© Copyright by Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2025

Redakcja wstępu

Lidia Jakubiec

Korekta

Karolina Dyl, Katarzyna Staniewska

Redakcja techniczna

Dorota Dołęgowska

ISBN 978-83-67487-79-5

E-ISBN 978-83-67487-80-1

Wydawca

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych

ul. Warecka 1a, 00-950 Warszawa

www.pism.pl

SPIS TREŚCI

Ludwik Ehrlich i jego Prawo narodów

Skrócenia

Niektóre artykuły w czasopismach powołane w książce

CZĘŚĆ OGÓLNA

Dział I. O prawie narodów i nauce prawa narodów

Rozdział I. Wstęp

Rozdział II. Co to jest prawo narodów?

Rozdział III. Prawo narodów a etyka

Rozdział IV. Prawo narodów a inne działy prawa

Rozdział V. Pogląd na rozwój prawa narodów na tle rozwoju stosunków międzynarodowych

Rozdział VI. Pogląd na rozwój nauki prawa narodów

Rozdział VII. Źródła prawa narodów

Rozdział VIII. Literatura przedmiotu

Rozdział IX. Nauki pomocnicze

Rozdział X. Sprzeczne prądy w prawie narodów

Rozdział XI. Teorja a praktyka

Dział II. O podmiotach prawa narodów

Rozdział XII. Charakter podmiotu prawa narodów

Rozdział XIII. O państwach z punktu widzenia prawa narodów

Rozdział XIV. O t. zw. zasadniczych prawach państw

Rozdział XV. O powstaniu, uznaniu i zaginięciu państw jako podmiotów prawa narodów

Rozdział XVI. Stolica apostolska jako podmiot prawa narodów

Dział III. O organach podmiotów prawa narodów

Rozdział XVII. O organach podmiotów prawa narodów w ogólności

Rozdział XVIII. Głowa państwa w prawie narodów

Rozdział XIX. Ministerstwo Spraw Zagranicznych

Rozdział XX. Zastępstwo państwa zagranicą

Rozdział XXI. Przedstawicielstwo dyplomatyczne

Rozdział XXII. Świta przedstawiciela dyplomatycznego

Rozdział XXIII. Konsul i konsulat

Dział IV. O stosunkach między podmiotami prawa narodów

Rozdział XXV. Porozumiewanie się organów różnych podmiotów prawa narodów

Rozdział XXVI. Kongresy i konferencje międzynarodowe

Rozdział XXVII. O umowach prawa narodów

Rozdział XXVIII. Stosunki między podmiotami prawa narodów odnośnie do ich terytorjum

Rozdział XXIX. Stosunki między podmiotami prawa narodów odnośnie do terytorjów, nie podlegających suwerenności żadnego państwa

Rozdział XXX. Wzajemne stosunki podmiotów prawa narodów odnośnie do ludności

Rozdział XXXI A Współdziałanie międzynarodowe

Rozdział XXXI B Liga narodów

Rozdział XXXII. Odpowiedzialność podmiotów prawa narodów

Rozdział XXXIII. O konfliktach międzynarodowych

Rozdział XXXIV. Rokowania dyplomatyczne jako sposób załatwiania konfliktów międzynarodowych

Rozdział XXXV. Sądownictwo międzynarodowe

Rozdział XXXVI. O presji w celu załatwienia sporu międzynarodowego

Rozdział XXXVII. O wojnie w ogólności

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA

Dział I. Współdziałanie w zakresie zdobywania dóbr przyrody i pokonywania odległości.

Rozdział XXXVIII. Ułatwianie zdobywania dóbr przyrody

Rozdział XXXIX. Komunikacja i tranzyt

Dział II. Współdziałanie w zakresie starań o rozwój dóbr duchowych.

Rozdział XL. Praca umysłowa i prawo prywatne

Rozdział XLI. Praca fizyczna

Rozdział XLII. Wymiana wydawnictw i ujednostajnienie sprawdzianów

Dział III. Współdziałanie w walce z chorobami oraz z klęskami, wynikającemi z namiętności i przestępstw ludzkich.

