Dane oryginału

Practical Health Promotion (3rd Edition)

By John Hubley, June Copeman and James Woodall

Copyright © John Hubley, June Copeman and James Woodall 2021

This edition is published by arrangement with Polity Press Ltd., Cambridge

Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Ilustracja na okładce

Skrypnykov Dmytro/Shutterstock

Atom Wang/Shutterstock

Wydawca

Aleksandra Małek

Redaktor

Magdalena Mendys

Redaktor prowadzący

Agata Kołacz

Produkcja

Anna Badura

Publikacja dofinansowana przez Związek Pracodawców Innowacyjnych Firm Farmaceutycznych INFARMA

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2025

ISBN: 978-83-01-24234-3

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Fragment

Wstęp

Przedmowa do wydania polskiego

Część I. Ocena potrzeb w zakresie promocji zdrowia

Rozdział 1. Promocja zdrowia i zdrowie publiczne

Czym jest promocja zdrowia?

Wdrożenie promocji zdrowia do praktyki – reorganizacja pięciu obszarów działań z Karty Ottawskiej

Promocja zdrowia jako działalność multidyscyplinarna

Uzasadnienie dla promocji zdrowia

Przegląd historyczny promocji zdrowia

Krytyka edukacji zdrowotnej i narodziny promocji zdrowia

Nierówności w zdrowiu

Nowe Zdrowie Publiczne

Debaty dotyczące promocji zdrowia

Proces planowania promocji zdrowia

Definiowanie strategii promocji zdrowia

Kilka uwag końcowych na temat promocji zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 2. Narzędzia epidemiologiczne w promocji zdrowia

Czym jest epidemiologia?

Ocena potrzeb w zakresie promocji zdrowia

Ocena priorytetów

Wskaźniki zdrowia i choroby

Międzynarodowe klasyfikacje Światowej Organizacji Zdrowia

Skąd czerpiemy dane na temat zdrowia i chorób?

Analizowanie danych dotyczących zdrowia – „ludzie”

Analizowanie danych dotyczących zdrowia – „miejsce”

Profilaktyka

Ustalanie przyczyn

Przeglądy systematyczne

Debaty na temat epidemiologii i promocji zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 3. Zrozumienie zachowań związanych ze zdrowiem i chorobą

Wprowadzenie

Czym są zachowania?

Zachowanie związane z chorobą – perspektywa antropologii medycznej

Modele zachowania

Zindywidualizowana promocja zdrowia i wykorzystanie teorii w promocji zdrowia

Rola badań w zrozumieniu zachowania

Modele, teorie i debaty w promocji zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 4. Promocja zdrowia przez całe życie

Kluczowe kwestie związane z podejściem uwzględniającym cały okres życia

Od etapu przedkoncepcyjnego do narodzin

Dziecko w wieku przedszkolnym, 0–4 lata

Dziecko w wieku szkolnym przed okresem dojrzewania płciowego, 5–9 lat

Dziecko w wieku szkolnym dojrzewające płciowo i dorastające, 10–17 lat

Młody dorosły, 18–24 lata

Człowiek na środkowym etapie dorosłości, 25–49 lat

Człowiek na starszym etapie dorosłości, 50–69 lat

Człowiek starszy, 70 i więcej lat

Podejście w promocji zdrowia uwzględniające cały okres życia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Część II. Definiowanie strategii promocji zdrowia: metody promocji zdrowia

Rozdział 5. Komunikacja w relacji jeden na jeden (komunikacja indywidualna)

Komunikacja werbalna i niewerbalna

Język i komunikacja

Komunikacja między pracownikiem ochrony zdrowia a pacjentem

Uczestnicząca komunikacja indywidualna

Samozarządzanie

Wypalenie zawodowe

Porady telefoniczne i internetowe

Komunikacja indywidualna i promocja zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 6. Promocja zdrowia w grupach

Dlaczego grupy są ważne w promocji zdrowia?

Dynamika grupy

Podejmowanie decyzji w grupie

Nauczanie w małych grupach

Grupy zwiększające świadomość, wzmacniające upodmiotowienie zdrowotne i rozwijające asertywność

Metody partycypacyjnego uczenia się

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 7. Środki masowego przekazu

Rodzaje środków masowego przekazu

Wpływ środków masowego przekazu na zdrowie

Media lokalne i na poziomie społeczności

Formaty mediów

Wykorzystanie teorii do planowania komunikacji w środkach masowego przekazu: sześcioetapowy model komunikacji

Apelowanie i środki masowego przekazu

Edukacja przez rozrywkę – dramaty filmowe i muzyka popularna

Jak skuteczne są środki masowego przekazu w promocji zdrowia?

Proces planowania promocji zdrowia w środkach masowego przekazu

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 8. Materiały drukowane

Ogólny alfabetyzm i umiejętność liczenia

Alfabetyzm zdrowotny

Zrozumiałość materiału drukowanego

Ulotki

Komunikacja wizualna i alfabetyzm wizualny

Plakaty

Eksponowanie materiałów drukowanych

Wykorzystywanie materiałów w różnych grupach kulturowych i językowych

Proces tworzenia ulotki

Materiały drukowane i debaty w promocji zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 9. Media elektroniczne i internet

Promocja zdrowia za pośrednictwem internetu

Czy internet należy uważać za nowe siedlisko dla promocji zdrowia?

Komunikacja elektroniczna i przyszłość

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 10. Rzecznictwo

Polityka i zdrowie

Wpływy na politykę zdrowotną w Wielkiej Brytanii

Globalizacja i zdrowie

Ruchy na rzecz zdrowia

Ustalanie agendy zdrowotnej

Planowanie programów rzecznictwa

Tworzenie koalicji, sojuszy i partnerstw

Lobbing

Współpraca z prasą

Akcje bezpośrednie

Rzecznictwo i debaty w promocji zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Część III. Definiowanie strategii promocji zdrowia: siedliska w promocji zdrowia

Rozdział 11. Siedliska społecznościowe

Czym jest społeczność?

Docieranie ze wsparciem do osób i grup w potrzebie

Teoretyczne podstawy pracy w społeczności

Ocenianie poziomu uczestnictwa społeczności

Praca ze społecznościami

Grupy „rzadko słyszane”’ w społeczeństwie

Program zdrowych miast

Rewitalizacja obszarów

Praca z wolontariuszami i edukacja rówieśnicza

Sztuka i zdrowie w społeczności

Siedlisko społecznościowe i debaty w promocji zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 12. Siedliska placówek ochrony zdrowia

Podejście siedliskowe i placówki ochrony zdrowia

Siedliska podstawowej opieki zdrowotnej

Edukacja pacjentów

Debaty dotyczące promocji zdrowia w siedliskach opieki zdrowotnej

Ośrodki zdrowia

Farmaceuta

Szpital jako siedlisko

Kluczowe kwestie dla promocji zdrowia w siedliskach opieki zdrowotnej

Realizacja potencjału promocji zdrowia w ramach świadczeń zdrowotnych

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 13. Miejsce pracy jako siedlisko

Czym jest miejsce pracy?

Wpływ miejsca pracy na zdrowie

Debaty dotyczące promocji zdrowia w miejscu pracy

Polityki zdrowotne w miejscu pracy

Jakie rodzaje działań w zakresie promocji zdrowia mogą być prowadzone w miejscu pracy?

Praca zespołowa w promocji zdrowia w miejscu pracy

Placówki ochrony zdrowia jako miejsce pracy

Wyzwania dla promocji zdrowia w miejscach pracy

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 14. Siedliska, w których przebywają dzieci i młodzi ludzie

Wkład szkół w zdrowie publiczne

Edukacja przedszkolna

Szkoły i promocja zdrowia

Świadczenia szkolnej opieki zdrowotnej

Środowisko szkoły

Edukacja zdrowotna w programie nauczania

Szkoła promująca zdrowie

Przemoc w szkołach

Interwencje w zakresie zdrowia psychicznego w szkole

Docieranie do młodych ludzi w siedliskach pozaszkolnych

Siedliska w szkolnictwie wyższym

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 15. Siedliska instytucjonalne

Instytucja promująca zdrowie

Przejście – transfer między siedliskami

Instytucje dla osób starszych

Instytucje dla dzieci

Instytucje dla osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi

Więzienia i zakłady dla młodocianych przestępców

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Część IV. Implementacja, ewaluacja i refleksja

Rozdział 16. Planowanie i zarządzanie promocją zdrowia

Kim jest menedżer?

