Projekt okładki

Ireneusz Gawliński

Ilustracja na okładce:

123rf/Antoni Halim

Wydawca

Karol Zawadzki

Koordynator ds. redakcji

Adam Kowalski

Redaktor

Irena Puchalska

Produkcja

Mariola Grzywacka

Recenzent

prof. dr hab. inż. Bożena Hoła, PWr

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Anna Jakubowska / Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20698-7

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Wstęp

1. Budowlany proces inwestycyjny

1.1. Prawne aspekty organizacji procesu inwestycyjnego

1.2. Struktura procesu inwestycyjno-budowlanego

1.3. Przygotowanie procesu inwestycyjnego

1.3.1. Zakres dokumentacji projektowej

1.3.2. Wymagania dotyczące dokumentacji projektowej

1.3.3. Studia i analizy przedinwestycyjne

1.3.4. Projektowanie inwestycji

1.4. Budowlany proces inwestycyjny wg standardów FIDIC

1.4.1. Wprowadzenie

1.4.2. Wzory warunków kontraktowych FIDIC

1.4.3. Analizy przedinwestycyjne wg FIDIC

1.4.4. Procedury związane z realizacją kontraktu budowlanego wg standardów FIDIC

1.4.5. Rozliczenia i odbiory inwestycji budowlanej – zamykanie projektu wg FIDIC

1.4.6. Uwagi końcowe

2. Projektowanie i realizacja inwestycji budowlanej

2.1. Opracowania projektowe

2.1.1. Wprowadzenie

2.1.2. Projekt budowlany

2.1.3. Projekt wykonawczy

2.2. Opis przedmiotu zamówienia na roboty budowlane

2.2.1. Dokumentacja projektowa

2.2.2. Wspólny słownik zamówień (CPV)

2.2.3. Specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót

2.2.4. Przedmiar robót

2.2.5. Inwestorskie założenia realizacji inwestycji budowlanej

2.3. Dokumentacja budowy

2.4. Dokumentacja powykonawcza i rozliczenie budowy

2.5. Podsumowanie

3. Projektowanie zasadniczych procesów budowlanych

3.1. Istota i zasady projektowania technologii i organizacji robót budowlanych

3.1.1. Zasady organizacji procesów budowlanych

3.1.2. Metody organizacji prac na budowie

3.1.3. Zasady projektowania kompleksowej mechanizacji procesów budowlanych

3.1.4. Projektowanie realizacji procesów budowlanych

3.2. Projektowanie robót ziemnych

3.2.1. Ogólne zasady

3.2.2. Obliczanie objętości mas ziemnych

3.2.3. Rozdział i bilans mas ziemnych

3.2.4. Organizacja robót ziemnych

3.2.5. Optymalizacja rozdziału mas ziemnych i wykorzystania maszyn

3.3. Projektowanie transportu masowych materiałów budowlanych

3.4. Projektowanie robót montażowych

3.4.1. Ogólna charakterystyka robót montażowych

3.4.2. Dobór maszyny montażowej do montażu konstrukcji

3.4.3. Projektowanie montażu obiektu lub konstrukcji

3.5. Projektowanie robót betonowych

3.5.1. Ogólna charakterystyka robót betonowych i żelbetowych

3.5.2. Dobór, projektowanie i odbiór konstrukcji wsporczych

3.5.3. Organizacja robót betonowych

3.5.4. Projektowanie ciągłości betonowania

3.5.5. Projektowanie zespołu maszyn zapewniających ciągłość betonowania konstrukcji monolitycznej

3.5.6. Efektywne wykorzystanie deskowań systemowych

3.6. Ogólne zasady projektowania robót murowych

3.6.1. Organizacja stanowisk pracy murarzy

3.6.2. Nakłady rzeczowe podstawą planowania robót

3.6.3. Organizacja i odbiór prac murarskich

3.7. Ogólne zasady projektowania robót wykończeniowych

3.7.1. Organizacja robót tynkarskich

3.7.2. Organizacja robót podłogowych

3.7.3. Zasady organizacji brygad – zespołów roboczych do prac wykończeniowych

3.8. Podsumowanie

4. Planowanie rzeczowe i kosztowe realizacji budowy

4.1. Zasoby i nakłady w planowaniu wykonawstwa budowlanego

4.2. Koszty wykonawstwa budowlanego

4.2.1. Kosztorysowanie robót budowlanych – metody kalkulacji

4.2.2. Rodzaje kosztorysów i podstawy ich sporządzania

4.2.3. Wykonywanie robót w warunkach szczególnych

4.2.4. Forma dokumentacji kosztorysowej

4.3. Szacowanie kosztów inwestycji budowlanej

4.3.1. Wartość kosztorysowa inwestycji (WKI)

4.3.2. Metody i podstawy obliczania planowanych kosztów robót budowlanych i prac projektowych

4.4. Harmonogramy budowlane

4.4.1. Rodzaje i ogólna charakterystyka harmonogramów

4.4.2. Zadania w harmonogramie

4.4.3. Przykład kalkulacji czasu wykonania zadań

4.5. Komputerowe planowanie robót w ujęciu tradycyjnym

4.5.1. Struktura podziału pracy podstawą harmonogramu

4.5.2. Modelowanie sieciowe przedsięwzięć (CPM)

4.5.3. Technika tworzenia modelu sieciowego przedsięwzięcia

4.5.4. Analiza czasowa modelu sieciowego przedsięwzięcia

4.5.5. Opracowanie harmonogramu w programie PLANISTA

4.5.6. Opracowanie harmonogramu w programie MS Project

4.6. Ocena jakości harmonogramów

4.6.1. Ocena harmonizacji robót

4.6.2. Ocena wartości wypracowanej

4.7. Modelowanie i harmonogramowanie robót z wykorzystaniem technologii BIM

4.8. Analiza ryzyka w planie realizacji przedsięwzięcia budowlanego

4.8.1. Niepewność danych

4.8.2. Ustalenie czasu i kosztów realizacji zbiorów zadań jako zmiennych losowych

4.8.3. Podsumowanie

5. Zagospodarowanie terenu budowy

5.1. Struktura i podstawy prawne bezpiecznego i funkcjonalnego projektowania terenu budowy

5.2. Projektowanie zagospodarowania terenu budowy

5.3. Elementy bezpiecznego i funkcjonalnego terenu budowy

5.3.1. Wygrodzenie i oznakowanie terenu budowy

5.3.2. Budynki tymczasowe na terenie budowy

5.3.3. Drogi i układ komunikacyjny

5.3.4. Urządzenia transportowe na terenie budowy

5.3.5. Zaplecze produkcyjno-magazynowe

5.3.6. Instalacje elektryczne i oświetlenie na terenie budowy

5.3.7. Zasilanie terenu budowy w wodę

5.4. Etapy zagospodarowania terenu budowy

5.5. Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia na terenie budowy

5.5.1. Aspekty prawne i rzeczowe bhp na budowie

5.5.2. Metodyka opracowania planu bioz

5.5. Uwagi końcowe

6. Zakończenie

Bibliografia

Przypisy

Wstęp

Budowa w ujęciu ustawowym została zdefiniowana w Prawie budowlanym jako wykonywanie obiektu budowlanego w określonym miejscu, a także odbudowa, rozbudowa, nadbudowa obiektu budowlanego. Termin ten odnosi się do różnych obiektów budowlanych, budynków, budowli stanowiących całość techniczno-użytkową wraz z instalacjami i urządzeniami oraz do obiektów małej architektury. Budowa implikuje roboty budowlane, które mogą dotyczyć również przebudowy, montażu, remontu lub rozbiórki obiektu budowlanego. Nie są to budowy w ścisłym znaczeniu, jednak przepisy szczegółowe prawa budowlanego nakładają na te formy działalności budowlanej również określone wymagania. W niniejszej pracy przyjmujemy więc, że budową jest określony program robót uznany przez inwestora za przedsięwzięcie budowlane wymagające przygotowania i realizacji w myśl przepisów prawa budowlanego, z wykorzystaniem wiedzy i technik budowania (realizacji procesów budowlanych).

Realizacja budowy jest najczęściej procesem złożonym, wymagającym odpowiedniego przygotowania projektowego, technicznego i organizacyjnego wykonawstwa. Wiąże się z obowiązującym w państwie porządkiem prawnym nadzorowanym przez struktury administracji państwowej i samorządowej. Wykonanie przedsięwzięcia budowlanego wymaga zaangażowania ludzi z wiedzą techniczną, organizacyjną i prawną z zakresu budownictwa, środków technicznych i finansowych oraz działalności zaangażowanego potencjału. Aby potencjał ten był wykorzystany efektywnie do realizacji celu, a cel społecznie i rzeczowo użyteczny, należy prowadzić studia i analizy zmierzające do wypracowania racjonalnych rozwiązań w opracowaniach projektowych. Formom i technikom takich opracowań jest poświęcona niniejsza książka.

Proces przygotowania i realizacji budowy określa się mianem budowlanego procesu inwestycyjnego. Wyróżnia się w nim studia i analizy przedinwestycyjne (inwestora), przygotowanie projektów, wybór wykonawcy (wykonawców), realizację procesu budowlanego oraz oddanie obiektu do eksploatacji (w tym rozruch technologiczny). W tych działaniach występuje wiele problemów organizacyjnych rozwiązywanych standardowymi technikami. Zaliczamy do nich techniki opisu zadania budowlanego w celu wyboru wykonawcy (dokumentacja projektowa, program funkcjonalno-użytkowy, specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót), techniki planowania wykonawstwa (projekty realizacji procesów budowlanych, opracowania i analizy kosztorysowe, harmonogramy budowlane, plany i projekty związane z zagospodarowaniem i funkcjonowaniem placu budowy).

Każdy proces budowlany może być wykonywany przy zastosowaniu różnych metod w zależności od charakteru budowy, warunków, w jakich się znajduje, wielkości budowy, wymaganego okresu realizacji, warunków klimatycznych, hydrologicznych itp. Wybór metody należy głównie do projektanta (lub zespołu projektowego), którym najczęściej jest inżynier budowlany posiadający zasób wiedzy z zakresu techniki, technologii, organizacji i zarządzania budową oraz nauk ekonomicznych, zasad organizacyjnych prowadzenia procesu inwestycyjnego.

W książce ujęto zagadnienia projektowania organizacyjnego realizacji budowy. Czytelnik znajdzie w niej podstawy formalne wymaganych opracowań w procesie inwestycyjno-budowlanym oraz formy, zasady i techniki ich opracowania.

Projektant organizacji budowy powinien bazować na znajomości technologii procesów budowlanych. W wielu sytuacjach efektywność rozwiązań organizacyjnych zależy od właściwego doboru technologii. Są to więc zagadnienia sprzężone i właściwe projektowanie organizacji robót nie może się obejść bez doboru technologii. Zagadnienia technologiczne obejmują jednak duży obszar wiedzy zawartej w poradnikach, polskich normach, instrukcjach, warunkach wykonania i odbioru robót, publikacjach inżynieryjno-technicznych itd. Ich przedstawienie nie byłoby możliwe w jednym zwartym opracowaniu. Dlatego w książce główną uwagę skierowano na formy i techniki organizatorskie.