Rozdział XLIII. Ochrona zdrowia

Rozdział XLIV. Walka z namiętnościami i przestępstwami

Dział IV. Normy umowne, dotyczące wojny.

Rozdział XLV. Konwencje, dotyczące prawa wojny

Rozdział XLVI. Rozpoczęcie kroków wojennych

Rozdział XLVII. Walka orężna

Rozdział XLVIII. Jeńcy wojenni

Rozdział XLIX. Ranni i chorzy

Rozdział L. Okupacja wojenna

Rozdział LI. Walka ekonomiczna

Rozdział LII. Neutralność

LUDWIK EHRLICH I JEGO PRAWO NARODÓW

Działalność naukowa Ludwika Ehrlicha: szkic biograficzny

Choć od śmierci Ludwika Ehrlicha (1889–1968) upłynęło ponad pół wieku, jego dorobek naukowy nie popadł w zapomnienie. Prace Ehrlicha pozostają wciąż punktem odniesienia w badaniach problemów prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych. Co więcej, w ostatnich latach w Polsce i na Ukrainie pojawiły się opracowania analizujące dorobek Ehrlicha i jego znaczenie dla nauki prawa międzynarodowego[1] oraz nauki o stosunkach międzynarodowych[2]. Należy do nich również wydana w 2020 r. przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych (dalej: PISM) monografia Siła prawa zamiast prawa siły. Ludwik Ehrlich i jego wkład w rozwój nauki prawa międzynarodowego oraz nauki o stosunkach międzynarodowych[3]. Książka ta jest pokłosiem konferencji zorganizowanej w maju 2018 r. we Lwowie i Sanoku przez PISM, Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wydział Stosunków Międzynarodowych Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki.

Adam Redzik, jeden z badaczy historii polskiej nauki prawa, w tym środowiska prawniczego związanego z Uniwersytetem Lwowskim, twierdzi: „Ludwik Ehrlich należy do tych uczonych jurystów polskich, których zasługi na polu nauki, organizacji dydaktyki oraz służby publicznej pozostają niedostatecznie określone”[4]. Rzeczywiście, dokonania Ehrlicha w zakresie organizacji dydaktyki i służby publicznej nie zostały w pełni naświetlone, choć opracowania dotyczące jego życia, które ukazały się w ostatnich latach, rzucają na nie sporo światła[5]. Opinię tę trudno jednak w pełni podzielić w odniesieniu do znajomości i miejsca jego dorobku badawczego w nauce prawa międzynarodowego w Polsce. Ten bowiem, powstały zarówno przed II wojną światową, czyli w okresie lwowskim, jak i w okresie krakowskim, był i wciąż pozostaje znany i uznany. Choć w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej Ehrlich ze względu na swe przekonania polityczne i swój światopogląd nie mógł oczekiwać szczególnego wsparcia ze strony władz państwowych, to jednak bez większych przeszkód kontynuował działalność dydaktyczną, badawczą i publikacyjną. Był aktywny w środowisku akademickim, a jego dorobek naukowy nie uległ zapomnieniu po śmierci. W każdym razie z perspektywy połowy lat 90. XX w., kiedy piszący te słowa rozpoczynał działalność akademicką, postać i dorobek Ludwika Ehrlicha były, sądząc po liczbie odwołań do tego dorobku w piśmiennictwie prawniczym, nie tylko dobrze znane, lecz także znaczące w polskiej nauce prawa międzynarodowego. Dotyczy to zwłaszcza prac z zakresu interpretacji traktatów, historii prawa międzynarodowego, zwierzchnictwa terytorialnego i właśnie podręcznika Prawo narodów. Przed dokonaniem charakterystyki pierwszego wydania Prawa narodów wskazane wydaje się przypomnienie głównych etapów działalności naukowej Ehrlicha[6]. Rzuca to bowiem światło na intelektualne tło, na którym kształtowała się jego myśl prawna.

