Projekt okładki: Przemysław Spiechowski

Wydawca: Karol Zawadzki

Koordynator ds. redakcji: Adam Kowalski

Redaktor: Izabela Mika

Produkcja: Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Recenzenci: Prof. dr hab. inż. Krzysztof Schabowicz, Politechnika Wrocławska
dr hab. inż. Lidia Buda-Ożóg, prof. Politechniki Rzeszowskiej

Autorzy poszczególnych podrozdziałów:

Łukasz Drobiec – 5.6, 5.8, 6.1, 6.2, 6.3, 7.1

Iwona Galman – 8.2

Radosław Jasiński – 7.3, 8.2

Wojciech Mazur – 5.7, 8.3

Lech Misiewicz – 2, 3, 4.1, 4.2, 5.2, 5.3, 5.4, 5.7, 5.8, 5.9, 5.10, 5.11, 5.12, 5.15, 7.5, 7.6, 7.7, 7.8, 7.9

Adam Piekarczyk – 7.2, 8.1

Tomasz Rybarczyk – 7.4, 8.4, 8.5

Paweł Walczak – 4.1, 4.2, 5.1, 5.2, 5.3, 5.4, 5.5, 5.7, 5.9, 5.11, 5.13, 5.14, 7.10, 7.11

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022r. (Wydanie I)

Warszawa 2022

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA
Warszawa 2022

ISBN: 978-83-01-22630-5

Wydawnictwo Naukowe PWN SA
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 288; infolinia 801 33 33 88
e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl
www.pwn.pl

Fragment

1. Wprowadzenie

2. Projektowanie w świetle obowiązujących przepisów

2.1. Wprowadzenie

2.2. Obowiązujące przepisy

2.2.1. Przepisy prawa budowlanego

2.2.2. Warunki techniczne

2.3. Projekty

2.3.1. Projekt budowlany i techniczny

2.3.2. Projekt wykonawczy

2.3.3. Specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót

Literatura do rozdziału 2

3. Mur i jego rola w konstrukcji budynku

3.1. Wprowadzenie

3.2. Rola murowanych ścian w budynku

Literatura do rozdziału 3

4. Wyroby SOLBET na rynku krajowym i europejskim

4.1. Wprowadzanie do obrotu i udostępnianie wyrobów budowlanych w Polsce i UE

4.1.1. Wprowadzenie

4.1.2. System europejski

4.1.3. System krajowy

4.1.4. Inne sposoby wprowadzania do obrotu i udostępniania na rynku

4.2. Wprowadzanie do obrotu i udostępnianie na rynku wyrobów SOLBET

4.2.1. Dokumenty towarzyszące wyrobom budowlanym SOLBET

4.2.2. Elementy murowe z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

4.2.3. Zaprawy murarskie SOLBET

4.2.4. Nadproża ze zbrojonego autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

4.2.5. Zaprawy tynkarskie i tynki SOLBET

4.2.6. Zestaw wyrobów do wykonywania ociepleń zewnętrznych budynków SOLBET TERMO

Literatura do rozdziału 4

5. Elementy murowe

5.1. Podstawowe informacje o autoklawizowanym betonie komórkowym i jego produkcji

5.1.1. Definicja autoklawizowanego betonu komórkowego (ABK)

5.1.2. Proces produkcji ABK

5.1.3. Autoklawizacja

5.2. Wymiary i odchyłki wymiarów

5.2.1. Ustalenia normowe

5.2.2. Wykonywanie pomiarów

5.2.3. Podsumowanie

5.3. Kształt i budowa

5.3.1. Ustalenia normowe

5.3.2. Podsumowanie

5.4. Gęstość brutto

5.4.1. Ustalenia normowe

5.4.2. Wykonywanie badań

5.4.3. Podsumowanie

5.5. Wytrzymałość na ściskanie betonu komórkowego

5.5.1. Ustalenia normowe

5.5.2. Wykonywanie badań

5.5.3. Wpływ wielkości i kształtu próbki

5.5.4. Wpływ wilgotności

5.5.5. Określenie wytrzymałości betonu komórkowego na podstawie badań ultradźwiękowych

5.6. Pozostałe właściwości mechaniczne elementów murowych

5.6.1. Właściwości ABK w trójosiowym stanie naprężenia

5.6.2. Wytrzymałość na rozciąganie

5.6.3. Energia pękania

5.7. Stabilność wymiarów

5.7.1. Ustalenia normowe

5.7.2. Wykonywanie badań

5.7.3. Podsumowanie

5.8. Reakcja na ogień

5.8.1. Wprowadzenie

5.8.2. Reakcja na ogień betonu komórkowego

5.8.3. Podsumowanie

5.9. Absorbcja wody

5.10. Przepuszczalność pary wodnej

5.11. Opór cieplny

5.11.1. Ustalenia normowe

5.11.2. Współczynnik przewodzenia ciepła

5.11.3. Gęstość elementu murowego oraz jego kształt i budowa jako podstawa do określenia właściwości cieplnych

5.11.4. Podsumowanie

5.12. Ciepło właściwe

5.13. Odporność na zamrażanie/rozmrażanie

5.14. Substancje niebezpieczne

5.15. Ochrona przed promieniowaniem jonizującym

5.16. Możliwości wykorzystania wyników badań w projektowaniu

Literatura do rozdziału 5

6. Zaprawa murarska

6.1. Podstawowe informacje

6.1.1. Definicja i podział zapraw

6.1.2. Asortyment zapraw SOLBET

6.2. Właściwości zapraw

6.2.1. Wytrzymałość

6.2.2. Gęstość

6.2.3. Reakcja na ogień

6.2.4. Absorpcja wody

6.2.5. Przepuszczalność pary wodnej

6.2.5. Współczynnik przewodzenia ciepła

6.2.6. Trwałość

6.2.7. Substancje niebezpieczne

6.2.8. Wytrzymałość spoiny w murze

6.3. Możliwości wykorzystania wyników badań w projektowaniu

Literatura do rozdziału 6

7. Właściwości użytkowe muru w systemie SOLBET

7.1. Wytrzymałość muru na ściskanie

7.1.1. Sposoby określania wytrzymałości muru na ściskanie

7.1.2. Badania wpływu zaprawy na wytrzymałość na ściskanie muru z ABK

7.1.3. Badania wpływu zbrojenia spoin wspornych na wytrzymałość na ściskanie muru z ABK

7.1.4. Badania wpływu technologii murowania na wytrzymałość muru na ściskanie

7.1.5. Badania wpływu zbrojenia powierzchniowego na wytrzymałość muru z ABK na ściskanie

7.1.6. Wnioski wynikające z badań wytrzymałości na ściskanie

7.2. Wytrzymałość muru na zginanie

7.2.1. Wytrzymałość na zginanie w płaszczyźnie muru

7.2.2. Wytrzymałość na zginanie w płaszczyźnie prostopadłej do powierzchni muru

7.2.3. Badania wytrzymałość na zginanie w płaszczyźnie prostopadłej do powierzchni muru

7.3. Wytrzymałość muru na ścinanie

7.3.1. Metody badań wytrzymałości na ścinanie muru

7.3.2. Wykorzystane procedury badań wytrzymałości na ścinanie muru z ABK

7.3.3. Materiały i modele badawcze wykorzystane w badaniach metodą przecinania

7.3.4. Materiały i modele badawcze wykorzystane w badaniach metodą ukośnego ściskania/rozciągania

7.3.5. Wyniki badań początkowej wytrzymałości na ścinanie metodą przecinania

7.3.6. Synteza wyników badań wytrzymałości muru na ścinanie metodą przecinania

7.3.7. Wnioski wynikające z badań wytrzymałości na ścinanie metodą przecinania

7.3.8. Wyniki badań wytrzymałości muru na ścinanie metodą ukośnego ściskania/rozciągania

7.3.9. Synteza wyników badań wytrzymałości muru na ścinanie metodą ukośnego ściskania/rozciągania

7.3.10. Wnioski wynikające z badań wytrzymałości na ścinanie metodą ukośnego ściskania/rozciągania

7.4. Odporność ogniowa

7.4.1. Wprowadzenie

7.4.2. Zachowanie się betonu komórkowego w poszczególnych przedziałach działania wysokich temperatur

7.4.3. Odporność ogniowa murów z betonu komórkowego

7.4.4. Praktyczne wykorzystanie wysokiej odporności ogniowej betonu komórkowego

7.4.5. Podsumowanie

7.5. Izolacyjność akustyczna

7.6. Współczynnik przenikania ciepła

7.7. Odporność na włamanie i kuloodporność

7.7.1. Odporność na włamanie

7.7.2. Kuloodporność

7.8. Ochrona przed promieniowaniem jonizującym

7.9. Ochrona przed polami elektromagnetycznymi

7.10. Inne informacje potrzebne do budownictwa zrównoważonego i „zielonego”

7.11. Deklaracja środowiskowa i cykl życia wyrobu

Literatura do rozdziału 7

8. Właściwości użytkowe wyrobów uzupełniających

8.1. Zbrojenie do spoin wspornych

8.1.1. Zbrojenie stalowymi siatkami

8.1.2. Zbrojenie niemetaliczne z matrycą polimerową FRP

8.2. Łączniki ścienne

8.2.1. Informacje ogólne

8.2.2. Synteza wybranych wyników badań połączeń ścian

8.2.3. Asortyment łączników stosowanych do połączeń ścian

8.2.4. Ustalenia normowe

8.2.5. Procedury wykorzystane w badaniach połączeń ścian z ABK

8.2.6. Materiały i modele badawcze wykorzystane w badaniach połączeń ścian z ABK

8.2.7. Wyniki badań własnych ścian niezbrojonych systemu SOLBET

8.2.8. Wyniki badań własnych ścian z łącznikami

8.2.9. Synteza wyników badań

8.2.10. Wnioski wynikające z badań połączeń ścian

8.3. Nadproża zbrojone z ABK SOLBET

8.3.1. Podstawowe informacje o wyrobach i sposobie ich produkcji

8.3.2. Wymagania normowe

8.3.3. Wymiary, masa i odchyłki wymiarowe

8.3.4. Podstawowe właściwości nadproży z ABK

8.3.5. Badania nośności nadproży

8.3.6. Obciążenia nadproży

8.3.7. Projektowanie nadproży

8.3.8. Wyniki badań nośności nadproży

8.4. System ociepleń SOLBET TERMO; systemowe ocieplenie ścian – sposób na ciepłe przegrody i trwałą elewację

8.4.1. Rozwiązaniem jest system

8.4.2. Elementy systemu ociepleń SOLBET Termo

8.5. Zaprawy tynkarskie

8.5.1. Informacje ogólne

8.5.2. Tynki cementowo-wapienne

8.5.3. Tynki stosowane na zewnątrz

8.5.4. Tynki gipsowe

Literatura do rozdziału 8

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

1. Wprowadzenie

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych nakłada na producentów materiałów budowanych, w tym elementów murowych i zapraw, obowiązek sporządzania deklaracji właściwości użytkowych. Deklaracja ta umożliwia producentom wprowadzanie wyrobów do obrotu, a projektantom i wykonawcom ich stosowanie. Wszystkie wyroby, które są objęte normą (zharmonizowaną lub krajową) lub są zgodne europejską albo krajową oceną techniczną, powinny mieć deklarację właściwości użytkowych. Jest to dokument, który zawiera zarówno najważniejsze, jak i niezbędne do projektowania informacje na temat wyrobu budowlanego oraz jego właściwości. Praktyka pokazuje jednak, że projektanci architektury i konstrukcji rzadko sięgają do deklaracji właściwości użytkowych i często nie wiedzą, skąd wzięły się deklarowane wartości. Dlatego pierwszym celem niniejszej książki jest przedstawienie podstawowych właściwości elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego (ABK), zapraw i murów z ABK, które producenci powinni deklarować, oraz procedur służących do wyznaczania tych właściwości. Przy czym nie ograniczono się jedynie do podania definicji właściwości i opisu normowych procedur badawczych, lecz zawarto w niej liczne wyniki badań prowadzonych w Centrach Badawczych SOLBET i w Katedrze Konstrukcji Budowlanych oraz Laboratorium Budownictwa Politechniki Śląskiej. Ponieważ norma PN-EN 1990 Eurokod. Podstawy projektowania konstrukcji zezwala na projektowanie wspomagane badaniami, podane w książce wyniki badań można wykorzystać w projektowaniu architektoniczno-budowlanym, co jest drugim celem książki. Z tego względu po każdym rozdziale zawierającym wyniki badań zamieszczono podrozdział o możliwościach użycia wyników badań w projektowaniu.