Każde zamierzenie inwestycyjno-budowlane ma wymiar ekonomiczny, techniczny i organizacyjny. Problematyką ekonomiczną zajmuje się ekonomika budownictwa. W jej obszarze zainteresowań znajdują się przede wszystkim zagadnienia oceny kosztów, efektywności ekonomicznej, oceny i analizy opłacalności inwestycji, formy finansowania inwestycji. W podręczniku ograniczono się do technik ustalania kosztów w procesie inwestycyjno-budowlanym, bez analizy ekonomicznej tego procesu. Koszty są bowiem podstawą oceny rozwiązań organizacyjnych, a umiejętności ich kalkulacji są niezbędne dla każdego inżyniera – organizatora produkcji budowlanej.

Podstawą opracowań organizacyjnych są projekty budowlane obiektów budowlanych. Z tego względu powinny być one przygotowane przed rozpoczęciem projektowania organizacji robót budowlano-montażowych. Rozwiązania przestrzenne i konstrukcyjno-materiałowe oraz technologiczne mają zasadniczy wpływ na organizację i koszty budowy, a także na warunki i koszty eksploatacji obiektów budowlanych. Nieodzowne jest więc zapewnienie w trakcie projektowania ścisłej współpracy projektantów różnych branż, decydentów i przyszłych eksploatatorów budowli. Prowadzi to do stopniowej integracji faz projektowania, a również procesu budowania. Obecnie osiąga się to przez zastosowanie technologii BIM (ang. Building Information Modeling) do projektowania i realizacji budowy. Technologia ta wykorzystuje zintegrowany model informacji o obiekcie budowlanym do planowania, projektowania, kierowania budową, a nawet zarządzania jego eksploatacją.

Celem autorów książki było przedstawienie wszystkich zasadniczych zagadnień, które mogą wystąpić w przygotowaniu i realizacji inwestycji budowlanej. W pierwszej jej części (rozdz. 1 i 2) przedstawiono strukturę procesu inwestycyjno-budowlanego, jego uwarunkowania prawne, definicje i standardy opracowań projektowych oraz możliwości usprawniania zarządzania w tym procesie. Szczególnie istotne są formy i zakresy opracowań projektowych, podstawy merytoryczne i przepisy prawne do ich opracowania.

Rozdział 3 dotyczy projektowania organizacji robót budowlanych, którego zasadniczym celem jest takie ich przygotowanie i zrealizowanie, aby budowa była wykonana prawidłowo pod względem technicznym, w czasie skalkulowanym optymalnie, z zachowaniem właściwej kolejności technologicznej wykonywania robót oraz, aby rozwiązania organizacyjne przekładające się na koszty budowy były racjonalne. W rozdziale przedstawiono ogólne zasady organizacji robót budowlanych oraz uwarunkowania, standardy i techniki projektowania wykonawstwa zasadniczych robót. Ujęto w nim zagadnienia związane z projektowaniem organizacji robót ziemnych, montażowych, transportowych, monolitycznych betonowych, murowych i wykończeniowych. Zawarto w nim charakterystyki robót, techniki rozwiązywania podstawowych zagadnień organizacyjnych, metody optymalizacji niektórych rozwiązań projektowych oraz przykłady wybranych opracowań planistycznych. Szczególnie obszernie przedstawiono zagadnienia związane z projektowaniem robót monolitycznego budownictwa betonowego – procesu wykonywanego w różnym zakresie na prawie każdej budowie. Oprócz podstawowych technik analitycznych dedykowanych projektowaniu organizacji robót, stosowanych powszechnie w planowaniu organizacji budowy i robót, zamieszczono w tym rozdziale także zaawansowane naukowo metody rozwiązywania problemów projektowych z wykorzystaniem metod optymalizacji decyzji. Rozwiązanie problemów projektowych w organizacji robót budowlanych nie polega bowiem jedynie na analitycznych obliczeniach i zestawieniach wyników projektowania, ale też na poszukiwaniu rozwiązań najlepszych.

W rozdziale 4 przedstawiono techniki prowadzenia analiz kosztowych w procesie inwestycyjno-budowlanym oraz analiz rzeczowo-czasowych procesu budowlanego. Rozdział ten zawiera opisy metod/analiz kosztorysowych, kalkulacji nakładów rzeczowych na wykonanie robót, modelowania przedsięwzięć budowlanych i programowania realizacji prac budowlanych w skali czasu. Przedstawiono w nim również zagadnienia związane z monitorowaniem zaawansowania robót, analizy ryzyka na podstawie oceny prawdopodobieństwa zrealizowania robót w określonym budżecie i czasie. Rozdział oparty jest na standardach projektowania harmonogramów, analizy kosztów – na podstawie norm nakładów rzeczowych funkcjonujących nie tylko w polskim budownictwie. Takie podejście zapewnia uniwersalność stosowania w różnych rodzajach robót budowlanych, rzeczowość analiz, a co najważniejsze – możliwość wspomagania tych analiz programem komputerowym. Przedstawiono w nim techniki harmonogramowania przedsięwzięcia budowlanego przy wykorzystaniu programów PLANISTA i MS PROJECT – programów stosowanych powszechnie w polskim budownictwie, używanych przez studentów kierunków budowlanych, aplikacji posługujących się warstwą pojęciową dobrze związaną z budownictwem.

Ocena nakładów rzeczowych (R – praca robotników, S – praca maszyn i sprzętu budowlanego, M – potrzeby materiałowe) jest podstawą projektowania organizacyjnego i oceny kosztów bezpośrednich wykonania każdego zakresu robót. Stanowi (mimo wielu mankamentów) pokaźną skomputeryzowaną bazę danych dla budownictwa i powinna być doskonalona w celu poprawy wiarygodności ocen uzyskiwanych przy jej wykorzystaniu. Obecny stan tej bazy jest w dużej części nieaktualny – obejmuje wiele technologii przestarzałych (obecnie niestosowanych) i odnoszących się do sprzętu nieużywanego na budowach. Baza zawiera normy nakładów rzeczowych na wykonanie procesów pracy opracowane w różnych okresach ostatniego półwiecza, co utrudnia jej wykorzystywanie przez niedoświadczonych kosztorysantów i organizatorów produkcji budowlanej. Trzeba jednak jednoznacznie stwierdzić, że bez normalizacji procesów budowlanych nie jest możliwe skomputeryzowanie analiz w projektowaniu realizacji budowy.

Oddzielnym zagadnieniem jest niepewność oceny czasu i kosztów budowy; brakuje danych do prowadzenia takich analiz. Dostępne narzędzia komputerowe pozwalają na wariantowanie rozwiązań, symulację przebiegu robót budowlanych z wykorzystaniem probabilistycznego opisu czasu wykonania zadań, nakładów pracy i kosztów jednostkowych. Brak badań co do niepewności danych ilościowych charakteryzujących procesy pracy jest istotną przeszkodą w wykorzystywaniu aplikacji komputerowych dedykowanych do analiz ryzyka. W rozdziale 4 jednak zamieszczono wykładnię prowadzenia analizy ryzyka czasu i kosztów budowy przy wykorzystaniu symulacji komputerowej realizacji robót budowlanych. Analizy takie mogą prowadzić planujący na podstawie swoich doświadczeń i ocen niepewności danych planistycznych.

W rozdziale 5 zawarto zagadnienia związane z organizacją terenu budowy. Oprócz ogólnych problemów związanych ze strukturą i przestrzennym zagospodarowaniem terenu budowy przedstawiono wymagania i zasady lokalizacji różnych elementów funkcjonalnych budowy, ustalenia zapotrzebowania budowy na wodę i energię elektryczną, sposobów zapewnienia bezpieczeństwa na budowie, metodyk projektowania zagospodarowania terenu budowy oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Czytelnik znajdzie w książce materiały (tabele, znaki graficzne, normy) pomocne w przygotowaniu tych opracowań.

Założeniem autorów było przedstawienie w publikacji kompendium wiedzy na temat organizacji procesu inwestycyjno-budowlanego wraz z przykładami opracowań analitycznych i projektowych oraz materiałów pomocniczych do projektowania realizacji budowy. Książkę uzupełniają załączniki (https://wydawnictwo.pwn.pl/ w zakładce „Do pobrania”) przedstawiające przykładowe opracowania projektowe, których zakres uniemożliwiał ich przedstawienie w rozdziałach opisowych. W załącznikach znalazły się więc: Koncepcja programowo-przestrzenna, Program funkcjonalno-użytkowy, Wartość kosztorysowa inwestycji, Kosztorys inwestorski, Specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót, a także tabele i schematy pomocnicze do projektowania oraz propozycja oznaczeń graficznych do stosowania na planach zagospodarowania terenu budowy i graficznej części planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (bioz). Umożliwi to Czytelnikom zapoznanie się z formą tych opracowań oraz zakresem informacji w nich zawartych.

W publikacji nie uwzględniono wielu podejść dedykowanych do rozwiązywania problemów organizacyjnych budownictwa przez środowisko naukowe Inżynierii Przedsięwzięć Budowlanych (IPB). Nauka oferuje wiele modeli problemów decyzyjnych w budownictwie i możliwości analitycznych ich rozwiązywania. Są one tworzone przy określonych warunkach i dotyczą najczęściej określonej sytuacji decyzyjnej. Wychodząc z założenia, że książka ma być użyteczna dla praktyki budowlanej, celowo pominięto te zagadnienia, które nie mają powszechnego zastosowania w projektowaniu realizacji budowy, pozostają w sferze osiągnięć naukowych i oczekują na wdrożenie do praktyki budowlanej przez opracowanie na przykład użytecznych aplikacji komputerowych lub instrukcji.

W książce nie ujęto też zagadnień związanych z zarządzaniem budową i kierowaniem potencjałem produkcyjnym. Zagadnienia te, mimo że związane z planowaniem, mają inny wymiar i treść. Wpisują się w ogólną teorię zarządzania, kierowania, a w szczegółach uwzględniają osiągnięcia socjologii i psychologii pracy. Informacje na te tematy można znaleźć w opracowaniach z zakresu zarządzania i marketingu w budownictwie.

Książka jest przeznaczona zarówno dla studentów wyższych uczelni wydziałów budownictwa, jak i dla projektantów oraz organizatorów budowlanego procesu inwestycyjnego. Przydatna może być dla inżynierów zatrudnionych w wykonawstwie lub nadzorujących przebieg realizacji inwestycji. Polecana jest szczególnie młodym inżynierom, umożliwia bowiem poznanie całokształtu zagadnień związanych z przygotowaniem i kierowaniem procesami budowlanymi występującymi zarówno w realizacji nowych inwestycji budowlanych, jak i w przedsięwzięciach remontowych czy modernizacyjnych związanych z rozbudową, nadbudową obiektów budowlanych. Przedstawiane analizy, wykonywane w projektowaniu realizacji budowy, są oparte na formułach kalkulacyjnych, technikach komputerowych z bazami danych z przykładami i z tych względów są użyteczne do nauki przedmiotów organizacyjnych prowadzonych na kierunkach budowlanych na studiach inżynierskich i magisterskich.

Stan prawny książki jest aktualny na dzień 30.09.2018 r.

1

Budowlany proces inwestycyjny

1.1. Prawne aspekty organizacji procesu inwestycyjnego

Proces inwestycyjno-budowlany [5] to całokształt działalności związanej z podjęciem decyzji, przygotowaniem, realizacją (budową), rozruchem, oddaniem do eksploatacji i osiągnięciem założonej zdolności produkcyjnej lub usługowej określonego obiektu budowlanego (infrastruktury budowlanej). Do procesu inwestycyjnego zalicza się również działania związane z zapewnieniem środków finansowych, postępowania przetargowe i umowne, wyegzekwowanie gwarancji jakości i rękojmi za wady wykonanych robót oraz rozliczenie końcowe kosztów inwestycji.

