgów było za mało, żeby te dwa piony zabezpieczyć. Dyrekcja szpitala wiedziała, że jestem „prawie chirurgiem” i mnie na ten drugi pion wsadzono. Nie protestowałem, bo znałem się na tym i wiedziałem, co trzeba robić. Tak oto na jednym dyżurze byłem dyżurnym anestezjologiem, na innym – dyżurnym chirurgiem. Jako chirurg sam sobie czasem pacjenta znieczulałem, jako anestezjolog robiłem sobie czasem przy pacjencie to co trzeba po linii chirurgicznej.

Teraz – wiadomo – już nie byłoby to możliwe, ale wówczas… Nie tylko anestezjologia stawała wtedy na nogi. Także chirurgia nabierała dopiero rozpędu. Nie tylko zamojska, światowa też. Jeszcze przez wiele lat wszystko się rozwijało i kształtowało aż do lat obecnych.

Za ten długi i być może nudny wywód gorąco panią przepraszam. Chciałem tylko pokazać, że anestezjologia niekoniecznie od samego początku była moją pasją. I jeżeli wytrwała pani w czytaniu do końca, to jestem bardzo, bardzo, ale to bardzo wdzięczny za cierpliwość.

Teraz w wolnym czasie odpowiem na pytania, które Pani mi przesłała.

Gorąco pozdrawiam… Wiesław Mikuś.

WYMIOTY

Miałem tego dnia dyżur w zamojskim pogotowiu.

Dzień był czerwcowy, ciepły i od kilku dni nieźle przygrzewało słoneczko – co bardzo wszystkich cieszyło, bo jeszcze niedawno czerwiec był chłodny i deszczowy.

To wezwanie było mało naglące, dlatego właśnie do niego dyspozytorka nie wysłała karetki w pierwszej kolejności. Najpierw byłem u chorego z „bólami za mostkiem” i rozpoznałem u niego zawał, co skończyło się przewiezieniem go na oddział wewnętrzny, potem przywiozłem do szpitala pacjenta, któremu krowa niefortunnie stanęła na stopę i złamała ją w kostce, a jeszcze później odwiedziłem chłopca z wysoką temperaturą. Jego także przywiozłem do szpitala, bo objawy wskazywały, że chłopczyk może mieć zapalenie opon mózgowych. Czyli – na dobrą sprawę – moje leczenie polegało na tym, że zabierałem z domu kolejnych pacjentów i zawoziłem ich do szpitala.

W godzinach przedpołudniowych wezwania realizowałem tylko ja, bo drugi lekarz – mój współdyżurant – pojechał z noworodkiem do kliniki w Lublinie.

Kiedy około godziny dwunastej wróciłem wreszcie do bazy, i kiedy miałem zamiar w moim pokoiku dyżurnego lekarza zjeść późne śniadanie, do drzwi zapukała dyspozytorka Basia. Zdążyłem zaledwie rozpakować z papieru kanapkę z żółtym serem. Pomyślałem: „O… już się najadłem. Pewnie już mnie znowu gdzieś wysyła”…

– Je pan doktor?

– Jem. A co?

– A nic… Bo mam jeszcze jedno wezwanie. I najpierw pomyślałam, że to może nic ważnego, ale teraz, jak się dobrze zastanowić, to myślę, że…

– A co to takiego?

– Jeszcze trzy godziny temu zadzwonili ze Szczebrzeszyna, że pacjentka od wczoraj wymiotuje. Najpierw były te pilniejsze wezwania, co pan je załatwił, a drugi dyżurny pojechał z noworodkiem do Lublina, i…

– No wiem.

– I teraz tak myślę, czy przypadkiem te wymioty to nie jest jednak coś poważnego? Może jakiś „ostry brzuch”? Może trzeba tam zajrzeć. Ja pytałam zgłaszającą kobietę, czy chorą coś boli, czy na coś chorowała, ale ona – matka pacjentki – mówiła, że nie. Chora tylko wymiotuje. Tylko… Nic więcej… Od wczoraj… Niech pan pojedzie.

– Dobrze. Tylko kanapkę dokończę. Ile ona ma lat?

– Trzydzieści pięć. Niech pan dokończy jeść. A jak to rzeczywiście ostry brzuch, albo wyrostek może, to niech pan zostawi pacjentkę w Szczebrzeszynie u pańskiego ojca. Jak by to był wyrostek, to pana tato pewnie ją od razu zoperuje.