Ludwik Ehrlich urodził się 11 kwietnia 1889 r. w Tarnopolu, gdzie ukończył gimnazjum. W 1907 r. zdał maturę i jesienią tego roku rozpoczął studia prawnicze na Wydziale Prawa i Umiejętności Politycznych Uniwersytetu Lwowskiego. Ukończył je w regulaminowym wówczas czasie przewidzianym dla studiów prawniczych, czyli po czterech latach. W 1912 r. opuścił Lwów i wyjechał na studia uzupełniające do Halle (semestr zimowy) i Berlina (semestr letni). W roku następnym udał się do Oksfordu, gdzie studiował w Exeter College do grudnia 1916 r. Tam też w roku akademickim 1915/1916 prowadził wykłady z historii Europy Środkowej i Wschodniej. Od stycznia 1917 r. do stycznia 1920 r. wykładał nauki polityczne na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Ten angielsko-amerykański okres okazał się bardzo ważny dla kształtowania się sylwetki naukowej Ehrlicha, ponieważ anglosaska kultura prawna wywarła zauważalny wpływ na jego rozumienie prawa, w tym zwłaszcza na rolę, jaką odgrywa w nim sądownictwo, o czym jeszcze będzie mowa.

Trzeba zwrócić uwagę na następującą okoliczność, którą można traktować jako ciekawostkę charakteryzującą dorobek naukowy autora Prawa narodów. Jego pierwsze prace naukowe pochodzące z angielskiego i amerykańskiego okresu życia tylko w niewielkim stopniu odnosiły się do prawa międzynarodowego. Ehrlich zajmował się w nich głównie historią, historią prawa i nade wszystko prawem konstytucyjnym, w tym porównawczym prawem konstytucyjnym[7]. Nieprzypadkowo więc na Uniwersytecie Lwowskim podjął starania o uzyskanie uprawnień do wykładania prawa konstytucyjnego (w ówczesnej terminologii – prawa politycznego). W tym celu w latach 1919–1920 przeprowadził przewód habilitacyjny na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza (dalej: UJK) we Lwowie. Recenzentem referatu i dorobku został prof. Stanisław Starzyński, kierownik Katedry Prawa Politycznego. Podstawą przewodu była nieduża rozprawa przygotowana w 1915 r. w Oksfordzie zatytułowana Origins of the Petition of Rights, przetłumaczona na język polski jako Petycja sprawiedliwości. Po tym, jak w listopadzie 1920 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zatwierdziło Uchwałę Rady Wydziału Prawa UJK z czerwca 1920 r. nadającą stopień, Ehrlich wrócił do Stanów Zjednoczonych. Tam od maja 1921 r. do początku 1923 r. pracował w Poselstwie Polskim w Waszyngtonie i pełnił funkcję kierownika Biura Prasowego w Nowym Jorku.

Okres angielsko-amerykański był etapem przejściowym w życiu i działalności akademickiej Ehrlicha. W 1923 r. wrócił on na stałe do Polski i podjął działalność dydaktyczną na Wydziale Prawa UJK. Od kwietnia 1923 r. prowadził wykłady i ćwiczenia z prawa konstytucyjnego, a od września – zajęcia z prawa międzynarodowego (w ówczesnej terminologii odpowiednio – prawa politycznego i prawa narodów). Jak podaje Ehrlich w swym życiorysie zdeponowanym w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, 28 lipca 1924 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym prawa politycznego, a 7 czerwca 1929 r. – profesorem zwyczajnym prawa narodów i ogólnej nauki o państwie[8]. Objął wówczas Katedrę Prawa Narodów i Ogólnej Nauki o Państwie, którą kierował do 1939 r. Kompetencje Ehrlicha były wysoko cenione przez władze Rzeczpospolitej, czego odzwierciedleniem było wskazanie go przez polski rząd jako sędziego ad hoc w postępowaniach przed Stałym Trybunałem Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, w tym w głośnej i wciąż dobrze znanej sprawie fabryki chorzowskiej[9]. Ehrlich zintensyfikował wówczas swą działalność badawczą w zakresie prawa międzynarodowego, czego trwałym, do dzisiaj, wyrazem pozostają Prawo narodów[10] wydane w 1927 r. we Lwowie przez Księgarnię Jakubowskiego oraz cykl wykładów na temat interpretacji traktatów zaprezentowany w 1928 r. w Akademii Prawa Międzynarodowego w Hadze[11].