Samą budowę obiektu budowlanego określa się mianem procesu budowlanego. Relacje podsystemów przygotowania inwestycji i jej realizacji w procesie budowlanym oraz uczestników instytucjonalnych procesu inwestycyjno-budowlanego przedstawiono na rysunku 1.1. Niezależnie od przyjętych form organizacyjnych i uwarunkowań w takim systemie są określone standardy, procedury i techniki postępowania.

Jest oczywiste, że tego rodzaju działalność wymaga też określonych regulacji prawnych, organizacyjnych, informatycznych, zapewniających osiągnięcie zamierzonych efektów. Źródłem regulacji normujących budowlany proces inwestycyjny są następujące dziedziny [44]:

- planowanie i zagospodarowanie przestrzenne,

- prawo budowlane,

- ochrona środowiska,

- gospodarka energetyczna,

- gospodarka wodna i morska,

- gospodarka nieruchomościami,

Rys. 1.1. Podsystemy procesu budowlanego
Źródło: opracowanie własne

- ochrona zabytków i innych dóbr kultury,

- geodezja i kartografia,

- bezpieczeństwo pożarowe,

- bezpieczeństwo i higiena pracy,

- zamówienia publiczne,

- współpraca gospodarcza w ramach Unii Europejskiej,

- prawo cywilne, handlowe, finansowe.

Podstawowe znaczenie dla zagospodarowania terenów inwestycyjnych i funkcjonowania budownictwa w Polsce mają dwie ustawy: Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym [P28] i Ustawa Prawo budowlane [P1]. Regulują one, wraz z wieloma rozporządzeniami wykonawczymi, ład i porządek funkcjonalno-kompetencyjny oraz rzeczowy budownictwa. Wiele regulacji prawnych dotyczących przygotowania i realizacji inwestycji budowlanych wynika z Ustawy o zamówieniach publicznych [P30]. Ustawa ta jest jednym z istotnych elementów modelu finansowego związanego z wydatkowaniem środków publicznych na dostawy, usługi i roboty budowlane. Dla inwestorów budowlanych działających w ramach sektora finansów publicznych istotne powinności określa też Ustawa o finansach publicznych [P29]. Inne prawa (ustawy i rozporządzenia) dotyczą szczególnych warunków i rozwiązań związanych z budową, eksploatacją oraz zarządzaniem infrastrukturą budowlaną.

Ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym daje podstawy prawne oraz określa sposób postępowania w działalności związanej z zagospodarowaniem terenów oraz reguluje kwestię ustalenia warunków ich zabudowy.

Ustawa Prawo budowlane normuje całokształt działalności budowlanej, reguluje proces budowlany i procedury postępowania. Określa w szczególności prawa i obowiązki uczestników procesu budowlanego, reguluje sprawy projektowania i sprawdzania dokumentacji projektowej, normuje sprawy przygotowania i wydawania decyzji o pozwoleniu na budowę, ustala warunki prowadzenia budowy, oddawania do użytku obiektów budowlanych. Ustawa reguluje wyłącznie techniczne i organizacyjne problemy procesu budowlanego. Pomija problematykę gospodarczą i nie zajmuje się uczestnikami procesu inwestycyjno-budowlanego działającymi jako osoby prawne na podstawie umów cywilno-prawnych.

Ustawa o zamówieniach publicznych reguluje (w aspekcie budownictwa) zasady udzielania zamówień na roboty budowlane, dostawy oraz wykonywanie usług finansowych w całości lub w części ze środków publicznych. Ustawa określa sposób postępowania dostawców i wykonawców robót budowlanych i usług ubiegających się o zamówienia publiczne.

Ustawa o finansach publicznych nakłada na inwestorów obowiązek dysponowania planowaną wartością kosztorysową inwestycji budowlanej, który jest związany z koniecznością wykonywania opracowań analityczno-programowych, organizacyjnych i ekonomicznych oraz kosztorysowych przed rozpoczęciem procesu budowlanego.

Obecnie obowiązujące regulacje prawne, zawarte w ww. ustawach i aktach wykonawczych, obejmują kompleksowe określenie etapu planowania inwestycji, wstępnego ich przygotowania, etapu studiów i analiz inwestorskich oraz zasad oceny ekonomicznej i celowości realizacji inwestycji.

Nowością w działalności inwestycyjnej w Polsce jest ubezpieczenie inwestycji, na każdym bowiem etapie realizacji inwestycji budowlanej, począwszy od fazy projektowej, a skończywszy na oddaniu inwestycji do eksploatacji, uczestnicy procesu inwestycyjnego narażeni są na ryzyka zagrażające bezpieczeństwu całego przedsięwzięcia.

Ryzyko, na które narażony jest uczestnik procesu budowlanego, zależy od pełnionej przez niego funkcji. Inwestor powinien wymagać od kontrahentów zabezpieczenia swoich interesów na wypadek:

- wycofania się przez nich ze złożonej oferty,

- nienależytego wykonania kontraktu,

- wad ujawniających się w okresie rękojmi i gwarancji,

- szkód w trakcie realizacji inwestycji.

Wykonawcy budowlani również identyfikują i analizują ryzyka swojej działalności. Zarządzanie ryzykiem jest więc nieodzownym elementem realizacji procesu inwestycyjno-budowlanego.

W aktualnych warunkach gospodarki rynkowej działalność inwestycyjno-budowlana jest w przeważającym zakresie wysoce zindywidualizowana. Buduje się bardzo różne obiekty, w różnych uwarunkowaniach lokalizacyjnych, prawnych i strukturalnych. Prawa regulujące procesy inwestycyjno-budowlane są każdorazowo różne, również proces realizacji tych inwestycji jest różnorodny.

Szersze odniesienie do zagadnień uwarunkowań formalno-prawnych realizacji procesu inwestycyjno-budowlanego możemy znaleźć w bogatej literaturze [41, 44, 46, 79, 89, 96, 100] dotyczącej różnych aspektów procesu inwestycyjno-budowlanego.

1.2. Struktura procesu inwestycyjno-budowlanego

Postępowanie w procesie inwestycyjnym wymaga wzajemnej harmonizacji działań stosownie do istniejących lub przyjmowanych w przedsięwzięciu zależności techniczno-organizacyjnych i czasowych, określanych dokładnie w projekcie technologii i organizacji budowy oraz harmonogramie budowy.

Znaczne zróżnicowanie rodzajów inwestycji i wielkości ich programów rzeczowych wymaga nie tylko znajomości zasad i trybu postępowania w procesie przygotowania i realizacji zadań inwestycyjnych. Niezależnie od wielkości i stopnia złożoności problemów z tym związanych powinny być przestrzegane podstawowe zasady postępowania, wymagające racjonalnego etapowania tych czynności. Przebieg procesu inwestycyjnego podzielony na cztery kolejne stadia wg [5] ze wskazaniem podstawowych czynności, jakie należy wykonać, przedstawiono w tabeli 1.1.

Tabela 1.1. Przebieg procesu inwestycyjno-budowlanego

Stadia procesu inwestycyjnego

Podstawowe działania i czynności

I.
Stadium przedprojektowe

- sformułowanie i uzasadnienie celu inwestycji

- wykonanie studiów analitycznych i określenie na ich podstawie optymalnych warunków lokalizacji, finansowania i realizacji inwestycji budowlanej:

- określenie wstępnego programu przedsięwzięcia inwestycyjnego i jego wpływu na środowisko

- opracowanie studium uwarunkowań lokalizacji inwestycji budowlanej

- uzyskanie lokalizacji inwestycji budowlanej i ocena aspektów lokalizacyjnych

- wybór lokalizacji budowy i nabycie praw do terenu

- uzyskanie dokumentacji geodezyjno-kartograficznej, geologicznej, geotechnicznej i ekofizjograficznej dla wybranej lokalizacji inwestycji budowlanej

- ewentualnie wykonanie inwentaryzacji technicznej i dokumentacji historyczno-konserwatorskiej

- uzyskanie zapewnienia dostawy mediów i alimentacji produkcji (dla inwestycji produkcyjnej)

- opracowanie koncepcji technologicznej i koncepcji planu generalnego realizacji inwestycji produkcyjnej

- opracowanie koncepcji funkcjonalno-przestrzennej zabudowy i zagospodarowania terenu inwestycji

- uzyskanie wstępnych warunków technicznych przyłączenia do sieci zewnętrznych infrastruktury technicznej

- opracowanie finalnych założeń projektowych: koncepcji programowo-przestrzennej lub programu funkcjonalno-użytkowego

- sporządzenie biznesplanu inwestycji

II.

Stadium projektowe

- opracowanie projektów budowlanych (projektu zagospodarowania terenu inwestycji i projektów architektoniczno-budowlanych)

- uzyskanie wymaganych opinii, uzgodnień i sprawdzeń oraz uzyskanie pozwolenia na budowę

- opracowanie projektu technologicznego inwestycji produkcyjnej oraz uzyskanie wymaganych opinii i uzgodnień

- opracowanie wykonanych projektów budowlanych i technologicznych

- opracowanie specyfikacji technicznych i kosztorysów inwestorskich

III.

Stadium realizacyjne

- przeprowadzenie postępowań przetargowych i zawarcie umów z wykonawcami i dostawcami inwestycyjnymi

- zapewnienie opracowania przez kierownika budowy planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w procesie realizacji robót budowlanych

- opracowanie harmonogramów realizacji robót budowlanych i dostaw inwestycyjnych oraz ich finansowania

- zrealizowanie inwestycji, dokonanie odbiorów częściowych i rozruchu technologicznego

IV.

Stadium powykonawcze

- odbiór końcowy i przekazanie do użytkowania gotowych obiektów budowlanych

- wyegzekwowanie gwarancji jakości i rękojmi za wady wykonanych robót

- rozliczenie końcowe kosztów inwestycji

Źródło: opracowanie własne

W wielu publikacjach [41, 70, 87] proponuje się podział procesu inwestycyjnego na trzy fazy:

1. przedinwestycyjną (przeddecyzyjną) obejmującą:

- studia możliwości i celowości inwestowania oraz opracowanie studium wstępnej oceny ekonomicznej zamierzenia inwestycyjnego;

- studia wstępne, wybór projektu i podjęcie decyzji o sposobie realizacji obiektu;

- sformułowanie ostatecznej wersji projektu, która obejmuje wszystkie aspekty inwestycji na czele z technicznymi i finansowymi;

- opracowanie raportu oceniającego, czyli ocenę końcową projektu, która jest podstawą do podjęcia decyzji realizacyjnej;

2. inwestycyjną obejmującą:

- opracowanie projektu budowlanego i technicznego oraz planu realizacyjnego;

- uzyskanie niezbędnych zgód na zagospodarowanie terenu i budowę obiektu;

- negocjacje i podpisanie umów na dostawy, roboty i usługi;

- budowę (ewentualnie modernizację) obiektu;

- nadzór, kontrolę nad wykonaniem obiektu wg projektu;

- przekazanie obiektu gotowego do eksploatacji;

- rozliczenie inwestycji;

3. operacyjną – eksploatacji wstępnej i normalnego użytkowania obiektu, co jest wynikiem jego właściwej obsługi, konserwacji czy koniecznych napraw.