Przywództwo/liderowanie

Kluczowe umiejętności zarządzania

Wyznaczanie celów ogólnych i szczegółowych

Podejmowanie decyzji strategicznych

Określanie ról i obowiązków

Delegowanie i nadzór

Udzielanie i przyjmowanie krytyki

Koordynacja i efektywna komunikacja

Szkolenie

Zarządzanie czasem

Monitorowanie i ewaluacja

Ocena potrzeb dotyczących zasobów i mobilizacja zasobów

Wprowadzanie zmiany

Uwagi końcowe

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Rozdział 17. Ewaluacja i refleksja

Refleksyjny praktyk

Ewaluacja

Zarządzanie własnym rozwojem

Uczenie się o promocji zdrowia

Zawodowy networking poprzez udział w grupach dyskusyjnych

Stowarzyszenia zawodowe

Uwagi końcowe

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Bibliografia

O Autorach

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Prawa autorskie do ilustracji

Rozdział 1 © Leeds Beckett University; chameleonseye/iStock; FatCamera/iStock; Leeds Beckett University; Leeds Beckett University

Rozdział 2 © Fabio Neo Amato/Unsplash; John Hubley; luis seco/iStock

Rozdział 3 © FatCamera/iStock; Alberto Pomares/iStock; Goodboy Picture Company/iStock; John Hubley

Rozdział 4 © Jovanmandic/iStock; ViktoriiaNovokhatska/iStock; alvarez/iStock; Sharon Dominick/iStock

Rozdział 5 © Bojan89/iStock; poco_bw/iStock

Rozdział 6 © sturti/iStock; iStock

Rozdział 7 © Ken Browne; gary milner/iStock; NuStock/iStock

Rozdział 8 © John Hubley; Leeds Beckett University

Rozdział 9 © piola666/iStock; NHS.uk; sunanman/iStock

Rozdział 10 © WHO.int; Sinn Féin/Flickr; Rawpixel/iStock; Sydney Harbour Federation Trust

Rozdział 11 © Leeds Beckett University; Leeds Beckett University; iStock

Rozdział 12 © Dennis Sabo/iStock; Mustafa Arican/iStock

Rozdział 13 © Kenneth C. Zirkel/iStock

Rozdział 14 © JasonRWarren/iStock; Football Beyond Borders; Edge Hill University

Rozdział 15 © Andrew Gentry/iStock; xyno/iStock; Arthur Preston/iStock

Rozdział 16 © Leeds Beckett University; John Hubley

Rozdział 17 © Frances Twitty/iStock; PeopleImages/iStock

Wstęp

Jak korzystać z tej książki?

Promocja zdrowia (health promotion) – proces umożliwiający ludziom zwiększenie kontroli nad swoim zdrowiem i jego poprawę (WHO, 1998).

Promocja zdrowia jest kluczowym komponentem zdrowia publicznego, który łączy edukację zdrowotną skierowaną do jednostek i społeczności, poprawę świadczeń, aby były bardziej odpowiednie i bardziej akceptowalne, oraz rzecznictwo (orędownictwo) ukierunkowane na wywieranie wpływu na polityki dotyczące zdrowia. Promocja zdrowia stanowi istotną część działań większości pracowników ochrony zdrowia i służb społecznych, w tym pielęgniarek, lekarzy, przedstawicieli pokrewnych zawodów związanych z opieką zdrowotną, rehabilitantów, pracowników społeczności[1], służb sanitarnych i zdrowia publicznego. Niniejsza książka zawiera ilustracje, studia przypadków, wskazówki i listy kontrolne z instrukcjami „krok po kroku” i przedstawia:

•  praktyczne wprowadzenie do promocji zdrowia, debaty oraz kwestie etyczne związane z promowaniem zdrowia i zachęcaniem ludzi do prozdrowotnego stylu życia, zagadnienia dotyczące reorientacji służb, rozwijania działań społeczności na rzecz zdrowia, stawiania czoła społecznym i ekonomicznym uwarunkowaniom zdrowia oraz wpływu na politykę;

•  powiązania z niektórymi kluczowymi kompetencjami/umiejętnościami w zakresie zdrowia publicznego, komunikowania na rzecz zdrowia oraz promocji zdrowia określonymi w Skills for Health Programme (programie Umiejętności dla Zdrowia) i National Occupational Standards (Krajowych Standardach Zawodowych);

•  przewodnik dotyczący promocji zdrowia w społeczności, miejscu pracy, szkolnictwie, podstawowej opiece zdrowotnej, szpitalu i innych instytucjach;

•  ustrukturyzowane zadania umożliwiające czytelnikowi zastosowanie treści książki do jego sytuacji; zadania te można wykonywać samodzielnie lub w małych grupach, powinna im bowiem towarzyszyć dyskusja pozwalająca na wymianę pomysłów; czasem celowe może być rozszerzenie zadania o powiązane z nim zajęcia praktyczne w terenie, pod warunkiem przeprowadzenia oceny ich ryzyka;

•  punkt wyjścia dla dalszych studiów w zakresie promocji zdrowia – na końcu każdego rozdziału zaproponowano warte przeczytania pozycje piśmiennictwa dotyczącego promocji zdrowia, a w ostatnim rozdziale zawarto przegląd piśmiennictwa z tej dziedziny.

Struktura książki

Treści tej książki uporządkowaliśmy zgodnie z iteracyjnym[2] cyklem planowania promocji zdrowia pokazanym na rycinie I.1 i opisanym w rozdziale 1. Proces, który przedstawiamy, jest cyklem; niezależnie od tego, jak wiele czasu i wysiłku włożysz w planowanie swoich działań w ramach promocji zdrowia, naprawdę ważny jest efekt, jaki uda ci się uzyskać, oraz wnioski, jakie będziesz mógł/mogła wyciągnąć na przyszłość. Planowanie promocji zdrowia jest ciągłym – „iteracyjnym” – procesem składającym się z analizy potrzeb, interwencji i ewaluacji/refleksji, po których następują dalsze działania.

RYCINA I.1. Iteracyjny cykl w promocji zdrowia

Strukturę książki przedstawiamy na rycinie I.2.

RYCINA I.2. Struktura książki

Ocena potrzeb w zakresie promocji zdrowia

Część I książki stanowi wprowadzenie do koncepcji promocji zdrowia. Przedstawiono w niej wykorzystanie epidemiologii do analizy potrzeb i determinantów zdrowia oraz znaczenie modeli behawioralnych dla zrozumienia motywacji ludzi. Wyjaśniono też, w jaki sposób zrozumienie procesów związanych z przebiegiem ludzkiego życia może być przydatne w interwencjach dostosowanych do potrzeb na różnych etapach życia.

Definiowanie strategii promocji zdrowia – metody i siedliska

W części II (rozdziały 5–10) oraz części III (rozdziały 11–15) zaprezentowano kluczowe metody i siedliska w promocji zdrowia. W każdym rozdziale omówiono konkretną metodę lub siedlisko. Ich przeglądowi towarzyszą studia przypadków oraz listy kontrolne oferujące praktyczne wskazówki do działania.

Wdrożenie, ewaluacja i refleksja

W rozdziale 16 w części IV zawarto podstawowy przewodnik w zakresie umiejętności zarządzania promocją zdrowia, w tym ustalania celów, zarządzania ludźmi, opracowywania programów szkoleniowych i wspierania zmian organizacyjnych oraz poprawy świadczeń.

W rozdziale 17 opisano ewaluację w promocji zdrowia oraz umiejętności umożliwiające praktykowi refleksję nad swoją pracą i uczenie się na podstawie własnych doświadczeń. Przedstawiono najważniejsze koncepcje ewaluacji i praktyki opartej na dowodach wraz ze wskazówkami dotyczącymi wpływu dowodów z ewaluacji na działania w promocji zdrowia.

Na końcu każdego rozdziału zamieszczono sugestie dotyczące dalszych lektur. W ostatnim rozdziale przeanalizowano również sposoby uczenia się o promocji zdrowia na podstawie piśmiennictwa naukowego oraz innych źródeł.

Przedmowa do wydania polskiego

Od lat 80. XX w. w wielu krajach, szczególnie w Europie i Ameryce Północnej, wzrasta zainteresowanie ludzi zdrowiem jako stanem pozytywnym – dobrostanem. Powszechnie uznaje się holistyczne – całościowe – podejście do zdrowia uwzględniające wszystkie jego wymiary: fizyczny, psychiczny, społeczny, duchowy, seksualny, prokreacyjny. Rozwija się zdrowie publiczne, którego kluczowym komponentem jest promocja zdrowia. W Polsce często nie jest ona właściwie rozumiana i utożsamia się ją z promocją prozdrowotnego stylu życia.

Książkę Promocja zdrowia w praktyce napisali pracownicy badawczo-dydaktyczni z Leeds Beckett University (Anglia) – mający znaczący dorobek i doświadczenia w tej dziedzinie. Zaprezentowali nowoczesne, wielostronne podejście do promocji zdrowia, jej strategię, kwestie etyczne oraz zasady planowania i skutecznego działania. Wartością książki jest ścisłe powiązanie naukowych i teoretycznych założeń promocji zdrowia z jej praktyką w różnych siedliskach. Struktura i organizacja tekstu ułatwiają korzystanie z książki – na początku każdego rozdziału podano kluczowe elementy treści i oczekiwane efekty uczenia się; w tekście jest wiele tabel, wykresów, modeli, ramek, przykładów dobrej praktyki, studiów przypadku, fotografii oraz podane są sugerowane pozycje piśmiennictwa.