– Tak… Tylko że on wczoraj pojechał do Jasła.

– Aha.

– Ale dziś rano miał już wrócić.

– Aha.

– Pewnie wrócił. Tylko jest pewien problem. Jakby to był wyrostek, to ojciec będzie chciał, żebym mu tę pacjentkę uśpił. Bo kto – jak nie ja?

– Aha. To wie pan co… Gdyby tak rzeczywiście było, to ile zajmie wam taka operacja? Godzinę?

– Nooo… Gdzieś tak.

– To wtedy już wróci z Lublina doktor Jerzy. I może pan zostać w Szczebrzeszynie na tę godzinę. My tu jakoś sobie poradzimy. Tylko jakby to miało być dłużej niż godzina, to niech pan jednak wraca.

– Dobrze.

Kanapkę dokończyłem dość szybko i wyruszyliśmy karetką w kierunku Szczebrzeszyna. Do przejechania było dwadzieścia pięć kilometrów, więc na miejsce dotarliśmy dość szybko.

Na ulicy czekała na nas starsza pani, która – jak się później okazało – była właśnie mamą osoby, do której nas wezwano. Tę mamę znałem trochę z widzenia – przecież też mieszkałem w Szczebrzeszynie. A na miejscu – w mieszkaniu – zastałem taki oto widok: na brzegu łóżka w niebieskiej, wymiętej piżamie siedziała pani – tej akurat nie znałem – wyraźnie zmęczona chorobą, niemal wykończona. Na głowie zawiązała sobie granatowy szalik – jak robi czasem ktoś, kogo bardzo boli głowa. Oczy miała załzawione, powieki czerwone i spuchnięte. Była blada i wyglądała jak siedem nieszczęść na raz. A przed nią stało ocynkowane, metalowe wiadro.

– Dzień dobry. Co się stało?

Odpowiedziała mi mama pacjentki.

– Panie doktorze… O – to pan Mikuś – prawda?

– Tak. To ja. To co mamy za problem? Co się narobiło?

– No więc – panie doktorze… Ooo… Tak właśnie jest od wczoraj. Niech pan zobaczy. Ona tylko rzyga i rzyga. Nic nie może jeść i nie może pić.

Zajrzałem do wiaderka, które przed chorą z szalikiem na głowie stało między jej nogami. Wewnątrz było trochę wody i pienistej wydzieliny przypominającej plwociny. Wszystko miało lekko żółty kolor. Pierwsze moje skojarzenie – albo kobiecina ma „kryzę ciśnieniową”, co zawsze wiąże się z wymiotami w kolorze żółtym, albo zapalenie błony śluzowej żołądka. Albo zapalenie trzustki. Teraz chciałem się dowiedzieć czegoś więcej od samej pacjentki.

– Co panią boli?

– Nic… Beee!…

Próba odpowiedzi spowodowała u niej odruch wymiotny. Zabeczała jak zarzynana koza, ale nic nie zwymiotowała. Widocznie już nie miała czym. Wypluła tylko trochę śliny do wiaderka stojącego przed nią.

– Tak panią męczą wymioty?

– Tak… Ojej…

– A na co pani chorowała do tej pory?

– Na nic. Ja tylko… Ja tylko… Beee!…

Znowu wypluła ślinę.

– I od kiedy ma pani te wymioty?

– Od wczoraj już…

– Od wczoraj?

– Tak… Ja już nie mogę… Beee!

Bekała jak człowiek, którego męczą torsje, ale wypluwała tylko niewielkie ilości śliny. Można powiedzieć, że to były takie „wymioty na sucho”.

– I nic nie boli?

– Nic…

– A brzuch?

– Nie… Nie boli…

– A temperatura? Była?

– Nie. Ojej… Przepraszam – znowu… Beee!

– A nadciśnienie? Leczyła się pani na nadciśnienie?

– Nie. Ale… To nie jest nadciśnienie.

– A może pani choruje na cukrzycę?

– Nie. To nie cukrzyca, doktorze. Ja wiem… Beee!… Ja wiem… Co mi… Beee!

– A biegunki nie było? Albo może zatwardzenia?

– Nie.