Prawo narodów miało cztery wydania. Miejsca wydań trzeciego i czwartego wskazują na nowy i zarazem ostatni okres życia i działalności badawczej Ehrlicha. Związane to było bezpośrednio ze zmianami ustroju i kształtu terytorialnego państwa polskiego. Wydanie drugie zostało opublikowane jeszcze w 1932 r. we Lwowie, trzecie natomiast – w 1948 r. w Krakowie, gdzie Ehrlich osiadł wraz z żoną po zakończeniu II wojny światowej. W czerwcu 1946 r. został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego prawa narodów na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego i objął kierownictwo Katedry Prawa Narodów, przemianowanej później na Katedrę Prawa Międzynarodowego. Kierował nią do przejścia na emeryturę w 1961 r.[12] Od 1946 r. był też dyrektorem Szkoły Nauk Politycznych Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, jednostki powstałej jeszcze przed I wojną światową z inicjatywy Michała Rostworowskiego. Ta ostatnia funkcja była wyrazem jego zainteresowań oraz kontynuacją lwowskiej działalności organizacyjnej w tym zakresie. Ehrlich żywił bowiem silne przekonanie o potrzebie profesjonalnego kształcenia kandydatów do służby zagranicznej państwa. Wcielił je w życie jeszcze we Lwowie i w 1930 r. doprowadził do uruchomienia na Wydziale Prawa UJK Studium Dyplomatycznego[13]. W Krakowie usiłował kontynuować tę działalność. Innym wyrazem przeświadczenia Ehrlicha o potrzebie badania i znajomości stosunków międzynarodowych było wydanie w 1947 r. w Krakowie Wstępu do nauki o stosunkach międzynarodowych[14].

Wydanie czwarte, ostatnie, Prawa narodów ukazało się w Warszawie w 1958 r. nakładem Wydawnictwa Prawniczego pod zmienionym tytułem – Prawo międzynarodowe. Duże przeobrażenia polityczne, ideologiczne i prawne w społeczności międzynarodowej, do jakich doszło w ciągu 30 lat dzielących wydania pierwsze i ostatnie, miały oczywisty wpływ na treść i strukturę wykładu w poszczególnych wydaniach podręcznika. Zmiany te są najmniejsze w wydaniu drugim, bardziej wyraziste i zauważalne natomiast w wydaniach trzecim i czwartym. Niemniej jednak Ehrlich nie zmienił zdania na temat spraw najważniejszych dla systematycznego i całościowego wykładu prawa międzynarodowego, mianowicie na temat tego, czym jest prawo międzynarodowe, kogo dotyczy, jakie są jego normatywne fundamenty i znaczenie dla państw. Między wydaniem pierwszym i czwartym nie ma tu znaczących różnic. W wydaniu ostatnim znajdujemy natomiast rozwinięcie i pogłębienie pewnych koncepcji zarysowanych w wydaniu z 1927 r. Do tego wydania zainteresowani czytelnicy mają większy dostęp niż do wydań lwowskich, co również przemawia za wznowieniem pierwotnej wersji tego podręcznika.