Zagadnienia związane z praktyką promocji zdrowia omówiono w kontekście polityki zdrowotnej w Wielkiej Brytanii, systemu zdrowia publicznego, ochrony zdrowia, opieki społecznej, inspekcji sanitarnej, funkcjonowania wielu organizacji rządowych i pozarządowych. Opisano konkretne brytyjskie programy realizowane w społeczności, miejscach pracy, placówkach edukacyjnych, placówkach opieki zdrowotnej, instytucjach dla osób starszych czy więzieniach. Wielka Brytania należy do krajów wiodących w świecie w rozwoju koncepcji promocji zdrowia i jej wdrażaniu w praktyce. Zamieszczone w książce modele, przykłady i propozycje rozwiązań są do wykorzystania w Polsce.

Promocja zdrowia jest działalnością multidyscyplinarną, dlatego przy redakcji naukowej książki korzystałam z pomocy wielu specjalistów. Szczególne podziękowania za tę pomoc składam epidemiolożkom – prof. Joannie Mazur z Uniwersytetu Zielonogórskiego i prof. Katarzynie Szamotulskiej z Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie oraz językoznawczyni, dr Magdalenie Szpilman, tłumaczce medycznej z Londynu współpracującej z National Health Service. Dziękuję także Pani Elżbiecie Janaszkiewicz ze Związku Pracodawców Firm Farmaceutycznych INFARMA, za wsparcie wydania książki.

dr hab. n. społ. Magdalena Woynarowska

adiunkt w Zakładzie Zdrowia Publicznego

Wydziału Nauk o Zdrowiu

Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Rozdział 1

Promocja zdrowia i zdrowie publiczne

Czym jest promocja zdrowia?

Wdrożenie promocji zdrowia do praktyki – reorganizacja pięciu obszarów działań z Karty Ottawskiej

Promocja zdrowia jako działalność multidyscyplinarna

Uzasadnienie dla promocji zdrowia

Zakres działań w zapobieganiu problemom zdrowotnym i wspieraniu zdrowia

Przegląd historyczny promocji zdrowia

Krytyka edukacji zdrowotnej i narodziny promocji zdrowia

Nierówności w zdrowiu

Nowe Zdrowie Publiczne

Debaty dotyczące promocji zdrowia

Znaczenie medycznego i społecznego modelu zdrowia i choroby

Podejście indywidualne i strukturalne

Poziomy praktyki promocji zdrowia

Kluczowe wartości w promocji zdrowia

Podejścia odwołujące się do przymusu, perswazji lub upodmiotowienia zdrowotnego

Etyka w promocji zdrowia

Zasady praktyki promocji zdrowia

Proces planowania promocji zdrowia

Analiza potrzeb/sytuacji

Definiowanie strategii promocji zdrowia

Wdrożenie/ewaluacja, refleksja i wnioski

Kilka uwag końcowych na temat promocji zdrowia

Sugerowane pozycje piśmiennictwa

Podstawowe zagadnienia tego rozdziału:

• Promocja zdrowia jest kluczowym elementem praktyki zdrowia publicznego.

• Promocja zdrowia łączy w sobie edukację zdrowotną, poprawę świadczeń i rzecznictwo.

• W promocji zdrowia uczestniczy wiele osób, w tym pracownicy ochrony zdrowia, przedstawiciele innych grup zawodowych, pracownicy społeczności i wolontariusze.

• Promocja zdrowia to rozwijająca się dyscyplina, w ramach której toczy się wiele debat na temat zasad i praktyki, w tym równowagi między edukacją zdrowotną a przepisami prawnymi, roli podejścia indywidualnego i strukturalnego, poziomów, na których należy podejmować działania, charakteru kluczowych wartości/zasad etycznych, a także równowagi między podejściami odwołującymi się do przymusu, perswazji i upodmiotowienia zdrowotnego.

• Systematyczne podejście do planowania promocji zdrowia musi uwzględniać ocenę potrzeb i determinantów zdrowia, a także brać pod uwagę decyzje dotyczące grup docelowych, metod, siedlisk oraz czasu podejmowania działań.

Po przeczytaniu tego rozdziału powinieneś/powinnaś być w stanie:

• zrozumieć historię profilaktyki, zdrowia publicznego i rozwój promocji zdrowia;

• zdefiniować promocję zdrowia i jej części składowe – edukację zdrowotną, poprawę świadczeń i rzecznictwo;

• przeanalizować dyskusje dotyczące promocji zdrowia, w tym różne podejścia i kluczowe wartości/zasady etyczne, a także ocenić własne podejście;

• stosować zasady promocji zdrowia w planowaniu interwencji w jej zakresie.

Czym jest promocja zdrowia?

Punktem wyjścia dla wszelkich dyskusji na temat promocji zdrowia jest Karta Ottawska, w której w 1986 r. wyłożono jej koncepcję (WHO, 1986). Oprócz pięciu głównych obszarów działań, podsumowanych w ramce 1.1, w Karcie Ottawskiej potwierdzono znaczenie uczestnictwa społeczności i wprowadzono jako cel upodmiotowienie – koncepcję, o której więcej piszemy w dalszej części książki.

Ramka 1.1. Fragmenty Ottawskiej Karty Promocji Zdrowia[3]

Promocja zdrowia jest procesem umożliwiającym ludziom zwiększenie kontroli nad swoim zdrowiem i jego poprawę. Aby osiągnąć pełny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, jednostka lub grupa musi być w stanie zidentyfikować i zrealizować swoje aspiracje, zaspokoić potrzeby i dokonać zmian lub przystosować się do otaczającego środowiska. Zdrowie jest zatem postrzegane jako zasób dla codziennego życia, a nie cel życia. Zdrowie jest koncepcją pozytywną, kładącą nacisk na zasoby społeczne i osobiste oraz możliwości fizyczne. Dlatego promocja zdrowia nie jest wyłącznie obowiązkiem sektora zdrowia, wykracza poza kształtowanie prozdrowotnego stylu życia, mając na celu osiąganie dobrostanu.

DZIAŁANIA W PROMOCJI ZDROWIA

Tworzenie prozdrowotnej polityki publicznej. Promocja zdrowia wykracza poza opiekę zdrowotną. Umieszcza ona zdrowie w działaniach decydentów we wszystkich sektorach i na wszystkich poziomach. Nakazuje decydentom, by byli świadomi zdrowotnych konsekwencji swoich decyzji i przyjęli odpowiedzialność za zdrowie. Polityka w zakresie promocji zdrowia łączy różnorodne, lecz uzupełniające się podejścia, w tym ustawodawstwo, środki fiskalne, opodatkowanie i zmiany organizacyjne. Są to skoordynowane działania prowadzące do polityki zdrowotnej, społecznej i dochodowej sprzyjającej większej równości. Wspólne działania przyczyniają się do zapewnienia bezpieczniejszych i korzystniejszych dla zdrowia towarów i różnego rodzaju usług oraz czystszego, bardziej przyjaznego środowiska. Polityka w zakresie promocji zdrowia wymaga identyfikacji przeszkód we wdrożeniu prozdrowotnych polityk publicznych w sektorach innych niż sektor zdrowia, a także sposobów ich usuwania. Celem musi być sprawienie, aby prozdrowotny wybór był wyborem łatwiejszym.

Tworzenie środowisk sprzyjających zdrowiu. Promocja zdrowia służy kształtowaniu bezpiecznych, stymulujących, satysfakcjonujących i przyjemnych warunków życia i pracy. Systematyczna ocena wpływu, jaki wywiera na zdrowie szybko zmieniające się środowisko – zwłaszcza w obszarach technologii, pracy, wytwarzania energii i urbanizacji – jest niezbędna i muszą po niej następować działania przynoszące korzyści dla zdrowia społeczeństwa. W każdej strategii promocji zdrowia należy uwzględnić ochronę środowiska naturalnego, środowiska stworzonego przez człowieka oraz zasobów naturalnych.

Wzmacnianie działań społeczności. W sercu tego procesu znajduje się upodmiotowienie społeczności, ich poczucie więzi i kontrola nad podejmowanymi przez nie przedsięwzięciami i losem. Rozwój społeczności wymaga wykorzystywania zasobów ludzkich i materialnych istniejących w jej ramach w celu zwiększenia samopomocy i wsparcia społecznego oraz rozwinięcia elastycznych systemów zwiększających uczestnictwo społeczności w działaniach na rzecz zdrowia i kierowanie nimi.

Rozwijanie umiejętności osobistych. Promocja zdrowia wspiera rozwój osobisty i społeczny poprzez dostarczanie informacji i edukację zdrowotną oraz rozwijanie umiejętności życiowych. W ten sposób poszerza dostępne ludziom możliwości sprawowania większej kontroli nad swoim zdrowiem i środowiskiem oraz dokonywania wyborów sprzyjających zdrowiu. Niezbędne jest umożliwienie ludziom uczenia się przez całe życie, przygotowania się na wszystkie jego etapy i radzenia sobie z chorobami przewlekłymi i urazami. Należy to ułatwiać w różnych siedliskach: w szkole, w domu, w miejscu pracy i w społeczności. Potrzebne jest podejmowanie działań przez instytucje edukacyjne, zawodowe i gospodarcze oraz organizacje wolontariackie, a także w ramach samych instytucji.