Książka została napisana przez pracowników naukowych Wydziału Budownictwa Politechniki Śląskiej oraz przez pracowników firmy SOLBET S. z o.o. Wyniki prezentowanych badań są efektem kilku prac naukowo-badawczych realizowanych w Katedrze Konstrukcji Budowlanych Politechniki Śląskiej w latach 2013–2022 i równolegle w Centrach Badawczych SOLBET. Książka została pomyślana jako wydawnictwo wielotomowe. Oddajemy w ręce czytelników tom I dotyczący materiałów (elementów murowych, zapraw i muru). Jako kolejne planowane są tomy dotyczące badań konstrukcji murowych i wykonawstwa murów z ABK.

Autorzy

2. Projektowanie w świetle obowiązujących przepisów

2.1. Wprowadzenie

Budynki należy tak projektować, aby równocześnie spełniały wszystkie wymagania określone w przepisach oraz przedstawione przez inwestora, ze szczególnym zwróceniem uwagi na zdrowie i bezpieczeństwo osób przez cały cykl życia budynku. W zależności od rodzaju budynku równie ważne są bezpieczeństwo i zdrowie zwierząt domowych, bezpieczeństwo mienia oraz niewywieranie szkodliwego wpływu na środowisko.

Obowiązkiem projektanta jest prawidłowe opracowanie projektu budowlanego. Projektant ma za zadanie wzajemnie skoordynować pod względem technicznym poszczególne opracowania (w tym branżowe) składające się na projekt budowlany, a także zapewnić zgodność projektu technicznego z projektem zagospodarowania działki lub terenu oraz z projektem architektoniczno-budowlanym.

Proces inwestycyjno-budowlany jest regulowany przepisami budowlanymi i specyfikacjami technicznymi. W praktyce uczestnicy tego procesu w różnym stopniu korzystają z poszczególnych dokumentów i aktów prawnych. Dla inwestora najważniejsze są warunki techniczne, jakie musi spełnić planowany przez niego obiekt. Projektant powinien uwzględnić wszystkie przepisy zawarte w unijnych rozporządzeniach oraz krajowych ustawach i aktach wykonawczych do nich, a projektant-konstruktor korzysta głównie z norm do projektowania, czyli Eurokodów. Z punktu widzenia producentów najważniejsze są specyfikacje techniczne wyrobów i normy, na podstawie których określane są właściwości wyrobów budowlanych czy też surowców do ich produkcji.

2.2. Obowiązujące przepisy

2.2.1. Przepisy prawa budowlanego

Zgodnie z art. 20.1 ustawy Prawo budowlane [N19] do podstawowych obowiązków projektanta należy:

• opracowanie projektu budowlanego w sposób zgodny z wymaganiami ustawy, ustaleniami określonymi w decyzjach administracyjnych dotyczących zamierzenia budowlanego, obowiązującymi przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej;

• zapewnienie, w razie potrzeby, udziału w opracowaniu projektu budowlanego osób posiadających uprawnienia budowlane do projektowania w odpowiedniej specjalności;

• wzajemne skoordynowanie techniczne opracowań projektowych wykonanych przez osoby, o których mowa w pkt 1a, zapewniające uwzględnienie zawartych w przepisach zasad bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w procesie budowy, z uwzględnieniem specyfiki projektu budowlanego, oraz zapewnienie zgodności projektu technicznego z projektem zagospodarowania działki lub terenu oraz projektem architektoniczno-budowlanym.

Na podstawie rozporządzenia 305/2011 [N17] w ustawie Prawo budowlane (art. 5.1) [N19] zapisano:

Obiekt budowlany, jako całość oraz jego poszczególne części, wraz ze związanymi z nim urządzeniami budowlanymi należy, biorąc pod uwagę przewidywany okres użytkowania, projektować i budować w sposób określony w przepisach, w tym techniczno-budowlanych, oraz zgodnie z zasadami wiedzy technicznej, zapewniając:

• spełnienie podstawowych wymagań dotyczących obiektów budowlanych określonych w załączniku I do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. [N17] dotyczących:

• nośności i stateczności konstrukcji,

• bezpieczeństwa pożarowego,

• higieny, zdrowia i środowiska,

• bezpieczeństwa użytkowania i dostępności obiektów,

• ochrony przed hałasem,

• oszczędności energii i izolacyjności cieplnej,

• zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych.

Nie należy przy tym faworyzować żadnego z wymagań podstawowych [1], [2]. Budynki (obiekty budowlane) jako całość oraz ich poszczególne części należy tak projektować, aby zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 (CPR) [N17]:

nadawały się do użycia zgodnie z ich zamierzonym zastosowaniem, przy czym należy w szczególności wziąć pod uwagę zdrowie i bezpieczeństwo osób mających z nimi kontakt przez cały cykl życia tych obiektów.

Do projektowania i wykonywania obiektów budowlanych należy stosować wyroby budowlane.

Wyrób budowlany jest to każdy wyrób lub zestaw wyprodukowany i wprowadzony do obrotu w celu trwałego wbudowania w obiektach budowlanych lub ich częściach, którego właściwości wpływają na właściwości użytkowe obiektów budowlanych w stosunku do podstawowych wymagań dotyczących obiektów budowlanych.

Warunki wprowadzania do obrotu lub udostępniania na rynku wyrobów budowlanych są określone w rozporządzeniu 305/2011 [N17]: „poprzez ustanowienie zharmonizowanych zasad wyrażania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych w odniesieniu do ich zasadniczych charakterystyk oraz zharmonizowanych zasad stosowania oznakowania CE na tych wyrobach”.

Przy normalnej konserwacji budynki muszą spełniać podstawowe wymagania dotyczące obiektów budowlanych przez gospodarczo uzasadniony okres użytkowania. W załączniku I do rozporządzenia 305/2011 [N17] przedstawiono następujące podstawowe wymagania: nośność i stateczność, bezpieczeństwo pożarowe, higiena, zdrowie i środowisko, bezpieczeństwo użytkowania i dostępność obiektów, ochrona przed hałasem, oszczędność energii i izolacyjność cieplna oraz zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych. Są one podstawą opracowania mandatów na opracowanie norm i zharmonizowanych specyfikacji technicznych.

Nośność i stateczność

Obiekty budowlane muszą być zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby obciążenia mogące na nie działać podczas ich budowy i użytkowania nie prowadziły do:

• zawalenia się całego obiektu budowlanego ani jego części;

• znacznych odkształceń o niedopuszczalnym stopniu;

• uszkodzenia innych części obiektów budowlanych, urządzeń ani zamontowanego wyposażenia w wyniku znacznych odkształceń elementów nośnych konstrukcji;

• uszkodzenia na skutek wypadku w stopniu nieproporcjonalnym do wywołującej go przyczyny.

Bezpieczeństwo pożarowe

Obiekty budowlane muszą być zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby w przypadku wybuchu pożaru:

• nośność konstrukcji została zachowana przez określony czas;

• powstawanie i rozprzestrzenianie się ognia i dymu w obiektach budowlanych było ograniczone;

• rozprzestrzenianie się ognia na sąsiednie obiekty budowlane było ograniczone;

• osoby znajdujące się wewnątrz mogły opuścić obiekt budowlany lub być uratowane w inny sposób;

• uwzględnione było bezpieczeństwo ekip ratowniczych.

Higiena, zdrowie i środowisko

Obiekty budowlane muszą być zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby w ciągu ich całego cyklu życia – podczas ich budowy, użytkowania i rozbiórki – nie stanowiły zagrożenia dla higieny ani zdrowia czy bezpieczeństwa pracowników, osób je zajmujących lub sąsiadów, nie wywierały w ciągu ich całego cyklu życia nadmiernego wpływu, na jakość środowiska ani na klimat, w szczególności w wyniku:

• wydzielania toksycznych gazów;

• emisji niebezpiecznych substancji, lotnych związków organicznych, gazów cieplarnianych ani niebezpiecznych cząstek do powietrza wewnątrz i na zewnątrz obiektu budowlanego;

• emisji niebezpiecznego promieniowania;

• uwalniania niebezpiecznych substancji do wody gruntowej, wód morskich, wód powierzchniowych ani gleby;

• uwalniania do wody pitnej niebezpiecznych substancji ani substancji, które w inny sposób negatywnie wpływają na wodę pitną;

• niewłaściwego odprowadzania ścieków, emisji gazów spalinowych ani niewłaściwego usuwania odpadów stałych i płynnych;

• wilgoci w częściach obiektów budowlanych ani na powierzchniach w obrębie tych obiektów.

Bezpieczeństwo użytkowania i dostępność obiektów

Obiekty budowlane muszą być zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby nie stwarzały niedopuszczalnego ryzyka wypadków ani szkód w użytkowaniu lub w eksploatacji, takich jak poślizgnięcia, upadki, zderzenia, oparzenia, porażenia prądem elektrycznym i obrażenia w wyniku eksplozji lub włamania. W szczególności obiekty budowlane muszą być zaprojektowane i wykonane z uwzględnieniem ich dostępności dla osób niepełnosprawnych i ich użytkowania przez takie osoby.

Ochrona przed hałasem

Obiekty budowlane muszą być zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby hałas odbierany przez osoby je zajmujące lub znajdujące się w pobliżu tych obiektów nie przekraczał poziomu stanowiącego zagrożenie dla ich zdrowia oraz pozwalał im spać, odpoczywać i pracować w zadowalających warunkach.

Oszczędność energii i izolacyjność cieplna

Obiekty budowlane i ich instalacje grzewcze, chłodzące, oświetleniowe i wentylacyjne muszą być zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby ilość energii wymaganej do ich użytkowania, przy uwzględnieniu potrzeb zajmujących je osób i miejscowych warunków klimatycznych, była możliwie najmniejsza. Obiekty budowlane muszą być również energooszczędne, a do ich budowy i rozbiórki należy zużywać jak najmniej energii.

Zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych

Obiekty budowlane muszą być zaprojektowane, wykonane i rozebrane w taki sposób, aby wykorzystanie zasobów naturalnych było zrównoważone i zapewniało w szczególności:

• ponowne wykorzystanie lub recykling obiektów budowlanych oraz wchodzących w ich skład materiałów i części po rozbiórce;

• trwałość obiektów budowlanych;

• wykorzystanie w obiektach budowlanych przyjaznych środowisku surowców i materiałów wtórnych.

2.2.2. Warunki techniczne

Jednymi z aktów wykonawczych do ustawy Prawo budowlane [N1] jest szereg rozporządzeń zawierających warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać poszczególne rodzaje obiektów budowlanych (WT). Większość budynków ze ścianami murowanymi powinna spełniać wymagania zawarte w rozporządzeniu WT [N14]. W tym rozporządzeniu poszczególne podstawowe wymagania i związane z nimi przepisy zawierające regulacje, postanowienia i warunki nie są przedstawione w sposób równoważny. Niektóre z działów (bezpieczeństwo pożarowe, bezpieczeństwo użytkowania oraz oszczędność energii i izolacyjność cieplna) zawierają szczegółowe zasady i wymagania. Inne (bezpieczeństwo konstrukcji, higiena i zdrowie oraz ochrona przed hałasem i drganiami) zawierają tylko ogólne zasady oraz odniesienia do norm znajdujących się w załączniku, dlatego mogą wydawać się mniej ważne.