Jak wspomniano, w 1946 r. Ehrlich został profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zasadniczo nie spotkały go ze strony władz negatywne konsekwencje politycznej i światopoglądowej „nieprawomyślności”, z jednym wyjątkiem. W 1953 r. został odsunięty od prowadzenia zajęć dydaktycznych. Trwało to jednak krótko, ponieważ Marek Korowicz, wykładający zamiast niego prawo międzynarodowe, wystąpił w 1953 r., jako członek delegacji PRL, do Zgromadzenia Ogólnego ONZ o azyl polityczny w Stanach Zjednoczonych. Ehrlich szybko więc powrócił do wykładania prawa międzynarodowego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dystans Ehrlicha do ideologii komunistycznej i polityki władz PRL z pewnością miał pewien wpływ na wybór jednego z głównych obszarów badawczych w krakowskim okresie jego życia. Stała się nim historia prawa międzynarodowego, przede wszystkim polska XV-wieczna doktryna ius gentium. Najważniejszymi efektami tych badań są: dwie monografie – Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza (PWN, Warszawa 1954), Polski wykład prawa wojny XV wieku. Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis” (Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955), cykl wykładów w Akademii Prawa Międzynarodowego w Hadze w 1962 r.[15] oraz trzytomowa i trójjęzyczna edycja pism Pawła Włodkowica wydanych w latach 1966–1969 (Pisma wybrane Pawła Włodkowica, t. 1–3, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1966, 1968, 1969). Tom ostatni ukazał się już po śmierci autora Prawa narodów. Ehrlich dokonał wyboru pism Włodkowica, przetłumaczył je na języki polski i angielski oraz opatrzył komentarzem. Wydanie dzieł Pawła z Brudzenia Ehrlich planował od dawna i do pracy tej przygotowywał się długo, o czym można sądzić choćby z jego krótkiego tekstu, który ukazał się w 1951 r. w „Sprawozdaniach Polskiej Akademii Umiejętności”, zatytułowanego Potrzeba i plan wydania pism Pawła Włodkowica[16].

Historia prawa międzynarodowego nie była jedynym obszarem badań autora Prawa narodów w okresie krakowskim. Ehrlich aktywnie uczestniczył, jako ekspert, w procesach zbrodniarzy hitlerowskich przed Najwyższym Trybunałem Narodowym[17]. Dokonał aktualizacji, uzupełnienia i doprowadził do wydania w języku polskim swoich haskich wykładów o interpretacji umów międzynarodowych (Interpretacja traktatów, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1957). Nade wszystko, od czasu odwilży październikowej, zintensyfikował badania nad zagadnieniami zwierzchnictwa terytorialnego, zwłaszcza w odniesieniu do Polski. Efektem tego były opracowania poświęcone statusowi prawnemu terytoriów polskich na zachodzie i północy oraz prawu morza, na czele z monografią Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym (Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1961). Publikacje te, po pierwsze, nie pozwalają na to, by na podstawie dystansu Ehrlicha do ideologii komunistycznej i polityki władz PRL wnioskować o jego dystansie do państwa polskiego i ochrony jego interesów. Prace na temat zagadnień zwierzchnictwa terytorialnego świadczą o czymś zgoła przeciwnym. Po drugie, publikacje te dają bezpośredni wyraz przekonaniu Ehrlicha, jakie znajdujemy w każdym z wydań Prawa narodów, a mianowicie o potrzebie posiadania przez państwo „doktryny prawa narodów” w celu ochrony jego legitymizowanych interesów przed roszczeniami innych państw. Samo przygotowanie i wydanie Prawa narodów można również traktować jako przejaw budowania przez jego autora takiej doktryny.