Reorientacja świadczeń zdrowotnych. Odpowiedzialność za promocję zdrowia w sektorze ochrony zdrowia spoczywa na jednostkach, grupach społecznościowych, profesjonalistach i zakładach opieki zdrowotnej oraz rządach. Muszą oni działać wspólnie na rzecz takiego systemu opieki zdrowotnej, który przyczynia się do wzmacniania zdrowia. Reorientacja świadczeń zdrowotnych wymaga zwrócenia większej uwagi na badania naukowe nad zdrowiem, jak również zmian w kształceniu i doskonaleniu zawodowym. Powinno to prowadzić do zmiany postaw i organizacji świadczeń zdrowotnych, które zwrócą ponownie uwagę na całokształt potrzeb jednostki postrzeganej jako niepodzielna całość.

Wdrożenie promocji zdrowia do praktyki – reorganizacja pięciu obszarów działań z Karty Ottawskiej

Dwa z obszarów działań wskazanych w zawartej w Karcie Ottawskiej koncepcji promocji zdrowia (ramka 1.1) – Rozwijanie umiejętności osobistych oraz Wzmacnianie działań społeczności – można rozpatrywać jako różne wymiary edukacji zdrowotnej. Obszar działań dotyczący Reorientacji świadczeń zdrowotnych można poszerzyć tak, aby obejmował inne sektory, takie jak szkolnictwo, służby ochrony środowiska, rozwój społeczności i służby społeczne. Tworzenie prozdrowotnej polityki publicznej i Tworzenie środowisk sprzyjających zdrowiu to obszary zawierające w sobie rzecznictwo. Praktyczne podejście do promocji zdrowia polega na reorganizacji pięciu komponentów działań przedstawionych w Karcie Ottawskiej i zaliczeniu ich do trzech obszarów, którymi są: edukacja zdrowotna (health education), poprawa świadczeń (service improvement) oraz rzecznictwo (advocacy) w sprawie zmian polityki. Tworzy to pewne ramy nazwane przez nas modelem HESIAD[4] (ryc. 1.1). W ramce 1.2 przedstawiamy sposób zastosowania tego modelu do różnych zagadnień dotyczących zdrowia.

Edukacja zdrowotna (health education) – dowolne połączenie doświadczeń edukacyjnych mających pomóc jednostkom i społecznościom poprawić ich zdrowie poprzez pogłębienie wiedzy lub zmianę postaw.

Poprawa świadczeń (service improvement) – promowanie zmian w świadczeniach/usługach, aby uczynić je skuteczniejszymi, bardziej dostępnymi lub akceptowalnymi dla społeczności.

Rzecznictwo (advocacy) – działania ukierunkowane na zmianę polityki organizacji lub rządów.

RYCINA 1.1. Model HESIAD w promocji zdrowia

Ramka 1.2. Przykłady zastosowania modelu HESIAD

Trzy obszary kompleksowej strategii promocji zdrowia

Zagadnienie dotyczące zdrowia

Edukacja zdrowotna

Poprawa świadczeń

Rzecznictwo

Aktywność fizyczna/ćwiczenia

Wskazywanie korzyści wynikających z aktywności fizycznej, informowanie o jej rodzajach oraz sposobach na „więcej ruchu” i „mniej siedzenia”, które przyczyniają się do poprawy zdrowia. Kształtowanie umiejętności identyfikowania okazji do aktywności fizycznej w codziennym życiu

Zwiększona świadomość korzyści wynikających z aktywności fizycznej oraz wskazywanie inicjatyw/interwencji z zakresu promocji zdrowia przez pracowników ochrony zdrowia, np. udzielanie spersonalizowanych porad, programy kierowania przez lekarzy rodzinnych do lokalnych siłowni lub programy aktywności skierowane do określonych grup (ludzi w średnim wieku lub starszych przebywających w placówkach opieki dziennej i instytucjach itd.). Wskazywanie, jak poprawić możliwości poruszania się w budynku/mieszkaniu

Opracowanie lokalnych polityk na rzecz możliwości podejmowania aktywności fizycznej, zwłaszcza dla grup społecznie wykluczonych, zwiększenie zakresu korzystania z tych, które już istnieją. Zachęcanie do korzystania z urządzeń do ćwiczeń i uprawiania sportu. Wdrożenie interwencji dotyczących aktywności ruchowej w instytucjach ochrony zdrowia i edukacyjnych oraz w miejscach pracy

Palenie tytoniu

Zwiększanie świadomości ryzyka związanego z paleniem tytoniu i korzyści z rzucenia palenia, rozwijanie praktycznych umiejętności oparcia się presji rówieśników i odmawiania palenia, wskazywanie różnych sposobów na rzucenie palenia

Rozwój programów antynikotynowych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej oraz poradni rzucania palenia, dostępność środków wspomagających rzucenie palenia (np. plastrów nikotynowych)

Egzekwowanie kontroli reklamy wyrobów tytoniowych, ich sprzedaży młodym ludziom oraz palenia w miejscach publicznych. Dotacje na środki wspomagające rzucenie palenia

Nadużywanie alkoholu

Edukacja skierowana do młodzieży, młodych dorosłych i ludzi w innym wieku dotycząca odpowiedniego używania alkoholu, samokontroli spożycia alkoholu, oparcia się presji rówieśników itd.

Rozwój świadczeń dla ludzi z przewlekłym uzależnieniem

Wdrożenie publicznych polityk w zakresie cen i dostępności alkoholu dla różnych grup wieku. Rozszerzenie zakresu przepisów licencyjnych w nadziei na zmniejszenie presji na upijanie się

Żywienie – zachęcanie do spożywania owoców i warzyw

Wykorzystanie szkół i środków masowego przekazu w celu zwiększania

świadomości korzyści zdrowotnych wynikających ze spożywania owoców i warzyw. Zapewnienie praktycznych możliwości nabycia odpowiednich umiejętności przyrządzania pokarmów

Upewnienie się, że w szkołach oraz stołówkach pracowniczych są dostępne owoce i warzywa. Współpraca ze sklepami w ubogich osiedlach w celu zwiększenia asortymentu owoców i warzyw

Dopłaty dla rolników do uprawy owoców i warzyw. Działania w celu obniżenia cen owoców i warzyw (np. dotacje dla sklepów czy na koszty transportu). Wytyczne dotyczące posiłków podawanych w szkołach, instytucjach itd.

Zadanie 1.1.

Zastosuj model HESIAD i zasugeruj kierunki działania w zakresie edukacji zdrowotnej, poprawy świadczeń oraz rzecznictwa w odniesieniu do jednego z wymienionych niżej zagadnień dotyczących zdrowia lub zagadnienia wybranego przez ciebie:

• ograniczenie liczby urazów dzieci w ruchu drogowym;

• propagowanie szczepień przeciwko odrze;

• zapobieganie upadkom u osób starszych;

• zmniejszenie liczby zakażeń przenoszonych drogą płciową wśród młodych ludzi;

• zachęcanie Azjatek do udziału w badaniach przesiewowych w kierunku raka piersi.

Promocja zdrowia jako działalność multidyscyplinarna

Promocja zdrowia jest kluczową częścią pracy wielu różnych grup działających w ramach systemu ochrony zdrowia i poza nim (ramka 1.3).

Ramka 1.3. Kto zajmuje się promocją zdrowia?

Pracownicy ochrony zdrowia

Pielęgniarki

Pielęgniarki szkolne

Pielęgniarki środowiskowe

Pielęgniarki środowiskowe zajmujące się zdrowiem publicznym

Położne

Lekarze rodzinni

Lekarze

Fizjoterapeuci

Terapeuci zajęciowi

Dietetycy

Logopedzi

Doradcy ds. ćwiczeń

Farmaceuci

Optycy/optometryści

Ratownicy medyczni

Pracownicy wspierający/opiekunowie medyczni

Przedstawiciele władz lokalnych i podmiotów niezwiązanych bezpośrednio z ochroną zdrowia

Osoby pracujące z młodzieżą

Nauczyciele

Animatorzy zabaw dziecięcych

Pracownicy społeczności[5]

Pracownicy socjalni

Inspektorzy sanitarni

Pracownicy zakładów karnych

Przedstawiciele sektora prywatnego i organizacji wolontariackich

Lekarze i pielęgniarki medycyny pracy

Przedstawiciele związków zawodowych ds. bezpieczeństwa

Grupy lobbujące, np. Action on Smoking and Health (ASH), Royal Society for the Prevention of Accidents (RoSPA)

Trenerzy personalni/instruktorzy fitness

Przedstawiciele mediów

Dziennikarze zajmujący się tematyką zdrowia

W promocję zdrowia zaangażowani są różni profesjonaliści oraz wolontariusze i każdy ma w niej do odegrania ważną rolę. Współpraca między przedstawicielami różnych zawodów jest często kluczowym aspektem planowania i wdrażania działań z zakresu promocji zdrowia.