Zarządzanie procesem inwestycyjno-budowlanym jest całokształtem działalności jednostek organizacyjnych sterujących przebiegiem pełnego cyklu przygotowania, realizacji przedsięwzięcia inwestycyjnego i rozpoczęcia eksploatacji wybudowanego obiektu. Głównym zadaniem tej działalności, poza osiągnięciem zamierzonych efektów rzeczowych, jest optymalizacja przebiegu procesu realizowanego w interesie inwestora przez:

- wybór sposobu inwestowania;

- wybór uczestników procesu inwestycyjnego i zawarcie z nim odpowiednich umów;

- właściwe pełnienie nadzoru inwestorskiego;

- monitorowanie przebiegu realizacji procesu w zakresie zgodności z dokumentacją, warunkami umów oraz uzgodnionym harmonogramem budowy;

- kontrolowanie i odbiór oraz udokumentowanie wymaganej jakości wykonania robót;

- rozliczenie finansowe zobowiązań kontraktowych.

Do zapewnienia właściwego zarządzania procesem inwestycyjnym w przedstawionym wyżej zakresie niezbędne jest przygotowanie dokumentacji organizacji procesu inwestycyjno-budowlanego ukierunkowanej na właściwe zsynchronizowanie w czasie wykonywania zadań przez jego uczestników, zapewniając realizację inwestycji w przewidzianym terminie o określonych standardach jakościowych.

1.3. Przygotowanie procesu inwestycyjnego

1.3.1. Zakres dokumentacji projektowej

Forma i zakres dokumentacji organizacji procesu inwestycyjnego ma w zasadzie charakter indywidualny, zależny od wielkości inwestycji i przyjętego modelu procesu inwestycyjno-budowlanego. Głównie należy w niej określić: sposób realizacji procesu, organizację procesu i efektywność ekonomiczną procesu. Poglądową strukturę działań, w tym opracowań analityczno-projektowych, w procesie inwestycyjno-budowlanym przedstawiono na rysunku 1.2.

We wszystkich sytuacjach, a zwłaszcza związanych z fazą przedinwestycyjną i inwestycyjną, istotne znaczenia ma opracowanie harmonogramów realizacji przedsięwzięcia inwestycyjnego w formie pozwalającej na dogodną aktualizację w czasie realizacji budowy. W coraz szerzej stosowanych w Polsce w ostatnich latach zasadach dotyczących przygotowania i realizacji kontraktów budowlanych określonych przez Bank Światowy i UNIDO (ang. United Nations Industrial Development Organization) zwraca się uwagę na to, jak ważne jest zachowanie procedur oceny realności inwestycji [4]. Niezbędne jest więc opracowanie harmonogramu rzeczowo-finansowego, harmonogramu finansowania i oceny finansowej inwestycji.

Oznaczenia cyfrowe:

1

koncepcja technologii wykonania robót

7

projekt technologii i organizacji wykonania robót specjalnych

2

wybór metod i technologii wykonania robót

8

projekt zagospodarowania terenu budowy

3

wstępny harmonogram realizacji robót

9

plan bioz

4

harmonogram realizacji robót

10

harmonogram finansowy wstępny

5

projekt techniczny organizacji robót

11

harmonogram finansowy

6

projekt montażu obiektów i urządzeń technologicznych

Rys. 1.2. Elementy dokumentacji techniczno-organizacyjnej w cyklu inwestycyjnym
Źródło: opracowanie na podstawie [51]

W prawidłowo realizowanej inwestycji konieczne jest opracowanie wielu elementów projektu technologiczno-organizacyjnego. Ma on bezpośredni wpływ na koszty i cykl realizacji inwestycji, a w konsekwencji na jej efektywność. Projekt technologii i organizacji budowy jest opracowaniem bardzo pomocnym, a nawet niezbędnym do określenia właściwych relacji i powiązań wszystkich składników oraz optymalizacji procesu inwestycyjno-budowlanego. Optymalizacja procesu polega bowiem na rzeczowym i ilościowym określeniu wszystkich jego elementów, w tym również związanych z technologią i organizacją budowy, z oceną spełnienia przyjętych kryteriów efektywności realizacji inwestycji. Zakres przygotowania dokumentacji inwestycji obejmuje co najmniej:

- budowlaną, podstawową dokumentację techniczną zawierającą wszystkie branże projektu oraz dokumenty i uzgodnienia niezbędne do uzyskania pozwolenia na budowę (projekt budowlany);

- wartość kosztorysową inwestycji i poszczególnych obiektów wraz z kosztorysami niezbędnymi do przeprowadzenia procedury przetargowej;

- dokumentację technologiczno-wykonawczą wraz z planem jakości przedsięwzięcia określającą sposób realizacji poszczególnych robót, standardy jakościowe, procedury kontroli i odbioru oraz udokumentowanie poszczególnych etapów robót;

- dokumentację organizacji realizacji pełnego kompleksu robót składających się na budowlane przedsięwzięcie inwestycyjne;

- model zarządzania realizacją projektu budowlanego przedsięwzięcia inwestycyjnego umożliwiający operatywne sterowanie koordynacją i korygowanie procesem inwestycyjnym;

- dokumentację bezpiecznego wykonania robót.

Opracowanie tej dokumentacji powinno być poprzedzone studiami i analizami wstępnymi oraz przygotowaniem dokumentacji przedprojektowej.

1.3.2. Wymagania dotyczące dokumentacji projektowej

Obecnie wymagania dotyczące opracowań projektowych związanych z inwestycjami budowlanymi, w tym także finansowanych ze środków publicznych lub z ich udziałem, są zawarte w wielu aktach prawnych. Przy tym zakres merytoryczny wymagań wynikających z przepisów oraz nazewnictwo nie zawsze są tożsame, co dodatkowo utrudnia działania związane z przygotowaniem inwestycji i zapewnieniem pozyskania potrzebnych dokumentów i opracowań projektowych. Dodatkowe trudności sprawia brak określenia ścisłej korelacji między procesem inwestycyjnym a procesem budowy.

Prawo budowlane nakłada na inwestora, jako kreatora inwestycji budowlanych, obowiązek zorganizowania procesu budowy z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Zadanie to spełnia inwestor m.in. przez zlecenie opracowania przez właściwego projektanta (jednostkę projektową) projektu budowlanego i innych projektów, stosownie do potrzeb.

Wymagania dotyczące opracowań projektowych i dokumentacji projektowej wynikające z różnych przepisów w odniesieniu do inwestycji budowlanych zostały określone w poniższych ustawach.

Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym [P28] nakłada na inwestora obowiązek uzyskania:

- decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego (decyzja o lokalizacji inwestycji celu publicznego jest wydawana tylko wtedy, gdy inwestycja znajduje się na terenie, dla którego nie uchwalono obowiązującego miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub poprzedni plan utracił ważność);

- decyzji o warunkach zabudowy dla pozostałych inwestycji, jeżeli znajdują się na terenach, dla których gmina nie dysponuje ważnym miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego;

- wypisu (zaświadczenia) z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego określającego warunki i wymagania dla inwestycji, jeżeli jest ona zlokalizowana na terenie objętym miejscowym planem zagospodarowania i jest programowo zgodna z ustaleniami tego planu.

Powyższe decyzje administracyjne lub wypis z planu miejscowego stanowią dokument wyjściowy do opracowania projektu budowlanego warunkującego uzyskanie decyzji o pozwoleniu na budowę inwestycji, dla których uzyskanie takiego pozwolenia jest wymagane.

Taka sama procedura jest również wymagana w przypadku zmiany przeznaczenia obiektu budowlanego, przy jego przebudowie lub zmianie sposobu użytkowania.

Dodatkowo podstawę podjęcia przez inwestora prac nad projektem budowlanym może stanowić:

- wypis i wyrys z gminnego studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy lub opracowań urbanistycznych, jeżeli takie istnieją;

- wypis i wyrys z planu geodezyjnego zagospodarowania pasa drogowego dla inwestycji liniowych zlokalizowanych w liniach rozgraniczających, o ile taki plan został opracowany.

Ustawa Prawo budowlane [P1] dotyczy wszelkich inwestycji, obejmuje m.in. dokumenty stanowiące podstawę wykonywania robót budowlanych, z których wynikają następujące obowiązki:

- obowiązek zgłoszenia budowy lub zamiaru wykonywania robót budowlanych do właściwego organu administracji architektoniczno-budowlanej, o ile roboty te zostały wymienione w art. 29–31 [P1]; do zgłoszenia może być wymagane dołączenie szkiców lub rysunków, a w niektórych przypadkach także projektu zagospodarowania działki lub terenu (z wymaganymi uzgodnieniami) w celu przedstawienia zakresu planowanych prac budowlanych;

- obowiązek uzyskania decyzji administracyjnej o pozwoleniu na budowę – dla obiektów nieobjętych wykluczeniami w art. 29–31 [P1]; warunkiem ubiegania się o pozwolenie na budowę jest posiadanie tytułu prawnego do dysponowania nieruchomością na cele budowlane (np. własność, dzierżawa, użyczenie) oraz posiadanie projektu budowlanego składającego się z projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego obiektu (obiektów) z uwzględnieniem wyników badań geologiczno-inżynierskich oraz geotechnicznych warunków posadowienia obiektów budowlanych, a także dołączenie do projektu opinii, uzgodnień, zgód i pozwoleń wymaganych przepisami; szczegółowy zakres i formę projektu budowlanego określa rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 kwietnia 2012 r. [P33];

- obowiązek zapewnienia przez inwestora:

- opracowania przez projektanta informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, z uwzględnieniem specyfiki projektowanego obiektu;

- sporządzenia planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (tzw. planu bioz) przed rozpoczęciem robót budowlanych przez kierownika budowy, z uwzględnieniem danych wynikających z informacji projektanta, o której mowa wyżej, w przypadku prowadzenia robót budowlanych stwarzających szczególne niebezpieczeństwo dla zdrowia i życia podczas ich wykonywania.

Zakres i formę informacji projektanta dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia sporządzanego przez kierownika budowy oraz szczegółowy wykaz rodzajów robót stwarzających zagrożenie bezpieczeństwa i zdrowia ludzi określa Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 23 czerwca 2003 r. [P5].

Zgodnie z rozstrzygnięciem Ustawy Prawo budowlane projekt budowlany zawiera dane i informacje wymagane przez administrację architektoniczno-budowlaną do wydania decyzji o pozwoleniu na budowę. Jest to więc zbiór opisów i rysunków niezbędnych dla władz budowlanych do oceny zgodności zamierzenia budowlanego z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego i z innymi przepisami. Z tego względu projekt budowlany nie obejmuje na przykład projektu technologicznego i opracowań kosztorysowych.

Z Ustawy Prawo budowlane wynika obowiązek dołączenia do projektu budowlanego opinii, uzgodnień, zgód lub pozwoleń od instytucji i jednostek, które na mocy innych ustaw i odpowiednich aktów prawnych są uprawnione do ich wydania. Wynika to m.in. z Ustaw: Prawo ochrony środowiska [P31], Prawo wodne [P37], Prawo energetyczne [P34], Prawo geodezyjne i kartograficzne [P39], Ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej [P40], Ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy [P41], Ustawy o ochronie przeciwpożarowej [P42], Ustawy o drogach publicznych [P38]. Każda z tych ustaw lub wynikające z niej rozporządzenia określają również właściwe dla danej problematyki wymagania dokumentacyjne, które są niezbędne do uzyskania opinii, uzgodnienia, zgody lub pozwolenia. Inwestor, lub działająca w jego imieniu jednostka projektowania, aby uzyskać te opinie i uzgodnienia, musi spełnić wynikające z różnych aktów prawnych wymagania dokumentacyjne.