W załączniku nr 1 do rozporządzenia WT [N14] podano wykaz polskich norm powołanych w rozporządzeniu, przyporządkowanych do poszczególnych rozdziałów, paragrafów i ustępów.

Do projektowania konstrukcji obiektów budowlanych w państwach Unii Europejskiej stosuje się zbiór ujednoliconych norm nazywanych eurokodami. Do projektowania konstrukcji murowych jest wykorzystywany Eurokod 6 składający się z czterech części (PN-EN 1996-1-1 [N10], PN-EN 1996-1-2 [N11], PN-EN 1996-2 [N12], PN-EN 1996-3 [N13]). Do projektowania każdego rodzaju konstrukcji (w tym również murowych) należy stosować także Eurokod 0 (PN-EN 1990 [N1]) i Eurokod 1 (PN-EN 1991-1-1 [N2], PN-EN 1991-1-2 [N3], PN-EN 1991-1-3 [N4], PN-EN 1991-1-4 [N5], PN-EN 1991-1-5 [N6], PN-EN 1991-1-6 [N7], PN-EN 1991-1-7 [N8]), a przy projektowaniu konstrukcji murowych – również Eurokod 2 (PN-EN 1992).

Normą nadrzędną w stosunku do pozostałych eurokodów jest PN-EN 1990 [N1], w której podano zasady, sposoby i metody projektowania oraz sprawdzania niezawodności konstrukcji w celu zapewnienia jej odpowiedniego bezpieczeństwa, użytkowalności i trwałości poprzez:

• prognozowanie obciążeń i oddziaływań;

• określanie wytrzymałości materiałów, elementów i konstrukcji;

• przyjmowanie kombinacji oddziaływań;

• sprawdzanie nośności i sztywności;

• określanie trwałości.

Do oceny bezpieczeństwa konstrukcji w eurokodach przyjęto koncepcję stanów granicznych, w której wykorzystuje się metodę częściowych współczynników.

Do sprawdzania spełnienia pozostałych podstawowych wymagań ustanowiono szereg norm europejskich, a w wielu przypadkach powołane są również polskie normy, opracowane przez odpowiednie Komitety Techniczne PKN.

Należy zaznaczyć, że:

• obowiązujące są te wersje norm, które są zamieszczone w obowiązującym tekście załącznika 1 do rozporządzenia WT [N14], nawet jeżeli PKN wycofał te wydanie i wprowadził na jego miejsce nową normę;

• jeżeli w załączniku nr 1 WT [N14] przywołana jest norma niedatowana, to należy stosować jej najnowszą opublikowaną polską wersję, nawet jeżeli została ona przez PKN wycofana.

2.3. Projekty

2.3.1. Projekt budowlany i techniczny

Projekt budowlany jest jedną z części dokumentacji budowy [3]. Zawiera on: projekt zagospodarowania działki lub terenu oraz projekt architektoniczno-budowlany, a od 19.09.2020 r. również projekt techniczny. Projekt budowlany jest jednym z dokumentów niezbędnych do uzyskania pozwolenia na budowę.

Projekt budowlany powinien być zgodny z obowiązującymi przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej, w tym wymaganiami zawartymi w ustawie Prawo budowlane (art. 5 pkt 1, art. 34) oraz w rozporządzeniu w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego [N16], i ustaleniami określonymi w decyzjach administracyjnych dotyczących zamierzenia budowlanego.

Zarówno zakres, jak i treść projektu budowlanego powinny być dostosowane do specyfiki i charakteru obiektu oraz stopnia skomplikowania robót budowlanych, a w zależności od przeznaczenia projektowanego obiektu powinny też określać niezbędne warunki do korzystania z obiektu przez osoby ze szczególnymi potrzebami. Zakres i treść projektu budowlanego winny też uwzględniać warunki ochrony przeciwpożarowej.

Projekt architektoniczno-budowlany obejmuje miedzy innymi takie elementy związane ze ścianami jak:

• układ przestrzenny oraz formę architektoniczną istniejących i projektowanych obiektów budowlanych;

• zamierzony sposób użytkowania obiektów budowlanych, w tym liczbę projektowanych do wydzielenia lokali, z wyszczególnieniem lokali mieszkalnych;

• charakterystyczne parametry techniczne obiektów budowlanych;

• opinię geotechniczną oraz informację o sposobie posadowienia obiektu budowlanego;

• projektowane rozwiązania materiałowe i techniczne mające wpływ na otoczenie, w tym środowisko.

Projekt techniczny obejmuje:

• projektowane rozwiązania konstrukcyjne obiektu wraz z wynikami obliczeń statyczno-wytrzymałościowych;

• charakterystykę energetyczną (w przypadku budynków);

• projektowane niezbędne rozwiązania techniczne oraz materiałowe;

• dokumentację geologiczno-inżynierską lub geotechniczne warunki posadowienia obiektów budowlanych (w zależności od potrzeb);

• inne opracowania projektowe.

2.3.2. Projekt wykonawczy

Pojęcie projektu wykonawczego funkcjonuje w budownictwie od dość dawna [3]. Zdefiniowano je w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2004 r. w sprawie określenia szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego [N15]. Projekt wykonawczy winien uzupełniać i uszczegóławiać projekt budowlany dla potrzeb wykonawstwa rozwiązań zawartych w projekcie budowlanym. Rozwiązania w nim zawarte nie mogą naruszać istoty rozwiązań zawartych w zatwierdzonym projekcie budowlanym. Muszą być ponadto zgodne z warunkami pozwolenia na budowę.

2.3.3. Specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót

Termin specyfikacja techniczna wykonania i odbioru robót pojawił się w polskim ustawodawstwie w 1997 r. wraz z nowelizacją ustawy o zamówieniach publicznych [N18]. Wprowadzenie specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót jako przepisu równorzędnego dokumentacji technicznej i ją uzupełniającego związane było z wprowadzaniem w kraju standardów obowiązujących w Unii Europejskiej. Do roku 2004 specyfikacje wykonywano jednakże jedynie dla inwestycji finansowanych z środków Unii Europejskiej, co było związane z brakiem stosownego aktu wykonawczego. Wraz z wprowadzeniem Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2004 r. w sprawie określenia szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego [N15] specyfikacje stały się podstawowym dokumentem opisującym przedmiot zamówienia, a także określającym wymagania dotyczące całego procesu przygotowania, realizacji i odbioru robót budowlanych. Specyfikacje techniczne wykonuje się dla wszystkich robót budowlanych finansowanych ze środków publicznych.

Zgodnie z rozporządzeniem [N15] specyfikacje techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych stanowią opracowania zawierające w szczególności zbiory wymagań, które są niezbędne do określenia standardu i jakości wykonania robót (w zakresie sposobu wykonania robót budowlanych), właściwości wyrobów budowlanych oraz oceny prawidłowości wykonania poszczególnych robót. Rozporządzenie określa dziesięć podstawowych elementów, które powinny znaleźć się w specyfikacji:

• część ogólną, która powinna obejmować: nazwę nadaną zamówieniu przez zamawiającego, przedmiot i zakres robót budowlanych, wyszczególnienie i opis prac towarzyszących i robót tymczasowych, informacje o terenie budowy, nazwy i kody: grup robót, klas robót i kategorii robót, określenia podstawowe, zawierające definicje pojęć i określeń nigdzie wcześniej niezdefiniowanych, a wymagających zdefiniowania w celu jednoznacznego rozumienia zapisów dokumentacji projektowej i specyfikacji technicznej wykonania i odbioru robót budowlanych;

• wymagania dotyczące właściwości wyrobów budowlanych;

• wymagania dotyczące sprzętu i maszyn;

• wymagania dotyczące środków transportu;

• wymagania dotyczące wykonania robót budowlanych;

• opis działań związanych z kontrolą, badaniami oraz odbiorem wyrobów i robót budowlanych;

• wymagania dotyczące przedmiaru i obmiaru robót;

• opis sposobu odbioru robót budowlanych;

• opis sposobu rozliczenia robót tymczasowych i prac towarzyszących;

• dokumenty odniesienia, czyli dokumenty będące podstawą do wykonania robót budowlanych, w tym wszystkie elementy dokumentacji projektowej, normy, aprobaty techniczne oraz inne dokumenty i ustalenia techniczne.

Ideą specyfikacji technicznych jest uzupełnianie dokumentacji projektowej, a nie jej powielanie. Dlatego w powyższych punktach winny znaleźć się jedynie informacje i wytyczne pominięte w projekcie oraz informacje wpływające na jakość wykonania robót i wytyczne dotyczące technologii wykonawstwa.

Literatura do rozdziału 2

Publikacje

[1] Drobiec Ł., Misiewicz L.: Wpływ ociepleń ścian z betonu komórkowego na spełnienie wymagań podstawowych, [w:] Monografie technologii betonu. IX Konferencja Dni Betonu. Wisła, t. 2, Stowarzyszenie Producentów Cementu, Kraków 2016, s. 685–697.

[2] Drobiec Ł., Misiewicz L.: Wpływ wymagań budownictwa energooszczędnego na spełnienie wymagań podstawowych ze szczególnym uwzględnieniem nośności i stateczności konstrukcji oraz ochrony przed hałasem, [w:] Budownictwo energooszczędne w Polsce – stan i perspektywy, Wesołowska M.,·Podhorecki A. (red.), Wydawnictwa Uczelniane Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2015, s. 131–141.

[3] Jasiński R., Drobiec Ł., Piekarczyk A.: Kontrola robót betonowych i żelbetowych w trakcie ich realizacji i odbioru, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2010.

Normy, wytyczne i akty prawne

[N1] PN-EN 1990:2004/NA:2010 Eurokod. Podstawy projektowania konstrukcji.

[N2] PN-EN 1991-1-1:2004/NA:2010 Eurokod 1. Oddziaływania na konstrukcje. Część 1-1: Oddziaływania ogólne. Ciężar objętościowy, ciężar własny, obciążenia użytkowe w budynkach.

[N3] PN-EN 1991-1-2:2006/NA:2010 Eurokod 1. Oddziaływania na konstrukcje. Część 1-2: Oddziaływania ogólne. Oddziaływania na konstrukcje w warunkach pożaru.

[N4] PN-EN 1991-1-3:2005/A1:2015-10 Eurokod 1. Oddziaływania na konstrukcje. Część 1-3: Oddziaływania ogólne. Obciążenie śniegiem.

[N5] PN-EN 1991-1-4:2008/NA:2010 Eurokod 1. Oddziaływania na konstrukcje. Część 1-4: Oddziaływania ogólne. Oddziaływania wiatru.

[N6] PN-EN 1991-1-5:2005/NA:2010 Eurokod 1. Oddziaływania na konstrukcje. Część 1-5: Oddziaływania ogólne. Oddziaływania termiczne.

[N7] PN-EN 1991-1-6:2007/NA:2010 Eurokod 1. Oddziaływania na konstrukcje. Część 1-6: Oddziaływania ogólne. Oddziaływania w czasie wykonywania konstrukcji.

[N8] PN-EN 1991-1-7:2008/A1:2014-07 Eurokod 1. Oddziaływania na konstrukcje. Część 1-7: Oddziaływania ogólne. Oddziaływania wyjątkowe.

[N9] PN-EN 1992-1-1:2008/NA:2018-11 Eurokod 2. Projektowanie konstrukcji z betonu. Część 1-1: Reguły ogólne i reguły dla budynków.

[N10] PN-EN 1996-1-1+A1:2013-05 Eurokod 6. Projektowanie konstrukcji murowych. Część 1-1: Reguły ogólne dla zbrojonych i niezbrojonych konstrukcji murowych.