W Wielkiej Brytanii świadczenia z zakresu zdrowia publicznego, w tym promocja i ochrona zdrowia, pozostają w gestii samorządu lokalnego, jednak dużą część działań dotyczących promocji zdrowia w tym kraju podejmują grupy wolontariackie i społecznościowe oraz różne organizacje. W innych częściach świata, na przykład w Ghanie, istnieją specjalne wydziały rządowe zajmujące się promocją zdrowia. Wiele uniwersytetów oferuje studia podyplomowe lub magisterskie w zakresie zdrowia publicznego czy promocji zdrowia, a ich ukończenie stanowi powszechnie uznawaną kwalifikację do pracy specjalistycznego personelu ds. zdrowia publicznego/promocji zdrowia. Rola tych specjalistycznych służb wsparcia podlega obecnie zmianom; w niektórych krajach wciąż używa się określenia „promocja zdrowia” (health promotion), w innych – bardziej ogólnych określeń: „zdrowie publiczne” (public health) lub „poprawa zdrowia” (health improvement), z naciskiem na promocję zdrowia. Na przykład w Kanadzie jako alternatywę dla promocji zdrowia wprowadzono określenie „zdrowie populacji” (population health), a w Australii termin „promocja zdrowia” zastąpiono terminem „zapobieganie dla zdrowia” (preventative health) (Van den Broucke, 2017).

Strategiczne wsparcie dla promocji zdrowia zapewniają organy krajowe. Public Health England i Public Health Wales to dobre przykłady nadrzędnych organów, które nadzorują strategie oraz planowanie na poziomie całej populacji i doradzają w tym zakresie.

Uzasadnienie dla promocji zdrowia

Zakres działań w zapobieganiu problemom zdrowotnym i wspieraniu zdrowia

Uzasadnienie dla promocji zdrowia wynika z zakresu działań w zapobieganiu problemom zdrowotnym i wspieraniu zdrowia. Promocja zdrowia dotyczy jednostek i społeczności, mając na celu wspieranie i ułatwianie działań ukierunkowanych na wiele czynników wpływających na ich zdrowie. We współczesnym społeczeństwie zagrożenia dla zdrowia są niezwykle złożone, stanowią wielkie wyzwanie i wymagają działań w rozlicznych sektorach. Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization, WHO, 2019b) zidentyfikowała dziesięć współczesnych zagrożeń dla zdrowia jednostki i społeczności. Są to:

1) zanieczyszczenie powietrza i zmiana klimatu;

2) choroby niezakaźne;

3) pandemia grypy;

4) siedliska zagrożone i wrażliwe;

5) oporność bakterii na antybiotyki;

6) wirus Ebola i inne patogeny wysokiego ryzyka;

7) niedostatki podstawowej opieki zdrowotnej;

8) niechęć do szczepień;

9) wirus denga;

10) HIV.

Louise Warwick-Booth i Ruth Cross (2018) uznały dodatkowo, że obecnym wyzwaniem zdrowotnym w wielu krajach jest wzrost liczby ludności i starzenie się populacji. Badaczki zwracają także uwagę na zagrożenia dla zdrowia spowodowane przez wojny i terroryzm oraz przez wyrządzone szkody społeczne i gospodarcze. Nie ulega wątpliwości, że promocja zdrowia – ze swoimi specyficznymi wartościami i podejściem – odgrywa istotną rolę w walce z tymi współczesnymi zagrożeniami; będzie to omawiane na przestrzeni całej książki. Zastosowanie epidemiologii do badania przyczyn problemów zdrowotnych pokazuje, że wielu obecnym obciążeniom związanym z chorobami można by zapobiegać lub je złagodzić, podejmując odpowiednie działania. Oprócz kwestii wydłużenia oczekiwanej długości życia ludzi i poprawy jego jakości pojawia się jeszcze argument, że „zapobieganie jest tańsze niż leczenie”, zatem dobrze obmyślone interwencje w zakresie promocji zdrowia mogą zmniejszyć koszty opieki zdrowotnej. Promocja prozdrowotnego stylu życia stała się kluczowym elementem polityki zdrowotnej, na co wskazuje strategia rządowa przyjęta w Wielkiej Brytanii (ramka 1.4).

Ramka 1.4. Lepiej zapobiegać niż leczyć

Strategia rządowa kładzie nacisk na zapobieganie problemom zdrowotnym i ma na celu wydłużenie przewidywanej długości życia w zdrowiu – tak aby do 2035 r. ludzie żyli przynajmniej pięć lat dłużej w zdrowiu i samodzielnie – oraz zmniejszenie różnicy w tym zakresie między ludźmi najbogatszymi i najbiedniejszymi. Przyjmując podejście oparte na cyklu życia, strategia ta określa, jak ludzie mogą wziąć większą odpowiedzialność za swoje zdrowie, a także jak systemy i struktury mogą to wspierać. Kładąc nacisk na fakt, że zdrowie jest „interesem każdego”, strategia sugeruje, iż ważną rolę do odegrania mają jednostki, rodziny, społeczności, pracodawcy, organizacje charytatywne, państwowy system opieki zdrowotnej, opieka społeczna oraz władze lokalne i krajowe.

(Department of Health and Social Care, 2018)

Przegląd historyczny promocji zdrowia

Utworzenie w Wielkiej Brytanii w 1947 r. National Health Service (NHS)[6] było momentem wielkiej nadziei. Zakładano, że dzięki powszechnej i dostępnej opiece zdrowotnej nastąpi poprawa stanu zdrowia populacji i zmniejszy się zapotrzebowanie na świadczenia/usługi zdrowotne.

W latach 70. XX w. stało się oczywiste, że to podejście – z jego wiarą w nauki medyczne i technologię – było naiwne, ponieważ wiele problemów zdrowotnych nadal się utrzymywało, i że istniała potrzeba „zwrócenia uwagi na to, co się dzieje w górze rzeki” (ramka 1.5).

Ramka 1.5. Zwrócenie uwagi na to, co się dzieje w górze rzeki

Stoję nad brzegiem rwącej rzeki i słyszę krzyk tonącego człowieka. Wskakuję do zimnej wody. Walcząc z silnym prądem, docieram do szamoczącego się mężczyzny. Mocno go chwytam i powoli wyciągam na brzeg. Kładę go tam i podejmuję sztuczne oddychanie. W chwili, gdy zaczyna oddychać, słyszę kolejne wołanie o pomoc.

Wskakuję do zimnej wody. Walczę z silnym prądem i z całą mocą płynę do zmagającej się z nurtem kobiety. Chwytam ją i powoli wyciągam na brzeg. Kładę ją obok tamtego mężczyzny i próbuję przywrócić jej życie sztucznym oddychaniem. W chwili, gdy zaczyna oddychać, słyszę kolejny krzyk wzywający pomocy. Wskakuję do zimnej wody. Znów walczę z silnym prądem, przedostaję się do walczącego mężczyzny. Jestem zmęczony, więc z wielkim trudem w końcu udaje mi się wyciągnąć go na brzeg. Kładę go tam i próbuję reanimować, wykonując sztuczne oddychanie. I właśnie gdy zaczyna oddychać, słyszę kolejny okrzyk wzywający pomocy.

Gdy jestem bliski wyczerpania, dociera do mnie, że byłem tak zajęty wskakiwaniem po tych ludzi do wody, wyciąganiem ich na brzeg i stosowaniem sztucznego oddychania, iż nie miałem czasu sprawdzić, kto w górze rzeki wpychał ich wszystkich do wody…

(Historia opowiedziana przez Irvinga Zolę, przytoczona w: McKinlay, 1981)

Narodziny promocji zdrowia jako odrębnej, zorganizowanej dziedziny polityki i praktyki zdrowotnej mają swoje korzenie w kanadyjskim dokumencie strategicznym. Był nim opublikowany w 1974 r. raport A New Perspective on the Health of Canadians (Nowa perspektywa dla zdrowia Kanadyjczyków) autorstwa Marca Lalonde’a, ówczesnego ministra zdrowia narodowego i opieki społecznej (Minister of National Health and Welfare) w Kanadzie. Raport ten jest uznawany za jeden z podstawowych dokumentów w rozwoju promocji zdrowia. Centralnym jego elementem był model pól zdrowia (Health Field Model), który zakładał, że zdrowie jest determinowane nie tyle przez system ochrony zdrowia, ile przez biologię człowieka lub jego wyposażenie genetyczne, środowisko oraz zachowania (ryc. 1.2). Raport stanowił skuteczne uzasadnienie dla rozwijania inicjatyw z zakresu promocji zdrowia na rzecz poprawy zdrowia publicznego, sugerował bowiem, że instytucje ochrony zdrowia nie będą w stanie sprostać tej potrzebie. Termin styl życia wszedł do dyskursu jako kluczowa determinanta zdrowia. Raport Lalonde’a zainspirował inicjatywy z zakresu promocji zdrowia w Stanach Zjednoczonych i Australii. Zapoczątkował też serię konferencji pod przewodnictwem WHO, a pierwszą z nich było Światowe Zgromadzenie Zdrowia w Ałma Acie w 1978 r., jakkolwiek – jak już wspomniano – pierwsza międzynarodowa konferencja poświęcona promocji zdrowia odbyła się dopiero w 1986 r. w Ottawie, w Kanadzie.

