Problem politycznej jedności w Europie

Marek A. Cichocki

Warszawa 2012

© Copyright by Polski Instytut Spraw Międzynarodowych

Warszawa 2012

Redakcja

Maria Konopka-Wichrowska

Grażyna Nowocień-Mach

Korekta

Maria Konopka-Wichrowska

Redakcja techniczna i projekt okładki

Dorota Dołęgowska

ISBN 978-83-62453-59-7

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych ul. Warecka 1a, 00-950 Warszawa tel. (+48) 22 556 80 00, faks (+48) 22 556 80 99

e-mail: pism@pism.pl, www.pism.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Rozdział I Rzut oka na problematykę

- Rozdział II Poszukiwanie wspólnoty losu

- Rozdział III Proto-Europa: federalistyczne eksperymenty starożytnych

- Rozdział IV Imperium, czyli integracja przez uniwersalizację

- Rozdział V Podmiotowość i granice integracji

- Rozdział VI Czas wielkich obszarów

- Zamiast podsumowania

- Bibliografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Rozdział I

Rzut oka na problematykę

Jedność polityczna jest przede wszystkim wielkim tematem rozważań filozofii politycznej. Jednak w niniejszej książce chodzi o opisanie różnych aspektów zjawiska widocznego w całej europejskiej historii. Tym fenomenem są powracające próby stworzenia spójnej szerszej europejskiej konstrukcji – europejskiego systemu. I chociaż nie uchodzi mej uwagi najświeższe doświadczenie Unii Europejskiej, przedmiotem tej analizy są historyczne formy kształtowania się europejskiej jedności: federacyjne eksperymenty antycznych Greków, uniwersalistyczna idea imperium chrześcijańskiego, państwowy porządek europejskiego prawa publicznego, koncepcje wielkich ekonomicznych obszarów, wreszcie – nieodległa próba konstytucjonalizacji europejskiej integracji.

Jak widać, książka ta jest oparta na pewnym wyborze. Niektóre przykłady budowania w Europie politycznej wspólnoty zostały w niej pominięte lub tylko wspomniane, jak włoskie republiki, liga miast hanzeatyckich, federacja szwajcarskich kantonów, napoleoński projekt nowoczesnej Europy i odpowiedź nań w postaci uświęconego porządku wielkich potęg. Moim celem nie jest więc przedstawienie dokładnej historii projektów, idei i prób zjednoczenia Europy. Chodzi o postawienie problemu: jakie ideowe, społeczne, polityczne lub religijne przesłanki sprawiają, że ludzie w Europie powracają wciąż do konstruowania różnych form szerszej jedności; jakie wytwarzają przy tym struktury prawne i społeczne; czy istnieje określona liczba możliwych i dających się przewidzieć mechanizmów politycznych (jako możliwości, ale także jako stałych ograniczeń); na ile w tym konstruowaniu kierują się logiką ekspansji, dominacji, zdobywania i utrzymania władzy, a na ile abstrakcyjnymi (powiedzmy altruistycznymi) założeniami dotyczącymi historii, ludzkiej natury czy społecznych oczekiwań (jak doczesna historia zbawienia, ludzka wojowniczość lub nadzieja pokoju i dobrobytu).

Mowa jest więc o społecznym, politycznym, prawnym, ideowym (sfer tych w przypadku jedności nie da się od siebie tak po prostu oddzielić) fenomenie. Określenie jego różnorodnych cech jest, w moim przekonaniu, zadaniem trudnym, ponieważ konstruowanie szerszej politycznej jedności nie ma linearnego charakteru. Niemniej w taki właśnie sposób próbuje się je przedstawiać, przynajmniej jeszcze do niedawna, w oficjalnej narracji UE, gdzie obecny stopień integracji jest definiowany jako konieczne ukoronowanie całego europejskiego procesu historycznego. Uważam takie ujęcie za nieporozumienie. Próby budowania politycznej jedności w Europie pojawiają się z większą czy mniejszą intensywnością w różnych okresach historii, pozostając niejako światem samym dla siebie – aczkolwiek nieodizolowanym od tego, co przed i po nim. Takie właśnie wybrane światy staram się w swej książce opisać, z nadzieja, że przełoży się to na wiedzę o całości zjawiska.

Pisząc o problemie politycznej jedności w Europie, nie sposób abstrahować od własnego, współczesnego kontekstu, czyli od państw narodowych – najbardziej namacalnego doświadczenia każdego Europejczyka. Przecież nawet tak zwani bezpaństwowcy doświadczają w Europie bezpośrednio wszechobecności państwa, chociażby pod postacią socjalnego czy prawnego wsparcia lub też przez jego odmowę. Każdy z nas jest zanurzony w rzeczywistości swojego państwa na wielu poziomach – przez system edukacji, płacenie podatków, przestrzeganie porządku prawnego. Mówienie o śmierci państwa wydaje się zatem mocno przedwczesne. Dlatego nie ma wątpliwości, że obecne konstruowanie szerszej politycznej jedności, jakim jest UE, musi być rozpatrywane w państwowym kontekście, bo do niego przede wszystkim się odnosi. To zasadniczo odróżnia refleksję nad tym zjawiskiem od analizy innych, wcześniejszych w historii przednowożytnej, a więc na przykład w greckiej proto-Europie czy średniowiecznej republica christiana. Nie oznacza to jednak, że w tamtych czasowo odleglejszych przykładach nie znajdziemy wielu analogii i nie wyciągniemy z nich wniosków pożytecznych z punktu widzenia obecnego procesu integracji. Mamy przecież w przypadku Europy do czynienia z pewną ciągłością mimo wszelkich zmian. Wszechobecność kontekstu państwa sprawia, że związek z poprzednimi przykładami budowania wspólnoty zostaje całkowicie przysłonięty, a problem politycznej jedności w Europie sprowadzony do bezowocnej dysputy, czy UE stanie się europejskim superpaństwem, czy też przezwyciężając stary system państwowy, przeniesie nas do jakiejś popolitycznej rzeczywistości administracyjnego zarządzania.

Dlatego zgadzam się z takim stanowiskiem, że UE nie jest: „próbą zerwania z tradycyjną «normalną» praktyką polityki (państwowej), lecz racjonalną odpowiedzią na implikacje wynikające ze zmieniającej się natury rządzenia. Innymi słowy, może być rozumiana jako próba podjęta przez część państw, by rozwiązać problem, jaki bierze się z rosnącej masowości oraz kompleksowości polityki”[1]. Jednocześnie nie można tracić z oczu zasadniczej prawdy o państwie – że jest wytworem historycznym i historia europejska z różnymi próbami konstruowania szerszej jedności toczyła się, zanim ono nastało, i prawdopodobnie będzie się toczyć nadal, jeśli nawet, co możnasobie wyobrazić, w przyszłości obecne formy państwowe zanikną. Nie da się takiej perspektywy ani przesądzić, ani wykluczyć.

Dzisiejsza jedność europejska – pod postacią UE – powstawała zasadniczo w dialektycznym napięciu z fenomenem nowoczesnego państwa. Jak staram się pokazać w ostatnim rozdziale, jej uzasadnieniem jest konstatacja, że formuła nowoczesnego państwa, która wykształciła się ostatecznie w XIX wieku, okazała się niewystarczająca i wymaga przynajmniej gruntownego uzupełnienia, o ile nie całkowitego zastąpienia. Rzeczywiście, w XIX wieku mamy do czynienia z ostatecznym wykształceniem się spójnego zestawu podstawowych oczekiwań wobec państwa narodowego (po co ono jest i jakie funkcje ma spełniać). Ten model jest skutkiem politycznej racjonalizacji, która rozpoczęła się na dobre na przełomie wieków XVI i XVII[2], choć jej pierwsze symptomy możemy dostrzec już wcześniej, nawet w wieku XIV. Siłę brał z przekonania, że państwo jest najlepszym „wehikułem” rozwoju, ponieważ potrafi w stopniu niedostępnym wcześniej zapewnić swoim mieszkańcom (wszystko jedno – poddanym, obywatelom czy „duszom”) podstawowe „dobra” pod postacią pokoju (wewnętrznego i zewnętrznego), bezpieczeństwa (prawnego, policyjnego, socjalnego) oraz dobrobytu (rozwój handlu, gospodarki, intensywne wykorzystanie zasobów naturalnych i ludzkich). Pojawienie się przed I wojną światową koncepcji wielkich obszarów można było jeszcze widzieć jako próbę wewnątrzeuropejskiej ekspansji państw szukających nowych możliwości powiększenia swoich zasobów oraz potencjału (jak w przypadku Naumannowskiej „Mitteleuropy”). Jednak po wojennej katastrofie coraz częściej wyrażano utratę wiary w to, że państwo może spełnić wszystkie te oczekiwania, które sformułowano wobec niego w XIX stuleciu w formie spójnej państwowej ideologii. Państwa bowiem nie były w stanie nie tylko stworzyć trwałego ogólnoeuropejskiego systemu bezpieczeństwa (przez całe stulecie – począwszy od kongresu wiedeńskiego), lecz także zaspokoić potrzeb pokoju i dobrobytu. To właśnie przekonanie, że jakieś inne struktury, konstrukcje, byty muszą zastąpić niewydolne państwa w realizowaniu podstawowych zadań, stało się według Marka Mazowera głównym impulsem do zrodzenia się w okresie międzywojennym szczególnej fascynacji trzema głównymi ideologiami obiecującymi postęp, dobrobyt i pokój w nowej formule nowoczesności – liberalizmem, faszyzmem oraz komunizmem[3]. Wszystkie trzy posługiwały się pojęciem szerszej ogólnoeuropejskiej jedności, która miała ostatecznie zrelatywizować, a w efekcie znieść niewydolne formy państwa. Jednak żywot tych nowych ideologii nie okazał się aż tak długi: liberalizm międzywojenny poniósł porażkę, kiedy się okazało, że rosnąca gospodarcza współzależność wcale nie generujebezpieczeństwa i dobrobytu, za to może być źródłem gigantycznego światowego kryzysu; faszyzm, który w latach dwudziestych mógł uchodzić jeszcze za nowoczesną ideę, skompromitował się wkrótce, prowadząc do wojny, totalitaryzmu i ludobójstwa. Nie inaczej stało się z trzecią ideologią, komunizmem, chociaż jeszcze długo po II wojnie światowej, aż do rozpadu Związku Radzieckiego wydawało się, że nie traci on na atrakcyjności.

Analiza nowoczesnego, spójnego modelu oczekiwań wobec państwa związanych z jego funkcją (pokój, dobrobyt, bezpieczeństwo), jego apogeum w postaci nowoczesnego państwa narodowego, potem jego upadku – nie jest jednak wystarczająca, by zrozumieć lepiej fenomen tworzenia szerszych politycznych jedności. Problem nie polega bowiem wyłącznie na funkcjonalnej wydolności lub niewydolności struktur w stosunku do formułowanych wobec nich oczekiwań zaspokajania życiowych potrzeb. Benedict Anderson w pracy na temat wspólnot narodowych jako wspólnot skonstruowanych zwraca uwagę na egzystencjalny wymiar jedności politycznej[4]. Jego zdaniem sukces nacjonalizmu oraz państwa narodowego wynikał nie tylko z funkcjonalnych korzyści, lecz także, o ile nie przede wszystkim, z tego, że potrafiły udzielić jednostce sensownej odpowiedzi na najbardziej nurtujące ją egzystencjalne pytania – o śmierć i przemijanie. Zdaniem Andersona klęska marksizmu oraz liberalizmu w XX wieku (niestety, nic nie mówi w tym kontekście o faszyzmie, prawdopodobnie zakładając jego całkowitą kompromitację) ma swoje źródło nie tylko w uświadomieniu sobie ich dysfunkcjonalności, ale i w tym, że nie dawały satysfakcjonującej odpowiedzi w zakresie najbardziej fundamentalnej troski egzystencjalnej człowieka: jaki ma sens to, co robię, wobec nieuniknionej śmierci, i co po tym, jak umrę? Nacjonalizm i państwo narodowe znalazły odpowiedź w zestawie mitów, instytucji oraz reguł, składających się na kompleksową narodowo-państwową tożsamość. Ta tożsamość pomogła wyjść poza horyzont jednostkowej śmierci, poza świat osoby ludzkiej zamkniętej w granicach swego jednostkowego życia, i wprowadziły pewien ład w obszar jej podstawowych, egzystencjalnych lęków wywołanych nieuchronnym. Podobny punkt widzenia na sprawę, choć wyartykułowany inaczej, znajdziemy, moim zdaniem, w teorii originality and belongingness J.H.H. Weilera.