[N11] PN-EN 1996-1-2:2010/NA:2010 Eurokod 6. Projektowanie konstrukcji murowych. Część 1-2: Reguły ogólne. Projektowanie z uwagi na warunki pożarowe.

[N12] PN-EN 1996-2:2010/NA:2010 Eurokod 6. Projektowanie konstrukcji murowych. Część 2: Wymagania projektowe, dobór materiałów i wykonanie murów.

[N13] PN-EN 1996-3:2010/NA:2016-06 Eurokod 6. Projektowanie konstrukcji murowych. Część 3: Uproszczone metody obliczania murowych konstrukcji niezbrojonych.

[N14] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 Nr 75 poz. 690 z późn. zm.).

[N15] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2004 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy dokumentacji projektowej, specyfikacji technicznych wykonania i odbioru robót budowlanych oraz programu funkcjonalno-użytkowego (Dz.U. 2004 nr 202 poz. 2072, zmiana: Dz.U. 2005 nr 75 poz. 664).

[N16] Rozporządzenie Ministra Rozwoju z dnia 11 września 2020 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego (Dz.U. 2020 poz. 1609 z późn. zm.).

[N17] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego I Rady (UE) nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylające dyrektywę Rady 89/106/EWG (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 88/5 z 4.4.2011).

[N18] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy o zamówieniach publicznych (Dz.U. 1997 nr 123 poz. 778).

[N19] Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz.U. 1994 r. Nr 89, poz. 414 z późn. zm.).

3. Mur i jego rola w konstrukcji budynku

3.1. Wprowadzenie

Ściany są jednym z najbardziej widocznych elementów budynku. Wpływają nie tylko na jego wygląd i architekturę. Ich konstrukcja i ukształtowanie odgrywają znaczącą rolę przy spełnianiu większości wymagań, które są stawiane przed każdym budynkiem.

Człowiek od najdawniejszych czasów starał się zapewnić sobie i swojemu dobytkowi bezpieczeństwo. Zarówno przed niesprzyjającymi zjawiskami atmosferycznymi, jak i dzikimi zwierzętami, a także nieprzyjaznymi ludźmi. Dlatego do budowy domów wykorzystywano takie materiały, które były wstanie w jak największym stopniu tę ochronę zapewnić. Kiedy zaczęto budować pierwsze domy, do wznoszenia ich ścian używano tych materiałów, które były dostępne w najbliższej okolicy. Początkowo były to: drewno, kamienie, glina i inne z dzisiejszego punktu widzenia dziwne materiały. Ich właściwości powodowały, że jedne stosowano chętniej, a inne tylko dlatego, że były dostępne i tanie.

Dawniej w Polsce budownictwo drewniane było powszechnym i podstawowym sposobem wznoszenia nie tylko budynków [1, 8]. Bardzo szybko, podobnie jak w innych krajach oraz regionach, do budowy tych najważniejszych obiektów zaczęto wykorzystywać kamień. Ale, aby ściana wznoszona z kamieni była stabilna i trwała, a do tego przenosiła różnego rodzaju obciążenia, należało ją w odpowiedni sposób konstruować. Najważniejsze było (i nadal jest!) takie układanie poszczególnych kamieni, aby uzyskać ich przewiązanie. Kolejnym krokiem było zastosowanie zapraw murarskich. Najstarszym, podstawowym składnikiem zapraw murarskich, jest wapno, a także gips, stosowane jako spoiwa. Później zaczęto również stosować cement. Odpowiednio dobrana zaprawa zapewniała równomierne przenoszenie obciążeń pomiędzy poszczególnymi kamieniami, a dzięki odpowiedniej przyczepności łączyła je w stabilny, szczelny i trwały mur.

Kolejnym etapem w rozwoju budownictwa murowego było zastosowanie zamiast kamienia naturalnego sztucznie wytwarzanych elementów murowych [1]. Wynikało to zarówno z ograniczonej dostępności kamienia naturalnego, jak i trudności oraz pracochłonności w obróbce skał , utrudniających powszechne wykonywanie z nich elementów do budowania murów. Początkowo zaczęto wykorzystywać cegły ręcznie formowane z gliny, suszone i nabierające wytrzymałości na słońcu, później zaczęto je wypalać w piecach. Budownictwo murowe szybko zyskało przewagę nad drewnianym ze względu na jego trwałość oraz odporność na zniszczenie mechaniczne i na ogień. W trakcie rewolucji przemysłowej w XIX w. w niektórych regionach Europy ograniczona dostępność odpowiedniej jakości gliny stała się barierą dalszego rozwoju budownictwa z cegły. W rezultacie sytuacja ta doprowadziła do opracowania technologii produkcji cegieł z wapna, piasku i cementu. Na przełomie XIX i XX zaczęto produkować cegły silikatowe [6, 9]. Niedługo po tym, w latach 20. XX w., opracowano technologię produkcji betonu komórkowego [10]. Po ogromnych zniszczeniach w czasie II wojny światowej właśnie beton komórkowy był tym materiałem, który w znaczący sposób umożliwił szybką odbudowę niemieckiej gospodarki i w ten sposób przyczynił się do niemieckiego cudu gospodarczego. W Polsce już w 1951 r. wybudowano pierwszą fabrykę betonu komórkowego [11]. Powstała ona w Aleksandrowie Kujawskim, tam gdzie dzisiaj jest jeden z zakładów firmy SOLBET, produkujący miedzy innymi zaprawy murarskie.

3.2. Rola murowanych ścian w budynku

Budownictwo murowe ma ponad 4 tys. lat tradycji [5], ale nadal pomimo rozwoju wielu innych technik budowania, pozostaje w wielu krajach podstawowym sposobem wznoszenia ścian budynków. W Polsce ponad 80% wszystkich nowych ścian budynków to mury, a połowa murów jest wznoszona z betonu komórkowego. Od kilkudziesięciu lat autoklawizowany beton komórkowy jest bez wątpienia najpopularniejszym i najchętniej stosowanym materiałem murarskim.

Dzisiaj jest dostępnych wiele różnych rodzajów elementów murowych. Różnią się one właściwościami, mają swoje zalety i wady. Z każdego z nich można wybudować mur, który jako zasadnicza część ściany pozwoli spełnić stawiane przed nią wymagania. Należy jednak pamiętać, że z jednych elementów murowych robi się to łatwiej, a z innych znacznie trudniej. Rosnące wymagania, związane głównie z oszczędnością energii i ochroną cieplną, spowodowały stopniowe ograniczanie stosowania ścian jednowarstwowych – najczęściej obustronnie otynkowanego muru. Po zmianach rozporządzenia w sprawie warunków technicznych [N1] od 31 grudnia 2020 r. obowiązujące wymagania są w stanie spełnić tylko ściany jednowarstwowe wykonane z autoklawizowanego betonu komórkowego [7]. W przypadku innych rodzajów materiałów konieczne jest dodawanie materiałów izolacyjnych, na przykład wypełnianie drążeń w pustakach wełną mineralną. Należy jednak zwrócić uwagę, że takie rozwiązanie jest sprzeczne z zasadami budownictwa zrównoważonego, ponieważ w przypadku rozbiórki budynku w znaczący sposób utrudnia segregację materiałów i ich recykling. Wraz ze wzrostem wymagań zmieniają się technologie produkcji poszczególnych rodzajów materiałów, ich właściwości i kształty. Tradycyjne i powszechnie kiedyś stosowane cegły pełne zostały zastąpione większymi pustakami z drążeniami i cienkimi ściankami o znacznie mniejszej trwałości od wyrobów pełnych. W zasadzie tradycyjne cegły i współczesne pustaki ceramiczne łączy tylko kolor ich powierzchni.

Jeszcze do połowy ubiegłego wieku grubość ścian kilkupiętrowych budynków murowanych z cegieł wynosiła od 25 cm w kondygnacjach najwyższych do 51 cm w kondygnacjach najniższych. W niskich budynkach jednorodzinnych grubość ścian zewnętrznych wynosiła zwykle 25 cm . Były to grubości ścian spełniające zarówno wymagania konstrukcyjne, jak i ochrony cieplnej. Wprowadzenie bloczków z betonu komórkowego umożliwiło wykonywanie ścian grubości 24 cm, ale o znacznie lepszej izolacyjności termicznej i wystarczającej nośności w przypadku niskich budynków.

Budowanie coraz to wyższych obiektów spowodowało konieczność wzmacniania muru – głównie poprzez stosowanie pionowych i poziomych elementów żelbetowych. Wzrost wymagań ochrony cieplnej skutkował pojawieniem się na zewnętrznej powierzchni ścian warstw izolacji. Dzisiaj wysokie budynki są wznoszone w technologii szkieletu żelbetowego z murowanymi ścianami wypełniającymi. Konstrukcyjne ściany murowane są powszechnie spotykane w budownictwie niskim. Typową grubością muru zarówno w ścianach konstrukcyjnych, jak i wypełniających, zewnętrznych i wewnętrznych jest 24 (lub 25 cm). Spotykane są również ściany grubości 18 cm. Powszechne jest również wykonywanie ścian zewnętrznych jako jednowarstwowych z warstwą ocieplenia. W przypadku materiałów o słabych właściwościach izolacyjności cieplnej warstwa ocieplenia ma czasami grubość większą od grubości warstwy konstrukcyjnej. W tym przypadku stosowanie betonu komórkowego umożliwia zdecydowane zmniejszenie warstwy ocieplenia.

Pomimo że w budownictwie stosowane są różne technologie wznoszenia ścian, budownictwo murowe jest ciągle niezastąpione. Jedną z jego podstawowych zalet jest uniwersalność. W technologii murowanej można wykonać wszystkie rodzaje ścian i innych pionowych elementów budynku. Wykorzystując elementy murowe (głównie z betonu komórkowego), można bardzo łatwo kształtować różnorodne powierzchnie ścian, co daje architektom dużo swobody w kształtowaniu całej bryły budynku.

Na całkowity koszt materiałów budowlanych znaczący wpływ ma koszt ich transportu. Od wielu lat zarówno do transportu, jak i przechowywania elementy murowe są układane na drewnianych paletach i zabezpieczane folią. Porównując koszty ścian wykonanych z różnych materiałów, stwierdzono, że najniższe są dla ścian wykonanych z betonu komórkowego. Wynika to z niskiego udziału kosztu transportu ze względu na niewielką gęstość betonu komórkowego i optymalne wykorzystanie powierzchni ładunkowej na samochodach. Najkorzystniejsze są w tym przypadku wyroby klasy gęstości 500. Mała masa wyrobów wpływa również na zużycie energii podczas transportu, a tym samym na ograniczenie zanieczyszczenia środowiska. Stosowanie lżejszych i łatwiejszych w stosowaniu materiałów budowlanych (takich jak np. beton komórkowy) ma wpływ na ograniczenie kosztu całego budynku. Jest to związane nie tylko z jego konstrukcją, ale także z wykonawstwem. W przypadku ścian z betonu komórkowego ciężar elementów przenoszonych przez murarzy jest nawet 3-krotnie mniejszy w porównaniu z innymi rodzajami elementów murowych.

Z zapisów w PN-EN 1996-1-1 [N2] wynika, że zasada prawidłowego zaprojektowania konstrukcji murowej opiera się na wyborze elementów murowych odpowiednich do przewidzianego zastosowania, a dopiero w dalszej kolejności na prawidłowym doborze (do elementów murowych) odpowiedniej zaprawy. Konstrukcje murowe są jednymi z najbardziej prostych w wykonaniu, uniwersalnymi w zastosowaniu i spełniającymi równocześnie większość wymagań, ale pod warunkiem ich prawidłowego zaprojektowania i wykonania. Przestrzeganie przy tym prostych zasad konstruowania muru (przewiązania, odpowiednia zaprawa, grubość spoin, sposób układania elementów murowych itp.) nie wymaga wyjątkowych kwalifikacji.