Ustawa Prawo zamówień publicznych [P30] zawiera m.in. przepisy dotyczące zamawiania robót budowlanych, z których wynikają dla zamawiającego (inwestora) dodatkowe, następujące obowiązki w zakresie zapewnienia dokumentacji projektowej:

- opisanie przedmiotu zamówienia na wykonanie robót budowlanych za pomocą:

- dokumentacji projektowej oraz specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót budowlanych,

- programu funkcjonalno-użytkowego – jeżeli przedmiotem zamówienia jest zaprojektowanie i wykonanie robót budowlanych;

- określenie szacunkowej wartości zamawianych robót budowlanych na podstawie:

- kosztorysu inwestorskiego sporządzonego na etapie opracowania dokumentacji projektowej,

- planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym – jeżeli przedmiotem zamówienia jest zaprojektowanie i wykonanie robót budowlanych.

Oznacza to, że zamawiający roboty budowlane powinien dysponować:

- dokumentacją projektową opisującą przedmiot zamówienia, czyli określającą jakość i ilość robót przewidzianych do wykonania;

- zbiorem specyfikacji technicznych określających wymagania jakościowe użytych wyrobów, sposób wykonania i odbioru robót budowlanych albo

- kosztorysem inwestorskim określającym szacunkową wartość zamówionych robót budowlanych

lub:

- programem funkcjonalno-użytkowym opisującym zadania budowlane, z podaniem przeznaczenia ukończonych robót budowlanych oraz stawianych im wymogów technicznych, ekonomicznych, architektonicznych, materiałowych i funkcjonalnych;

- opracowaniem ustalającym koszty planowanych prac projektowych oraz koszty planowanych robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym.

Ustawa o finansach publicznych [P29] dla inwestorów budowlanych działających w ramach sektora finansów publicznych określa obowiązek dysponowania planowaną wartością kosztorysową inwestycji; dotyczy to:

- władzy publicznej, organów administracji rządowej, organów kontroli państwowej i ochrony prawa, trybunałów, a także jednostek samorządu terytorialnego i ich organów oraz ich związków;

- jednostek budżetowych, zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych;

- funduszy celowych;

- państwowych szkół wyższych;

- jednostek badawczo-rozwojowych;

- samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej;

- państwowych lub samorządowych instytucji kultury;

- Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego;

- Polskiej Akademii Nauk i tworzonych przez nią jednostek organizacyjnych;

- państwowych lub samorządowych osób prawnych utworzonych na podstawie odrębnych ustaw w celu wykonywania zadań publicznych (z wyłączeniem przedsiębiorstw, banków i spółek prawa handlowego).

W odniesieniu do inwestycji współfinansowanych ze środków unijnych istnieje obowiązek dysponowania opracowaniem Studium wykonalności inwestycji.

Niezależnie od powyższych wymagań w wielu sytuacjach inwestorzy są zobligowani do zapewnienia przygotowania dodatkowej dokumentacji w postaci: audytu energetycznego, analizy i opłacalności ekonomicznej, harmonogramów realizacji inwestycji, szczegółowych harmonogramów wykonania zadań inwestycyjnych itp.

Wartość kosztorysowa inwestycji (WKI) jest planowanym łącznym kosztem inwestycji. Ten planowany łączny koszt inwestycji w krajach zachodnioeuropejskich, a ostatnio także w Polsce, coraz częściej nazywa się budżetem inwestycji. W rozwiniętych krajach europejskich przyjęła się zasada, że budżet inwestycji jest określany na podstawie zbioru opracowań nazywanego projektem wstępnym i dotyczy najkorzystniejszego wariantu wybranego w końcowym etapie studiów wykonalności (ang. feasibility) [4], kiedy znane są już uwarunkowania lokalizacyjne dla inwestycji. Przez analogię, w warunkach polskich wartość kosztorysowa inwestycji (lub budżet inwestycji) powinna być określona po uzyskaniu decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, na podstawie opracowań nazwanych projektem wstępnym (lub koncepcją programowo-przestrzenną), w którym uwzględniono wymagania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu albo na podstawie opracowania nazywanego programem funkcjonalno-użytkowym, o którym jest mowa w Ustawie Prawo zamówień publicznych [P30].

Wartość kosztorysową inwestycji [P27], ustaloną na podstawie projektu wstępnego, traktuje się jako orientacyjną, korygowaną po wykonaniu projektu budowlanego; należy ona jednak do kategorii kosztów nieprzekraczalnych. Oznacza to, że jeżeli inwestor nie dopuści do zmiany wartości kosztorysowej inwestycji ustalonej na podstawie projektu wstępnego lub programu funkcjonalno-użytkowego, to w kolejnych fazach projektowania należy stosować tylko takie rozwiązania projektowe (programowe, materiałowe i wyposażeniowe), które mieszczą się w kwotach przewidzianych w budżecie inwestycji. Wynika stąd potrzeba wdrożenia tzw. technologii projektowania „pod budżet”, czyli ciągłego sprawdzania, czy proponowane rozwiązania mieszczą się w budżecie, aby całość kosztów inwestycji nie przekroczyła zaplanowanych na nią środków finansowych z zachowaniem wszystkich wymagań technologicznych i jakościowych określonych w specyfikacjach technicznych wykonania i odbioru robót.

W celu przeprowadzenia procedury przetargowej, wyboru wykonawcy robót budowlanych oraz podpisania umowy o wykonanie robót budowlanych, zgodnie z wymaganiami Ustawy Prawo zamówień publicznych, zamawiający powinien opisać przedmiot zamówienia i dysponować:

- dokumentacją projektową,

- specyfikacjami technicznymi wykonania i odbioru robót,

- kosztorysem inwestorskim lub opracowaniem określającym planowane koszty robót i przygotowania dokumentacji projektowej.

Dokumentację projektową niezbędną do zamawiania robót budowlanych, tj. przeprowadzenia procedury przetargowej, tworzą:

- projekt budowlany,

- projekty wykonawcze będące uszczegółowieniem rozwiązań projektowych z projektu budowlanego,

- przedmiar robót.

Zbiór specyfikacji technicznych stanowi odrębny dokument integralnie związany z dokumentacją projektową.

1.3.3. Studia i analizy przedinwestycyjne

Każdy obiekt budowlany powinien zapewniać spełnienie funkcji, które były podstawą jego powstania. Przed rozpoczęciem inwestycji budowlanej należy przeprowadzić analizę potrzeb i możliwości ukierunkowanych na uzasadnienie celowości inwestycji, jej rozwiązań funkcjonalno-przestrzennych i technologicznych oraz uzasadnienie lokalizacji z uwzględnieniem oddziaływania inwestycji na otoczenie.

W fazie studiów i analiz przedinwestycyjnych mogą być wykonywane:

- studia wstępne dotyczące:

- badań rynku,

- oceny różnych możliwości zaspokojenia zapotrzebowania,

- ramowe określenie programu inwestycji;

- studia dotyczące lokalizacji, jeżeli nie jest ona zdeterminowana, obejmujące ocenę porównawczą kosztów realizacji inwestycji w różnych lokalizacjach, oceniając tylko elementy różnicujące;

- studia dotyczące wyboru najlepszej technologii produkcji lub usług;

- ocena porównawcza wariantów lokalizacyjnych i technologicznych oraz wybór wariantu najlepszego, stanowiącego podstawę szczegółowych opracowań projektowych w fazie technicznej;

- określenie podstawowych parametrów inwestycji do uwzględnienia w fazie technicznej, takich jak:

- program inwestycji,

- wartość kosztorysowa inwestycji (budżet inwestycji),

- studium wykonalności inwestycji (lub biznesplan),

- ramowy harmonogram przygotowania i realizacji inwestycji,

- montaż finansowy i harmonogram zapotrzebowania na środki finansowe;

- decyzja inwestora o przystąpieniu do przygotowania inwestycji z akceptacją jej podstawowych parametrów ustalonych w wyniku studiów i analiz przedprojektowych albo decyzja o zaniechaniu dalszych prac nad inwestycją jako niecelową ekonomicznie;

- ewentualnie opracowanie programu funkcjonalno-użytkowego, jeżeli inwestor przewiduje zamówienie łączne, obejmujące zaprojektowanie i wykonanie robót budowlanych.

1.3.4. Projektowanie inwestycji

W fazie przygotowywania projektów inwestycyjnych powinny być wykonane opracowania wymagane w ustawie Prawo budowlane oraz wynikające z innych ustaw, takie jak:

- projekt budowlany w zakresie wynikającym z Rozporządzenia Ministra Infrastruktury [P33], wymagany do uzyskania pozwolenia na budowę;

- raport w sprawie oceny oddziaływania inwestycji na środowisko, jeżeli taka potrzeba wynika z Ustawy Prawo ochrony środowiska [P31];

- operat wodno-prawny, jeżeli tak wynika z Ustawy Prawo wodne [P37];

- informacja o warunkach bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, jeżeli taka potrzeba wynika z art. 21a, ust. 2 Ustawy Prawo budowlane [P1].

Ponadto, w celu uzyskania wymaganych opinii i uzgodnień projektu budowlanego oraz ze względu na potrzeby inwestora, aby dysponował on aktualnymi danymi o inwestycji wymaganymi od niego w różnych sytuacjach, niezbędne jest, aby równolegle z projektem budowlanym zostały sporządzone:

- projekt technologiczny,

- pozostałe projekty branżowe wchodzące w skład projektu budowlanego,

- inwestorskie założenia realizacji inwestycji,

- ewentualnie skorygowane opracowania tworzące tzw. program inwestycji w rozumieniu Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowego sposobu i trybu finansowania inwestycji z budżetu państwa [P27], jeżeli stały się one nieaktualne w następstwie zmian w inwestycji zaakceptowanych przez inwestora, do których należą:

- wartość kosztorysowa inwestycji,

- harmonogram finansowania i realizacji,

- program pozyskiwania funduszy na sfinansowanie inwestycji, tzw. montaż finansowy,

- studium wykonalności inwestycji (biznesplan) z oceną efektywności.

Ten poszerzony zakres projektu budowlanego, w celu odróżnienia od standardowego projektu budowlanego, nazywa się projektem podstawowym.

Projekty wykonawcze uzupełniają i uszczegóławiają projekty budowlane w zakresie i stopniu dokładności niezbędnym do opracowania przedmiaru robót, kosztorysu inwestorskiego, przygotowania oferty przez wykonawcę oraz realizacji robót budowlanych przedmiotowej inwestycji.

1.4. Budowlany proces inwestycyjny wg standardów FIDIC

1.4.1. Wprowadzenie

Omówiony przebieg procesu inwestycyjno-budowlanego w Polsce wg aktualnie obowiązujących przepisów to efekt wieloletniej transformacji i prób dostosowywania procesu do zasad określonych przez UNIDO i Międzynarodową Federację Inżynierów Konsultantów FIDIC (franc. Fédération Internationale Des Ingénieurs-Conseils), która w celu usprawnienia prowadzenia procesu inwestycyjno-budowlanego opracowała odpowiednie standardy.