Podobnie rozwiązanie problemu śmiertelności zaoferowały w proto-Europie polis i republika, rzymski imperializm – pax Augusta, a w Europie chrześcijańskie imperium średniowieczne oraz absolutystyczny suwerenizm.

Formowanie politycznej wspólnoty nie jest więc wyłącznie potrzebą wynikającą z uświadomienia sobie oraz z bezpośredniego doświadczeniadysfunkcjonalności istniejących struktur, wiąże się bowiem także ze zdolnością budowania tożsamości wprowadzających ład w sferę egzystencjalnej troski ludzi. W przypadku współczesnego doświadczenia integracji europejskiej problem takiej zdolności pojawił się z całą wyrazistością podczas debaty nad europejskim konstytucjonalizmem w latach 2002-2007. Wówczas na poważnie podjęto kwestię tak wspólnej europejskiej przeszłości, jak i wspólnego europejskiego przeznaczenia. Dlatego od interpretacji tego właśnie przypadku zaczynam swe rozważania.

Tożsamość, na której powstaje szersza konstrukcja politycznej jedności, można traktować jako efekt procesu społecznej dyskursywności, zgodnie z założeniami „społecznego konstruktywizmu”[5]. Szersza jedność (podobnie jak ta w węższym znaczeniu: polis, republiki, państwa, narodu) jest tu przede wszystkim społecznym zjawiskiem, dyskursywną konstrukcją społeczną. Rozpatrywanie sprawy z takiego punktu widzenia ma istotną zaletę: pomaga zrozumieć społeczną i dyskursywną naturę politycznych konstrukcji jedności, uświadamia ich przygodny charakter, niezależnie od uzasadnień wyrażanych w języku ontologii. Dana idea jedności musi stać się przedmiotem udanego procesu dyskursywności, aby mogła wywołać polityczne, instytucjonalne lub prawne skutki. Jest to zapewne słuszny punkt widzenia, ale nie jedyny i niewystarczający. Społeczna dyskursywność nie jest na pewno wszechmocna w kreowaniu ludzkiej rzeczywistości. Nie mniej ważne są siła bezwładu, przywiązanie do utartych form zachowań i rozwiązywania problemów, działanie przypadku (ślepy los) czy skłonność do emocjonalnych, niezaplanowanych reakcji. Dlatego przy całym uznaniu dla roli społecznej dyskursywności oraz jej racjonalizującego rezultatu, wydaje się bardziej prawdopodobne, że konstrukcje politycznej jedności, nie wyłączając tej obecnej, są „efektem wielu, wysoce kontyngentnych, historycznych zdarzeń”[6]. Sprawie tej dużo miejsca poświęcam w czwartym rozdziale książki. To dopiero synergia wielu kontyngentnych zjawisk, plus społeczna dyskursywność, idea jedności oraz doświadczenie niewydolności tradycyjnych struktur wobec dobrze uświadomionych oczekiwań (kryzys) prowadzą do konkretyzacji nowego systemu.

Uznaje się, że tak zwana deklaracja Schumana z 1950 roku stanowi początek obecnej integracji w Europie. Dokument ten rozpoczyna się od charakterystycznego zdania: „Rząd francuski proponuje…”. W świetle problematyki mojej książki staje się jasne, że jakkolwiek propozycja lub postanowienie rządu nie muszą być pozbawione znaczenia, to jednak stanowczo nie wystarczą, by spowodować urzeczywistnienie się szerszej struktury jedności.

Rozdział II

Poszukiwanie wspólnoty losu

Przyjęcie traktatu z Maastricht, ustanowienie Unii Europejskiej, wreszcie zjednoczenie Niemiec zbiegły się w czasie z rozpadem Związku Radzieckiego i całego bloku wschodniego. Każde z tych wydarzeń można rozpatrywać osobno jako oddzielne historie – ich skumulowanie się jednak w jednym czasie wyzwoliło całkiem nową dynamikę w Europie. W jej konsekwencji doszło do rozszerzenia NATO i UE, a także pojawienia się zasadniczych różnic między Europą (przynajmniej jej częścią) a USA. Jednym z poważnych skutków nowej dynamiki było także uruchomienie procesu kolejnych traktatowych reform UE, uzasadnianych w różny sposób: raz koniecznością funkcjonalnego usprawnienia mechanizmów i instytucji, raz politycznym i ekonomicznym imperatywem pogłębiania integracji lub potrzebą przygotowania się do kolejnych etapów rozszerzania Unii, innym znów razem ambicją odegrania jakiejś szczególnej roli w świecie. Proces ten, na który składają się kolejne zmiany systemu traktatowego, nazwano z czasem wprost konstytucjonalizacją UE. Największe nasilenie tego procesu przypada na lata 2002-2004 – okres prac Konwentu Europejskiego nad traktatem konstytucyjnym dla UE, a potem jego podpisania przez państwa członkowskie. Traktat został odrzucony w ratyfikacji (we Francji i Holandii), ale samo jego powstanie, a także sposób, w jaki był wypracowywany, świadczą o przełomie w krystalizowaniu się widoków na ściślejszą polityczną jedność w Europie, która mogłaby stopniowo ewoluować, podobnie jak kiedyś stany Ameryki Północnej. Sami twórcy oraz zwolennicy traktatu konstytucyjnego starali się taką interpretację podtrzymywać, a nawet w niej utwierdzać. Pojawienie się idei „konstytucjonalizacji” UE, niezależnie od tego, czy faktycznie znajdowała ona odzwierciedlenie w konkretnych zmianach traktatów, siłą rzeczy rodziło pytanie o wspólną tożsamość, która miałaby stanowić podstawę całego procesu. W niniejszym rozdziale chcę przedstawić krytyczną interpretację kluczowych, moim zdaniem, wątków tej tożsamościowej dyskusji, które będą ważne dla dalszego wywodu książki.

Przez konstytucjonalizację do tożsamości

Każdy projekt ustrojowy poszukuje własnego historycznego uzasadnienia, swojej mitologii. Nie inaczej jest w przypadku dotychczasowych postępów projektu integracji europejskiej. Dominujący dotąd w Unii Europejskiej model polityczno-prawny, który miał być utrwalony dzięki traktatowi konstytucyjnemu, także odwołuje się do określonych historycznych uzasadnień i modeli interpretacyjnych. Bezpowrotnie minęły więc czasy, kiedy Walter Hallstein, pierwszy szef Komisji Europejskiej, szczycił się tym, że Wspólnota Europejska nie ma swojej mitologii: „Wspólnota Europejska nie ma żadnych symboli, nie ma flagi ani hymnu, nie organizuje parad ani nie jest rządzona przez jakiegoś suwerena. Nie posługuje się żadnymi środkami integracji, które przemawiałyby do naszych zmysłów – oczu czy słuchu. Jest to zgodne z charakterem naszej wspólnoty, pozbawionej patosu ciężkiej pracy, naszego oddania technice i technokracji. Stoimy na gruncie rozumu, a nie emocji, naszą siłą jest wiedza, a nie mit, naszą bronią jest dyskusja, a nie spełnianie pragnień i zachcianek”[7]. Dzisiaj wypowiedzi polityków w krajach Unii Europejskiej, szczególnie w dyskusji o europejskiej konstytucji, pełne są symboli, wielkich słów i historycznych odniesień. Wydaje się też, że emocje także dawno wzięły górę nad chłodną kalkulacją. Argumenty historyczne uzasadniające dotychczasowy model integracji europejskiej ewidentnie są w cenie, czego wyrazem stała się preambuła do traktatu konstytucyjnego, w której mowa jest i o wspólnocie losu, i o wspólnych doświadczeniach historycznych jako podstawie łączącej nie tylko kraje Unii Europejskiej, ale też ich mieszkańców. Obserwując debaty na temat integracji europejskiej w ostatnich kilkunastu latach, można dojść do wniosku, że proces konstruowania wspólnej historii zachodzi także w dziedzinie, w której najmniej dotąd się tego spodziewano, mianowicie obejmuje integrację europejską i Unię Europejską. Instrumentalizacja przeszłości w celu legitymizacji i cementowania wspólnoty nie dotyczy więc tylko państw narodowych. W swej krótkiej 50-letniej historii „ponarodowa Europa” dostarcza wielu ciekawych przykładów tworzenia wyobrażonej wspólnoty, by posłużyć się pojęciem ukutym przez Benedicta Andersona[8].

Nie jest przypadkiem, że projekt konstytucjonalizacji Unii Europejskiej zbiega się w czasie z wyraźnym wzmożeniem debaty o wspólnej europejskiej tożsamości jako wspólnocie losu – zarówno w perspektywie przeszłości, jak i przyszłości. Wspólnota losu jest w istocie wspólnotą tego, co było i co będzie. Dieter Grimm w tekście o integracyjnej roli konstytucji zwraca uwagę na jej szczególną funkcję, jaka może się pojawić: tworzenia wspólnejtożsamości[9]. Z tej perspektywy konstytucja przestaje być tylko dokumentem polityczno-prawnym, porządkującym i normatywnym, a staje się instrumentem kreowania nowej rzeczywistości, znacznie wykraczając poza czysto regulatywne funkcje. Historia i losy konstytucji amerykańskiej stanowią egzemplifikację takiej superintegracyjnej funkcji. „Oczekuje się – stwierdza Grimm – że konstytucja rzeczywiście zjednoczy społeczeństwo, które konstytuuje jako związek władzy – i to ponad istniejącymi sprzecznościami poglądów i interesów. Ma zapewnić podstawowy konsens, bez którego spójność społeczeństwa wydaje się niemożliwa. Jeżeli się to uda, społeczeństwo może nawet czerpać z konstytucji swoją tożsamość. Konstytucja staje się wtedy dokumentem, w którym odnajduje ono swoje podstawowe przekonania i aspiracje. Właśnie to mamy na myśli, kiedy przypisujemy jej oprócz funkcji prawnej również funkcję integrującą”[10].

Projekt konstytucji dla Europy wyzwolił więc wielkie ambicje nie tylko reformatorskie i polityczne, ale także tworzenia wspólnej europejskiej tożsamości, której podstawą jest konsens między wartościami a historycznymi narracjami. Między jednym i drugim istnieje oczywiste sprzężenie zwrotne. A przecież Unia nie jest ani państwem, ani narodem w znaczeniu czy to politycznym, czy etnicznym, co czyni budowę wspólnej tożsamości, szczególnie w warstwie historycznej narracji, dwuznaczną. Można bez większych wahań przyjąć tezę, że Unia jest wspólnotą prawną, czy bardziej precyzyjnie rzecz ujmując, za J.H.H. Weilerem: Unia jest wspólnym systemem konstytucyjnym. Z punktu widzenia tradycyjnego, XIX-wiecznego konstytucjonalizmu przypadkiem dość szczególnym, jest bowiem systemem konstytucyjnym bez państwa[11]. Jest także, idąc drogą wyznaczoną przez Simona Hixa, systemem politycznym, na który składają się państwa członkowskie oraz ich obywatele (to tutaj realizowana jest polityka), unijne struktury zarządzania i podejmowania decyzji co do systemu jako całości, wreszcie polityki realizowane w logice międzyrządowej lub wspólnotowej[12]. Także i w tym przypadku Unia traktowana jest jako pewne novum, gdyż zgodnie z klasycznym ujęciem system polityczny funkcjonuje tylko w ramach państwa. Unia tej podstawowej cechy, jaką jest władza państwowa, na przykład w rozumieniu definicji Maxa Webera, a więc jako legitymizowany monopol stosowania przymusu, nie ma. Jest ona niepaństwowym systemem konstytucyjno-politycznym, który przez długi czas urzeczywistniał się przede wszystkim we wspólnym rynku wewnętrznym.

Być może faktycznie możliwe jest więc istnienie systemu konstytucyjnego i politycznego bez państwa. Jeżeli jednak oczekiwać będziemy po unijnym systemie funkcji integracyjnej, to zgodnie z opisem Grimma nieuchronny stanie się rosnący nacisk na stworzenie ujednoliconej narracji o wartościach oraz przeszłości.