– A wymioty? Oj… Przepraszam. Zapytałem tak z rozpędu. Wymioty przecież są. Widzę… A jakieś kłopoty z sikaniem?

– Nie. Tylko te wy… O Boże… Beee!…

Nic nie zwymiotowała – jak poprzednio. Wypluła tylko trochę śliny do wiadra.

– A czy to się pierwszy raz zdarzyło?

– Tak. Pierwszy.

– A może to jakieś zatrucie? Co pani jadła wczoraj?

– No właśnie… Jadłam…. Beee!…

– To co pani jadła?

– Nie… Nie mogę… Nie mogę powiedzieć…

Włączyła się mama rzygającej pacjentki.

– I tak jest od wczoraj, panie doktorze. Kupiłam jej Aviomarin jeszcze wczoraj.

– Wzięła?

– Wzięła. Dwa razy. Ale co z tego – jak zaraz zwymiotowała.

– To trzeba było dać trzeci raz… I czwarty. Za którymś razem by tabletki zostały w żołądku i by zadziałały.

– Ale córka nie chciała już. I mleko dawałam, ale też nie pomogło. Wyrzygała to mleko. Chciałam, żeby coś konkretnego zjadła, obiad zrobiłam, ale ona nawet nie chciała na talerz spojrzeć. W nocy trochę spała i był spokój. Myślałam, że już jej przeszło, ale rano znowu się zaczęło.

Włączyła się pacjentka pochylona nad wiaderkiem.

– Mamo… Ja ci mówiłam, dlaczego nie mam apetytu. Ja wiem, dlaczego wymiotuję… No… Nie mogę… Znowu mi się przypomniało… Beee!…

Teraz i ja chciałem się dowiedzieć, dlaczego pani z szalikiem zawiązanym na głowie rzyga od wczoraj do wiaderka ustawionego między jej kolanami.

– Czyli – pani wie, dlaczego tak wymiotuje? I to od wczoraj?

– Wiem.

– No… To dlaczego?

– Nie mogę powiedzieć, bo… Beee!…

– No to jak pani wie, dlaczego wymiotuje i nie może powiedzieć, to po co nas wezwano? To my sobie pojedziemy.

– Niech się pan nie gniewa. Ja nie mogę powiedzieć, bo… Bo jak sobie przypomnę, to… Beee!

Właściwie to w tym momencie zachciało mi się nawet śmiać. Pani wymęczona wielogodzinnymi torsjami wyglądała żałośnie. Wiedziała dlaczego rzyga, ale nie mogła powiedzieć, dlaczego rzyga, bo jak sobie przypomina, że rzyga i dlaczego rzyga, to rzyga. Ciekawe…

– No… To co za przyczyna tych wymiotów?

Spojrzała na mnie, ale zaraz oczy zjechały się jej nieco jakby chciała zrobić zeza, przymknęła powieki, na twarzy nasilił się grymas wielkiego cierpienia, cały tors odchylił się na chwilę do tyłu, aby zaraz opaść w kierunku wiaderka i po raz kolejny rozległo się:

– Beee!…

Ale na sucho. Tylko trochę śliny wpadło do wody.

– No – niech pani spróbuje mi powiedzieć, dlaczego ma pani te torsje.

Włączyła się mama pacjentki…

– Panie doktorze… Córka mi nie chce powiedzieć, dlaczego ma te wymioty, ale ona mówi, że wie, dlaczego tak jest. To takie dziwne dla mnie. Wie i nie chce powiedzieć.

– Mamo… Nie chcę, bo mi się zaraz przypomina… O Jezu…

– Ja w każdym razie nigdy bym aż tak silnie nie wymiotowała. Choćby nie wiem co. No – jak mi się kiedyś czasem zdarzało, to tylko trochę, ale nie aż tak.

– Oj, mamo… Bo ty jesteś mało wrażliwa. Ja bardzo wrażliwa jestem… O Jezu… Znowu… Beee!…

Coś mi przyszło do głowy.

– A czy córka zawsze taka była wrażliwa? Delikatna?… Taka była rzygliwa od dziecka?

– Nie. Normalna była. Jak każde dziecko. Od wczoraj coś się porobiło dopiero.

Zaczynało mnie coraz bardziej interesować, co może być przyczyną tak gwałtownych, a właściwie tak długotrwałych torsji. Znowu przemówiła mama. Jej córka z wiaderkiem między nogami była mniej rozmowna.