Styl życia (lifestyle) – ogół zachowań, które składają się na sposób życia ludzi, obejmujący zarówno czas wolny, jak i pracę.

RYCINA 1.2. Model pól zdrowia (Lalonde, 1973)

Zadanie 1.2.

Zastosuj model pól zdrowia i zasugeruj możliwy wpływ biologii człowieka, systemu ochrony zdrowia, środowiska i stylu życia na jeden z następujących problemów:

• choroba niedokrwienna serca;

• cukrzyca;

• rak piersi;

• urazy związane z wypadkami drogowymi.

Które z czterech pól ma, twoim zdaniem, największy wpływ na wybrany problem zdrowotny?

W 1976 r. w Wielkiej Brytanii opublikowano dokument roboczy pt. Prevention and Health. Everybody’s Business (Zapobieganie i zdrowie – interesem każdego), a także Białą Księgę Prevention and Health (Zapobieganie i zdrowie). Spowodowały one nasilony rozwój usług z zakresu edukacji zdrowotnej w całym kraju. Na arenie międzynarodowej w 1977 r. WHO zwołała wspomniane już Światowe Zgromadzenie Zdrowia w Ałma Acie (wówczas ZSRR, obecnie Kazachstan), na którym wydano przełomową deklarację dotyczącą podstawowej opieki zdrowotnej. Potwierdzono w niej znaczenie zapobiegania i jednocześnie wprowadzono inne kluczowe pojęcia, takie jak: sprawiedliwość społeczna, walka z ubóstwem, odpowiednia technologia, uczestnictwo społeczności oraz potrzeba działań gospodarczych i społecznych uwzględniających uwarunkowania zdrowia.

Krytyka edukacji zdrowotnej i narodziny promocji zdrowia

Na początku lat 80. XX w. w społeczności pracowników ochrony zdrowia narastało zaniepokojenie. Choć wiele osób uznawało znaczenie stylu życia dla zdrowia, to jednocześnie pojawiło się poczucie, że nie zwracano wystarczającej uwagi na wpływające na niego czynniki społeczne i ekonomiczne. W Anglii sir Douglas Black[7] przygotował raport, w którym z dezaprobatą podkreślił fakt utrzymywania się nierówności w zdrowiu. Wielu edukatorów zdrowotnych zaczęło krytycznie postrzegać zbytnie poleganie na medycznym modelu zdrowia i podejściu „obwiniającym pacjenta”, które wkładały najwięcej wysiłku w przekonywanie jednostek do zmian, ignorując istotne czynniki związane z rodziną, społecznością i społeczeństwem. Dostrzegli oni potrzebę podjęcia działań politycznych w celu przekonania władz lokalnych i krajowych do wprowadzenia polityk promujących zdrowie. W tym czasie nastąpiła również bezprecedensowa globalna mobilizacja na rzecz wprowadzenia międzynarodowych wytycznych ograniczających reklamowanie mleka modyfikowanego dla niemowląt w biednych krajach; jednym z wówczas podjętych działań był bojkot konsumencki firmy Nestlé. Szczególnie intensywne programy w Australii przesuwały granice konwencjonalnej edukacji zdrowotnej, używając do tego celu bezkompromisowych antynikotynowych reklam telewizyjnych, które stanowiły wyzwanie dla interesów komercyjnych. Grupy nacisku, takie jak Action on Smoking and Health (ASH) w Wielkiej Brytanii, oraz ruchy uliczne, takie jak Billboard Utilising Graffitists Against Unhealthy Promotions (BUGA UP) w Australii, rzucały wyzwanie przemysłowi tytoniowemu za pomocą technik nacisku grupowego oraz działań bezpośrednich.

Te obawy związane z ograniczeniami edukacji zdrowotnej doprowadziły do konferencji w Ottawie w 1986 r. Jej przedmiotem było przedstawienie koncepcji promocji zdrowia, omówionej we wcześniejszej części tego rozdziału.

Ramka 1.6. Chronologia ważnych wydarzeń mających wpływ na rozwój promocji zdrowia w Wielkiej Brytanii

1948

Konstytucja WHO i zawarta w niej definicja zdrowia jako całkowitego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego

1965

Publikacja Thomasa McKeowna Medicine in Modern Society (Medycyna we współczesnym społeczeństwie)

1972

Publikacja Archibalda L. Cochrane’a Effectivness and Efficiency (Skuteczność i efektywność)

1974

Raport Marca Lalonde’a A New Perspective on the Health of Canadians (Nowa perspektywa dla zdrowia Kanadyjczyków)

1976

Publikacja Ivana Illicha Medical Nemesis: The Expropriation of Health (Medyczna Nemezis: wywłaszczenie zdrowia)

1976

Opublikowanie przez Department of Health and Social Security (DHSS) dokumentu do dyskusji Prevention and Health. Everybody’s Business (Zapobieganie i zdrowie. Interes każdego) i Białej Księgi Prevention and Health (Zapobieganie i zdrowie)

1977

Wydanie przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia Deklaracji z Ałma-Aty dotyczącej roli podstawowej opieki zdrowotnej

2020

Health Equity in England: The Marmot Review 10 Years On (Równość w zdrowiu w Anglii: przegląd Marmota 10 lat później) (Marmot, Institute of Health Equity)

1979

Założenie czasopisma Radical Community Medicine (później przemianowanego na Critical Public Health)

1980

Publikacja Douglasa Blacka Inequalities in Health: Report of a Research Working Group (Nierówności w zdrowiu: raport Grupy roboczej ds. Badań) (DHSS)

1981

Publikacja Johna B. McKinlaya, A Case for Refocussing Upstream (Argument za zwróceniem uwagi na to, co się dzieje w górze rzeki)

1981

Scotland, the Real Divide (Szkocja, prawdziwa przepaść) – analiza ubóstwa w Szkocji

1984

Specjalny numer czasopisma Radical Community Medicine na temat zdrowia publicznego

1985

Wyznaczenie przez Biuro Regionalne WHO dla Europy (European Region of WHO) celów programu Health for All by the year 2000 (Zdrowie dla Wszystkich do roku 2000)

1986

Ottawa Charter for Health Promotion (Ottawska Karta Promocji Zdrowia) opracowana podczas pierwszego Międzynarodowego Kongresu Promocji Zdrowia WHO

1988

The New Public Health (Nowe Zdrowie Publiczne) – publikacja wydana przez Open University Press

1992

Rio Earth Summit (Szczyt Ziemi w Rio) na temat zrównoważonego rozwoju

1998

Publikacja raportu Donalda Achesona Independent Inquiry into Inequalities in Health (Niezależny wgląd w nierówności w zdrowiu)

1998

Society of Public-Health Medicine otwiera możliwość członkostwa dla przedstawicieli zawodów niemedycznych i zmienia nazwę na Society of Public Health

1998

Better Health: Better Wales (Lepsze zdrowie: lepsza Walia) (Welsh Office)

1999

Saving Lives: Our Healthier Nation (Ratowanie życia: nasz zdrowszy naród), Biała Księga (Department of Health, England)

1999

Towards a Healthier Scotland: A White Paper on Health (W kierunku zdrowszej Szkocji: Biała Księga w sprawie zdrowia) (Scottish Office)

2003

Improving Health in Scotland (Poprawa zdrowia w Szkocji) (Scottish Executive)

2004

Choosing Health (Wybierając zdrowie) (Department of Health, England)

2005

Shaping the Future of Public Health: Promoting Health in the NHS (Kształtowanie przyszłości zdrowia publicznego: promowanie zdrowia w NHS) (Department of Health and the Welsh Assembly Government)

2010

Fair Society, Healthy Lives: Strategic Review of Health Inequalities in England post 2010 (Sprawiedliwe społeczeństwo, zdrowe życie: strategiczny przegląd nierówności zdrowotnych w Anglii po 2010 r.) (raport Michaela G. Marmota)

2010

Healthy Lives, Healthy People: Our Strategy for Public Health in England (Zdrowe życie, zdrowi ludzie: nasza strategia na rzecz zdrowia publicznego w Anglii) (HM Government, England)

2019

All Our Health: Personalized Care and Population Health (Całe nasze zdrowie: opieka spersonalizowana i zdrowie populacji) (Public Health England)

2020

Health Equity in England: The Marmot Review 10 Years On (Równość w zdrowiu w Anglii: przegląd Marmota 10 lat później) (Marmot, Institute of Health Equity)

Nierówności w zdrowiu

Obwinianie pacjenta (victim blaming) – podejście do edukacji zdrowotnej, które podkreśla indywidualne działania jednostki i nie uwzględnia wpływających na nią czynników zewnętrznych.