Unia buduje swoje oficjalne historyczne uzasadnienie, swoją urzędową i publiczną mitologię, konstruuje własną politykę historyczną. Fabrice Larat nazywa ten fenomen mianem acquis historique communautaire, na który składa się zespół podstawowych wartości, norm i przekonań, uzyskany ze wspólnych historycznych doświadczeń. Na podstawie tych norm i przekonań Unia stara się oceniać i regulować niektóre polityczne zachowania (a czasami wręcz nimi kierować) państw członkowskich wobec siebie oraz wobec państw trzecich. „Inaczej niż w przypadku całego unijnego systemu prawa i legislacji, ujętego w acquis communautaire Unii Europejskiej, główne zasady acquis historique nie zawierają same w sobie żadnej prawnej normy i trudno byłoby egzekwować je przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości. A jednak, podobnie jak w przypadku acquis communautaire, państwa aspirujące do członkostwa w Unii muszą (nawet jeśli głównie w sensie moralnym, a nie legalnym) zaakceptować zasady acquis historique”[13].

Dla historycznej etymologii dotychczasowego modelu integracji europejskiej oraz podkreślenia historycznej i aksjologicznej ciągłości kolejnych uregulowań traktatowych (od traktatu paryskiego po traktat konstytucyjny) deklaracja Roberta Schumana z 9 maja 1950 roku jest czymś w rodzaju tekstu założycielskiego. Zawarte są w niej podstawowe wartości, na których miała być budowana europejska integracja: pojednanie francusko-niemieckie, pokój, stabilizacja, wzrost ekonomiczny. Sam autor deklaracji tak przedstawia swoje motywy: „Nie da się ukryć, że integracja Europy jest ogromnym i trudnym dziełem, którego dotychczas nie próbowano podjąć. Wymaga ono całkowitej zmiany stosunków między państwami europejskimi, a w szczególności między Francją i Niemcami. (…) To nowe nastawienie legło u podstaw deklaracji z 9 maja 1950 roku. Z politycznego punktu widzenia Francja – bo o nią przede wszystkim chodzi – musiała przezwyciężyć swoje bolesne wspomnienia. Do niej należało podjęcie inicjatywy, zamanifestowanie wobec swojego sąsiada woli zaufania mu nie pozorną lub warunkową deklaracją, lecz konkretną propozycją stałej współpracy. (…) Tradycyjna rywalizacja i nieufność zostały w ten sposób zastąpione solidarnością w interesach, która spowoduje zniknięcie spraw spornych, wydających się nie do rozwiązania. (…) Kiedy po wojnie sformułowaliśmy i przedstawiliśmy pierwsze wytyczne polityki europejskiej, ci wszyscy, którzy w tym uczestniczyli, byli przekonani, że porozumienie i współpraca między Niemcami a Francją są dla Europy naczelnym problemem, że bez Niemiec, podobnie jak bez Francji, niemożliwe byłobybudowanie Europy”[14]. Ale sam akt politycznej rekoncyliacji Francji z Niemcami daje najczęściej podstawę do znacznie szerszej interpretacji deklaracji Schumana jako początku nowej filozofii umożliwiającej integrację europejską. „Deklaracja Schumana mogłaby być interpretowana jako szczególny moment w historii świata – przezwyciężenia tradycyjnej koncepcji państwa narodowego i ponownego zdobycia przez Europę przywódczej pozycji w ewolucji ducha dziejów”[15]. O sile tego symbolu świadczyć mogą formy jego celebracji podczas organizowanego w różnych państwach członkowskich tak zwanego Dnia Europy 9 maja. Jego oczywistość wyraźnie jednak słabnie w świetle rozszerzenia Unii Europejskiej i przyjęcia nowych członków z Europy Środkowo-Wschodniej. Dla tych nowych państw członkowskich, wnoszących do Unii własne doświadczenia historyczne, przekonanie, że ideę jednoczącej się i pokojowej Europy można sprowadzić do jednego, szczególnego przypadku francusko-niemieckiego pojednania po wojnie, musi jawić się jako prowokujący partykularyzm i paternalizm, wynikające z poczucia wyższości i obiektywnie całkowicie nieuprawnione upraszczanie europejskiej historii w imię politycznej dominacji. „Deklaracja Schumana nie musi być wcale odbierana jako wspólny, europejski fundament, ale jako unilateralny akt francuskiej polityki, wykalkulowany w imię partykularnych celów, a nie jako wyraz wszechogarniającej woli Europejczyków. Obchody dnia Europy mogą więc być traktowane jako prymat francuskiej dyplomacji i niepotrzebnie rodzić resentymenty”[16].

Problem polega jednak na tym, że wiele elementów składających się na oficjalnie akceptowaną dotąd mitologię integracji europejskiej jest wynikiem podobnych uproszczeń i uogólnień, których anachroniczność bądź po prostu nieadekwatność zostaje odkryta m.in. przez rozszerzenie Unii Europejskiej o kraje Europy Środkowo-Wschodniej.

Pokój westfalski

Jednym z najczęściej wykorzystywanych modeli uzasadniania integracji europejskiej przez odniesienie do historii jest teza o przednowoczesnej, nowoczesnej i ponowoczesnej Europie. Pokój westfalski, który zakończył okres krwawych wojen religijnych w XVII wieku w Europie, często postrzegany jest dzisiaj jako pierwszy krok na drodze do zbudowania integracji europejskiej w drugiej połowie XX wieku. Z tej perspektywy czas między wojną trzydziestoletnią a dzisiejszą Unią Europejską przedstawia się jako przejrzysty, logiczny proces, prowadzący od przednowoczesnej Europy opartej na chrześcijaństwie i teologii przez nowożytną koncepcję państwa suwerennego, z wyraźnie określonym centrum sprawowania władzy i zakreślonymi granicami państwowego terytorium, do obecnej integracji europejskiej jako nowoczesnej koncepcji posuwerennej i ponarodowej organizacji, która rozciąga się ponad terytorialne, państwowe granice ustalone dotychczas w Europie[17].

W rzeczywistości odwoływanie się do pokoju westfalskiego w dzisiejszych debatach nad europejską tożsamością kryje w sobie różne, nie zawsze dające się pogodzić motywy. Jest on interpretowany jako wydarzenie, które – za sprawą jednoznacznie religijnych przesłanek wojny trzydziestoletniej – zdecydowało o definitywnym zerwaniu w Europie z koncepcją chrześcijańskiego, uniwersalnego porządku w polityce międzynarodowej i zastąpieniu jej wizją porządku zsekularyzowanego suwerennych, absolutystycznych państw (ius publicum Europaeum)[18]. Taka pozytywna interpretacja, w której koniec wojny trzydziestoletniej oznaczał przejście od Europy przednowoczesnej (tutaj znaczy: chrześcijańskiej) do Europy nowoczesnej suwerennych państw, często spotyka się jednak z krytyką tych, którzy wskazują, że pokój westfalski zapoczątkował w Europie porządek oparty na zasadzie równowagi sił między absolutystycznymi państwami. W rzeczywistości porządek ten okazał się wyjątkowo mało odporny na agresję państw silnych wobec słabszych, o czym Polacy mogli się przekonać pod koniec XVIII wieku, stając się ofiarą trzech kolejnych rozbiorów. A w XIX wieku doprowadził do kolonializmu i nacjonalizmu, które spowodowały w XX wieku dwie wojny światowe.

Tak więc pokój westfalski zapoczątkował w Europie okres nowożytnego odejścia polityki od religii i ostatecznego uniezależnienia się państwa suwerennego od Kościoła, chociaż otworzył drogę do coraz bardziej niebezpiecznego „darwinizmu” w stosunkach między państwami. Lekarstwem na to zagrożenie miała być właśnie integracja europejska, która – jak wyraził to w swym berlińskim wystąpieniu z 2000 roku Joschka Fischer, niemiecki minister spraw zagranicznych – musi oznaczać odejście od nowożytnej koncepcji państwa narodowego, ta bowiem sprowadziła na Europę dwiekrwawe wojny światowe[19]. Mówiąc inaczej: integracja europejska jako bezpośredni wyraz projektu ponowoczesnego i ponarodowego zawiera wyniesiony z XVII wieku postulat sekularyzacji życia politycznego, stanowiący przede wszystkim bezpośrednią odpowiedź na kompromitację idei suwerennego państwa narodowego w XX wieku.

Z polskiej perspektywy taka wykładnia europejskich dziejów brzmi dziwnie nie tylko dlatego, że w Polsce koncepcja suwerennego państwa narodowego nie mogła się skompromitować w XX wieku tak jak w Niemczech czy do pewnego stopnia także we Francji lub Włoszech. Przede wszystkim w przypadku Polski owa logika, którą miał zainicjować pokój westfalski, przejścia od chrześcijańskiej Europy przednowoczesnej do nowoczesnej Europy suwerennych państw narodowych i nieuniknionego pojawienia się dzisiaj ponowoczesnej Europy zintegrowanej, nie funkcjonuje i jest obca. Powód jest prosty. Nowożytny model państwa terytorialnego, ze scentralizowaną władzą suwerenną oraz restryktywnym rozdzieleniem religii od polityki nigdy w Polsce się nie przyjął. Przyczyną tego było silne przekonanie zamieszkujących pierwszą Rzeczpospolitą obywateli, iż mają oni swój sposób organizowania politycznej przestrzeni, lepszy niż ten w Europie Zachodniej. Kiedy po wojnie trzydziestoletniej kształtował się w Europie nowy typ porządku w stosunkach między suwerennymi państwami, w Europie Środkowej i Wschodniej Polacy, Rusini, Ukraińcy, Litwini i zamieszkujący Prusy Wschodnie Niemcy[20] woleli praktykować własny model współpracy opartej na „pokojowej federalizacji” narodów, wielonarodowościowej koncepcji obywatelstwa oraz symbiotycznej obecności religii w obrębie życia publicznego.

W imię europejskiego oświecenia

Teza o przejściu od Europy przednowoczesnej do Europy nowoczesnej, a ostatecznie jako przezwyciężenie tej spuścizny do ponarodowej, czyli ponowoczesnej koncepcji integracji europejskiej, jest w istocie oparta przede wszystkim na specyficznych doświadczeniach historycznych Francji i Niemiec jako głównych państw narodowych w XIX-wiecznej Europie. Doskonałym odzwierciedleniem tego przekonania są dzisiaj na przykładteoretyczno-polityczne pisma Jürgena Habermasa[21]. Wiara w to, że model historycznego rozwoju Francji i Niemiec jest absolutnie reprezentatywny dla rozwoju Europy, jest dzisiaj nadal tak silna, że z kolei Robert Cooper, poszukując przyczyny upadku nowożytnego porządku politycznego check and balance, w ogóle nie natknął się na takie wydarzenie jak rozbiory Polski, natomiast za faktyczny koniec nowoczesnego układu równowagi sił w Europie uznał wojnę francusko-niemiecką 1871 roku[22], wyszedłszy z założenia, że w Europie wszystko zaczyna się i kończy między Francją i Niemcami. Trudno jest jednak taki właśnie redukcjonistyczny obraz europejskiej historii uznać dzisiaj za rzeczywiście adekwatny. Wojna trzydziestoletnia nie ukształtowała wcale powszechnej europejskiej świadomości – nie przez przypadek bardzo długo wydarzenie to funkcjonowało w polskiej świadomości po prostu jako bella germanica. A państwowe i narodowe doświadczenie Francji i Niemiec w XIX i XX wieku nie określa pełnego rozumienia sensu i znaczenia integracji europejskiej.