Autorytet i pozycja FIDIC zostały w dużym stopniu osiągnięte dzięki opracowaniu publikacji mających podstawowe znaczenie dla realizacji inwestycji na całym świecie. Wzory FIDIC dotyczące procedur przetargowych i zawierania umów (kontrakty) są zgodne z wymaganiami Banku Światowego i EBOR. Wzory znajdują powszechne zastosowanie w kontraktach międzynarodowych, ale bywają często stosowane w kontraktach krajowych – w takich krajach jak na przykład Polska, które nie mają uznanych własnych wzorów warunków kontraktów. Najważniejsze z tych publikacji, staraniem członków SIDiR[1] i za zgodą FIDIC, zostały przetłumaczone na język polski i wydane w Polsce w wersji dwujęzycznej.

Cykl przedsięwzięcia inwestycyjno-budowlanego wg standardów FIDIC składa się z trzech wspomnianych już zasadniczych faz, w których wyodrębniono etapy związane z przygotowaniem i realizacją inwestycji budowlanej. Są to:

1. Faza przedinwestycyjna obejmująca etapy:

- identyfikacji możliwości inwestycyjnych,

- wstępnej selekcji,

- formułowania projektu,

- oceny projektu i podjęcia decyzji.

2. Faza inwestycyjna – związana z realizacją, obejmująca etapy:

- negocjacji i zawierania kontraktów,

- opracowania planów obiektów (dokumentacji projektowej),

- budowy (realizacji robót budowlanych),

- oddania do eksploatacji.

3. Faza operacyjna obejmująca okres wstępnej eksploatacji (rozruchu) i egzekwowania gwarancji.

FIDIC – na podstawie zdobytego doświadczenia i zbudowanych dzięki niemu własnych standardach – wskazuje na znaczenie w procesie inwestycyjnym roli inżyniera konsultanta – wykonuje on część lub całość prac związanych z nadzorowaniem i obsługą techniczno-ekonomiczną przedsięwzięcia. Działalność inżyniera konsultanta ma charakter niematerialny, obejmuje różnego rodzaju usługi, takie jak zarządzanie projektem, kierowanie realizacją przedsięwzięcia, prace projektowe, nadzór, księgowość i rozliczenia, inżynieria finansowa czy też prace badawczo-rozwojowe. Spośród wszystkich możliwych do realizacji przez inżyniera konsultanta czynności FIDIC wyróżnia pięć podstawowych grup działania:

- doradztwo,

- studia przedinwestycyjne,

- projektowanie i nadzór nad realizacją,

- prace badawczo-rozwojowe i projektowo-badawcze,

- zarządzanie przedsięwzięciem.

Coraz częściej, w celu zapewnienia formalnych wymogów instytucji finansujących przedsięwzięcie oraz zagwarantowania sprawnego przebiegu realizacji zadania inwestorzy decydują się na korzystanie z usług inżyniera konsultanta posiadającego doświadczenie, wiedzę i odpowiednie umiejętności, cedując na niego część swoich obowiązków i uprawnień, włączając go do procesu planowania, realizacji i eksploatacji przedsięwzięcia budowlanego. Na etapie formułowania przedsięwzięcia, którego głównym celem jest ocena wykonalności inwestycji, powinna być przeprowadzona dyskusja dostępnych metod realizacji przedsięwzięcia budowlanego i zarekomendowana inwestorowi najodpowiedniejsza metoda realizacji przedsięwzięcia budowlanego jako najbardziej adekwatna dla zidentyfikowanych potrzeb i okoliczności danego przedsięwzięcia.

Przy realizacji zadań bardziej złożonych – gdy inwestor nie ma doświadczenia w realizacji prac inwestycyjnych i brakuje wykwalifikowanej kadry – zatrudnienie inżyniera konsultanta może być jedyną gwarancją powodzenia i zapewnienia efektywnego wydatkowania środków zaplanowanych na przedsięwzięcie.

Już w fazie definiowania przedsięwzięcia budowlanego rola inżyniera konsultanta jest znacząca. To właśnie ten etap inwestycji może być najważniejszy i brzemienny w skutki, a późniejsza zmiana podejmowanych w tym czasie decyzji może prowadzić do komplikacji i nieuzasadnionego wzrostu kosztów. Podstawowymi metodami realizacji przedsięwzięcia budowlanego, w którym uczestniczy inżynier konsultant, wg FIDIC są:

- konwencjonalna – zamawiający zatrudnia inżyniera konsultanta jako jego pełnomocnika lub powiernika; konsultant odpowiada za przygotowanie planów i specyfikacji technicznych dla przedsięwzięcia, reprezentuje interesy zamawiającego podczas przetargów lub negocjacji i przy wyborze wykonawców robót oraz administruje kontraktem zawartym z wykonawcą i sprawdza jakość wykonanych robót; w polskiej tradycji rozwiązanie to jest zbliżone do bardziej lub mniej rozbudowanej roli inwestora zastępczego realizującego na podstawie zawartej umowy cywilnej część zadań i odpowiedzialności inwestora bezpośredniego;

- środkami własnymi – inwestor zapewnia własny personel do przeprowadzenia i organizacji przedsięwzięcia, samodzielnie przygotowuje koncepcję, projekt, przeprowadza procedury, a nieraz nawet realizuje budowę; w takim przypadku udział inżyniera konsultanta w procesie inwestycyjnym jest ograniczony do minimum (a nawet całkowicie zanika) i polega wyłącznie na pomocy inwestorowi, gdy wiedza, doświadczenie, umiejętności lub wydajność jego personelu są niewystarczające (np. w zakresie robót specjalistycznych czy prototypowych);

- zarządzanie przedsięwzięciem, gdy inwestor zatrudnia jedną firmę (którą może stanowić inżynier konsultant lub konsorcjum, w skład którego wchodzi inżynier konsultant) odpowiadającą w jego imieniu za przygotowanie, zaplanowanie, przeprowadzenie i zarządzanie przedsięwzięciem; zakres prac inżyniera konsultanta obejmuje: planowanie przedsięwzięcia, zarządzanie, usługi projektowe, dostawy, zarządzanie budową oraz odbiory, a także przygotowanie analiz wykonalności i udział w pozyskiwaniu finansowania; w zależności od szczegółowych relacji między inwestorem a inżynierem konsultantem stopień zaangażowania zamawiającego w przebieg procesu inwestycyjnego może być różny – poczynając od całkowitego przekazania uprawnień decyzyjnych dotyczących przedsięwzięcia zatrudnionej firmie, a skończywszy na bardzo dużym zaangażowaniu personelu inwestora w prace zespołu zarządzającego przedsięwzięciem; model ten może być również zróżnicowany ze względu na liczbę wykonawców i dostawców uczestniczących w procesie inwestycyjnym; dzięki właściwej koordynacji procesu przez profesjonalną firmę, w celu uzyskania najniższych cen zamiast pojedynczej umowy z generalnym wykonawcą, możliwe jest zawieranie oddzielnych kontraktów na poszczególne roboty branżowe i dostawy;

- „pod klucz” – inwestor angażuje jednego wykonawcę, który zobowiązuje się zaprojektować i wybudować kompletne i gotowe do eksploatacji dzieło budowlane, ponosząc pełną odpowiedzialność za jego wydajne działanie; inżynier konsultant zatrudniony przez zamawiającego, działając jako jego pełnomocnik lub powiernik, dba o interesy zamawiającego, monitorując i nadzorując działania wykonawcy; najistotniejszym jednak zadaniem inżyniera konsultanta powinno być zdefiniowanie programu wymagań, oszacowanie kosztów przedsięwzięcia oraz zaproponowanie wstępnych koncepcji rozwiązań technicznych, a także przygotowanie materiałów przetargowych, prowadzenie postępowania związanego z wyłonieniem wykonawcy.

Wynika z tego, że tak jak inżynier jest zobowiązany do przestrzegania warunków kontraktowych FIDIC, tak i te warunki nie mogą być stosowane bez udziału inżyniera.

1.4.2. Wzory warunków kontraktowych FIDIC

Oparte na wieloletnich doświadczeniach specjalistów, wydawnictwa FIDIC obejmują problematykę związaną głównie z procedurą przygotowania i przeprowadzenia przetargów na roboty budowlano-montażowe, formalizacją warunków kontraktowych, szacowaniem kosztów przedsięwzięcia inwestycyjno-budowlanego, zarządzaniem procesem inwestycyjno-budowlanym, prowadzeniem odbiorów, rozliczeń.

Warunki kontraktu przesądzają o większości spraw związanych z jego realizacją i dobranie odpowiednich procedur przed wydaniem dokumentów przetargowych jest jedną z podstaw racjonalnego przetargu. Warunki kontraktu powinny być oparte na dobrych, sprawdzonych wzorach, funkcjonalne i proste.

Wszechstronność warunków kontraktowych FIDIC pozwala na stosowanie ich w odniesieniu do większości robót, dostaw i usług, podstawowe jest jednak stosowanie ich do robót. Wyjątkiem jest „Biała książka” dotycząca usług związanych z budownictwem.

„Czerwona książka” – Warunki kontraktowe dla budowy – dla robót inżynieryjno-budowlanych projektowanych przez zamawiającego (ang. Conditions of Contract for Building and Engineering Works Designed by the Employer) (tryb podstawowy)

Opracowanie to, zgodnie z tytułem, dotyczy prowadzenia robót zaprojektowanych przez zamawiającego. Obowiązek dostarczenia i przygotowania dokumentacji technicznej przez zamawiającego nie musi jednak obejmować wszystkich elementów projektu. Opracowanie dokumentacji przez zamawiającego powoduje, że to on odpowiada za uzyskanie zamierzonego efektu inwestowania, a wykonawca – jedynie za wykonanie robót zgodne z dokumentacją. W imieniu zamawiającego występuje inżynier, który administruje kontraktem, kontroluje jakość wykonania, potwierdza ilość i wartość wykonanych robót.

Zamawiający jest informowany na bieżąco o postępie prac, w związku z tym może dokonywać elastycznych zmian w realizowanym projekcie. Warunki kontraktowe zawarte w „Czerwonej książce” mogą być stosowane w odniesieniu do dwóch rodzajów rozliczeń. Podstawowym sposobem rozliczeń jest rozliczenie obmiarowe na podstawie dokumentów ustalających rzeczywistą ilość wykonanych robót – zakres i ilość robót ustalona w dokumentach przetargowych zamawiającego służy do porównania ofert i wyboru wykonawcy. Podstawą rozliczeń są ceny jednostkowe ustalone w ofercie wykonawcy. W tym przypadku FIDIC proponuje uwzględnienie w kwocie umownej tzw. kwot tymczasowych na roboty nieprzewidziane i niewycenione. Ryzyko niewłaściwego obmiaru robót w dokumentacji technicznej i przetargowej jest po stronie zamawiającego. Warunki te mogą być też stosowane przy realizacji zamierzenia inwestycyjnego rozliczanego ryczałtowo za całość robót. W takim przypadku kwota umowna zostaje podzielona na poszczególne odcinki robót, po zakończeniu których następują częściowe rozliczenia za każdy z nich. Większość ryzyka niewłaściwego obmiaru przechodzi na wykonawcę. Wykonawca może się starać uchylić od ryzyka w zakresie zdarzeń, „co do których nie można w racjonalny sposób oczekiwać, aby doświadczony wykonawca im skutecznie przeciwdziałał”.

Warunki „Czerwonej książki” są stosowane w przypadku dużych inwestycji, także etapowanych, o ile ich zakresowi nie grożą duże zmiany w trakcie realizacji.