Jedna z najważniejszych uwag krytycznych dotyczyła tego, że stosowanie podejść do edukacji zdrowotnej koncentrujących się głównie na zmianie zachowania jednostek nie rozwiązało problemu nierówności w zdrowiu. Na rycinie 1.3 pokazano, że programy antynikotynowe z lat 60. XX w. skutecznie zmniejszyły częstość palenia w Wielkiej Brytanii. Spadek ten był jednak większy w grupie pracowników wykwalifikowanych, co prowadziło do pogłębienia się przepaści między bogatymi a biednymi. Ówczesna edukacja zdrowotna docierała przede wszystkim do lepiej sytuowanych grup społecznych. Takie konkluzje w kwestii palenia i innych problemów związanych ze zdrowiem doprowadziły do przemyślenia na nowo edukacji zdrowotnej i pojawienia się szerszej koncepcji promocji zdrowia.

Kwestie nierówności w zdrowiu oraz wykluczenia społecznego stały się centralnym elementem polityki zdrowotnej rządu tzw. nowych laburzystów (Nowej Partii Pracy), którzy doszli do władzy w 1997 r. Seria raportów ujawniła nierówności w zdrowiu pomiędzy regionami geograficznymi, klasami społecznymi i grupami etnicznymi. Najważniejszym z nich był Raport Donalda Achesona[8] z 1998 r., który odwoływał się do „modelu tęczy” autorstwa Görana Dahlgrena i Margaret Whitehead (1993) (ryc. 1.4), żeby pokazać, że nierówności są skutkiem wzajemnego oddziaływania wielu czynników w społeczeństwie, i wzywał do podjęcia następujących działań ukierunkowanych na ich zwalczanie:

•  przerwanie cyklu nierówności;

•  zwalczanie głównych chorób śmiertelnych;

•  poprawa dostępu do świadczeń;

•  wzmacnianie społeczności znajdujących się w niekorzystnej sytuacji;

•  ukierunkowane interwencje adresowane do określonych grup.

Profesor sir Michael Marmot[9] w swoim raporcie Fair Society, Healthy Lives (2010; Sprawiedliwe społeczeństwo, zdrowe życie) ponownie podkreślił związek między zdrowiem a grupami społecznymi, wykazując, że im niższa pozycja społeczna danej osoby, tym gorsze jej zdrowie. Marmot argumentował, że zmniejszenie nierówności w zdrowiu wymaga takich działań, jak:

•  zapewnienie każdemu dziecku jak najlepszego startu w życiu;

•  umożliwienie wszystkim dzieciom, młodzieży i dorosłym maksymalizacji ich potencjału i sprawowania kontroli nad swoim życiem;

•  tworzenie sprawiedliwych warunków zatrudnienia i dobrych warunków pracy dla wszystkich;

•  zapewnienie wszystkim standardów życia sprzyjających zdrowiu;

•  tworzenie i rozwijanie sprzyjających zdrowiu oraz zrównoważonych miejsc i społeczności;

•  zwiększenie roli i skuteczności zapobiegania chorobom.

RYCINA 1.3. Rosnące nierówności w paleniu tytoniu w Wielkiej Brytanii i (kobiety i mężczyźni w wieku 16 lat i więcej) (Office for National Statistics, 2003)

Wykluczenie społeczne (social exclusion) – termin służący do opisu struktur i dynamicznych procesów nierówności między grupami w społeczeństwie. Wykluczenie społeczne odnosi się do niezdolności pewnych grup lub jednostek do pełnego uczestnictwa w życiu z powodu strukturalnych nierówności w dostępie do zasobów społecznych, ekonomicznych, politycznych i kulturowych. Nierówności te wynikają z dyskryminacji ze względu na rasę, klasę społeczną, płeć, niepełnosprawność, orientację seksualną, status uchodźcy lub wyznanie.

(Definicja zaadaptowana z: Galabuzi, 2002)

RYCINA 1.4. „Tęcza polityki zdrowia”: model wyjaśniający nierówności w zdrowiu u (Dahlgren i Whitehead, 1993)

Raport Health Equity in England: the Marmot Review 10 Years On (Równość w zdrowiu w Anglii: przegląd Marmota 10 lat później) jasno pokazał skutki braku skupienia się na społecznych uwarunkowaniach zdrowia w okresie trudności w sferze ekonomicznej. Miało to niekorzystny wpływ na grupy społeczne znajdujące się w gorszej sytuacji. Stan zdrowia i przewidywana długość życia niektórych grup populacji, zwłaszcza biedniejszych społeczności, kobiet i mieszkańców Północy, pogorszyły się, gdyż opiekuńcza rola państwa została zredukowana, a znaczenie społecznych uwarunkowań zdrowia – zbagatelizowane. Zdrowie jest związane z pozycją społeczną, wsparcie i interwencje powinny zatem proporcjonalnie skupiać się na osobach z największymi potrzebami w celu budowania solidarności i spójności w populacji. Wspomniany raport wskazał, że jeśli równość w kwestii zdrowia i dobrostan będą stanowić centrum planowania ekonomicznego i strategii działania na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym, możliwe stanie się osiągnięcie standardów życia sprzyjających zdrowiu dla wszystkich w ciągu jednego pokolenia (Marmot i in., 2020).

Łańcuch wydarzeń, za pośrednictwem których czynniki strukturalne w społeczeństwie wpływają na zdrowie, pokazano na przykładzie historii Jasona (ramka 1.7).

Ramka 1.7. Co sprawia, że Jason nie jest zdrowy?

Przytoczony dalej fragment pojawił się na pierwszych stronach raportu Toward a Healthy Future: Second Report on the Health of Canadians (1999; W stronę zdrowej przyszłości: drugi raport o stanie zdrowia Kanadyjczyków), przygotowanego przez Federal, Provincial and Territorial Advisory Committee on Population Health. Skłonił on czytelników do refleksji nad zakorzenieniem uwarunkowań problemów zdrowotnych w strukturze społeczeństwa.

Dlaczego Jason znalazł się w szpitalu?

Ponieważ ma poważne zakażenie w nodze.

Ale dlaczego ma to zakażenie?

Ponieważ rozciął sobie nogę i w ranę wdało się zakażenie.

Ale dlaczego rozciął sobie nogę?

Ponieważ bawił się na złomowisku obok swojego bloku, a tam znajdował się ostry, wyszczerbiony stalowy przedmiot, na który Jason upadł.

Ale dlaczego bawił się na złomowisku?

Ponieważ jego dzielnica jest zaniedbana. Wiele dzieci się tam bawi i nikt ich nie pilnuje.

Ale dlaczego mieszka w tej dzielnicy?

Ponieważ jego rodziców nie stać, by mieszkać w lepszym miejscu.

Ale dlaczego jego rodziców nie stać, by mieszkać w lepszym miejscu?

Ponieważ jego tata jest bezrobotny, a mama – chora.

Ale dlaczego jego tata jest bezrobotny?

Ponieważ nie ma odpowiedniego wykształcenia i nie może znaleźć pracy.

Ale dlaczego…?

(Federal, Provincial and Territorial Advisory Committee on Population Health, 1999)

Uwarunkowania zdrowia są zakorzenione w strukturze społeczeństwa. Na przykład ceny korzystnej dla zdrowia żywności, takiej jak świeże owoce i warzywa, pozostają często poza zasięgiem najbiedniejszych rodzin.

Zadanie 1.3.

Wybierz problem zdrowotny danej osoby i zastosuj podejście „Ale dlaczego?”, aby stworzyć historię podobną do tej o Jasonie, która ujawni społeczne uwarunkowania zdrowia.

Nowe Zdrowie Publiczne

Zdrowie publiczne (public health) – nauka i sztuka zapobiegania chorobom, wydłużania życia i promowania zdrowia poprzez zorganizowane wysiłki społeczeństwa.

Choć promocja zdrowia jest podstawowym komponentem zdrowia publicznego, często występował problem z określeniem, co wyróżnia ją z szerszej praktyki zdrowia publicznego. Uproszczonym, czasami stosowanym wyróżnikiem jest to, że zdrowie publiczne dotyczy zapobiegania chorobom, podczas gdy promocja zdrowia obejmuje coś więcej (Wilson i Mabhala, 2009). Inni jednak twierdzą, że to ideologia i zasady promocji zdrowia odróżniają ją od medycznych aspektów zdrowia publicznego. Niemniej nie ma obecnie uzgodnionego „zestawu” wartości, do których można się odwołać – różne organizacje zawodowe, organy i instytucje zajmujące się promocją zdrowia przyjmują rozmaite, zniuansowane stanowiska. Na przykład promocja zdrowia i zdrowie publiczne mają wyraźnie pokrywające się wartości i intencje, promocja zdrowia kładzie jednak większy nacisk na takie wartości, jak zaangażowanie, uczestnictwo i autonomia przyczyniające się do upodmiotowienia (Tilford, Green i Tones, 2003), zaś zdrowie publiczne uwypukla wartości związane z paternalizmem, pozytywistycznymi badaniami i ochroną (Green, 2004). Wartości te ujawniają się nie tylko w praktyce i w podejściu do rozwiązywania problemów zdrowotnych, lecz także w kształceniu i doskonaleniu kompetencji zawodowych oraz edukacji (zob. dyskusję w dalszej części tego rozdziału). Na przykład w ramce 1.8 wymieniono dziesięć kluczowych kompetencji wymaganych w Wielkiej Brytanii przy przyjęciu praktyków do dobrowolnego rejestru^8.