Innym najczęściej przywoływanym modelem historycznego wyjaśnienia integracji europejskiej jest oświecenie. W wypowiedziach polityków europejskich oraz intelektualistów oświecenie pojawia się nierzadko wręcz w roli ideowej busoli procesu integracji lub jego aksjologicznej kotwicy. W jednym z wywiadów Günter Verheugen, niemiecki polityk i członek Komisji Europejskiej, stwierdza na przykład: „Jestem za tym, aby każdy w Europie kultywował własną tożsamość, ale musimy też mieć coś wspólnego, niezależnie czy jesteśmy chrześcijanami, żydami, czy muzułmanami lub po prostu żadnym z nich: tym czymś wspólnym jest jasne opowiedzenie się za wartościami oświecenia”[23]. Gerhard Schroder zaś w swoim wystąpieniu podczas 60. rocznicy D-Day w Normandii stwierdził: „Budujemy na spuściźnie oświecenia, na tolerancji i pocieszającym pięknie europejskiej kultury. Ratowanie tych wartości było i jest nadal przesłaniem wydarzeń z 6 czerwca 1944 roku”. Z kolei w wypowiedziach byłego francuskiego premiera Raffarina – co nie dziwi już tak bardzo jak w przypadku polityków niemieckich – wprost obecna jest myśl, że Europa właściwie zaczyna się od oświecenia: „Europa to idea, która od epoki oświecenia poszukuje szczęścia i sprawiedliwości, stawiając człowieka w samym sercu swojej wizji politycznej”[24]. Z tym przeświadczeniem przewodniczący Konwentu Europejskiego Valéry Giscard d’Estaing napisał projekt premabuły do traktatu konstytucyjnego, w którym przypisał oświeceniu kapitalne znaczenie dla europejskiej tożsamości. Natomiast dwaj filozofowie, Niemiec Jürgen Habermas i Francuz Jacques Derrida, na fali antyamerykańskich protestów w 2003 roku publikują swój manifest Odnowa Europy, w którym oświecenie czynią fundamentem europejskiej samoświadomości. Problem polega na tym, że we wszystkich tych przypadkach oświecenie pojawia się w bardzo określonym rozumieniu jako polityczne i intelektualne doświadczenie XVIII-wiecznej Francji. W ten sposób oświecenie, w silnie zawężonym znaczeniu i w określonej tradycji, zostaje przedstawione jako główny element konstytuujący dzisiejszą Europę, co prowadzi do pominięcia decydującego faktu, że były różne rodzaje oświecenia, a jedno, obejmujące swym zasięgiem całą Europę, nigdy nie istniało.

Trudno byłoby zaprzeczyć, że oświecenie jest jednym z ważniejszych prądów kulturalnych i okresów w historii Europy – istotnym elementem europejskiej tożsamości. Należy jednak koniecznie zadać pytanie, jakie konkretnie oświecenie mają na myśli politycy i intelektualiści, którzy tak chętnie je dzisiaj przywołują w swoich tekstach i wystąpieniach, mówiąc o integracji europejskiej. Które oświecenie ich zdaniem stanowi fundament dzisiejszego „konstytucjonalizowania” się Unii Europejskiej? Pytanie jak najbardziej na miejscu – znana amerykańska filozof Gertrude Himmelfarb w swej ostatniej książce The Roads to Modernity przypomina przynajmniej o trzech ważnych oświeceniowych tradycjach Europy: o francuskim oświeceniu rozumu, brytyjskim oświeceniu społecznej cnoty i amerykańskim oświeceniu wolności (wyrosłym na gruncie europejskiej tradycji i filozofii). My moglibyśmy dodać tradycję polskiego oświecenia, które łączyło polityczny republikanizm dawnej Rzeczypospolitej z wizją nowoczesnego państwa zawartą w pierwszej spisanej w Europie konstytucji[25].

[1] A. Menon, Europe. The State of the Union, Atlantic Books, London 2008, s. 19.

[2] S. Huntington, Political Order in Changing Societies, Yale University Press, New Haven 1996, s. 93-139.

[3] M. Mazower, Dark Continent. Europe’s Twentieth Century, Penguin Books, London 1999, IX-XV.

[4] B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone: rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Znak, Kraków 1997, s. 22-25.

[5] T. Christiansen, K.E. Jorgensen, A. Wiener, The Social Construction of Europe, „Journal of European Public Policy” 1999, nr 6, s. 528-544.

[6] A. Menon, Europe…, op.cit., s. 40.

[7] T.M. Loch, Walter Hallstein – Europa 1980, Eicholz Verlags GmbH, Bonn1968, s. 18.

[8] B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone: rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Znak, Kraków 1997.

[9] D. Grimm, Przez konstytucję do integracji, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2005, nr 1(1), s. 17-39.

[10] Ibidem, s. 19.

[11] J.H.H. Weiler, M. Wind (red.), European Constitutionalism Beyond the State, Cambridge University Press, Cambridge 2003.

[12] S. Hix, The Political System of the European Union, Palgrave Macmillan, New York 2005, s. 6.

[13] F. Larat, Presenting the Past: Political Narratives on European History and the Justification of EU Integration, „German Law Journal” 2005, t. 6, nr 2, s. 10 i n.

[14] R. Schuman, Dla Europy, Znak, Kraków 2003, s. 54-56.

[15] A. von Bogdandy, The European Constitution and European Identity, „Jean Monnet Working Paper” 2004, nr 5, NYU School of Law, s.7.

[16] Ibidem.

[17] Zob. R. Cooper, The Breaking of Nations, Atlantic Monthly Press, New York 2004, s. 16-37.

[18] W wydanej w latach 50. książce na temat pojęcia sprawiedliwości Hans Kelsen w znamienny sposób opisał ten proces zbawiennej sekularyzacji: „W czasach przerażających wojen religijnych XVII wieku, kiedy to prześladowany Kościół i jego prześladowców łączyła tylko jedna myśl, aby zniszczyć swego przeciwnika, Pierre Bayle, jeden z najwybitniejszych wyzwolicieli ludzkiego ducha, głosił pogląd, że istniejącego porządku religijnego lub politycznego nie da się obronić przez nietolerancję w stosunku do inaczej myślących. Nieład – twierdził – powstaje z braku tolerancji, a nie z jej nadmiaru. W historii Austrii pięknym przykładem realizacji tej myśli stał się edykt Józefa II o tolerancji”. H. Kelsen, Was ist Gerechtigkeit?, Reclam, Stuttgart 2003, s. 50.

[19] J. Fischer, Quo vadis Europo?, [w:] J. Boratyński, K. Stawicka (red.), O przyszłości Europy, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 2000, s. 27: „Dlatego istotą myślenia o Europie po 1945 roku było i jest odrzucenie zasady balance of power – systemu równowagi sił i dążenia poszczególnych państw do hegemonii, powstałego po pokoju westfalskim w 1648 roku – i zastąpienie jej przez ścisły związek, oparty na ich żywotnych interesach i przeniesieniu suwerenności na ponadnarodowe instytucje europejskie”.

[20] Zob. K. Friedrich, The Other Prussia: Royal Prussia, Poland and Liberty, 1569-1772, Cambridge University Press, Cambridge 2000, głównie s. 46-70.

[21] Zob. J. Habermas, Die postnationale Konstellation, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1998.

[22] R. Cooper, The Breaking of Nations, op.cit., s. 10.

[23] Europa muss Weltmacht werden!, rozmowa z Günterem Verheugenem, „Internationale Politik” 2005, nr 1, s. 42.

[24] J.-P. Rafarin, Francja dla Europy, „Rzeczpospolita” z 15 stycznia 2004 r.

[25] A. Walicki, Idea narodu w polskiej myśli oświeceniowej, IFiS PAN, Warszawa 2000, s. 16-43.

26 G. Himmelfarb, The Roads to Modernity. The British, French, and American Enlightenments, Alfred A. Knopf, New York 2004, s. 18-19.

27 Die Wiedergeburt Europas, „Frankfurter Allgemeine Zeitung” z 31 maja2003r.

28 G. Himmelfarb, The Roads to Modernity…, op.cit., s. 39-44.

29 C. Jorges, Confronting Memories. European «Bitter Experiences» and the Constitutionalization Process, Introduction, „German Law Journal” 2005, t. 6, nr 2, s. 2.

30 „Jeśli chodzi np. o postawę wobec masakry w Srebrenicy w 1996 roku, to rekacja wielu europejskich przywódców brała się z wciąż obecnego cienia Auschwitz. (…) Tak samo sankcje przeciwko rządowi austriackiemu w 2000 roku, z powodu koalicji z FPO Heidera, wynikały z traumatycznej pamięci o dojściu Hitlera do władzy w Niemczech w 1933 roku”, F. Larat, Presenting the Past…, op.cit., s. 8.

31 P. Sloterdijk, Theorie der Nachkriegszeiten, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2008.

32 T. Judt, Postwar. A History of Europe since 1945, The Penguin Press, NewYork 2005.

33 T. Judt, The Problem of Evil in Postwar Europe, „The New York Review of Books” 2008, t. 55, nr 2.

34 Heinz-Joachim Fischer, komentator niemieckiej „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, nazwał debatę na ten temat „zbędną, całkowicie anachroniczną i do tego także szkodliwą”, Eine italienische Debatte, „Frankfurter Allgemeine Zeitung” z 28 lutego 2005 r.

35 Por. P. Schulmeister, Erinnerungswende nach 60 Jahren?, „Europaische Rundschau” 2005, nr 2, s. 6-9.

36 R. Veser, Feindliche Einladung, „Frankfurter Allgemeine Zeitung” z 1 marca 2005 r.

37 F. Larat, Presenting the Past…, op.cit., s 11.

38 Por. M.I. Finley, Antike und moderne Demokratie, Reclam, Stuttgart 1999; M.H. Hansen, Demokracja ateńska w czasach Demostenesa, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1999.

39 Tukidydes, Wojnapeloponeska, z grec… przeł. K. Kumaniecki, wyd. 3, Czytelnik, Warszawa 1988, 2,38, s. 107.

40 C. Schmitt, Verfassungslehre, Duncker und Humblot, Berlin 1993, s. 223-238.

41 H. Arendt, Kondycja ludzka, Fundacja Aletheia, Warszawa 2000, s. 36-37, 194-199.

42 Arystoteles, Polityka, przeł. L. Piotrowicz, [w:] Dzieła wszystkie, t. 6, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.

43 Cyceron, O państwie. O prawach, przeł. I. Żółtowska, Wydawnictwo Antyk, Kęty 1999.

44 C. de Fustel, La Cité antique, Durand, Paryż 1864.

45 W.T. Eijsbouts, The European Way. History, Form and Substance, „European Constitutional Law Review” 2005, nr 1, s. 7.

46 D. Kagan, Thucydides, The Reinvention of History, Viking, New York 2009.

47 Zob. H. Swoboda, Die griechischen Bünde und der moderne Bundesstaat. Rektoratsrede 1914, J.G. Calve, Prag 1915, za E. Deuerlein, Foderalismus. Die historische und philosophische Grundlage des foderativen Prinzips, Paul List Verlag, Bonn 1972, s. 20; E. Baltrusch, Aufienpolitik, Bünde und Reichsbildung in derAntike, Oldenburg Wissenschaftsverlag, München 2008, s. 38.

48 M.G. Hansen, Polis. Wprowadzenie do dziejów greckiego miasta-państwa w starożytności, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011, s. 111-116.

49 Na temat relacji między antyczną polis a nowożytną koncepcją państwa warto zapoznać się z analizą Rüdigera Bubnera, Polis und Staat. Grundlinien der Politischen Philosophie, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2002.

50 Por. A.M. Eckstein, Mediterranean Anarchy. Interstate War and the Rise of Rome, University of California Press, Berkeley-London 2009, s. 13-36.

51 E. Baltrusch, Auflenpolitik…, op.cit., s. 14-17.

52 O. Halecki, Historia Europy, jej granice i podziały, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2000, s. 26.

53 W. Bokajło (red.), Federalizm, teorie i koncepcje, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998, s. 26-32.

54 E. Voegelin, Platon, Fundacja Świętego Mikołaja, Warszawa 2009.

55 E. Baltrusch, Auflenpolitik…, op.cit., s. 18.

56 Ksenofont, Historia grecka, przeł. W. Klinger, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa 2004, 6.3.9.

57 H. Beck, The Laws of the „Fathers” versus „The Laws of the League”: Xenophon on federalism, „Classical Philology” 2001, nr 96, s. 366.

58 Ibidem, s. 362.

59 A.M. Eckstein, Mediterranean Anarchy., op.cit., s. 65.

60 E. Baltrusch, Auflenpolitik…, op.cit., s. 49.

61 W. Bokajło (red.), Federalizm…, op.cit., s. 27.

62 Ibidem, s. 26 i 29.

63 Tukidydes, Wojna peloponeska…, op.cit., I.20.

64 E. Baltrusch, Auflenpolitik…, op.cit., s. 45.

65 Hasło: Symmachia [Schwahn], w: Paulys Realencyklopadie der Classischen Altertumswissenschaft, t. 7, cz. 2, Stuttgart 1931, s. 1105.