– Panie doktorze, myśmy wieczorem były w szpitalu, ale ten doktor, co tam był, to sobie wymyślił, że ona wymiotuje, bo ma kaca. I kazał tylko pić dużo wody.

– Mamo… Ale ja nie mam kaca. Beee!…

– No wiem, że nie masz. Potem byłyśmy u pana taty, ale go wieczorem w domu nie było.

– Wiem. Jeździł do Jasła odwiedzić swoją mamę.

– A dziś – jak te wymioty znowu wróciły, to już wezwałam pogotowie.

Wymiotującą panią trzeba było traktować jak poważnie chorą. Gdzieś w środku, w duszy, nieco mnie ta sytuacja bawiła. Nie to żeby mi nie było żal cierpiącej osoby pochylonej nad wiadrem, ale zabawne było to, że ona nie może nic powiedzieć, bo zaraz ją skręca do wymiotów. Nawet mnie to trochę rozczulało.

Włączył się sanitariusz, który ze mną przyjechał. Kiedy na niego spojrzałem, wydawało mi się, że on ledwo powstrzymuje śmiech.

– Doktorze… Co mam pisać w karcie?

– Na razie nic. Poczekaj.

Musiałem wiedzieć coś więcej o przyczynie przewlekłych torsji u pacjentki, bo od tego zależało, co z nią dalej zrobimy. Niewątpliwie po tak intensywnych wymiotach mogła mieć zaburzenia elektrolitowe. Z wymiotami traciła potas, a to mogło spowodować rozregulowanie niektórych funkcji organizmu. W tym – przyspieszenie akcji serca.

Ująłem nadgarstek pacjentki i poszukałem jej tętna. Było przyspieszone, ale nie w sposób niepokojący. Około dziewięćdziesięciu uderzeń serca na minutę. Poleciłem sanitariuszowi zmierzyć pacjentce ciśnienie. Zmierzył i oznajmił:

– Doktorze – jest sto dziesięć na sześćdziesiąt pięć.

Nic dziwnego, że ciśnienie krwi było niskie. Od wczoraj przecież nic nie jadła i nic nie piła.

– Dobrze. No to powie mi pani, skąd takie wymioty?

– Zaraz… Niech pan zaczeka… Powiem, tylko muszę się uspokoić, bo jak sobie przypomnę to zaraz… Beee!…

– Rozumiem, ale muszę coś wiedzieć. Na nic pani nie choruje, brzuch nie boli… Muszę wiedzieć coś więcej.

– Brzuch mnie boli.

– Tak? A mówiła pani, że nie boli.

– Bo nie boli tak jak bolą brzuchy przy chorobie jakiejś. Nie boli mnie tam… W środku… Mnie boli cały brzuch, mięśnie, o tu – pod skórą zaraz. Ja z tych wymiotów… Z tych wymiotów… O Jezu… Znowu… Beee!…

Znowu porcja śliny powędrowała do wiadra.

– No spokojnie. Niech pani się postara i powoli opowie.

– Mnie boli… Mnie boli już wszystko z tych wymiotów. Ja mam chyba wszystkie mięśnie brzucha pozrywane… Przy samym oddychaniu mięśnie mnie bolą.

– No dobrze. Jak tak, to muszę pani ten brzuszek zbadać. Proszę się położyć i odsłonić brzuch.

Pani powoli położyła się na posłaniu, rozpięła górę niebieskiej piżamy, a dół zsunęła poniżej pępka. Usiadłem na brzegu łóżka obok niej i zacząłem badanie.

Ten brzuch nie wyglądał na chory. Nie był ani zapadnięty, ani wzdęty. Miejsce wyrostka robaczkowego nie było bolesne, a więc obaj z moim ojcem nie będziemy musieli robić dziś operacji. Podobnie pacjentka nie reagowała wcale przy badaniu wątroby. Zatem – to nie zapalenie pęcherzyka żółciowego. Okolica nadłonowa też była niebolesna, a więc – to także nie zapalenie pęcherza moczowego ani jajników. Przy badaniu dłonią nie wyczułem nic niepokojącego – nawet w okolicy żołądka, wymęczonego wymiotami. Jedynie twarz pacjentki, którą kątem oka obserwowałem co kilka sekund, przybierała taki grymas, jakby zaraz miała na mnie chlusnąć treścią z żołądka. Powstrzymywała się jakoś, a ja wiedziałem, że i tak nie chluśnie – bo już nie ma czym. Ha… Ha… Ha…

Kiedy na moją prośbę usiadła, sprawdziłem jeszcze objaw Goldflama, opukując okolicę lędźwiową. Nerki były w porządku.