„Żółta książka” – Warunki kontraktowe dla urządzeń oraz projektowania i budowy – dla urządzeń elektrycznych i mechanicznych oraz robót inżynieryjnych i budowlanych projektowanych przez wykonawcę (ang. Conditions of Contract for Plant and Design-Build for Electrical and Mechanical Works Designed by the Contractor) (tryb podstawowy)

Warunki te ogólnie są przewidziane dla robót, które na podstawie wytycznych zamawiającego projektuje i wykonuje wykonawca. Uwzględniają one założenie, że wykonawca może lepiej znać wymagania w stosunku do robót objętych tymi warunkami niż zamawiający. Podobnie jak w przypadku „Czerwonej książki”, zasada ta nie jest bezwzględnie obowiązująca i zamawiający może w części przygotowywać dokumentację projektową. Zamawiający ma zapewnioną zgodność wykonywanego zamierzenia inwestycyjnego ze swoimi potrzebami dzięki dokładnemu ustaleniu wymagań, które mogą być określone na przykład w formie studium wykonalności, programu funkcjonalno-użytkowego, projektu budowlanego, specyfikacji technicznych itp. Nie wyklucza to tego, że zadaniem wykonawcy robót może być także sporządzenie projektu budowlanego i uzyskanie pozwolenia na budowę. Dokumenty te powinny szczegółowo określać parametry, których osiągnięcie będzie potwierdzało spełnienie wymagań zamawiającego. Do nadzoru nad wykonaniem robót zamawiający angażuje inżyniera, który najczęściej nadzoruje również proces projektowania, aby spełniał on oczekiwania zamawiającego. Nadzór nad projektem jest szczególnie istotny, gdyż po ustaleniu ogólnych wymagań i określeniu ceny wykonawca zawsze będzie dążył do realizacji zamierzenia inwestycyjnego jak najniższym nakładem środków i mniej będzie zwracał uwagę na przyszłe koszty eksploatacji, trwałość rozwiązań, łatwość obsługi przez przyszłego użytkownika itp. Rozliczenie projektowania i robót w tej formule warunków kontraktowych odbywa się na zasadzie ceny ryczałtowej podzielonej na projekt lub jego fazy oraz na poszczególne odcinki robót. Warunki „Żółtej książki” stosujemy do inwestycji złożonych, trudnych do wykonawstwa, w których prowadzenie obmiarów robót byłoby bardzo utrudnione i często dyskusyjne. Dotyczy to połączonych technologii robót mechanicznych, elektrycznych, inżynieryjnych itp.

„Srebrna książka” – Warunki kontraktu na realizację EPC (pod klucz) (ang. Conditions of Contract for EPC) (Turnkey Project)

Jak podano we wstępie do pierwszego wydania tych warunków kontraktu, podstawową ideą przygotowania „Srebrnej książki” było zapewnienie wykonania zamierzenia inwestycyjnego w określonym czasie za niezmienną cenę. Konieczność wykonania zamierzenia w podanym czasie może być dla zamawiającego na tyle ważna, że gotów jest zapłacić wyższą cenę niż musiałby przy zawarciu kontraktu na podstawie innych wzorów kontraktów. Przyjmując taki kontrakt, wykonawca bierze na siebie większość ryzyka wykonania przedsięwzięcia oraz osiągnięcia żądanego przez zamawiającego rezultatu, natomiast zamawiający ma ograniczony wpływ na ostateczny kształt realizowanego projektu. Za całość realizacji odpowiada wykonawca, a zamawiający nie powołuje nadzoru inwestorskiego, czyli inżyniera.

Kontrakty tego typu są stosowane na przykład przy wykonywaniu części większego przedsięwzięcia, od której zależy powodzenie realizacji całości. Kontrakty takie mogą być przydatne w przypadku realizacji zamierzeń typu BOT (ang. Build-Operate-Transfer – Buduj, Eksploatuj, Przekaż), nazywanych w polskim prawie zamówień publicznych koncesjami. Może to także dotyczyć przedsięwzięć publiczno-prywatnych. Autorzy tego wzoru kontraktu sugerują, że w przypadkach inwestycji budżetowych zamiast dokonywać głębokich zmian w „Czerwonej książce” i „Żółtej książce” w celu przerzucenia na wykonawcę większości ryzyk, właściwiej byłoby zastosować wzór zawarty w „Srebrnej książce”.

Wymagania polskiego prawa budowlanego mówiące o obowiązkowym działaniu zamawiającego przy uzgadnianiu i zatwierdzaniu dokumentacji budowlanej i konieczności ustanowienia nadzoru budowlanego powodują, że wzorzec zawarty w „Srebrnej książce” może mieć w Polsce bardzo ograniczone zastosowanie.

„Zielona książka” – Krótka forma umowy (ang. Short Form of Contract)

Na podstawie wzoru umowy dla małych (do 500 000 USD) i krótkotrwałych (do 6 miesięcy) oraz prostych i powtarzalnych robót opracowanego przez FIDIC, SIDiR przygotował polską wersję krótkiej formy umowy. Opracowanie to jest zgodne z wytycznymi FIDIC, która zaleciła, aby na podstawie jej wytycznych stowarzyszenia krajowe przygotowały własne, dostosowane do warunków miejscowych wzorcowe warunki umowy. Opracowanie zostało opublikowane w języku polskim i oprócz tekstu umowy zawiera część proceduralną i wzorce dokumentów umownych (akt umowy, oferta, zatwierdzenia) stanowiące załączniki do warunków umownych. Cennym uzupełnieniem są „Wskazówki dla korzystania” określające wymagania stawiane takim dokumentom przez prawo polskie oraz wzór umowy z rozjemcą. Uzupełnienia wprowadzone przez SIDIR zostały w tekście polskiego wydania „Zielonej książki” specjalnie zaznaczone, co umożliwia prześledzenie proponowanych zmian. Zakres robót przewidziany w tego typu umowie uzasadnia rezygnację z powoływania nadzoru inwestorskiego w formie inżyniera, jeżeli jednak zamawiający uzna za celowe jego wprowadzenie, wzór umowy można odpowiednio dostosować.

Taki wzór umowy jest w zasadzie przewidziany do stosowania w warunkach krajowych, chociaż w przypadku stwierdzenia przez zamawiającego, że wskazane byłoby zastosować go do kontraktu międzynarodowego – można posiłkować się tekstem angielskim.

„Biała książka” – Wzór umowy o usługach klient/konsultant (ang. Client/Consultant Model Services Agreement)

Wzór umowy o usługach Klient/Konsultant z 1992 r. został uaktualniony przez FIDIC w 1998 r. O ile poprzednie publikacje zawierają wytyczne co do sposobu ich dostosowania do potrzeb danego kontraktu, o tyle „Biała książka” ma odrębny „Przewodnik do Białej książki”, w którym zwrócono uwagę na potrzebę wyartykułowania ustaleń zapewniających bezkonfliktową współpracę zamawiającego i konsultanta. „Biała książka” pozwala zawrzeć umowę na wszystkie usługi intelektualne związane z programowaniem, wykonywaniem studiów wykonalności, projektowaniem technicznym, nadzorem architektonicznym i budowlanym, zarządzaniem budową itp.

1.4.3. Analizy przedinwestycyjne wg FIDIC

Analizy przedinwestycyjne realizowane przy projektach wg standardów FIDIC powinny przede wszystkim określić właściwą lokalizację inwestycji budowlanej. Wyboru lokalizacji dokonuje się najczęściej, uwzględniając rozległy obszar geograficzny, na którym rozważa się różne alternatywne lokalizacje szczegółowe. Po dokonaniu wyboru lokalizacji powinny być rozważone skutki ekologiczne projektu. Ogólne zasady wyboru lokalizacji powinny być dokonane przy uwzględnieniu polityki gospodarczej (regionalnej) oraz kwestii ekonomicznej, dostępności do źródeł zaopatrzenia lub rynku zbytu, warunków lokalnych, infrastruktury i rozwoju społeczno-ekonomicznego (klimat, sieć transportowa, zaopatrzenie w wodę, odprowadzanie ścieków i odpadów, dostępność siły roboczej, przepisy fiskalne i prawne, dostępność zasobów wymaganych do budowy i eksploatacji obiektu). Następną kwestią są aspekty ekologiczne. Analiza powinna zawierać dogłębne i realistyczne studium ekologicznych skutków danego projektu. Skutki te często mają zasadniczy wpływ na ekonomiczną i finansową opłacalność projektu oraz przesądzają o jego charakterystyce technicznej.

W skład analiz przedinwestycyjnych powinny wchodzić głównie:

- ocena i raporty oddziaływania na środowisko,

- studium wykonalności inwestycji.

Ocena i raporty oddziaływania na środowisko

Ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko (OOŚ) to sformalizowana procedura prowadzona w ramach postępowania administracyjnego, której celem jest wydanie decyzji zezwalających na realizację określonych inwestycji.

W Polsce OOŚ jest regulowana prawem, przede wszystkim przez Ustawę Prawo Ochrony Środowiska [P31], Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych kryteriów związanych z kwalifikowaniem przedsięwzięć do sporządzania raportu o oddziaływaniu na środowisko [P43], a także Prawo wodne [P37], Prawo budowlane [P1] oraz Prawo geologiczne i górnicze [P32].

Wszystkie inwestycje, które wymagają przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, podlegają procedurze uzyskania następujących pozwoleń:

- decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu;

- decyzji o pozwoleniu na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego oraz decyzji o pozwolenie na zmianę sposobu użytkowania obiektu budowlanego lub jego części;

- koncesji na poszukiwanie lub rozpoznanie złóż kopalin, na wydobywanie kopalin ze złóż, na bezzbiornikowe magazynowanie substancji oraz składowanie odpadów w górotworze, w tym w podziemnych wyrobiskach górniczych;

- pozwolenia wodnoprawnego w zakresie wykonywania urządzeń wodnych, poboru wód podziemnych oraz rolniczego wykorzystania ścieków;

- decyzji ustalającej warunki prowadzenia robót polegających na regulacji wód oraz budowie wałów przeciwpowodziowych, a także robót melioracyjnych, odwodnień budowlanych oraz innych robót ziemnych zmieniających stosunki wodne na terenach o szczególnych wartościach przyrodniczych;

- decyzji zatwierdzającej projekt scalania lub wymiany gruntów;

- decyzji o zmianie lasu na użytek rolny.

Powyższe decyzje są wydawane po uzgodnieniu z odpowiednim organem ochrony środowiska (tj. wójtem, burmistrzem lub prezydentem miasta, starostą, wojewodą lub ministrem właściwym ds. środowiska) lub inspektorem sanitarnym.

Inwestor występujący o przeprowadzenie postępowania w sprawie OOŚ powinien przedstawić następujące dokumenty:

- wniosek o wydanie decyzji wraz z dokumentacją wymaganą na podstawie odrębnych przepisów;

- raport o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko;

- informacje określone Prawem Ochrony Środowiska w przypadku, gdy nie jest wymagane sporządzenie raportu;

- projekt budowlany, gdy postępowanie dotyczy pozwolenia na budowę.