66 Ibidem, s. 1116.

67 E.A. Freeman, History of Federal Government, from the Foundation of the Achaian League to the Disruption of the United States, Macmillan and Co., London-Cambridge 1863, s. 124.

68 Zob. Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2002, VII 200; Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, przeł. J. Niemirska-Pliszczyńska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1973, X 8,1, za K. Banek, Amfiktionie starożytne, Universitas, Kraków 1993, s. 21.

69 Por. hasło: Amphiktyonis [Caver], w: Paulys., op.cit., t. 1, 1894, s. 1905; K. Banek, Amfiktionie starożytne, op.cit., s. 22.

70 K. Banek, Amfiktionie starożytne, op.cit., s. 30.

71 Ibidem, s. 34.

72 W.R. Thayer, George Washington, Boston 1922, rozdz. VIII: Welding the Nation.

73 Tekstu tego nie ma w polskim wydaniu: Eseje polityczne federalistów, Znak, Kraków 1999. Późniejsi, badacze, jak Edward Freeman, krytycznie oceniali analizę funkcjonowania amfiktionii dokonaną przez amerykańskich federalistów.

74 Paulys., op.cit., s. 1914.

75 Ibidem, s. 1916.

76 K. Banek, Amfiktionie starożytne, op.cit., s. 130.

77 Paulys., op.cit., s. 1910.

78 E. Freeman, History., op. cit., s. 127.

79 Paulys., op.cit., s. 1921.

80 E. Freeman, History., op.cit., s. 132.

81 N.G.L. Hammond, Dzieje Grecji, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977, s. 248-250.

82 W. Lengauer, Ajschines i jego czasy, [w:] Ajschines, Mowy, przeł. W. Lengauer, Prószyński i S-ka, Warszawa 2004, s. 13-14.

83 H. Bengtson, Griechische Geschichte von den Anfangen bis in die Romische Kaiserzeit, Beck, München 1960, s. 442.

84 A.J. Toynbee, Hellenizm. Dzieje cywilizacji, przeł. Andrzej Piskozub, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2002, s. 150.

85 N. Machiavelli, Książę, rozdz. III, przeł. Czesław Nanke, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2004.

86 P. Kondylis, Das Politische im 20. Jahrhundert, Manutius Verlag, Heidelberg 2001, s.107.

87 Zob. E. Deuerlein, Foderalismus…, op.cit., s. 25.

88 A.M. Eckstein, Mediterranean Anarchy…, op.cit., s. 41.

89 Przede wszystkim w pismach G. Weitza i H. Swobody: za E. Deuerlein, Foderalismus., op.cit., s. 21.

90 E. Kornemann, Weltgeschichte des Mittelmeer-Raumes von Philipp II: von Makedonien bis Muhammed, t. 1, München 1948, s. 190, za: E. Deuerlein, Foderalismus…, op.cit., s. 16.

91 Uwagę zwraca fragment O duchu praw (Wydawnictwo Antyk, Kęty 1997, s. 119) poświęcony federalnemu ustrojowi greckiego Związku Licyjskiego z Azji Mniejszej, z II w. a.Chr., przede wszystkim ze względu na docenienie zasady proporcjonalności: „Trudne jest, aby państwa, które się stowarzyszają, były równej wielkości i miały jednaką potęgę. Republika Licyjczyków była stowarzyszeniem dwudziestu trzech miast: wielkie miały we wspólnej radzie po trzy głosy; średnie po dwa; małe jeden. (…) Miasta w Licji płaciły ciężary wedle proporcji głosów. (…) W Licji sędziów i urzędników miejskich wybierała wspólna rada wedle przytoczonej wprzód proporcji. (…) Gdyby trzeba było dać wzór pięknej republiki federacyjnej, wziąłbym republikę licyjską”.

92 C. Dawson, Tworzenie się Europy, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000, s. 153 i n.

93 W kwestii tej odsyłam do obszernej literatury, przede wszystkim do znakomitej książki W. Ullmanna, Law and Politics in the Middle Ages, Cambridge University Press, Cambridge 1975.

94 Na temat historii pojęcia „imperializm” zob. R. Koebner, H.D. Schmidt, Imperialism: The Story and Significance of the World, 1840-1960, Cambridge University Press, Cambridge 1964; A. Colas, Imperium, Sic!, Warszawa 2008, s. 132-145.

95 H. Münkler, Imperien. Die Logik der Weltherrschaft, vom Alten Rom bis zu den Vereinigten Staaten, Rowohlt Verlagt, Berlin 2005, s. 20.

96 P. Bender, Ameryka, nowy Rzym. Historia równoległa dwóch imperiów, Sic!, Warszawa 2004, s. 5.

97 C. Krauthammer, Realizm demokratyczny, „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2004, nr 8/9. O przeciwieństwie koncepcji republiki i imperium na przykładzie USA zob. też J. Agnew, Hegemony. The New Shape of Global Power, Temple University Press, Philadelphia 2004, s. 14-20.

98 C.N. Cochrane, Chrześcijaństwo i kultura antyczna, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1960, s. 94.

99 H. Münkler, Imperien…, op.cit., s. 16.

100 A. Colas, Imperium, op.cit., s. 82-83.

101 Ibidem, s. 46-49, 56-58.

102 W. Dzięcioł, Imperium i państwa narodowe około 1000 roku, Veritas, Londyn 1962, s. 17.

103 Ibidem, s. 17.

104 M.W. Doyle za: A. Colas, Imperium, op.cit., s. 21.

105 A. Colas, Imperium, op.cit., s. 46.

106 C.N. Cochrane, Chrześcijaństwo…, op.cit., s. 96; W. Dzięcioł, Imperium…, op.cit., s. 23.

107 Rozmowa z Jerzym Pomianowskim, „Gazeta Wyborcza” z 29 stycznia 2005 r.

108 Tukidydes, Wojna peloponeska, op.cit., VI 18, 3, omówienie por. W. Jaeger, Paideia, Formowanie człowieka greckiego, Alatheia, Warszawa 2001, s. 486-499.

109 A. Colas, Imperium, op.cit., s. 31.

110 P. Kennedy, The Rise and Fall of the Great Powers, Random House, New York 1986.

111 S. Lechner, Sovereignty and Territoriality: An Essay in Medieval Political Theory, Paper for the 6 SGIR Pan European Conference in International Relations, Turyn, 12-15 września 2007 r., s. 5.

112 W. Ullmann, Law and Politics., op.cit., s. 74 i n., 89 i n.

113 J. Pieper, Scholastyka, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000, s. 21-26.

114 C. Dawson, Tworzenie się Europy, op.cit., s. 254-278.

115 H.K. Schulze, Grundstrukturen der Verfassung im Mittelalter, t. 3, W. Kohl-hammer Verlag, Stuttgart 1998, s. 117.

116 Szerzej na temat tej idei zob. M. Cichocki, Władza i pamięć, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2005, s. 219-247.

117 Na temat ewolucji nazwy zob. J.F. Noël, Święte cesarstwo, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1998, s. 49-52, 104-106.

118 Zob. H.K. Schulze, Grundstrukturen…, op.cit., s. 58. Cytowane dalej teksty Kosellecka i Koslowskiego na temat Świętego Cesarstwa są przykładem pozytywnej interpretacji formułowanej m.in. pod wpływem dyskusji o współczesnej jedności europejskiej.

119 W. Ullmann, Law and Politics., op.cit., s. 57 i n. Lex Rhodia de iactu zawiera słynną formułę cesarza Antoniusza Piusa: Ego orbis terrarum dominus sum, lex autem maris (jestem Panem ziemi i prawem na morzach).

120 J.F. Noël, Święte cesarstwo, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1998, s. 15.

121 Dante, Monarchia, przeł. Władysław Seńko, Antyk, Kęty 2002.

122 R. Michałowski, Zjazd gnieźnieński, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, s. 261-268.

123 W. Dzięcioł, Imperium., op.cit., s. 90-91.

124 C. Dawson, Tworzenie się Europy, op.cit., s. 258.

125 Por. J.F. Noël, Święte cesarstwo., op.cit., s. 23-31.

126 H.K. Schulze, Grundstrukturen…, op.cit., s. 49; J.F. Noël, Święte cesarstwo…, op.cit., s. 26.

127 R. Koselleck, Struktury federalne a kształtowanie się narodu w Niemczech, Niemiecki Instytut Historyczny, Warszawa 2001, s. 19.

128 R. Koselleck, Struktury federalne., op.cit., s. 20.

129 „Do połowy XVIII stulecia państewka i miasta niemieckie były polem bitew rywalizujących ze sobą Europejczyków, ofiarami ambicji swych sąsiadów. Nawet w domenie kultury Niemcy byli narodem zależnym, jego wyższe klasy przejmowały obce, szczególnie francuskie, formy zachowania. Niemcy nie brali udziału w wielkich przedsięwzięciach kolonizacyjnych, w zamorskiej ekspansji, która zaczęła się w końcu XV wieku i doprowadziła do powstania wielkich imperiów (…). W tym ruchu Niemcy uczestniczyli, by tak rzec, pasywnie: miliony Niemców wyemigrowało, szczególnie od połowy XVIII wieku – niektórzy z nich na Wschód, wielu do Stanów Zjednoczonych. (…) Względne zacofanie Niemiec było po części wynikiem skutków wojny trzydziestoletniej: przepaść między Niemcami i Zachodem rozszerzała się, kraj pozostawał podzielony, zależny, względnie ubogi”. Fritz Stern, Niemcy i Europa, [w:] Europa i co z tego wynika, Res Publica, Warszawa 1990, s. 138 i n.

130 G.W.F. Hegel, Ustrój Niemiec i inne pisma polityczne, przeł. A. Ochocki i M. Poręba, Aletheia, Warszawa 1994, s. 131.

131 Ibidem, s. 136.

132 R. Koselleck, Struktury federalne., op.cit., s. 26.

133 Ibidem, s. 28.

134 L. Kühnhardt, Europaische Union und foderale Idee, Verlag C.H. Beck, München 1993, s. 40.

135 A. Posener, Imperium der Zukunft. Warum Europa Weltmacht werden muss, München 2007, 105-111.

136 P. Koslowski, Unia Europejska a koniec jedności narodu i państwa, „Nowa Europa” 2007, nr 1 (5), s. 284.

137 Za A. Walicki, Idea narodu w polskiej myśli oświeceniowej, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2000, s. 64.

138 A. Mickiewicz, Prelekcje paryskie, Universitas, Kraków 1997, t. 1, s. 236 i n. W wieku XX bardzo sugestywnie sens owego przełomu i jego znaczenie wyłożył Oskar Halecki w książce Historia Europy, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2000.

139 Panajotis Kondylis zwraca uwagę, że wizja homogenicznego państwa światowego, wyprowadzona dzięki Heglowi z rzeczywistości nowoczesnego państwa narodowego, jest absurdalna i całkowicie nie do zrealizowania. Jego zdaniem, jeżeli w ogóle powstanie kiedyś jeden globalny porządek światowy, nie będzie to porządek w znaczeniu nowożytnym, państwowym, lecz raczej struktura przyminająca „feudalne lub półfeudalne imperium” – w każdym razie na pewno nie wszechogarniające państwo homogeniczne. W ten sposób on także staje po stronie tezy neośredniowiecznej. P. Kondylis, Das Politische…, op.cit.., s. 157.

140 C. Schmitt, Rzymski katolicyzm i polityczna forma, [w:] Teologia polityczna i inne pisma, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Fundacja im. Stefana Batorego, Kraków-Warszawa 2000.

141 F. Dvornik, Bizancjum a prymat Rzymu, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1985.

142 E.W. Wies, Cesarz Fryderyk II, PIW, Warszawa 2002, s. 35 i n.

143 H.J. Berman, Prawo i rewolucja. Kształtowanie się zachodniej tradycji prawnej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

144 Ibidem, s. 114.

145 H.J. Berman, Prawo i rewolucja…, op.cit., s. 117.

146 C. Schmitt, Rzymski katolicyzm…, op.cit., s. 84.

147 H.J. Berman, Prawo i rewolucja…, op.cit., s. 125.

148 Ibidem, s. 257.

149 W. Ullmann, Law and Politics…, op.cit., s. 125; A. Nussbaum, Geschichte des Volkerrechts in gedrangter Darstellung, Beck, München 1960, s. 19.