Nic nie pasowało do obrazu choroby tej pani. Nie mogłem wpaść na to, co jej dolegało, a coś przecież musiało. Tak intensywne wymioty nie biorą się u zdrowego człowieka z niczego.

Mama chorej obserwowała nas.

– Panie doktorze… Ja nie wiem… Ja nie wiem… Córka mi nie chce powiedzieć, dlaczego tak się dzieje, ale może w końcu panu powie. Bo jak ja ją wypytuję, to ona na mnie patrzy i też ją te torsje męczą. Ja myślę – wie pan – i się boję, czy to nie jest jeszcze coś innego. Coś gorszego. Za dużo tych torsji, za dużo.

Pani „rzygawka” zasłoniła brzuch po moim badaniu i zasiadła w swojej najulubieńszej dziś pozycji z wiaderkiem przy nogach.

W tym momencie wpadł mi do głowy jeszcze jeden pomysł i musiałem to sprawdzić.

– A czy pani, że tak spytam – nie jest przypadkiem w ciąży?

– Nie, panie doktorze… Beee!… Nie jestem… Beee!… Mąż pracuje za granicą. My tu same…

Znowu porcja śliny wylądowała w wiadrze.

Przemknęło mi przez myśl, że do ewentualnej ciąży niekoniecznie potrzebny jest mąż. Ale jak mówi, że nie jest – to wierzę, że nie jest.

– To… Powie mi pani w końcu, co pani zjadła, że to takie torsje wywołało? Bo to po jedzeniu się chyba stało – jak zrozumiałem – tak?

– Tak.

– No to?…

– Powiem, ale tak mi trudno… Jak tylko sobie to przypomnę… O!… Znowu… Beee!…

– Proszę pani, proszę mówić powoli i nie starać się myśleć o tym, co się wydarzyło.

– Ale tak się nie da…

– Rozumiem. Niech pani jednak spróbuje. Ja się nie będę odzywał. Będę słuchał…

– Tak… Dobrze… Ale zaraz… Muszę ochłonąć.

– Dobrze. Nic się nie odzywam.

W mieszkaniu zapadła cisza. Wydawało się, że nawet tykający na ścianie zegar na chwilę się zatrzymał. Wszyscy ucichli, oczekując na to, co powie pani pochylona nad wiaderkiem.

– No więc… No więc… Ja pracuję w tłuszczowni w Bodaczowie.

Aha!… No jasne. Przemknęło mi przez myśl, że już wszystko wiem. Pani mi za chwilę powie, że w pracy najadła się margaryny, którą Bodaczów produkuje, i że jej zaszkodziło.

Bo z tą margaryną to zawsze działy się dziwne rzeczy. Podobno pracownicy często wynosili z zakładu margarynę na własne potrzeby. Prawdopodobnie margaryna była czymś w rodzaju deputatu, którym dyrekcja zakładu wypłacała część poborów. A może było inaczej?… Może to jednak nie były deputaty?… Nie wnikam. W każdym razie w mieszkaniach pracowników tłuszczowni czego jak czego, ale margaryny nigdy nie brakowało.

Mnie też się dwukrotnie zdarzyło, że kiedy nocą przyjeżdżaliśmy karetką zabrać z tych zakładów do szpitala pacjenta, który zachorował w pracy, to zawsze w kieszenie fartucha pracownicy wkładali mi dwie–trzy kostki margaryny. Sanitariuszowi też. I kierowcy karetki również. Braliśmy…

Może pani zaszkodził właśnie nadmiar margaryny?

– I wczoraj na przerwę śniadaniową wyszłam z koleżankami na zewnątrz budynku, bo był taki ciepły, słoneczny dzień. Inni zostali w zakładowej stołówce, a ja, a ja… Beee!…

Nie odzywałem się. Czekałem aż pani przejdzie. Wszyscy czekali.