Mur jako rodzaj ściany jest zawsze jednym z najważniejszych elementów budynku. Murowane ściany powinny [2–4]:

• zapewniać sztywność i stabilność budynku;

• być stabilnym podłożem do opierania stropów i mocowania wyposażenia;

• zapewniać spełnienie wszystkich podstawowych wymagań;

• korzystanie wpływać na komfort mieszkania czy użytkowania – mikroklimat wnętrza: wilgotność, temperatura, akustyka itd.;

• zapewniać korzystny wygląd budynku;

• chronić użytkowników, mieszkańców oraz wszystko, co się w budynku znajduje, przed działaniem czynników zewnętrznych, ludzi i zwierząt;

• przejmować oddziaływania i obciążenia pochodzące od różnych elementów tego budynku oraz przekazywać te obciążenia i oddziaływania na niższe partie budynku.

Wpływ ścian (murów) na właściwości budynków jest zasadniczy. Trudno jest znaleźć wymaganie, którego spełnienie nie wiąże się z odpowiednim zaprojektowaniem, wykonaniem i eksploatacją murów. Dlatego projektowanie ścian w budynkach nie może ograniczyć się tylko do narysowania ich położenia na rzutach poszczególnych pięter. Projektant powinien w świadomy sposób ocenić rolę każdej ze ścian w budynku, a następnie odpowiednio je zaprojektować, uwzględniając wzajemne połączenia i oddziaływania z innymi elementami konstrukcji.

Literatura do rozdziału 3

Publikacje

[1] Borusiewicz W.: Budownictwo murowane w Polsce. Zarys sztuki strukturalnego kształtowania do końca XIX w., PWN, Warszawa–Kraków, 1985.

[2] Drobiec Ł., Jasiński R., Piekarczyk A., Konstrukcje murowe według Eurokodu 6 i norm związanych. Tom 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.

[3] Drobiec Ł., Misiewicz L.: Wpływ ociepleń ścian z betonu komórkowego na spełnienie wymagań podstawowych, [w:] Monografie technologii betonu, IX Konferencja Dni Betonu, t. 2, s. 685–697, Stowarzyszenie Producentów Cementu, Kraków 2016.

[4] Drobiec Ł., Misiewicz L.: Wpływ wymagań budownictwa energooszczędnego na spełnienie wymagań podstawowych ze szczególnym uwzględnieniem nośności i stateczności konstrukcji oraz ochrony przed hałasem, [w:] Budownictwo energooszczędne w Polsce – stan i perspektywy, Wesołowska M.,·Podhorecki A. (red.), Wydawnictwa Uczelniane Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2015, s. 131–141.

[5] Frey D.: Mury. Historia cywilizacji, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2021.

[6] Kaczmarek T., Bott Ch.: 100 Jahre Kalksandstein Industrie, Bundesverb Kalksandsteinindustrie, Hannover 1994.

[7] Rybraczyk T.: Historia, teraźniejszość i przyszłość ściany jednowarstwowej, Materiały Budowlane, 2004, nr 4, s. 71–74.

[8] Sosnowski O.: Dzieje budownictwa w Polsce, PWN, Warszawa 1964.

[9] Emley W.E.: Manufacture and properties of sand-lime brick, Technologic Papers of the Bureau of Standards, No. 85, Department of Commerce, Washington 1917.

[10] Gundlach H.: Dampfgehartete Baustoffe, Bauverlag GmbH, Wiesbaden und Berlin, 1973

[11] Zapotoczna-Sytek G., Soboń M.: 60 years of aerated concrete in Poland. The past and the future, [w:] V International Conference of Autoclaved Aerated Concrete, Bydgoszcz, 2011, s. 27.

Normy, wytyczne i akty prawne

[N1] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 Nr 75 poz. 690 z późn. zm.).

[N2] PN-EN 1996-1-1:2010/NA 2010/Ap1 2010 Projektowanie konstrukcji murowych. Cześć 1-1: Reguły ogólne dla zbrojonych i niezbrojonych konstrukcji murowych.

4. Wyroby SOLBET na rynku krajowym i europejskim

4.1. Wprowadzanie do obrotu i udostępnianie wyrobów budowlanych w Polsce i UE

4.1.1. Wprowadzenie

Jednym z podstawowych celów Unii Europejskiej jest dążenie do ekonomicznego i społecznego postępu oraz zmniejszenie różnic pomiędzy państwami członkowskimi. Realizowane jest to miedzy innymi przez zapewnienie swobodnego przepływu ludzi, towarów, usług i kapitału, co prowadzi do zacieśniania współpracy gospodarczej i likwidowania barier w wewnątrz unijnym obrocie handlowym.

Budownictwo jest jedną z tych gałęzi gospodarki, której postęp i rozwój jest niezbędny do zapewnienia postępu i rozwoju całej gospodarki oraz podwyższania poziomu życia w UE. Jednymi z podstawowych środków, które mają do tego prowadzić, jest zapewnienie zmniejszenia zużycia energii i jej oszczędzanie, a w ochronie naturalnego środowiska – zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych. Należy pamiętać, że połowa energii zużywanej w całej UE jest bezpośrednio związana z budownictwem i budynkami.

Niezależnie od tego, czy powstaje nowy obiekt budowlany, czy też „tylko” przeprowadzana jest jego przebudowa, rozbudowa lub modernizacja, zawsze są używane wyroby budowlane. Ich jakość i właściwości mają zasadniczy wpływ na jakość i właściwości wykonanych z nich budowli. Z tego powodu wprowadzono rozporządzenie parlamentu europejskiego i rady (UE) nr 305/2011 CPR [N16] określające warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowalnych i ich udostępniania na rynku.

Udostępnianie na rynku oznacza każde dostarczanie wyrobu budowlanego w celu dystrybucji lub zastosowania na rynku unijnym w ramach działalności handlowej, odpłatnie lub nieodpłatnie [N16]. Wprowadzenie do obrotu to udostępnienie po raz pierwszy wyrobu budowlanego na rynku unijnym [N16].

W Unii Europejskiej wyrób budowlany może być wprowadzony do obrotu i udostępniony na rynku, jeżeli nadaje się do stosowania przy wykonywaniu robót budowlanych, w zakresie odpowiadającym jego właściwościom użytkowym i zamierzonemu zastosowaniu. Oznacza to, że jego właściwości umożliwiają prawidłowo zaprojektowanym i wykonanym obiektom budowlanym, w których ma być on zastosowany, spełnienie w sposób trwały podstawowych wymagań.

W załączniku I do rozporządzenia 305/2011 CPR [N16] określono następująco podstawowe wymagania dotyczące obiektów budowlanych:

Obiekty budowlane jako całość oraz ich poszczególne części muszą nadawać się do użycia zgodnie z ich zamierzonym zastosowaniem, przy czym należy w szczególności wziąć pod uwagę zdrowie i bezpieczeństwo osób mających z nimi kontakt przez cały cykl życia tych obiektów. Przy normalnej konserwacji obiekty budowlane muszą spełniać następujące podstawowe wymagania dotyczące obiektów budowlanych przez gospodarczo uzasadniony okres użytkowania:

1) nośność i stateczność;

2) bezpieczeństwo pożarowe;

3) higiena, zdrowie i środowisko;

4) bezpieczeństwo użytkowania i dostępność obiektów;

5) ochrona przed hałasem;

6) oszczędność energii i izolacyjność cieplna;

7) zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych.

Zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 CPR [N16] w UE wyrobom budowlanym powinny towarzyszyć odpowiednie dokumenty zawierające wszystkie niezbędne dla użytkowników informacje o tych wyrobach. To, w jaki sposób i w jakiej formie te informacje są podawane, zależy od tego, na podstawie jakich specyfikacji technicznych (lub w inny sposób, zgodny z obwiązującymi przepisami) wyrób budowlany jest stosowany w obiekcie budowlanym.

Wprowadzanie wyrobów budowlanych do obrotu i udostępnianie na rynku krajowym (np. w Polsce) oraz europejskim uregulowane jest rozporządzeniami [N11–N13, N16], a także zgodnymi z nim ustawach: prawo budowlane [N18] oraz o wyrobach budowlanych [N17], i rozporządzeniami wykonawczymi [N14, N15].

Wyroby budowlane wprowadzone do obrotu w każdym z państw członkowskich Unii Europejskiej, a także w krajach Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) oraz w Turcji mogą być sprzedawane i stosowane w każdym innym z tych państw. Należy jednak podkreślić, że każde państwo ma prawo wprowadzić poziomy, zakresy i klasy wymagań, które muszą być spełnione przy stosowaniu wyrobów budowlanych na jego terytorium. Dlatego zgodne z przepisami wprowadzenie do obrotu i udostępnienie na rynku wyrobu budowlanego nie oznacza automatycznie, że możne być on zastosowany w danym kraju, pomimo że może być tam sprzedawany. Szczegółowe informacje na temat obowiązujących przepisów i wynikających z nich poziomów, zakresów i klas wymagań stawianych poszczególnym wyrobom budowlanym udzielane są przez punkty kontaktowe ds. wyrobów budowlanych działające w każdym państwie członkowskim [I1]. W Polsce taki punkt jest prowadzony przez Główny Urząd Nadzoru Budowlanego (GUNB) [I2].

Z punktu widzenia projektanta czy wykonawcy najważniejszymi informacjami są określone przez producenta zamierzone zastosowanie (lub zastosowania) wyrobu budowlanego i wynikające z niego zasadnicze charakterystyki oraz powiązane z nimi poziomy i klasy właściwości użytkowych. Zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] oraz ustawą o wyrobach budowlanych [N17] podstawowym dokumentem zawierającym informacje techniczne o wyrobie budowlanym jest deklaracja właściwości użytkowych lub krajowa deklaracja właściwości użytkowych.

4.1.2. System europejski

Podstawowym sposobem wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych jest tzw. system europejski. W tym systemie wprowadzane są do obrotu lub udostępniane na rynku wyroby budowlane objęte normą zharmonizowaną (procedura CEN) lub zgodne wydaną dla nich europejską oceną techniczną (procedura EOTA), a podstawowym dokumentem towarzyszącym wyrobowi budowlanemu jest deklaracja właściwości użytkowych (Declaration of Performance – DoP). Obowiązujący wzór DoP wraz z instrukcją dotyczącą jej sporządzania zamieszczony jest w załączniku III zawartym w rozporządzeniu delegowanym 574/2014 [N13] zmieniającym w tym zakresie rozporządzenie 305/2011 [N16]. To, jakie szczegółowe informacje związane z danym wyrobem powinna zawierać DoP, wynika z odpowiedniej zharmonizowanej specyfikacji technicznej i zawartości:

• załącznika ZA do normy zharmonizowanej

lub

• zapisów w europejskim dokumencie oceny (EDO) i wydawanej na jego podstawie europejskiej ocenie technicznej (EOT).

Norma zharmonizowana (hEN) jest to norma europejska przyjęta przez europejski organ normalizacyjny na podstawie wniosku (mandatu) wydanego przez Komisję Europejską. Komisja Europejska aktualizuje i publikuje w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej serii C listę norm zharmonizowanych (numery, tytuły i odniesienia, początek i koniec okresu koegzystencji). Normami zharmonizowanymi nie są polskie tłumaczenia, wydawane przez PKN jako Polskie Normy (ozn. PN-EN ....), ale wyłącznie wersje oryginalne w języku angielskim (oznaczone EN ...).

Europejski dokument oceny (EDO) jest to dokument przyjęty przez organizację JOT (Jednostka ds. Oceny Technicznej) do celów wydawania europejskich ocen technicznych (EOT).