Wymagane główne elementy OOŚ to:

1. przeprowadzenie procedury tzw. Screeningu[2] dotyczącego procedowania OOŚ;

2. zgodność treści raportu OOŚ z wymaganiami Ustawy POŚ;

3. opiniowanie przedsięwzięcia przez organy ochrony środowiska;

4. przeprowadzenie konsultacji ze społeczeństwem;

5. przeprowadzenie postępowania OOŚ w kontekście transgranicznym – jeśli jest wymagane;

6. określenie przez organ wydający decyzję, w jaki sposób uwzględnił opinie i wyniki konsultacji społecznych;

7. wskazanie, czy przedsięwzięcie może znacząco oddziaływać na gatunki i siedliska Natura 2000, czy zostało przeprowadzone stosowne postępowanie w tej sprawie.

Studium wykonalności

Studium wykonalności, będące obowiązkowym załącznikiem dokumentacji realizacyjnej inwestycji budowlanej prowadzonej wg standardów FIDIC, powinno stanowić kompendium wiedzy na temat projektu oraz jego otoczenia, stanowiącym rozwinięcie i uzupełnienie standardowego wniosku o przyznanie dofinansowania ze środków funduszy strukturalnych lub funduszy spójności.

Studium wykonalności musi być przeprowadzone w fazie formułowania projektu. Informacje zawarte w studium, poza zbadaniem finansowej, technicznej i instytucjonalnej wykonalności inwestycji, powinny umożliwić także ocenę skutków inwestycji w kontekście postawionych celów. W efekcie przeprowadzonego studium wykonalności uzyskuje się całościową wiedzę na temat wykonalności projektu (pod kątem ekonomicznym, technicznym i organizacyjnym), co pozwala na zweryfikowanie, czy dany projekt ma dobre podstawy do realizacji i czy odpowiada potrzebom przewidywanych beneficjentów.

Analiza studium wykonalności powinna dać odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czy projekt jest wykonalny, tzn. czy nie istnieją ograniczenia natury finansowej, technicznej, organizacyjnej, prawnej, rynkowej lub innej uniemożliwiające realizację projektu?

2. Czy są przesłanki do uznania, że projekt będzie miał charakter trwały, tzn., czy dochody z prowadzonej działalności pozwolą na pokrycie kosztów eksploatacyjnych, a jeśli nie, to skąd będą pochodzić środki na zapewnienie funkcjonowania projektu w fazie poinwestycyjnej?

3. Czy projekt jest racjonalny finansowo i społecznie – czy dzięki realizacji projektu powstanie wartość dodana dla beneficjenta, jakie korzyści społeczne dla jednostki terytorialnej, w której jest realizowany projekt, powstaną wskutek podjęcia inwestycji i jaka będzie ich wartość?

Studium wykonalności, jako dokument uzupełniający wniosek o przyznanie dofinansowania ze środków funduszy pomocowych, powinno być zharmonizowane z samym wnioskiem.

Struktura studium wykonalności w każdym przypadku może być nieco inna, przy czym ważne jest, aby poszczególne elementy były powiązane, tworząc logiczną całość. W skład typowego studium wykonalności wchodzą następujące części:

1. Streszczenie, wnioski z analizy i podsumowanie.

2. Definicja projektu (opis przedmiotu projektu):

- charakterystyka projektu,

- cele projektu,

- wskaźniki osiągnięcia celów projektu.

3. Analiza instytucjonalna – trwałość i wykonalność instytucjonalna projektu.

4. Analiza techniczna i/lub terminologiczna.

5. Analizy specyficzne dla danego rodzaju projektu/sektora.

6. Analiza finansowa.

7. Analiza ekonomiczna.

8. Analiza oddziaływania na środowisko.

9. Podsumowanie i wnioski.

10. Załączniki.

Celem przygotowania studium wykonalności dla projektów jest przede wszystkim ułatwienie inwestorowi podjęcia decyzji inwestycyjnej. Poza tym jednym z głównych celów jest zapewnienie informacji dla przedstawicieli zainteresowanych środowisk oraz polepszenie języka komunikacji między instytucjami finansowymi.

Podstawowym problemem, z jakim borykają się podmioty zajmujące się wykonywaniem tego typu analiz, jest czas, w jakim studium wykonalności powinno zostać wykonane, a zwłaszcza dokładny termin. Z przesłanek praktycznych ta kwestia jest rozwiązywana następująco. Dla inwestora najlepszym czasem na realizację studium wykonalności jest okres przed rozpoczęciem jakichkolwiek działań w celu ograniczenia kosztów, dla przedstawicieli zainteresowanych środowisk ten okres nakłada się na czas przed rozpoczęciem prac projektowych w celu wyboru najlepszej opcji z maksymalizacją efektów społecznych, a dla instytucji finansowych, po uzyskaniu pozwolenia na budowę, w celu trwałości projektu – pewności, co do jego realizacji.

1.4.4. Procedury związane z realizacją kontraktu budowlanego wg standardów FIDIC

Jakość robót i materiałów

Wymagania co do jakości robot i materiałów są określone w subklauzuli 7 Warunków Ogólnych (WO) – Urządzenia, materiały i wykonawstwo oraz w specyfikacjach technicznych opracowanych dla poszczególnych robót. Zgodnie z subklauzulą 7 wykonawca jest zobowiązany pozyskiwać urządzenia i materiały i prowadzić realizację robót w sposób wyspecyfikowany w kontrakcie, właściwie, profesjonalnie i starannie oraz przy użyciu odpowiednio wyposażonych urządzeń i materiałów niepowodujących zagrożenia. Roboty, urządzenia i materiały powinny odpowiadać specyfikacji, rysunkom, pomiarom, modelom, próbkom, wzorcom i innym wymogom kontraktu i być dostępne dla instytucji kontraktującej lub dla inżyniera do celów identyfikacji przez cały czas wykonania. Inżynier ma pełny dostęp do wszystkich części placu budowy i do wszystkich miejsc, z których są uzyskiwane naturalne materiały, oraz jest uprawniony do badania, inspekcji, pomiarów i dokonywania prób materiałów i wykonawstwa oraz do sprawdzenia postępu wyrobu urządzeń, a także pozyskiwania i wyrobu materiałów. Wykonawca ma zapewnić możliwość wykonania tych czynności. Jeżeli do wykonania jakichś robót użyto nieakceptowanych urządzeń lub materiałów, roboty te nie powinny być przyjęte. Subklauzula 7.6 stanowi, że niezależnie od wcześniejszej próby lub poświadczenia, inżynier może polecić:

- usunięcie z terenu budowy w terminie podanym w poleceniu wszelkich urządzeń lub materiałów, które nie są zgodne z kontraktem;

- usunięcie i ponowne wykonanie każdej pracy, która nie jest zgodna z kontraktem;

wykonawca winien możliwie jak najszybciej i na własny koszt wykonać takie polecenia.

Jeżeli wykonawca nie zastosuje się do tego polecenia, instytucja kontraktująca ma prawo zatrudnić inne osoby do prowadzenia tych robót, wszystkie zaś wydatki z tego wynikające lub nieprzewidziane na podstawie subklauzuli 2.5 – Roszczenia zamawiającego mogą zostać potrącone z kwot należnych wykonawcy.

Zmiany i modyfikacje

Klauzula 13 WO stanowi, że inicjatywa wprowadzania zmian zasadniczo należy do inżyniera. Zmiany powinny być wprowadzane w formie polecenia inżyniera albo przez wyrażenie życzenia, aby wykonawca przedłożył propozycję. Subklauzula 13.1 zawiera definicje zmian, odnosząc się do zagadnień ilościowych, jakościowych, lokalizacji zmian, pominięcia robót, wprowadzenia dodatkowych robót, urządzeń i materiałów lub usług oraz zmiany kolejności wykonywania robót. Należy pamiętać, że wszelkie zmiany i dodatki muszą pozostawać w ścisłym związku z zakresem kontraktu, a ich wprowadzenie jest konieczne do wykonania całości robót i uzyskania założonego efektu użytkowego. Inicjatywa wykonawcy jest ograniczona do sytuacji, gdy zgodnie z subklauzulą 13.2 – Inżynieria wartości będzie on proponował przyspieszenie ukończenia, zmniejszenia kosztów zamawiającego przy realizacji lub eksploatacji, co poprawi wartość robót lub dostarczy zamawiającemu pożytku w inny sposób.

Zmiany powinny być wyceniane zgodnie z klauzulą 12 – Obmiary i wycena. Nie dotyczy to skutków zastosowania subklauzuli 13.7 – Korekty wynikające ze zmian stanu prawnego, gdy wzrost lub obniżka kosztu wykonania robót będą odrębnie szacowane i dodane lub odjęte od ceny kontraktowej.

Czas na wykonanie robót

Czas na wykonanie robót jest określony w formularzu załącznika do oferty w odpowiednich jednostkach: dni, tygodnie, miesiące, lata. Czas na wykonanie biegnie od daty ustalonej w powiadomieniu o rozpoczęciu robót wydanym zgodnie z subklauzulą 8.1 WO – Rozpoczęcie robót. Należy uwzględnić warunek, że powiadomienie musi być wydane co najmniej 7 dni przed wyznaczonym terminem rozpoczęcia. Wykonawca ma obowiązek rozpoczęcia realizacji możliwie jak najszybciej, lecz termin faktycznego rozpoczęcia robót nie będzie miał wpływu i nie zmieni daty rozpoczęcia przyjętej w powiadomieniu. Zgodnie z subklauzulą 8.4 – Przedłużenie czasu na ukończenie wykonawca będzie uprawniony do przedłużenia terminu zakończenia robót, gdy wystąpią okoliczności, na które wykonawca nie ma wpływu, m.in. zmiany, wyjątkowo niesprzyjające warunki klimatyczne i jakiekolwiek opóźnienie spowodowane przez zamawiającego lub jego personel (w tym inżyniera).

Opóźnienie wykonania robót

Jeżeli faktyczny postęp robót jest zbyt wolny, aby ich ukończenie nastąpiło w obowiązującym czasie, lub, gdy postęp prac odstaje od założeń bieżącego harmonogramu, to na polecenie inżyniera wykonawca musi przedłożyć aktualizację harmonogramu i uzasadnić metody i przedsięwzięcia przyjęte w celu przyspieszenia robót i ukończenia ich w przewidzianym czasie. Jeśli jednak termin zakończenia, uwzględniając ewentualny przedłużony czas na wykonanie, nie zostanie dotrzymany, to wykonawca jest zobowiązany zapłacić zamawiającemu odszkodowanie określone w załączniku do oferty zgodnie z subklauzulą 8.7 – Odszkodowania umowne za opóźnienia.

Roszczenia i rozstrzyganie sporów

Przy realizacji kontraktów wg FIDIC tryb zgłaszania roszczeń jest mniej rygorystyczny dla zamawiającego, a bardziej wymagający dla wykonawcy. Zgodnie z subklauzulą 2.5 – Roszczenia zamawiającego, jeśli zamawiający uważa się za uprawnionego do jakiejkolwiek płatności wg warunków kontraktowych lub z innego tytułu, to sam lub w jego imieniu inżynier odpowiednio powiadamia wykonawcę o roszczeniu wraz z niezbędnymi informacjami o jego podstawie. W rezultacie, należności zamawiającego mogą być zaspokojone przez skompensowanie lub potrącenie odpowiednich kwot w każdym przejściowym świadectwie płatności. Wynika to z następujących postanowień warunków kontraktowych:

Przypisy

1 Polskie Stowarzyszenie Inżynierów Doradców i Rzeczoznawców.

2 Screening to proces ustalania, czy OOŚ jest wymagana przy danym projekcie, czy nie.