150 W. Ullmann, Law and Politics., op.cit., s. 153.

151 Ibidem, s. 141.

152 H.J. Berman, Prawo i rewolucja., op.cit., 359-361,

153 M. Bloch, Społeczeństwo feudalne, PIW, Warszawa 1981; także zob. D. Herlihy (red.), The History of Feudalism, Humanities Press, Atlantic Highlands 1979, czy J.P. Poly, E. Bournazel, C. Higgitt, The Feudal Transformation, 900-1200, Holmes and Meier, New York 1991, S. Reynolds, Lenna i wasale. Reinterpretacja średniowiecznych źródeł, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2010.

154 A. Posener, Imperium der Zukunft…, op.cit., s. 107 i n.

155 H.J. Berman, Prawo i rewolucja…, op.cit., s. 361.

156 Ibidem, s. 364.

157 E. Deuerlein, Foderalismus…, op.cit., s. 36.

158 W. Ullmann, Law and Politics., op.cit., s. 215.

159 H.K. Schulze, Grundstrukturen…, op.cit., s. 59.

160 J.P. Poly, E. Bournazel, C. Higgitt, The Feudal Transformation…, op.cit., s. 63-81.

161 H.J. Berman, Prawo i rewolucja., op.cit., s. 375.

162 L. Hooghe, G. Marks, Multilevel Governance and the European Integration, Rowman and Littlefield Publishers, Lanham 2001, s. 45.

163 Novalis, Chrześcijaństwo, czyli Europa, [w:] idem, Uczniowie z Sais. Proza filozoficzna, studia fragmenty, przeł. J. Prokopiuk, Czytelnik, Warszawa 1984.

164 Ibidem, s 167-198.

165 O. von Gierke, Das deutsche Genossenschaftsrecht, za: E. Deuerlein, Fode-ralismus., op.cit., s. 26.

166 Ibidem, s. 27.

167 M. Wind, The European Union as a Polycentric Polity: Return to a Neo-medieval Europe?, [w:] J.H.H. Weiler, M. Wind (red.), European Constitutionalism Beyond the State, Cambridge University Press, Cambridge 2003, s. 122. Zob. także M. Wind, Sovereignty and European Integration. Europe towards a Post-Hobbesian Order, Palgrave Macmillan, London 2001.

168 Ibidem., s. 126.

169 P. Allott, Europe and the dream of reason, [w:] J.H.H. Weiler, M. Wind (red.), European Constitutionalism…, op.cit., s. 202.

170 M. Wind, The European Union…, op. cit., s. 109. Na temat dezaktualizacji europejskiego federalizmu zob. wstęp A. Moravcsika do książki Europe without Illusions. The Paul-Henri Spaak Lectures, 1994-1999, University Press of America, Lanham 2005, s. 3-44.

171 M. Wind, The European Union., op.cit., s. 122.

172 Teza sformułowana przez T. Wilhelmssona – za M. Wind, The European Union., op. cit., s. 126.

173 M. Hardt, A. Negri, za Jadwiga Staniszkis, Władza globalizacji, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2003, s. 127. Dla popularyzacji w Polsce sieciowego ujęcia władzy we współczesnej Europie kluczowe są teksty Jadwigi Staniszkis i Andrzeja Zybertowicza. Ten sposób myślenia można znaleść także w tekstach innych polskich autorów, jak Rafał Matyja czy Krzysztof Szczerski.

174 Zob. przede wszystkim jego tekst: P. Koslowski, Unia Europejska a koniec jedności narodu i państwa. Naród jako klub, którego członkiem staje się przez urodzenie, „Nowa Europa“ 2007, nr 1 (5).

175 Ibidem, s. 274.

176 Ibidem, s. 276.

177 Ibidem, s. 287.

178 G. Schrenk, Gottesreich und Bund im alteren Protestantismus, Gütersloh 1923, za: E. Deuerlein, Foderalismus…, op.cit., s. 32.

179 E. Deuerlein, Foderalismus…, op.cit., s. 33.

180 P. Koslowski, Unia Europejska a koniec., op.cit., s. 278, także s. 282.

181 Ibidem, s. 283.

182 Zob. m.in.: J. Zielonka, Stany Zjednoczone Europy? [w:] J. Kucharczyk (red.), Europa-Ameryka, Transatlantycki wymiar reform Unii Europejskiej, ISP, Warszawa 2002 oraz J. Zielonka, Enlargement and the Finality of European Integration, „Jean Monnet Working Paper” 2000, nr 7.

183 J. Zielonka, Europa jako imperium. Nowe spojrzenie na Unię Europejską, PISM, Warszawa 2007.

184 Eseje polityczne federalistów, cytat ze wstępu Fredericka Quinna, przeł. Barbara Czarska, Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1999, s. 42.

185 J. Zielonka, Europa jako imperiumop.cit., s. 223.

186 Ibidem, s. 59.

187 Tony Judt, Wielkie złudzenie? Esej o Europie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 61.

188 J. Zielonka, Stany Zjednoczone Europy?, op.cit., s. 54.

189 Ibidem, s. 64.

190 J. Zielonka, Enlargement and the Finality…, op.cit., s 12.

191 A. Colas, Imperium, op.cit., s. 23-29.

192 A. Posener, Imperium derZukunft…, op.cit., s. 110.

193 Wszystkie cytaty z tekstu J.G. Ruggiego, za: M.F. Plattner, Sovereignty and Democracy, „Policy Review” 2003 (grudzień), nr 122. Sam tekst ukazał się w „International Organisation” 1993, t. 47, nr 1, s. 139-174.

194 O. Rehn, Values define Europe, not borders, „Financial Times” z 4 stycznia 2005 r.

195 Rozmowa z Dominique Moisi, Stara francuska tradycja, „Rzeczpospolita” z 15-16 grudnia 2007 r.

196 I. Krastev, The Crisis of the Post-Cold War European Order, „Brussels Forum Paper Series” 2008 (marzec), The German Marshall Fund of the United States. Główna teza tej analizy sprowadza się do stwierdzenia, że najważniejsze założenie pozimnowojennego porządku w Europie lat 90. – o trwałym eksporcie demokracji, praw człowieka oraz reform wolnorynkowych – zostało unieważnione na początku XXI wieku, m.in. za sprawą putinowskiej Rosji.

197 Można zauważyć uderzające podobieństwa między teorią globalizacji a neośredniowiecznym imperialnym ujęciem integracji europejskiej, np. podobne przekonanie, że terytorialność w polityce straciła znaczenie a nowożytne państwo odgrywa coraz mniejszą rolę; wspólne dla obu punktów widzenia wyróżnianie relacji centrum/centra a peryferie, zob.: np. B. Buzan, O. Wæver, Regions and Powers. The Structure of International Security, Cambridge University Press, Cambridge 2003, s. 7-10.

198 J. Zielonka, Europa jako imperium., op.cit., s. 222.

199 Zob. R. Cooper, The Postmodern State and the World Order, Demos, London 1997.

200 R. Cooper, The Breaking.., op.cit., s. 36, zob. też: s. 29-54.

201 A. Kojève, Wstęp do wykładów o Heglu, Aletheia, Warszawa 1999, s. 454-455.

202 W podobnym duchu argumentuje P. Sloterdijk, Theorie der Nachkriegszeit. Zu den deutsch-franzosischen Beziehungen seit 1945, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2008, mówiąc o końcu człowieka dramatycznego lub o końcu dramatycznego charakteru ludzkiej egzystencji.

203 W. Schluchter, Aspekte bürokratischer Herrschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1985, s. 20-33.

204 M. Foucault, Rządomyślność, [w]: idem, Filozofia, historia, polityka, przeł. D. Leszczyński, L. Rasiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 174-175.

205 M. Foucault, Der Wille zum Wissen, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1983, s. 113-124.

206 M. Leonard, Network Europe. The new case for Europe, The Foreign Policy Centre, London 1999.

207 H. Münkler, Imperien…, op.cit., s. 247.

208 Ibidem, s. 249.

209 A. Posener, Imperium der Zukunft…, op.cit., s. 108.

210 C. Millon-Delsol, Zasada pomocniczości, Znak, Kraków 1995, s. 34.

211 M.F. Plattner, Suwerenność i demokracja, „Nowa Europa” 2007, nr 1 (5), s. 257.

212 Zob. P. Kondylis, Das Politische…, op.cit., s. 158, H. Brunkhorst, Solidaritat. Von der Bürgerfreundschaft zur globalen Rechtsgenossenschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2002, s. 114 i n., 144.

213 H.J. Morgenthau, Politics among Nations, Random House, New York 2006, s. 317; wyd. polskie: Polityka między narodami, Difin, Warszawa 2010.

214 J. Boratyński, K. Stawicka (red.), O przyszłości Europy. Głosy polityków, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 2000, s. 27-36.

215 A. de Benoist, Qu’est-ce la souveraineté?, „Eléments” 1999, nr 96, s. 24-35.

216 J. Bartelson, A Genealogy of Sovereignty, Cambridge University Press, Cambridge 1995, s. 4.

217 S. Huntington, Political Order in Changing Societies, Yale University Press, New Haven 1996, s. 93-139.

218 Aleksander Osiander przedstawia w swoim artykule całą imponującą listę autorów oraz cytatów odnoszących się do znaczenia traktatu westfalskiego dla stosunków międzynarodowych, Sovereignty, International Relations, and the Westphalian Myth, „International Organizaton” 2001, t. 55, nr 2 (55), s. 261-263.

219 J.A. Caporaso, Zmiany w porządku westfalskim: terytorium, władze publiczne oraz suwerenność, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2010, nr 2 (10), s. 16-18.

220 A. Osiander, Sovereignty, International Relations., op.cit., s. 251-287.

221 Ibidem, s. 266.

222 R. Lolo, Rzeczpospolita wobec wojny trzydziestoletniej, Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora, Pułtusk 2004, s. 19, także 66-74, 87-94, por. s. 130, 140 i n.

223 Jako efekt przełomu, który nastąpił wcześniej, po pokoju augsburskim z 1555 r., zob. A. Osiander, Sovereignty, International Relations., op.cit., s. 270-272.

224 L. van Langenhove, Building Regions. The Regionalization of the World Order, Ashgate, Burlington 2011, s. 25.

225 A. Zamoyski, Rites of Peace, Harper Perennial, London 2008, s. 503-505.

226 L. van Lagenhove, Building Regions, op.cit., s. 13, 33.

227 A. Ghani, C. Lockhart, M. Carnaham, Closing the Sovereignty Gap: An Approach to State-Building, ODI Working Paper 253, London 2005; A. Menon, Europe. The State of the Union, Atlantic Books, London 2008, s. 11.

228 M. Zürn, The State in the Post-National Constellation – Societal Denationalisation and Multilevel Governance, ARENA Working Papers WP 99/35, 1999.

229 G. Samuel, Epistemology and Method in Law, Ashgate, Aldershot 2003, s. 149.

230 W. Ullmann, Law and Politics in the Middle Ages, Cambridge University Press, Cambridge 1975, s. 56-57.

231 S. Lechner, Sovereignty and Territoriality: An Essay in Medieval Political Theory, Paper for the 6 SGIR Pan-European Conference in International Relations, Turyn, 12-15 września 2007 r., s. 6-8.

232 W. Ullmann, Law and Politics., op.cit., s. 77.

233 To pojęciowe rozróżnienie, mające źródło w prawie rzymskim, jest w zachodniej cywilizacji wciąż żywe i wpływa na nasz sposób postrzegania suwerenności. Dla przykładu w orzeczeniu Sądu Najwyższego USA U.S. v. California w głosie odrębnym sędziego Felixa Frankfostera znajdziemy znamienną argumentację: „Dominion, from Roman concept dominium, was concerned with property and ownership, as agaisnt imperium, which related to political sovereignty”, United States v. California, 332 U.S. 19 (1947).

234 W. Ullmann, The Development of the Medieval Idea of the Sovereignty, „The English Historical Review” 1949, nr 64 (250), s. 25.

235 Ibidem, s. 12.

236 Ibidem, s. 9.

237 J.H. Burns (red.), Cambridge History of Medieval Political Thought c.350 – c.1450, Cambridge University Press, Cambridge 2007, s. 465.