Europejska ocena techniczna (European Technical Assessment – ETA) jest to ocena właściwości użytkowych wyrobu budowlanego w odniesieniu do jego zasadniczych charakterystyk zgodnie z odnośnym EDO. Dokumenty te zastąpiły europejskie aprobaty techniczne.

W załączniku ZA do normy zharmonizowanej są podane i jednoznacznie określone właściwości użytkowe wyrobu budowlanego w odniesieniu do zasadniczych charakterystyk powiązanych z zamierzonymi zastosowaniami. Jest to lista zamknięta i producent nie może jej dowolnie zmieniać, poszerzać ani skracać.

4.1.2.1. Ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych (AVCP)

Zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] i na podstawie odpowiedniej zharmonizowanej specyfikacji technicznej producent powinien przeprowadzić ocenę wyrobu przez określenie i zadeklarowanie wartości właściwości użytkowych w odniesieniu do tych zasadniczych charakterystyk wyrobu budowlanego, które wiążą się z zamierzonym zastosowaniem lub zastosowaniami w miejscu, gdzie producent zamierza udostępnić wyrób na rynku.

Ocenę i weryfikację właściwości użytkowych wyrobu budowlanego (Assessment and verification of constancy of performance – AVCP) przeprowadza producent lub jednostka zewnętrzna (jednostka lub laboratorium badawcze notyfikowane) upoważniona do wykonywania zadań strony trzeciej w procesie AVCP, w zależności od tego, jakim systemem oceny objęty jest dany wyrób. Systemy oceny i weryfikacji właściwości użytkowych określono w załączniku V do rozporządzenia 305/2011 [N16]. To, które z tych systemów dotyczą danego wyrobu, podano w odpowiedniej zharmonizowanej specyfikacji technicznej. Wszystkie istotne informacje związane z oceną powinny być zawarte w dokumentacji technicznej wyrobu przechowywanej przez producenta.

Po przeprowadzeniu oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych producent określa typ wyrobu. Zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] producent wyrobu budowlanego jest zobowiązany do zapewnienia stałości deklarowanych właściwości użytkowych.

4.1.2.2 Zakładowa kontrola produkcji (ZKP)

Zakładowa Kontrola Produkcji to system kontroli produkcji, regularnego sprawdzania produkowanego wyrobu, jak również nadzoru nad urządzeniami i maszynami produkcyjnymi, wyposażeniem badawczym, urządzeniami pomiarowymi i oznakowaniem wyrobów. ZKP jest odpowiedzialna za stałe utrzymanie zgodności produkowanych wyrobów budowlanych z odpowiednią znormalizowaną specyfikacją techniczną. W celu zapewnienia stałej i wysokiej jakości produkowanych wyrobów ZKP powinna określać zbiór procedur, odpowiedzialności, uprawnień i zależności, począwszy od personelu pracowniczego do personelu kierowniczego.

4.1.2.3 Deklaracja właściwości użytkowych (DoP) i oznakowanie CE

Po dokonaniu oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych oraz określeniu typu wyrobu, producent ma prawo sporządzić DoP. Poprzez złożenie na DoP prawnie wiążącego podpisu producent bierze na siebie pełną odpowiedzialność za podane w niej informacje. Po wystawieniu i podpisaniu DoP producent umieszcza na swoim wyrobie oznakowanie CE.

Oznakowanie CE wraz z informacją towarzyszącą umieszcza się zazwyczaj na wyrobie budowalnym, a jeśli nie jest to możliwe, to na opakowaniu lub na dokumentach towarzyszących. Należy zaznaczyć, że informacja towarzysząca CE (często określana potocznie „etykietą”) nie zawiera wszystkich informacji zawartych w deklaracji właściwości użytkowych i dlatego nie może być podstawowym źródłem informacji o wyrobie budowlanym.

Zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] producent ma obowiązek podania właściwości użytkowych co najmniej jednej z zasadniczych charakterystyk wyrobu budowlanego odpowiednich dla deklarowanego zamierzonego zastosowania. Daje to producentowi możliwość deklarowania nawet tylko jednej właściwości użytkowej (!), a przy pozostałych wpisania liter „NPD” (ang. no performance determined – właściwości użytkowe nieustalone). Należy jednak pamiętać, że zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] informacje o właściwościach użytkowych wyrobu budowlanego w odniesieniu do zasadniczych charakterystyk można podać w każdej formie wyłącznie wtedy, gdy zostały włączone do deklaracji właściwości użytkowych i w niej wyszczególnione. Oznacza to, że jeżeli w DoP dla danej właściwości użytkowej podane jest NPD, a producent podaje tę wartość np. w katalogu bądź w internecie, to projektantowi czy wykonawcy nie wolno na tej podstawie przyjmować, że wyrób charakteryzuje się tą właściwością użytkową. Jednocześnie należy pamiętać, że takie postępowanie producenta jest łamaniem prawa i jeżeli zostanie stwierdzone przez nadzór budowlany, to wiąże się najczęściej z dotkliwymi konsekwencjami finansowymi.

4.1.3. System krajowy

Wyrób budowlany nieobjęty normą zharmonizowaną, dla której zakończył się okres koegzystencji i dla którego nie została wydana europejska ocena techniczna, może być wprowadzony do obrotu lub udostępniony na rynku w tzw. systemie krajowym, jeżeli został oznakowany znakiem budowlanym zgodnie z [N17]. Oznakowanie znakiem budowlanym umieszcza się na wyrobie budowlanym, dla którego producent sporządził, na swoją wyłączną odpowiedzialność, krajową deklarację właściwości użytkowych (KDWU). Właściwości użytkowe wyrobu budowlanego, zadeklarowane w krajowej deklaracji zgodnie z właściwą przedmiotowo Polską Normą wyrobu lub krajową oceną techniczną (KOT), należy odnieść do tych zasadniczych charakterystyk, które mają wpływ na spełnienie podstawowych wymagań przez obiekty budowlane, zgodnie z zamierzonym zastosowaniem tego wyrobu.

Polska Norma wyrobu (PN) jest to norma krajowa przyjęta w wyniku konsensusu i zatwierdzona przez Polski Komitet Normalizacyjny.

Krajowa ocena techniczna (KOT) jest to udokumentowana, pozytywna ocena właściwości użytkowych tych zasadniczych charakterystyk wyrobu budowlanego, które zgodnie z zamierzonym zastosowaniem mają wpływ na spełnienie podstawowych wymagań przez obiekty budowlane, w których wyrób będzie zastosowany. KOT obowiązują od 1.01.2017 i zastąpiły krajowe aprobaty techniczne (AT).

Informacje o właściwościach użytkowych wyrobu budowlanego w odniesieniu do zasadniczych charakterystyk tego wyrobu można podać wyłącznie, jeśli zostały określone w krajowej deklaracji. Sposób deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych w systemie krajowym, zawartość KDWU oraz sposób znakowania ich znakiem budowlanym określa rozporządzenie [N14].

4.1.4. Inne sposoby wprowadzania do obrotu i udostępniania na rynku

Zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] oraz ustawą o wyrobach budowlanych [N17] wyroby budowane mogą być wprowadzane do obrotu lub udostępniane na rynku i stosowane również na innych zasadach.

Zgodnie z tzw. zasadą wzajemnego uznawania we wszystkich państwach członkowskich można udostępniać na rynku wyroby budowlane oznakowane zgodnie z przepisami w miejscu wprowadzenia do obrotu w innym państwie członkowskim.

Przy zachowaniu określonych warunków dopuszczono również wprowadzanie do obrotu i stosowanie wyrobów budowlanych produkowanych:

• jednostkowo lub na zamówienie w nieseryjnym procesie produkcyjnym i przeznaczonych do jednostkowego zastosowania;

• na terenie budowy w celu wbudowania w określone obiekty budowlane;

• w sposób tradycyjny jako regionalne wyroby budowlane;

• zgodnie z wymogami ochrony obiektów zabytkowych i w celu ich renowacji.

Wyroby budowlane produkowane przez SOLBET są wprowadzane do obrotu i udostępniane na rynku w systemie europejskim, ale również krajowym. Dlatego inne sposoby wprowadzania do obrotu lub udostępniania na rynku i stosowania wyrobów budowanych nie są tu omówione.

4.2. Wprowadzanie do obrotu i udostępnianie na rynku wyrobów SOLBET

SOLBET Sp. z o.o. jest producentem elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego, nadproży ze zbrojonego autoklawizowanego betonu komórkowego, zapraw murarskich i tynkarskich, złożonego systemu izolacji cieplnej z wyprawami tynkarskimi (ETICS) oraz innych wyrobów chemii budowlanej. Wszystkie te wyroby zostały przed wprowadzeniem do obrotu oznakowane CE (lub znakiem budowlanym) i są udostępniane na rynku zgodnie z obowiązującymi przepisami.

4.2.1. Dokumenty towarzyszące wyrobom budowlanym SOLBET

Uwzględniając przepisy budowlane, w dokumentach towarzyszących wyrobom budowlanym SOLBET zamieszczono informacje o zasadniczych charakterystykach i właściwościach użytkowych wyrobów budowlanych produkowanych i oferowanych przez SOLBET. Informacje te znajdują się w deklaracjach właściwości użytkowych oraz krajowych deklaracjach właściwości użytkowych i zamieszone na stronie internetowej producenta [I3]. Informacje te powtórzone są w odpowiednim zakresie w ramach informacji towarzyszącej oznakowaniu CE (lub znakiem budowlanym), a także w wydawnictwach firmowych SOLBET [M1].

Dla wszystkich wyrobów SOLBET opracowano instrukcje stosowania (instrukcje obsługi) zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] i są one dostępne na stronie internetowej [I3], a także np. na opakowaniach wyrobów chemii budowlanej. Na stronie internetowej [I3] zamieszczono również deklaracje środowiskowe tych wyrobów SOLBET, w stosunku do których wymagane jest ich opracowanie i udostepnienie.

Informacje techniczne o właściwościach murów i ścian wykonanych z wyrobów SOLBET (np. wskaźniki ważone izolacyjności akustycznej właściwej, klasy odporności ogniowej, obliczeniowe współczynniki przenikania ciepła) są podane na stronie internetowej [I3] oraz w wydawnictwach firmy SOLBET [M1]. Zgodnie z obowiązującymi przepisami (ustawa o języku polskim [N19]) wszystkie dokumenty dotyczące wyrobów SOLBET są publikowane w języku polskim. Zgodnie z rozporządzeniem 305/2011 [N16] oraz rozporządzeniem delegowanym [N11] wszystkie wymagane prawem dokumenty dotyczące wyrobów budowlanych produkowanych w poszczególnych zakładach należących do Grupy SOLBET zamieszczono na stronie internetowej [I3].

4.2.2. Elementy murowe z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

Elementy murowe z autoklawizowanego betonu komórkowego produkowane w zakładach należących do Grupy SOLBET są wprowadzane do obrotu i udostępniane na rynku na podstawie normy zharmonizowanej EN 771-4:2011+A1:2015 [N1] (tłumaczenie w języku polskim PN-EN 771-4+A1:2015-10 [N7]) i zgodnie z PN-B-12024P [N6].

4.2.2.1. Zamierzone zastosowanie, zasadnicze charakterystyki i właściwości użytkowe

W PN-B-12024P [N6] uregulowano zasady deklarowania wartości właściwości użytkowych zasadniczych charakterystyk elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego w odniesieniu do zamierzonego zastosowania zgodnie z tabelą ZA.1 załącznika ZA do normy EN 771-4 [N1] (tabl. 4.1), dopuszczonych do stosowania na terenie Polski. W PN-B-12024P [N6], na podstawie i zgodnie z załącznikiem ZA do EN 771-4 [N1], określono zasadnicze charakterystyki, w odniesieniu do których powinny zostać zadeklarowane właściwości użytkowe odnoszące się do zamierzonego zastosowania lub zastosowań elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego, mające na celu spełnienie podstawowych wymagań dotyczących obiektów budowlanych na terytorium Polski. Oznacza to, że na obszarze Polski można stosować tylko takie elementy murowe z autoklawizowanego betonu komórkowego, dla których producent podał w DoP wszystkie właściwości użytkowe wynikające z określonego w tej deklaracji zamierzonego zastosowania.