Ramka 1.8. Dziesięć obszarów kompetencji w zakresie zdrowia publicznego

1. Kontrola i ocena stanu zdrowia oraz dobrostanu populacji.

2. Promowanie i ochrona zdrowia oraz dobrostanu populacji.

3. Rozwój zarządzania jakością i ryzykiem w ramach kultury ewaluacyjnej.

4. Współpraca na rzecz zdrowia.

5. Rozwój programów i usług zdrowotnych oraz zmniejszanie nierówności.

6. Rozwój i wdrażanie polityki i strategii w celu poprawy stanu zdrowia.

7. Praca ze społecznościami i dla społeczności w celu poprawy stanu zdrowia i dobrostanu.

8. Strategiczne przywództwo.

9. Badania i rozwój w celu poprawy stanu zdrowia i dobrostanu.

10. Etyczne zarządzanie sobą, ludźmi i zasobami w celu poprawy stanu zdrowia i dobrostanu.

Na arenie globalnej,[10]w Konsensusie Konferencji w Galway[11], określono kompetencje wymagane od pracowników w dziedzinie promocji zdrowia, które mają zapewnić skuteczną praktykę promocji zdrowia. Kompetencje wskazane w Konsensusie są podobne do tych wymienionych w ramce 1.8, ale obejmują także współpracę partnerską i współpracę między przedstawicielami różnych dyscyplin i sektorów w celu zwiększenia skuteczności programów i polityk z zakresu promocji zdrowia (Barry i in., 2009). Te ramy kompetencji są coraz częściej wykorzystywane do określenia wkładu w zdrowie publiczne ze strony pielęgniarek, inspektorów sanitarnych oraz przedstawicieli wielu innych grup zawodowych związanych ze zdrowiem wymienionych w ramce 1.3, którzy zajmują się promocją zdrowia.

Zadanie 1.4.

Przeanalizuj listę 10 obszarów kompetencji wymienionych w ramce 1.8. Jak ważny jest każdy z nich w kontekście twojego obszaru pracy? Oceń każdy na skali od 1 do 5 i porównaj swoje oceny z ocenami kolegów. Jakich umiejętności potrzebujesz do realizacji każdego z tych 10 obszarów kompetencji?

Debaty dotyczące promocji zdrowia

Promocja zdrowia to rozwijająca się dyscyplina i wśród zajmujących się nią osób toczy się ciągła debata na temat kluczowych kwestii praktycznych (ramka 1.9).

Ramka 1.9. Obszary debaty na temat praktyki promocji zdrowia

•  Znaczenie medycznego i społecznego modelu zdrowia i choroby

•  Podejście indywidualne i strukturalne

•  Poziomy praktyki promocji zdrowia

•  Kluczowe wartości w promocji zdrowia

•  Podejścia odwołujące się do przymusu, perswazji i upodmiotowienia zdrowotnego

•  Etyka promocji zdrowia

•  Zasady praktyki promocji zdrowia

Podejście holistyczne (holistic approach) – podejście, które uwzględnia wszystkie wymiary zdrowia (fizyczny, psychiczny, emocjonalny, duchowy, zawodowy, społeczny).

Znaczenie medycznego i społecznego modelu zdrowia i choroby

Medyczny model zdrowia skupia się raczej na chorobie niż na zdrowiu i postrzega ludzi jako psujące się maszyny, których naprawa wymaga użycia technologii medycznej. Gdy model medyczny dostrzega, że zachowanie człowieka może stanowić czynnik ryzyka, uznaje zmianę zachowania za działanie leżące w jego mocy. W przeciwieństwie do tego model społeczny przyjmuje bardziej holistyczne podejście do zdrowia, uważając, że na zdrowie wpływają kultura, klasa społeczna, sytuacja ekonomiczna oraz środowisko. Model biopsychospołeczny George’a Engela[12] zakłada, że dla zrozumienia zdrowia i choroby konieczne jest połączenie czynników biologicznych, społecznych i psychologicznych, i przekonuje, że należy brać pod uwagę zarówno stan psychiczny, jak i możliwości społeczne człowieka. Ludzie cechujący się negatywnym myśleniem i „niechęcią do próbowania” wydają się mieć wydłużony czas powrotu do zdrowia i gorsze wyniki w zakresie promocji zdrowia.

Podejście indywidualne i strukturalne

Socjolodzy zajmujący się promocją zdrowia poświęcili stosunkowo niewiele uwagi debacie nad podejściami strukturalnym i indywidualnym (Scambler, 2003). Zasadnicza kwestia dotyczy tego, w jakim stopniu ludzie są „niezależnymi podmiotami”, które podejmują decyzje w kwestii swoich zachowań zdrowotnych, bądź tego, w jakim stopniu na ich zachowania wpływają czynniki strukturalne, takie jak klasa społeczna, płeć, pochodzenie etniczne, polityka i kultura.

Napięcia między podejściem indywidualnym i strukturalnym pozostają źródłem żywej debaty i dyskusji we współczesnej praktyce promocji zdrowia. Prosta polaryzacja albo-albo między tymi podejściami jest użyteczna (ryc. 1.5), ale upraszcza to, co w istocie stanowi szeroki wachlarz opcji dotyczących podejść do pracy z ludźmi, założeń dotyczących przyczyn problemów zdrowotnych, obszarów interwencji, a także wartości.

RYCINA 1.5. Podejście indywidualne i strukturalne w promocji zdrowia (Midha i Sullivan, 1998)

Przypisy

[1] Zob. przypis 3 w rozdziale 1.

[2] Angielski wyraz iterative oznacza iteracyjny, wielokrotny, powtarzalny. Iteracja to cykliczne powtarzanie kolejnych elementów, wielokrotne stosowanie tej samej procedury (wszystkie przypisy pochodzą od red. nauk.).

[3] Przekład własny; kompletny tekst Karty Ottawskiej w języku polskim w: J.B. Karski, Praktyka i teoria promocji zdrowia (wyd. 4). Warszawa: CeDeWu, 2008, s. 246–251.

[4] HESIAD – akronim utworzony z pierwszych liter terminów określających trzy obszary promocji zdrowia: health education, service improvement, advocacy.

[5] Pracownicy społeczności (community workers) a pracownicy socjalni (social workers) – pracownicy społeczności (pracownicy ds. rozwoju społeczności) współpracują z rodzinami i społecznością na swoim obszarze lokalnym, promując sprawiedliwość społeczną i pomagając osobom marginalizowanym w rozwiązywaniu ich problemów. Czasami pracują z całą społecznością, ale mogą też skupiać się na określonych grupach, takich jak kobiety czy migranci. Z kolei pracownicy socjalni koordynują rozwiązywanie kompleksowych zadań w zakresie pomocy społecznej, zwykle pomagając rodzinom. Koncentrują się na najpilniejszych potrzebach i rozwiązywaniu problemów, takich jak przemoc wobec dzieci, bezrobocie czy zdrowie psychiczne.

[6] National Health Service (NHS) – system opieki zdrowotnej w Wielkiej Brytanii finansowany ze środków publicznych.

[7] Douglas A.K. Black (1913–2002) – szkocki lekarz i naukowiec zajmujący się badaniami z zakresu zdrowia publicznego.

[8] Ernest D. Acheson (1926–2010) – lekarz i epidemiolog, w latach 1983–1991 pełnił funkcję naczelnego lekarza (Chief Medical Officer) Wielkiej Brytanii. Powszechnie uznawany za osobę, która przyczyniła się do podniesienia rangi zdrowia publicznego.

[9] Michael G. Marmot (ur. 1945) – brytyjski epidemiolog zajmujący się zdrowiem publicznym.

[10] W Wielkiej Brytanii funkcjonuje UK Public Health Register (UKPHR – Brytyjski Rejestr Pracowników Zdrowia Publicznego), niezależny, wyspecjalizowany organ regulacyjny dla pracowników zdrowia publicznego. Celem dobrowolnej rejestracji jest zapewnienie społeczeństwu i pracodawcom tego, że multidyscyplinarni specjaliści w dziedzinie zdrowia publicznego mają odpowiednie kwalifikacje i kompetencje.

[11] Konferencja w Galway (Irlandia) odbyła się w 2007 r.

[12] George L. Engel (1913–1999) – amerykański internista i psychiatra.