238 W. Ullmann, The Development., op.cit., s. 19.

239 Ibidem, s. 23.

240 Ibidem, s. 14-15.

241 W. Ullmann, Law and Politics., op.cit., s. 470-473.

242 W. Ullmann, The Development., op.cit., s 16-17; E. Kantorowicz, The King’s two Bodies, Princeton University Press, Princeton 1957, s. 296.

243 W. Ullmann, Law and Politics., op.cit., s. 30-32.

244 J. Taubes, Teologia polityczna św. Pawła, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.

245 H. Arendt, Kondycja ludzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 211-226.

246 C.N. Cochrane, Chrześcijaństwo i kultura antyczna, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1960, s. 49-82.

247 K. Lowith, Historia powszechna i dzieje zbawienia, Antyk – Marek Derewecki, Kęty 2002, s. 177–185.

248 Por. P. Koslowski, Unia Europejska a koniec jedności narodu i państwa, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2007, nr 1 (5), s. 278-284.

249 E. Kantorowicz, The King’s two Bodies, op.cit., s. 292.

250 P. Porro, Angelic Measure: Aevum and Discrete Time, [w:] The Medieval Concept of Time, Brill, Leiden 2001, s. 133.

251 E.T.H. Brann, What, Then, Is Time, Rowman and Littlefield Publishers, Oxford 1999, s. 187.

252 E. Kantorowicz, The King’s two Bodies, op. cit., s. 280.

253 Ibidem, s. 171, 279 i n.

254 Na ten temat zob. M. Oakeshott, O postępowaniu człowieka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 226-228, 230-234.

255 E. Kantorowicz, The King’s two Bodies, op.cit., s. 294.

256 Ibidem, s. 278, Nota, mortuum vivere per gloriam.

257 John Duns Scotus, Contingency and Freedom, Lectura I 39, oprac. Vos Jaczn, H. Veldhuis, A.H. Looman-Graaskamp, E Dekker, N.W. Den Bok, Kluwer, Dordrecht-Boston-London 1994.

258 K. Flasch, Das philosophische Denken im Mittelalter von Augustin zu Machiavelli, Reclam, Ditzingen 2001, s. 486.

259 R. Rorty, Przygodność, ironia, solidarność, Wydawnictwo Spacja, Warszawa 1996.

260 J. Bartelson, A Genealogy of Sovereignty, op.cit., s. 39.

261 O znaczeniu kategorii przestrzeni i czasu dla polityki zob. D. Harvey, The Condition of Postmodernity, za J.G. Ruggie, Wykraczając poza terytorialność: modernizm w stosunkach międzynarodowych, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2010, nr 2 (10), s. 125.

262 G. Samuel, Epistemology and Method in Law, op.cit., s. 68.

263 H.G. Justenhoven, J. Stüben (red.), Kann Krieg erlaubt sein? Eine Quellensammlung zur politischen Ethik des spanischen Spatscholastik, Kohlhammer, Stuttgart 2006; E.-W. Bôckenfôrde, Geschichte der Rechts – und Staatsphilosophie, Mohr Siebeck, Tübingen 2002, s. 312-370.

264 W historii Polski polem, na którym zarysowuje się wyraźna zmiana w myśleniu, jest w tym czasie narastający konflikt korony ze strukturą oraz uniwersalistyczną logiką zakonu krzyżackiego. Ius gentium polskiej szkoły prawa międzynarodowego Stanisława ze Skarbimierza i Pawła Włodkowica, choć arbitrem konfliktu jest wciąż papież, w konsekwencji pozwala zdefiniować obie strony jako autonomiczne, oddzielne jednostki, które nie funkcjonują już z konieczności w obrębie tej samej, wewnętrznej, politycznej rzeczywistości. W praktyce politycznej i prawnej dopuszczenie sprzymierzenia się z pogańskimi Litwinami przeciwko zakonowi krzyżackiemu jest całkiem nowym sposobem definiowania tego, co wewnętrzne i zewnętrzne, sprzecznym z dotychczasową praktyką chrześcijańskiego uniwersalizmu – por. L. Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, PWN, Warszawa 1954; S. Wielgus, Polska średniowieczna doktryna ius gentium, KUL, Lublin 1996.

265 J. Bartelson, A Genealogy of Sovereignty, op.cit., s. 44.

266 Ibidem, s. 35-36.

267 Ibidem, s. 35.

268 M. Oakeshott, O postępowaniu człowieka, op.cit, s. 228-230.

269 Św. Tomasz z Akwinu, O królowaniu, przeł. M. Matyszkowicz, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2006, 1.4.1. H. Arendt, Kondycja ludzka, op.cit., s. 28.

270 M. Cichocki, To co społeczne, [w:] idem, Władza i pamięć, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2005; P. Nowak, Wolność albo życie, posłowie do polskiego wydania Kondycji ludzkiej H. Arendt, op.cit., s. 356.

271 M. Oakeshott, O postępowaniu człowieka, op.cit., s. 228-229.

272 S. Avineri, Heglowska teoria nowoczesnego państwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 221 i n.

273 Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek), Kronika polska, Ossolineum, Wrocław 1996, s. 40.

274 J. Bartelson, A Genealogy of Sovereignty, op.cit., s. 27.

275 J. Madison, Vices of the Political System of the United States, [w:] The Papers of James Madison IIV 1786 – 24 V 1787, t. 9, University of Chicago Press, Chicago 1975, s. 348-357.

276 C. Schmitt, Teologia polityczna, [w:] Teologia polityczna i inne pisma, wyd. 2, Alatheia, Warszawa 2012, s. 74.

277 Ibidem, s. 46-55.

278 M. Weber, Polityka jako zawód i powołanie, Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1998, s. 56; idem, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, rozdz. 1, par. 17.

279 Zob. szeroko komentowana wypowiedź Stephena Harpera, premiera Kanady w kontekście wyścigu o wpływy na dalekiej północy między państwami: „Canada has a choice when it commes to defendung our sovereignty in Arctic: either we use it or we lose it”, „Times Colonist” z 10 lipca 2007 r.

280 H.J. Morgenthau, Politics among Nations, op.cit., s. 317-329.

281 J.E. Thomson, State Sovereignty in International Relations: Bridging the Gap between Theory and Empirical Research, „International Studies Quarterly” 1995, t. 39, nr 2, s. 227; J. Bartelson, A Genealogy of Sovereignty, op.cit., s. 30; G. Morgan, The Idea of a European Superstate, Princeton University Press, Princeton-Oxford 2005, s. 140.

282 F. Jameson, Postmodernism or the Cultural Logic of late Capitalism, „New Left Review” 1984, nr 146, s. 80.

283 Ibidem, s. 128.

284 N. Ascherson, Morze Czarne, Zysk i S-ka, Poznań 2002, s. 63-72.

285 S. Rokkan, Staat, Nation und Demokratie in Europa, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2000, s. 135.

286 J. Bartelson, A Genealogy of Sovereignty, op.cit., s. 25.

287 I. Bremmer, State Capitalism Comes of Age, „Foreign Affairs” 2009, nr 88/3, s. 40-55.

288 J.A. Caporaso, Zmiany w porządku…, op.cit., s. 16-17.

289 C. Schmitt, Etyka państwowa a pluralistyczna teoria państwa, [w:] Teologia polityczna i inne pisma, op.cit., s. 233. Mark Mazower zaś stwierdza, że taką próbą w XX wieku w praktyce były nazizm Hitlera oraz stalinizm; jest to zatem próba charakterystyczna dla nowoczesnych form totalitaryzmu; M. Mazower, Dark Continent: Europe’s Twentieth Century, Penguin, London 1999, s. 18. Zob. także rozróżnienie greckie politikos i tyranikos, Ch. Meier, Die Entstehung des Politischen bei den Griechen, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1983, s. 40-47.

290 C. Schmitt, Etyka państwowa., op.cit., s. 238 i n.

291 O. Balzer, Królestwo Polskie 1295-1370, Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, Kraków 2005, s. 587 i n.

292 S. Krasner, Sovereignty: Organised Hypocrisy, Princeton University Press, Princeton 1999.

293 G. Morgan, The Idea of a European Superstate, op.cit., s. 146.

294 J. Bartelson, A Genealogy of Sovereignty, op.cit., s. 16.

295 A. James, Sovereign Statehood. The Basis of International Society, Allen and Unwin Publishers, London 1986, s. 83.

296 A. Menon, Europe., op.cit., s. 45.

297 J.A. Caporaso, Changes in Westphalian Order, op.cit., s. 16.

298 Eseje polityczne federalistów, Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1999, s. 87-95.

299 D. Grimm, Souverànitàt. Herkunft und Zukunft eines Schlüsselbegriffs, Berlin University Press, Berlin 2009, s. 42.

300 Ibidem, s. 39.

301 Ibidem, s. 73.

302 „No agreement with a foreign nation can confer power on the Congress, or on any other branch of the Government, which is free from the restrains of the Constitution”, Supreme Court, 354 U.S. 1 (1957), J. Rabkin, The Case for Sovereignty, The AEI Press, Washington 2004, s. 45.

303 „Against the insidious wiles of foreign influence (I conjure you to believe me, fellow citizens) the jealousy of a free people ought to be constantly awake, since history and experience prove that foreign influence is one of the most baneful foes of republican government”, George Washington’s Farewell Address, 1796, za J. Rabkin, The Case for Sovereignty, op.cit., s. 54.

304 B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone: rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1997, s. 45.

305 D. Grimm, Souveranitat. Herkunft und Zukunft eines Schlüsselbegriffs, op.cit., s. 96.

306 BVerfG, 2 BvE 2/08.

307 Ch. Hillgruber, Der Nationalstaat in der überstaatlichen Verpflichtung, [w:] J. Isensee, P. Kirchhof (red.), Handbuch des Staatsrechts, t. 2, C.F. Müller Verlag, Heidelberg 2004, s. 938, par. 15. Por. D. Grimm, Souverànitàt. Herkunft und Zukunft eines Schlüsselbegriffs, op.cit., s. 110: „Państwa członkowskie są uważane za ukonstytuowane prymarne obszary polityczne, które w swej substancji chronione są przez swoje ustawy zasadnicze”.

308 Bill of Rights z 1689 roku stanowi: „that the freedom of speech and debates or proceedings in Parliament ought not to be impeached or questioned in any court or place out of Parliament”.

309 The EU Bill and Parliamentary Sovereignty, Tenth Report of Session 2010-2011, vol. I, House of Commons, European Scrutiny Committee, printed 6 December 2010, sygnatura HC 633-I.

310 S. Hix, Written evidence, [w:] The EU Bill and Parliamentary Sovereignty, op.cit., vol. II, sygnatura HC 633-II: „in Britain, for too long, we have laboured under the illusion that ‘economic integration’ and ‘political integration’ can be separated”.

311 The European Union Bill, The Constitutional Society, „Briefing Paper”, www.reconstitution.org.uk.

312 K. Wojtyczek, Europeizacja konstytucji V Republiki Francuskiej, „Przegląd Sejmowy” 2008, nr 6 (89).

313 Niektórzy otwarcie wyśmiewają tę bardzo uproszczoną interpretację. T. Judt, Wielkie złudzenie? Esej o Europie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 15, 32; P. Kondylis, Das Politische im 20. Jahrhundert, Manutius Verlag, Heidelberg 2001, s. 111-113.

314 Zob. np. G. Weigel, Katedra i sześcian. Europa, Stany Zjednoczone i polityka bez Boga, Fronda, Warszawa 2005, s. 78: „Podczas debaty nad konstytucją europejską Joseph Weiler przypomniał europejskim zwolennikom sekularyzacji, że wszyscy ojcowie założyciele dzisiejszej Unii Europejskiej – Konrad Adenauer, Alcide de Gasperi, Robert Schuman, Jean Monnet byli prawdziwymi katolikami, którzy postrzegali integrację europejską jako projekt cywilizacji chrześcijańskiej. Świecka historia początków współczesnej Europy jest co najmniej niepełna i błędna, jeśli nie całkiem fałszywa i dezorientująca”.

315 Znaczące uwagi na ten temat zob. R. Dahrendorf, From Europe to EUrope: A Story of Hope, Trial and Error, [w:] A. Moravcsik (red.), Europe without Illusions. The Paul-Henri Spaak Lectures, 1994-1999, University Press of America, Lanham 2005, s. 78.