– No i… Zaraz… Zaraz powiem…

Milczeliśmy do momentu aż pani się uspokoiła. Po chwili ciągnęła dalej.

– No i… Na drugie śniadanie kupiłam sobie w naszym kiosku zakładowym… Zaraz… W naszym kiosku zakładowym… W naszym kiosku zakładowym…

Na dobre dziesięć sekund znowu zapadła cisza. Pani przełknęła to, co pchało jej się do gardła i ruszyła z dalszą opowieścią.

– W naszym kiosku zakładowym kupiłam sobie bułkę za pięćdziesiąt groszy i dziesięć deko kiełbasy… Beee!…

Czekaliśmy w skupieniu. Za niedługą chwilę kontynuowała opowieść.

– No więc kupiłam tę bułkę, i kiełbasę. I usiadłam na ławce. I sobie jadłam… Oj, znowu… Beee!…

Wypluła ślinę do wiaderka i wytarła buzię papierem toaletowym, którego całą rolkę trzymała przezornie przy sobie na łóżku.

– I… Ta bułka była… Beee!… Była taka pyszna… Beee!… Chrupiąca… Beee!…

Po ostatnim bekaniu wypluła do wiaderka tylko trochę śliny i zamilkła na dłuższą chwilę. My też milczeliśmy, czekając jakby na dalszy ciąg fascynującego opowiadania. Ciekawe… Wyglądało na to, że problem dotyczył bułki, a nie margaryny – jak myślałem.

– I… Było bardzo przyjemnie… Wokoło piękne słońce, cieplutko… A ja siedziałam na ławce przed zakładowym bufetem… Nooo… Wcale nie spoglądałam na to, co jadłam… Chwileczkę…

Nic nie mówiłem, tylko czekałem, co będzie się dalej działo w tej „fascynującej” opowieści o ławce, bułce i słońcu. Wpatrzony w pacjentkę z szalikiem na głowie był także sanitariusz. Przerwał wypełnianie dokumentów i czekał na ciąg dalszy. Podobnie jak ja i matka biedaczki niemal wykończonej torsjami.

– Było tak przyjemnie, że chciałam, żeby ta chwila nigdy nie minęła. Przymknęłam oczy i wystawiłam twarz do słońca, bo grzało tak cudownie… Pomyślałam przez moment, że wcale nie jestem w pracy, tylko na wczasach.

Zacząłem się trochę niecierpliwić. Za długo trwała ta opowieść.

– I co?

– I… Ja wcale nie spoglądałam na to, co jem. Miałam twarz wystawioną na promienie słońca, zamknięte oczy… I… Jedną ręką podnosiłam do ust chrupiącą bułkę, a drugą kiełbasę… I… Beee!…

Powtórzył się dotychczasowy schemat. Bekanie, plucie do wiadra i wycieranie ust papierem toaletowym.

– I… Ja już dawno nie jadłam tak smacznego śniadania. Ta bułka była pyszna… Dobrze wypieczona… Chrupiąca… I ta kiełbasa też… Była pyszna jak nigdy. Właśnie zwróciłam uwagę, że to moje śniadanie tak cudownie chrupie… Zaraz… Chrupie w zębach… I… Kiedy już zjadłam połowę tej bułki, to wtedy… To wtedy otworzyłam oczy i spojrzałam na tę bułkę… I… I… Nie… Nie mogę… Beee!… Beee!… Beee!…

Tym razem bekanie i plucie do wiadra trwało dłużej niż zwykle. Odniosłem wrażenie, że zbliżamy się do sedna opowieści. Pomyślałem też sobie, że człowiek płci damskiej z szalikiem na głowie i pochylony nad wiaderkiem to jednak odporne i wytrzymałe stworzenie.

Sanitariusz siedzący przy stole nad papierami aż otworzył usta z ciekawości. Mama pacjentki usiadła obok córki na łóżku i objęła ją ramieniem. Milczała i z niepokojem czekała na ciąg dalszy. Jak ja i sanitariusz.

– Nie mogę… Ja chyba umrę, jak powiem. Nie przejdzie mi… Ja to widzę… Cały czas… Beee!…

Czekaliśmy.

– Cały czas mam to przed oczami… Beee!…

Za długo to trwało. Chciałem troszkę „podgonić” tę opowieść. Nie mogliśmy spędzić reszty dnia na słuchaniu historii o bułce.