Tablica 4.1. Zasadnicze charakterystyki i związane z nimi właściwości użytkowe elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego zgodnie z EN 771-4, załącznik ZA, tab. ZA.1 [N7, N8]

Zamierzone zastosowanie

Zasadnicza charakterystyka

Właściwość użytkowa

Uwagi

W elementach budynku podlegających wymaganiom konstrukcyjnym

wymiary i odchyłki wymiarów

długość

wartości deklarowane, mm

wysokość

szerokość

odchyłka długości

odchyłka wysokości

odchyłka szerokości

płaskość powierzchni wspornych

równoległość powierzchni wspornych

kategoria odchyłek wymiarów

kształt i budowa

opis lub rysunek

wytrzymałość na ściskanie

średnia lub charakterystyczna wytrzymałość na ściskanie

wartość deklarowana, N/mm^2

sposób przygotowania próbki do badania

kierunek obciążenia podczas badania

kategoria elementu murowego

stabilność wymiarów

rozszerzalność/skurcz pod wpływem wilgoci

wartość deklarowana, mm/m

wytrzymałość spoiny

wytrzymałość spoiny w murze na ścinanie

wartość ustalona lub deklarowana początkowej wytrzymałości spoiny na ścinanie, N/mm^2

wytrzymałość spoiny w murze na zginanie

wartość deklarowana według wymaganego rodzaju badania

W elementach budynku podlegającym wymaganiom ogniowym

reakcja na ogień

Reakcja na ogień

Deklarowana reakcja na ogień w klasach od A1 do F

W warstwach odpornych na przenikanie wilgoci lub w elementach zewnętrznych budynku z wyeksponowaną powierzchnią licową

absorpcja wody

współczynnik absorpcji wody

wartość deklarowana, g/(m^2 ∙ s0,5)

W elementach zewnętrznych budynku

przepuszczalność pary wodnej

współczynnik oporu dyfuzyjnego pary wodnej

wartość deklarowana

W elementach budynku podlegających wymaganiom akustycznym

izolacyjność od bezpośrednich dźwięków powietrznych

gęstość brutto w stanie suchym

wartość deklarowana, w kg/m^3

kategoria odchyłek gęstości brutto w stanie suchym

kształt i budowa

opis lub rysunek

wymiary i odchyłki wymiarów

W elementach budynku podlegających wymaganiom izolacyjności cieplnej

opór cieplny

współczynnik przewodzenia ciepła

wartość deklarowana, W/(m/K)

sposób oceny

lub gęstość brutto w stanie suchym

wartość deklarowana, kg/m^3

lub kształt i budowa

opis lub rysunek

odporność na zamrażanie/odmrażanie

trwałość

wartość deklarowana według wymaganego rodzaju badania

substancje niebezpieczne

substancje niebezpieczne

Zgodnie z PN-B-12024P [N6] producent ma obowiązek deklarowania wszystkich właściwości użytkowych w odniesieniu do zasadniczych charakterystyk, które są odpowiednie do zadeklarowanego zamierzonego zastosowania zgodnie z tablicą 4.2 dla elementów murowych z zabezpieczoną powierzchnią licową muru oraz zgodnie z tablicą 4.3 dla elementów murowych z niezabezpieczoną powierzchnią licową muru. Producent może deklarować również inne właściwości użytkowe zgodnie z tablicą ZA.1 normy zharmonizowanej EN 771-4. W tablicach 4.2 i 4.3 oznaczono jedynie obowiązkowe właściwości użytkowe, do których zobowiązany jest producent w zależności od deklarowanego zamierzonego zastosowania.

W odniesieniu do zasadniczych charakterystyk, które nie odpowiadają zadeklarowanemu zamierzonemu zastosowaniu, można nie określać właściwości użytkowych, wpisując „NPD”.

Tablica 4.2. Wykaz zasadniczych charakterystyk odpowiednich dla deklarowanego zamierzonego zastosowania elementów murowych z ABK – bloczków, paneli i płytek z zabezpieczonymi powierzchniami licowymi muru, zgodnie z tab. ZA. 1 normy zharmonizowanej EN 771-4 [N1, N7]

Zasadnicze charakterystyki

Zamierzone zastosowanie: w elementach budynku z zabezpieczonymi powierzchniami licowymi muru

A

B

C

D

E

F

Wymiary i odchyłki wymiarów

+

+

+

Kształt i budowa

+

+

Wytrzymałość na ściskanie

+

Stabilność wymiarów

+

Wytrzymałość spoiny

+

Reakcja na ogień

+

Absorpcja wody

Przepuszczalność pary wodnej

+

Izolacyjność od bezpośrednich dźwięków powietrznych

+

Opór cieplny

+

Trwałość

Substancje niebezpieczne

A – podlegających wymaganiom konstrukcyjnym,

B – podlegających wymaganiom bezpieczeństwa pożarowego;

C – w zewnętrznych elementach budynku;

D – podlegających wymaganiom izolacyjności akustycznej;

E – podlegających wymaganiom izolacyjności cieplnej;

F – w zastosowaniach niekonstrukcyjnych.

Tablica 4.3. Wykaz zasadniczych charakterystyk odpowiednich dla deklarowanego zamierzonego zastosowania elementów murowych z ABK – bloczków, paneli i płytek z niezabezpieczoną powierzchnią licową muru, zgodnie z tab. ZA. 1 normy zharmonizowanej EN 771-4 [N1, N7]

Zasadnicze charakterystyki

Zamierzone zastosowanie:

w elementach budynku z niezabezpieczonymi powierzchniami licowymi muru

w ścianach murowanych, słupach i ścianach działowych

A

B

C

D

E

F

G

H

Wymiary i odchyłki wymiarów

+

+

+

+

Kształt i budowa

+

+

+

Wytrzymałość na ściskanie

+

+

Stabilność wymiarów

+

+

Wytrzymałość spoiny

+

+

Reakcja na ogień

+

+

Absorpcja wody

+

+

+

Przepuszczalność pary wodnej

+

+

+

+

Izolacyjność od bezpośrednich dźwięków powietrznych

+

+

Opór cieplny

+

+

Trwałość

+

Substancje niebezpieczne

A – podlegających wymaganiom konstrukcyjnym;

B – podlegających wymaganiom bezpieczeństwa pożarowego;

C – w warstwach odpornych na przenikanie wilgoci;

D – w zewnętrznych (elementach budynku z odsłoniętą powierzchnią licową);

E – w zewnętrznych (elementach budynku);

F – podlegających wymaganiom izolacyjności akustycznej;

G – podlegających wymaganiom izolacyjności cieplnej;

H – w zastosowaniach niekonstrukcyjnych.

4.2.2.2. Ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych

W normie zharmonizowanej EN 771-4 [N1] określono, że ocenę i weryfikację właściwości użytkowych elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego kategorii I przeprowadza się według systemu AVCP 2+ (przy udziale zewnętrznej jednostki notyfikowanej), a wyroby kategorii II objęte są systemem AVCP 4 (całość zadań przeprowadza producent).

Podział zadań ze względu na rodzaj stosowanego systemu AVCP przedstawiono w tablicy 4.4. zgodne z rozdziałem ZA.2.1 „System(y) AVCP Załącznika ZA do normy PN-EN 771-4+A1:2015” [N7].

Tablica 4.4. Podział zadań AVCP

Zadania

System 2+

System 4

Zadania producenta

Zakładowa kontrola produkcji (ZKP)

Zakładowa kontrola produkcji (ZKP)

określenie typu wyrobu na podstawie badania typu wyrobu (łącznie z pobieraniem próbek), obliczeń typu, wartości tabelarycznych lub dokumentacji opisowej wyrobu

określenie typu wyrobu na podstawie badania typu wyrobu, typu obliczeń, wartości tabelarycznych lub dokumentacji opisowej wyrobu

dalsze badania próbek ogólnych pobranych w zakładzie zgodnie z ustalonym planem badań

–

Zadania jednostki notyfikowanej

wstępna kontrola zakładu i ZKP

–

stały nadzór, ocena i akceptacja ZKP

–

Wprowadzenie do obrotu przez producenta elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego kategorii I oznacza, że nadzór nad jakością produkcji ma zewnętrzna jednostka notyfikowana, czego nie ma w przypadku elementów murowych kategorii II. Kategoria I elementów murowych to nie tylko obowiązek spełnienia wymogu, aby prawdopodobieństwo nieosiągnięcia deklarowanej wytrzymałości na ściskanie nie przekroczyło 5%, ale również obowiązek wstępnej kontroli zakładu i systemu Zakładowej kontroli produkcji (ZKP) oraz stały nadzór nad oceną i akceptacją systemu ZKP przez jednostkę notyfikowaną. Deklarowanie przez producenta kategorii I elementu murowego oznacza, że klient otrzymuje wyrób budowlany, który jest ściśle kontrolowany, a uzyskiwane wartości właściwości użytkowych cechują się większą stabilnością niż w przypadku elementów murowych kategorii II.

Ocenę i weryfikację właściwości użytkowych wszystkich elementów murowych oferowanych przez grupę kapitałową SOLBET przeprowadza się według systemu 2+ i są zaliczone do kategorii I.

4.2.2.3. Dokumenty związane z elementami murowymi

Dla każdego elementu murowego z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET wystawiana jest deklaracja właściwości użytkowych (rys. 4.1), informacja towarzysząca oznakowaniu CE (rys. 4.2) oraz instrukcja obsługi – stosowania (rys. 4.3). Inne informacje techniczno-logistyczne są zawarte w aktualnym katalogu „Beton komórkowy SOLBET. Podstawowe informacje techniczne” [M1] oraz na stronie internetowej [I3].

Rysunek 4.1. Przykład deklaracji właściwości użytkowych dla elementu murowego z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

Rysunek 4.2. Przykład informacji towarzyszącej oznakowaniu CE elementu murowego z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

Rysunek 4.3. Instrukcja użycia (stosowania) elementu murowego z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

4.2.3. Zaprawy murarskie SOLBET

Zaprawy murarskie SOLBET wprowadzane są do obrotu i udostępniane na rynku na podstawie normy zharmonizowanej EN 998-2 [N4].

4.2.3.1. Zamierzone zastosowanie, zasadnicze charakterystyki i właściwości użytkowe

W tablicy 4.4 podano właściwości użytkowe zasadniczych charakterystyk zapraw murarskich w odniesieniu do zamierzonego zastosowania Zgodnie z tabelą ZA.1 załącznika ZA do EN 998-2 [N4].

Tablica 4.4. Zamierzone zastosowanie, zasadnicze charakterystyki i związane z nimi właściwości użytkowe zapraw murarskich wg projektu zgodnie z EN 998-2, załącznik ZA, tablica ZA.1 [N4]

Zamierzone zastosowanie

Zasadnicza charakterystyka

Właściwość użytkowa

Uwagi

W elementach budynku podlegających wymaganiom konstrukcyjnym

wytrzymałość spoiny

na ścinanie

wytrzymałość spoiny w murze na ścinanie

wartość deklarowana tabelaryczna lub zmierzona, N/mm^2

na zginanie

wytrzymałość spoiny w murze na zginanie

wartość deklarowana, N/mm^2

W murach zbrojonych

zawartość chlorków

zawartość chlorków

deklarowana wartość, ułamek masowy, %

W elementach budynku podlegającym wymaganiom ogniowym

reakcja na ogień

reakcja na ogień

deklarowana reakcja na ogień w klasach od A1 do F

W elementach zewnętrznych budynku

absorpcja wody

współczynnik absorpcji wody

wartość deklarowana, w g/(m^2 ∙ s0,5)

W elementach zewnętrznych budynku

przepuszczalność pary wodnej

współczynnik oporu dyfuzyjnego pary wodnej

wartość deklarowana

W elementach budynku podlegających wymaganiom izolacyjności cieplnej

przewodność cieplna/gęstość

współczynnik przewodzenia ciepła

wartość deklarowana tabelaryczna lub zmierzona, W/(m/K)

trwałość

odporność na cykliczne zamrażanie i odmrażanie

wartość deklarowana lub opis

substancje niebezpieczne

substancje niebezpieczne

deklarowane

4.2.3.2. Ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych

W normie zharmonizowanej EN 998-2 [N4] określono, że ocenę i weryfikację właściwości użytkowych zaprawy murarskiej według projektu przeprowadza się w systemie 2+ (przy udziale zewnętrznej jednostki notyfikowanej), a zaprawy według przepisu w systemie 4 (tylko przez producenta).