316 R. Aron, Widz i uczestnik, Czytelnik, Warszawa 1992, s. 126-127.

317 Ibidem, s. 270.

318 R.N. Coudenhove-Kalergi, Pan-Europa, [w:] Leszek Żyliński (red.), Europejskie wizje pisarzy niemieckich w XX wieku, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2003, s. 87.

319 Por.:K. Lowith, Historia powszechna i dzieje zbawienia, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2002; idem, Od Hegla do Nietzschego, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001.

320 J.H.H. Weiler, The Constitution of Europe, Cambridge University Press, Cambridge 2004, s. 240-241.

321 O. Halecki, Historia Europy, jej granice i podziały, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2000.

322 Ibidem, s. 20.

323 Ibidem, s. 30.

324 To tak, jakby ktoś utrzymywał, że federacja achajska czy etolska była dowodem odrodzenia się greckiej dominacji z V w. przed Chrystusem, a nie jedynie elementem stopniowego jej schyłku.

325 Na ten temat zob. Reinhart Koselleck, Kritik und Kriese, Verlag Karl Alber, Freiburg-München 1959, s. 32-39.

326 E. Vattel, Prawo narodów, PWN, Warszawa 1958, ks.1, rozdz. 1, par. 4.

327 F. Lion, Rozważania o Europie, [w:] Leszek Żyliński (red.), Europejskie wizje…, op.cit, s. 52.

328 M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, przeł. D. Lachowska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 1015 i n.; S. Huntington, Political Order in Changing Societies, Yale University Press, New Haven 1996, s. 93-139.

329 C. Schmitt, Der Nomos der Erde im Volkerrecht des Jus Publicum Europaeum, Duncker und Humblot, Berlin 1997, s. 205.

330 Ibidem, s. 207.

331 Ibidem, s. 232.

332 C. Schmitt, Volkerrechtliche Grossraumordnung, Duncker und Humblot, Berlin 1991, s. 13.

333 H. Mann, VSE (Zjednoczone Stany Europy), [w:] Leszek Żyliński (red.), Europejskie wizje…, op.cit., s. 100-101.

334 K. Lowith, Od Hegla., op.cit., s. 60.

335 Ibidem, s. 61.

336 M. Rychner, Amerykanizacja Europy? [w:] Leszek Żyliński (red.), Europejskie wizje., op.cit., s. 130.

337 Zob. bardzo symptomatyczny pod tym względem tekst o Tocqueville’u, Histo-riographia in Nuce, z Ex Captivitate Salus, Erfahrungen der Zeit 1945/47, Greven Verlag, Koln 1950, polski przekład w: „Przegląd Polityczny” 2005, nr 71.

338 Zob. na ten temat analizy Gary L. Ulmena, American Imperialism and International Law: Carl Schmitt on the US in World Affairs, „Telos” 1987, nr 72 i Toward a New World Order: Introduction to Carl Schmitt’s „The Land Appropriation of a New World”, „Telos” 1996, nr 109.

339 C. Schmitt, Der Nomos der Erde…, op.cit., s. 265-266.

340 Ibidem, s. 267.

341 Ibidem, s. 266.

342 R. Coudenhove-Kalergi, Pan-Europa, op.cit., s. 82.

343 Ibidem, s. 97.

344 J. Łukaszewski, Cel: Europa, Oficyna Literacka, Noir sur Blanc, Warszawa 2002, s. 2, 51-66.

345 Symptomatyczne dla tego typu fascynacji w Polsce są niektóre pisma Ferdynanda Goetla, przede wszystkim jego Pod znakiem faszyzmu z 1938 r.

346 Na temat koncepcji Rzeszy po I wojnie światowej w Niemczech zob. np. A. Mohler, Die konservative Revolution in Deutschland 1918-1932, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1989, s. 24-25.

347 F. Lion, Rozważania o Europie, op.cit., 55.

348 Ibidem, 56.

349 Fragmenty w polskim przekładzie Tomasza Gabisia, Rewolucja konserwatywna w Niemczech 1918-1933, wybór i oprac. W. Kunicki, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 359-384.

350 Ibidem, s. 375.

351 Ibidem, s. 383.

352 Ibidem, s. 379.

353 Ibidem, s. 364.

354 Ibidem, s. 377.

355 Ibidem, s. 361-362.

356 B. Górczyńska-Przybyłowicz, „Konsolidacja Europy” w koncepcjach i praktyce niemieckiej (1930-1940), „Przegląd Zachodni” 2000, nr 3, s. 113-130.

357 Szerzej na ten temat zob. K. Fiedor, Niemieckie plany integracji Europy na tle zachodnioeuropejskich doktryn zjednoczeniowych 1918-1945, PWN, Wrocław 1991, s. 256-371. Także: A. Wolf-Powęska, Doktryna geopolityki w Niemczech, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1979; A. Wolff-Powęska, E. Schulz (red.), Przestrzeń i polityka. Z dziejów niemieckiej myśli politycznej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000, s. 227-321.

358 K. Fiedor, Niemieckie plany integracji Europy., op.cit., s. 257.

359 Ibidem, s. 129-130, 259.

360 K. Fiedor przytacza znaczący z tego względu cytat z książki A. Brackmanna, Krisis und Aufbau, Ahnenerbe Verlag, Berlin 1939: „Naród niemiecki był jedynym nosicielem kultury na wschodzie i w swym charakterze głównego mocarstwa w Europie ochraniał on kulturę zachodnią, krzewiąc w tamtych bezkulturowych krajach. Przez wieki tworzył on wał wschodni przeciw niekulturze i osłaniał Zachód przed barbarzyństwem. Strzegł granic przed Słowianami, Awarami, Węgrami i ustanawiał na miejsce owych barbarzyńskich zrzeszeń nowe państwa, które z wolna i systematycznie z jego pomocą i pod jego opieką wrastały w kulturę zachodnią”, s. 276.

361 Za R. Gross, Carl Schmitt und die Juden, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2005, s. 349.

362 C. Schmitt, Volkerrechtliche Grossraumordnung, Duncker und Humblot, Berlin 1991, wyd. 4, s. 13.

363 Ibidem, s. 14.

364 Ibidem, s. 53.

365 Ibidem, s. 50.

366 Istnieje od zawsze zasadniczy problem z precyzyjnym zdefiniowaniem niemieckiego pojęcia Volk. Ma ono bowiem i „romantyczną” tradycję, i często kojarzone było z mistycznym nacjonalizmem. Należy je chyba rozumieć przede wszystkim jako przednarodową, przedpolityczną wspólnotę opartą na więzach krwi. Na ten temat zob. J.H.H. Weiler, Czy Europa potrzebuje konstytucji?, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2005, nr 1 (1), s.72-78.

367 C. Schmitt, Volkerrechtliche Grossraumordung, op.cit., s. 59.

368 Zob. przede wszystkim rozdz. „Organizowanie niemieckiego ładu gospodarczego”, M. Mazower, Imperium Hitlera, Świat Książki, Warszawa 2011, s. 162-168.

369 Zob. przede wszystkim rozdz. „Organizowanie niemieckiego ładu gospodarczego”, M. Mazower, Imperium Hitlera, Świat Książki, Warszawa 2011, s. 162-168.

370 Zob. raport z pierwszego spotkania grupy z Krzyżowej 22-25 maja 1942 r., pkt. 9: Gedanken zur Europaischen Ordnung, w którym mowa o „niemieckim obszarze” w kontekście idei „Reich” oraz z trzeciego spotkania 12-14 czerwca 1943 r., R. Bleistein (red.), Dossier: Kreisauer Kreis, Knecht, Frankfurt am Main 1987.

371 Por. rozdz. IV, s. 74-92.

372 M. Mazower, Dark Continent. Europe’s Twentieth Century, Penguin Books, London 1999, s. xiv.

373 Taki geostrategiczny plan równowagi rekonstruuje na podstawie wojennych planów Hitlera m.in. R. Overy, 1939, nad przepaścią, W.A.B., Warszawa 2009.

374 M. Mazower, Dark Continent, op.cit., s. 101.

375 M. Mazower, Imperium Hitlera, op.cit., s. 200-201.

376 M. Mazower, Dark Continent, op.cit., s. 72-73.

377 M. Mazower, Imperium Hitlera, op.cit., s. 303-313.

378 S. Łukasiewicz, Trzecia Europa, IPN, Warszawa-Lublin 2010, s. 42-45.

379 N. Smith, American Empire. Roosevelt’s Geographer and the Prelude to Globalization, University of California Press, Berkeley 2004, s. 113-138.

380 Por. H. Kissinger, Dyplomacja, wyd. Philip Wilson, Warszawa 1996, s. 259 in.

381 Za S. Łukasiewicz, Trzecia Europa, op.cit., s. 73.

382 Na ten temat m.in. F. Gross, Federacje i konfederacje europejskie. Rodowód i wizje, IFiS PAN, Warszawa 1994, s. 45-49, 65-67.

383 P.-H. Spaak, Memoiren eines Europaers, Hoffmann und Campe, Hamburg 1969, s. 117 i n.

384 Zob. także A. Borzym, J. Sadowski, Polscy Ojcowie Europy, Wydawictwo TRIO, Warszawa 2007 oraz O jedności Europy. Antologia polskiej XX-wiecznej myśli europejskiej, wybór S. Lukasiewicz, Urząd Komitetu Integracji Europejskiej, Warszawa 2007.

385 Pełny tytuł pisma: „New Europe. Monthly Review of International Affairs”, a od grudnia 1941 r. „New Europe and World Reconstruction. Monthly Review of International Affairs”. Wyczerpujące informacje na temat okoliczności powstania pisma oraz osób współpracujących: S. Lukasiewicz, Trzecia Europa, op.cit., s. 45-53.

386 A. Hertz, Effect of War upon Europeans Peace, „New Europe” 1942 „ nr 10, s. 292-295.

387 Ibidem.

388 Ibidem.

389 J. Bloch, Anticipations, „New Europe” 1941, nr 1, s. 17-19.

390 W. Keilhau, Does Europe exist?, „New Europe” 1942, nr 6, s. 165-168.

391 Zob. J.A. Ruskowski, Nationality, Nationalism, and Sovereignty, „New Europe” 1942, nr 4, s. 103-107.

392 O. Halecki, Federal Traditions in Central Eastern Europe, „New Europe” 1940, nr 1, s. 11-12.

393 E. Hula, Problems of Federal Organisation, „New Europe” 1941, nr 2, s. 35-37.

394 A. Muhlstein, The United States of Central Europe, „New Europe” 1941, nr 3, s. 60.

395 R. Michałowski, Harbinger of a new European Order, „New Europe” 1941, nr 1, s. 8-9.

396 P.-H. Spaak, Memoiren…, op.cit., s. 119.

397 Ibidem, s. 120.

398 A. Bregman, Dzieje pustego fotela. Konferencja w San Francisco i sprawa polska, FRONDA, Warszawa 2009.

399 F. Gross, Wartości, nauka, świadectwa epoki, IFiS PAN, Warszawa 2002, s. 17-18.

400 A. Kojève, Tyrania i mądrość, w: L. Strauss, O tyranii, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009, s. 137, 158, 162 i n.

401 N. Smith, American Empire. Roosevelt’s Geographer and the Prelude to Globalization, University of California Press, Berkeley 2003, s. 181-210.

402 R. Bengtsson, Obszary wzajemnego oddziaływania bezpieczeństwa regionalnego, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2011, nr 1 (11), s. 187-224.

403 J.N. Rosenau, Distant Proximities. Dynamics beyond Globalization, Princeton University Press, Princeton 2003.

404 K. Deutsch, Nationalism and its Alternatives, Knopf, New York 1969, s. 93.

405 L. van Langenhoven, Building Regions., op.cit., s. 69.

406 J.A. Caporaso, Zmiany w porządku westfalskim: terytorium, władze publiczne oraz suwerenność, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński” 2010, nr 2 (100), s. 35 i n.

407 P. Samecki, Macroregional Strategies in the European Union, „Discussion-Paper” (Sztokholm) z 18 września 2009 r.

408 Za: C. Schymek, Modellversuch Makroregion. Die EU – Strategien für den Ostsee – und den Donauraum, SWP – Studie, Stiftung Wissenschaft und Politik, Berlin 2011, s. 7.

409 Ibidem, s. 25.