– No – niech się pani postara powiedzieć w końcu, co się stało. Ja nie mogę tu u pani blokować tak długo karetki.

– Ja się staram. Naprawdę, ale to takie trudne…

– Nooo… Co się wydarzyło…

– Jak spojrzałam na tę bułkę, która mi tak smacznie chrupała w zębach, to… To… Na tej nadgryzionej bułce… Leżało… Leżało… Beee!…

Czekaliśmy w milczeniu.

– Leżało… Beee!… Pół… Beee!… Pół… Przegryzionego chrabąszcza! Beee!… Beee!… Beee!…

No wreszcie. Wyjaśniło się, ale musieliśmy poczekać aż pani dojdzie do siebie przed dalszym ciągiem opowieści.

– Ja nie patrzyłam jak gryzłam, a w ustach nie chrupała mi bułka, tylko ten chrabąszcz. Jak tylko sobie przypomnę… Beee!… To – nie mogę…

Zaczynałem tę biedaczkę rozumieć.

– Z niego… Z tego chrabąszcza na bułkę… Beee!… Wyciekła jakaś zielona… Beee!… Mazia… Beee!… Jak sobie to przypomnę, to… Beee!…

Teraz już wszystko było jasne. Pani nie spoglądała na to, co gryzie, miała zamknięte oczy, twarz wystawioną na dobroczynne działanie słońca i bezwiednie zjadła pół chrabąszcza, który usiadł na jej bułce. Też bym chyba się porzygał w takiej sytuacji.

Mama pacjentki objęła ją, a sanitariusz uśmiechnął się, westchnął i z „kwaśną miną” wrócił do wypełniania dokumentów. Też chyba nie podobało mu się zjadanie chrabąszczy.

– Doktorze, to co robimy i co mam pisać w rozpoznaniu?

– Niech pan napisze… Hmmm… Niech pan napisze, że to zatrucie pokarmowe. Przecież nie napiszemy, że pacjentka zjadła bułkę nadziewaną chrabąszczem.

– No tak.

– A panią zabierzemy do szpitala.

I mama, i pacjentka podniosły na mnie wzrok. Obydwie zgodnie zapytały:

– Do szpitala? A po co do szpitala?

– Proszę pań. Koniecznie do szpitala. Ja nie mam ze sobą takich leków, żeby przerwały te wymioty. Nawet jak wypiszę receptę, to przecież pani wykupione leki i tak wyrzyga. A do tego – jest pani odwodniona. Trzeba pojechać do szpitala. Trzeba… W szpitalu damy pani kroplówkę, nawodnimy organizm i podamy leki w kroplówce, które te torsje uspokoją. Nooo… Naprawdę… Nie ma innego wyjścia. Jedziemy.

– No cóż – jak trzeba, to trzeba.

Wyszliśmy z sanitariuszem do karetki, a pani wymęczona „niestrawnością po chrabąszczu” miała się ubrać i poszukać swoich dokumentów. Zanim przyszła do karetki, opowiedzieliśmy kierowcy, co było powodem wezwania. Śmiał się, a i nam było dość wesoło – nie z powodu cierpień pacjentki, tylko z powodu przyczyny tych męczących wymiotów. Tego chrabąszcza będącego „smaczną przekąską”.

Szła powoli chwiejnym krokiem, widać było, że jednak te wymioty nieźle ją wymęczyły. Mimo że ubrała się „wyjściowo”, to na głowie nadal miała zawiązany granatowy szalik. Niech tam… Widocznie to jej pomagało na ból głowy.

Mama też chciała jechać, ale nie mogliśmy jej zabrać. Po pierwsze – nie zmieściłaby się w naszej małej karetce, a po drugie – był zakaz wożenia rodzin pacjentów w karetkach. Gdybym powiedział, że ten zakaz był zawsze rygorystycznie przestrzegany – to bym skłamał. Zabieraliśmy czasem do karetki kogoś z rodziny przewożonego akurat chorego.

W tym konkretnym przypadku szpital w Szczebrzeszynie był oddalony od mieszkania pacjentki o niecały kilometr. Poprosiłem, żeby mama chorej dotarła tam na piechotę. Być może jej uwagi przydadzą się na izbie przyjęć.