4.2.3.3. Dokumenty związane z zaprawami murarskimi SOLBET

Dla każdej zaprawy murarskiej SOLBET wystawiana jest deklaracja właściwości użytkowych (rys. 4.4), informacja towarzysząca oznakowaniu CE (rys. 4.5) oraz karta charakterystyki (rys. 4.6). Informacje na temat stosowania zapraw murarskich SOLBET znajdują się na każdym worku z zaprawą (rys. 4.5) oraz w instrukcji obsługi (użycia/stosowania) wyrobów chemii budowlanej SOLBET (rys. 4.7). Inne informacje techniczno-logistyczne zawarto w aktualnym katalogu Beton komórkowy SOLBET. Podstawowe informacje techniczne [M1] oraz na stronie internetowej [I3].

Rysunek 4.4. Przykład deklaracji właściwości użytkowych zaprawy murarskiej SOLBET

Rysunek 4.5. Przykład informacji towarzyszącej oznakowaniu CE oraz informacji na temat zastosowania zaprawy murarskiej SOLBET, zamieszczonej na worku z zaprawą

Rysunek 4.6. Karta charakterystyki zaprawy murarskiej SOLBET

Rysunek 4.7. Instrukcja użycia (stosowania) wyrobów chemii budowlanej SOLBET

4.2.4. Nadproża ze zbrojonego autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

Nadproża ze zbrojonego autoklawizowanego betonu komórkowego są wprowadzane do obrotu i udostępniane na rynku na podstawie normy zharmonizowanej EN 845-2 [N2].

4.2.4.1. Zamierzone zastosowanie, zasadnicze charakterystyki i właściwości użytkowe

Norma EN 845-2 [N2] i PN-EN 845-2 [N8] obejmuje nadproża służące do przekrycia otworów w murze do rozpiętości 4,5 m, wykonanych z różnych materiałów, w tym z autoklawizowanego betonu komórkowego. Są to nadproża prefabrykowane, będące zarówno nadprożami jednolitymi, jak i stanowiące część nadproży zespolonych.

Nadproża SOLBET są przeznaczone do przenoszenia obciążeń ponad otworami w ścianach murowych: nośnych i nienośnych, wewnętrznych i zewnętrznych.

4.2.4.2. Ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych

W normie zharmonizowanej EN 845-2 [N8] określono, że ocenę i weryfikację właściwości użytkowych nadproży w ścianach murowanych przeprowadza się według systemu 3.

4.2.4.3. Dokumenty związane z nadprożami

Dla każdego nadproża z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET jest wystawiana deklaracja właściwości użytkowych (rys. 4.8), informacja towarzysząca oznakowaniu CE (rys. 4.9) oraz instrukcja stosowania (rys. 4.10). Inne informacje techniczno-logistyczne zawarto w aktualnym katalogu „Beton komórkowy SOLBET. Podstawowe informacje techniczne” [M1] oraz na stronie internetowej [I3].

Rysunek 4.8. Przykład deklaracji właściwości użytkowych nadproża z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

Rysunek 4.9. Przykład informacji towarzyszącej oznakowaniu CE nadproża z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

Rysunek 4.10. Instrukcja stosowania nadproża z autoklawizowanego betonu komórkowego SOLBET

4.2.5. Zaprawy tynkarskie i tynki SOLBET

Zaprawy tynkarskie są wprowadzane do obrotu i udostępniane na rynku na podstawie normy zharmonizowanej EN 998-1 [N3].

4.2.5.1. Ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych

Zgodnie z EN 998-1 [N3] ocenę i weryfikację właściwości użytkowych zapraw tynkarskich przeprowadza się według systemu 4, tylko przez producenta, bez udziału zewnętrznej jednostki notyfikowanej.

4.2.5.2. Dokumenty związane z zaprawami tynkarskimi i tynkami SOLBET

Dla każdej zaprawy tynkarskiej i tynku SOLBET wystawiana jest deklaracja właściwości użytkowych (rys. 4.11), informacja towarzysząca oznakowaniu CE (rys. 4.12) oraz karta charakterystyki (rys. 4.13). Informacje na temat stosowania zapraw tynkarskich i tynków SOLBET znajdują się na każdym worku z zaprawą oraz w instrukcji użycia (stosowania) wyrobów chemii budowlanej SOLBET (rys. 4.10). Inne informacje techniczno-logistyczne są podane na stronie internetowej [I3].

Rysunek 4.11. Przykład deklaracji właściwości użytkowych dla: a) zaprawy tynkarskiej SOLBET; b) tynku SOLBET

Rysunek 4.12. Przykład informacji towarzyszącej oznakowaniu CE oraz informacji na temat zastosowania tynku SOLBET zamieszczonej na opakowaniu

Rysunek 4.13. Karta charakterystyki zaprawy tynkarskiej SOLBET

4.2.6. Zestaw wyrobów do wykonywania ociepleń zewnętrznych budynków SOLBET TERMO

Złożony zestaw izolacji cieplnej z wyprawami tynkarskimi (ETICS) SOLBET Termo objęty jest krajową oceną techniczną [N5], na podstawie której jest wystawiana krajowa deklaracja właściwości użytkowych oraz znakuje się znakiem budowlanym.

Zestaw SOLBET Termo obejmuje:

• składniki produkowane fabrycznie przez SOLBET Sp. z o.o.:

• zaprawa klejąca SOLBET Gabit Termo Plus (biały) do przyklejania płyt styropianowych oraz do wykonywania warstwy zbrojonej;

• zaprawa klejąca SOLBET Gabit Termo Plus (szary) do przyklejania płyt styropianowych oraz do wykonywania warstwy zbrojonej;

• zaprawa klejąca SOLBET Gabit Termo do przyklejania płyt styropianowych;

• preparat gruntujący SOLBET Solplast Plus;

• tynk silikonowo-silikatowy SOLBET;

• składniki produkowane przez poddostawców:

• płyty styropianowe EPS według PN-EN 13163;

• łączniki mechaniczne dopuszczone do stosowania w systemach ociepleń ETICS na podstawie stosownych dokumentów (ETA, KOT) lub na podstawie badań wg EAD 040083-00-0404;

• siatki z włókna szklanego.

4.2.6.1. Zamierzone zastosowanie, zasadnicze charakterystyki i właściwości użytkowe

Złożony zestaw izolacji cieplnej SOLBET Termo jest przeznaczony do wykonywania ociepleń ścian zewnętrznych budynków nowo wznoszonych i użytkowanych, bez istniejącego ocieplenia. Stosowanie zestawu wyrobów SOLBET Termo powinno być zgodne z projektem technicznym opracowanym dla określonego obiektu, zgodnie z KOT [N5]. Tam też są podane właściwości użytkowe zestawu wyrobów oraz właściwości składników zestawu.

4.2.6.1. Ocena i weryfikacja stałości właściwości użytkowych

Na podstawie KOT [N5] i zgodnie z rozporządzeniem [N14] oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych zestawu wyrobów SOLBET Termo dokonuje producent, stosując system 2+.

Rysunek 4.14. Krajowa ocena techniczna dla zestawu wyrobów do wykonywania ociepleń ścian zewnętrznych budynków SOLBET Termo

4.2.6.2. Dokumenty związane z SOLBET TERMO

Dla SOLBET Termo wystawiana jest krajowa deklaracja właściwości użytkowych (rys. 4.15).

Rysunek 4.15. Krajowa deklaracja właściwości użytkowych dla zestawu wyrobów do wykonywania ociepleń ścian zewnętrznych budynków SOLBET Termo

Literatura do rozdziału 4

Normy, wytyczne i akty prawne

[N1] EN 771-4:2011+A1:2015 Specification for masonry units – Part 4: Autoclaved aerated concrete masonry units.

[N2] EN 845-2:2013+A1:2016 Specification for ancillary components for masonry – Part 2: Lintels.

[N3] EN 998-1:2016 Specification for mortar for masonry – Part 1: Rendering and plastering mortar.

[N4] EN 998-2:2016 Specification for mortar for masonry – Part 2: Masonry mortar.

[N5] Krajowa Ocena Techniczna ICiMB-KOT-2021/0111 Zestaw wyrobów do wykonywania ociepleń ścian zewnętrznych budynków SOLBET Termo.

[N6] PN-B-12024P Wymagania dotyczące elementów murowych z autoklawizowanego betonu komórkowego – Zastosowania.

[N7] PN-EN 771-4+A1:2015-10 Wymagania dotyczące elementów murowych – Część 4: Elementy murowe z autoklawizowanego betonu komórkowego.

[N8] PN-EN 845-2+A1:2016-10 Specyfikacja wyrobów dodatkowych do murów – Część 2: Nadproża.

[N9] PN-EN 998-1:2016-12 Wymagania dotyczące zaprawy do murów – Część 1: Zaprawa do tynkowania zewnętrznego i wewnętrznego.

[N10] PN-EN 998-2:2016-12 E Wymagania dotyczące zaprawy do murów – Część 2: Zaprawa murarska.

[N11] Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) NR 157/2014 z dnia 30 października 2013 r. w sprawie warunków udostępniania deklaracji właściwości użytkowych wyrobów budowlanych na stronie internetowej (Dz.Urz. UE L 52/1 z 21.2.2014).

[N12] Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) NR 568/2014 z dnia 18 lutego 2014 r. zmieniające załącznik V do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 dotyczący oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych wyrobów budowlanych (Dz.Urz. UE L 157/76 z 27.5.2014).

[N13] Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) NR 574/2014 z dnia 21 lutego 2014 r. zmieniające załącznik III do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 w odniesieniu do wzoru, który należy stosować przy sporządzaniu deklaracji właściwości użytkowych wyrobów budowlanych (Dz.Urz. UE L 159/41 z 28.5.2014).

[N14] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 17 listopada 2016 r. w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (Dz.U. 2016 poz. 1966 z późn. zm.).

[N15] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 17 listopada 2016 r. w sprawie krajowych ocen technicznych (Dz.U. 2016 poz. 1968 z późn. zm.).

[N16] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego I Rady (UE) NR 305/2011 z dnia 9 marca 2011r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylające dyrektywę Rady 89/106/EWG (Dz.Urz. UE L 88/5 z 4.4.2011).

[N17] Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o wyrobach budowlanych (Dz.U. 2004 r. Nr 92 poz. 881 późn. zm.).

[N18] Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz.U. 1994 r. Nr 89, poz. 414 z późn. zm.).

[N19] Ustawa z dnia 7 października 1999 o języku polskim (Dz.U. 1999 nr 90 poz. 999 z późn. zm.).

Materiały informacyjne producentów

[M1] Materiały firmy Soblet Sp. z o.o.

Strony internetowe

[I1] https://ec.europa.eu/docsroom/documents/44018

[I2] https://punkt-kontaktowy.gunb.gov.pl

[I3] https://www.solbet.pl/