Dyżurny lekarz szczebrzeszyńskiego szpitala – doktor Bolesław – zdziwił się, kiedy usłyszał, że powodem wymiotów pacjentki był zjedzony chrabąszcz. Chyba nawet miał mi za złe, że takim „byle czym” zawracam mu głowę. Przekonałem go jednak, że widzę sens w podaniu pacjentce kroplówek z elektrolitami i lekami uspokajającymi. Westchnął niezbyt przekonany moimi argumentami, postękał, ale podbił nam kartę przyjęcia chorej do szpitala, co kończyło nasz – karetkowy – udział w tej historii. I pojechaliśmy.

Byłem w szpitalu w Szczebrzeszynie dwa dni później. Miałem uśpić pacjenta, któremu mój ojciec zamierzał wykonać operację przepukliny. Na korytarzu spotkałem doktora Bolesława. O rzygającej chorej, którą przywiozłem do szpitala, nawet nie pomyślałem, ale doktor Bolesław sam zaczął o niej opowiadać.

– Panie kolego, ale pan miał nosa! Jak dobrze, że pan ją przywiózł. Pan wie, co się potem działo?

– Nie wiem… A co?

– Panie… Jak tylko pan odjechał, to ona straciła przytomność na izbie przyjęć. Panie kolego, ona spadła nam z leżanki. My do niej, a ona umierająca. Źrenice jej się rozszerzyły. Dostała migotania przedsionków. Mierzymy jej ciśnienie, a ono nieoznaczalne. Myślałem, że nam umrze!

– O rany…

– No! Mieliśmy nawet dzwonić do Zamościa, żeby was radiostacją zawrócili. Żeby pan nam pomógł jako anestezjolog, albo żebyście przewieźli ją do Zamościa. Mieliśmy tu taki kociokwik, że hej.

– I co dalej?

– Jak chwilę poleżała na podłodze, to jakoś oprzytomniała.

– No tak. Miała zapaść ortostatyczną. Jak poleżała, to jej się ciśnienie poprawiło.

– No właśnie. Wkłucie jej zrobiliśmy i dostała płyn wieloelektrolitowy. Nawet dwa. I jeszcze glukozę z potasem.

– Ona wyrzygała chyba cały swój potas.

– Potem jej stan się poprawił i teraz jest całkiem dobrze, ale migotanie zostało. Wyślemy ją na kardiologię do Zamościa. Może dziś. Leży na trójce. Pójdzie pan kolega do niej?

– Nie… Już się jej dobrze przyjrzałem w domu. Ale wie pan co? Ona miała te intensywne wymioty i ja myślałem, że to przez tego chrabąszcza, co go zjadła.

– No tak – zjadła go.

– Ale teraz sądzę, że przez chrabąszcza to ona rzygała chyba tylko pierwszego dnia. Bo następnego – kiedy już wezwała karetkę, to wymioty były efektem zaburzeń elektrolitowych.

– Też tak myślę.

– I jeszcze spadku ciśnienia. Rzygała, bo wszystko jej się rozregulowało i już zaczynało się niedotlenienie mózgu.

– Tak, kolego. Tak pewnie było. To pójdzie pan do niej? Już jest całkiem dobra, tylko to migotanie się utrzymuje.

– Nie. Przepuklinę mamy robić z ojcem.

– No to miłej pracy. Cześć!

– Cześć.

Operację przepukliny skończyliśmy około godziny siedemnastej. Pomyślałem, że jest taki piękny, słoneczny czerwiec, a ja już nie mam tego popołudnia nic do roboty, to pojedziemy sobie całą rodziną do lasu za Brodzką Górę. Posiedzieć trochę na powietrzu… Odpocząć…

Pod lasem rozłożyliśmy się na kocu. Po godzinie – jak na złość – pojawiły się pierwsze chrabąszcze. Latały nad głowami, głośno brzęcząc.

Żona rozlała już do kubeczków herbatę z termosu i zajęta była przygotowywaniem dla mnie i synka piknikowych przekąsek. Patrzyłem jak na kromkach chleba rozkłada plastry szynkowej kiełbasy.

– Uważaj, żeby to nie zrobiły się nagle kanapki z chrabąszczami.

– A dlaczego z chrabąszczami? Z szynkową przecież są. Dlaczego mam uważać?

– A tak…