Prawo narodów – struktura i ogólna charakterystyka wykładu

Jak wspomniano, wydanie pierwsze Prawa narodów ukazało się w 1927 r. we Lwowie nakładem Księgarni Jakubowskiego. Podręcznik powstał, co podkreślał Ehrlich w przedmowie, na podstawie wykładów prowadzonych na Wydziale Prawa UJK. Nie był to pierwszy podręcznik prawa międzynarodowego w języku polskim. W 1915 r. we Lwowie zostało wydane Prawo narodów. System prawa międzynarodowego Zygmunta Cybichowskiego (wydania kolejne, pod zmienionym tytułem Prawo międzynarodowe publiczne i prywatne, Warszawa 1923, 1928, 1932), a w 1916 r. w Warszawie ukazały się Zasady prawa międzynarodowego Juliana Makowskiego (wydania kolejne, pod zmienionym tytułem Prawo międzynarodowe, Warszawa 1918, 1922, 1928, 1930, 1948; ostatnie wydanie – zatytułowane Podręcznik prawa międzynarodowego). Podręcznik Ehrlicha różnił się od nich choćby tytułem. Ehrlich używał utrwalonego wówczas w języku polskim terminu „prawo narodów”, choć ten zaczynał ustępować miejsca terminowi „prawo międzynarodowe”. Zmiany tytułu swego podręcznika Ehrlich dokonał dopiero w wydaniu czwartym – z 1958 r. W niniejszym opracowaniu będzie stosowany, również w odniesieniu do problemów analizowanych przez Ehrlicha w wydaniu z 1927 r., termin używany współcześnie. Ważniejsze różnice między podręcznikiem Ehrlicha a podręcznikami Cybichowskiego i Makowskiego dotyczyły struktury, metody oraz treści wykładu. To skądinąd naturalne, ponieważ podręcznik to autorski wyraz rozumienia i uporządkowania przedmiotowych zagadnień. W odniesieniu do dogmatycznych gałęzi prawa te różnice wynikają przede wszystkim z odmiennego pojmowania przez autorów tego, czym w ogóle jest prawo oraz co rzutuje na rozumienie i wyjaśnianie analizowanych zagadnień. W odniesieniu do wspomnianych podręczników różnice te wynikają z innego przedstawiania przez autorów podstawowych problemów, zwłaszcza tego, czym jest prawo międzynarodowe, jaki jest jego stosunek do innych gałęzi prawa oraz jego znaczenie dla adresatów jego zasad i reguł.

Ehrlich był przekonany o normatywnej autonomii prawa międzynarodowego, a w konsekwencji o odrębności jego nauki od innych nauk prawnych. Pisał:

[P]rawo narodów dążyć musi do wytworzenia własnej systematyki i wyzwolenia się z więzów, które jego rozwojowi nakłada systematyka, wypracowana dla innych działów (zwłaszcza dla prawa prywatnego), więc nie licząca się z jego własnymi potrzebami. […] Pojęcia i zasady, wypracowane dla innych działów prawa, mogą znaleźć zastosowanie w prawie narodów tylko o tyle, o ile odpowiadają charakterowi prawa narodów i celom, jakim prawo narodów służy[18].

W świetle tego podejścia nie zaskakuje spora objętość pierwszej części podręcznika. Dział I części ogólnej zatytułowany O prawie narodów i nauce prawa narodów liczy 97 stron, co stanowi szóstą część podręcznika (596 s.). To dużo, choćby w porównaniu do współczesnych polskojęzycznych wykładów prawa międzynarodowego. Podejście Ehrlicha do problemów prawa międzynarodowego nie sprowadza się jedynie do sygnalizowania ich znaczenia i opisu, ale zmierza do ich naświetlenia i ustosunkowania się do spornych kwestii. Autor Interpretacji traktatów był przekonany o potrzebie ogólnej znajomości całej dziedziny prawa jako warunku przekonującego wyjaśniania i rozstrzygania konkretnych kontrowersyjnych zagadnień prawnych. Te drugie bowiem to elementy większej całości, której znajomość sprzyja klarowności i spójności analiz kwestii szczegółowych. Z takiego właśnie holistycznego, by nie powiedzieć systemowego, podejścia do problemów prawa międzynarodowego i ich rozwiązywania wynika duża objętość pierwszej części podręcznika. To podejście znalazło też aprobatę w polskiej nauce prawa międzynarodowego, ponieważ jeśli chodzi o liczbę odniesień we współczesnym piśmiennictwie prawnomiędzynarodowym do polskojęzycznych podręczników prawa międzynarodowego wydanych przed 1939 r., to podręcznik Ehrlicha jest w nim przywoływany najczęściej. Czym tę okoliczność można tłumaczyć? Otóż w Ehrlichowskim Prawie narodów znajdujemy pewne konstrukcje argumentacyjne, które mogą być użyteczne w wyjaśnianiu kwestii prawnych niezależnie od ich konkretnego kontekstu historycznego i politycznego.

Systemowe podejście Ehrlicha do problemów prawa międzynarodowego znalazło wyraz w systematyce wykładu. Autor dzieli go na dwie główne części: część ogólną, składającą się z czterech działów, i część szczegółową, również podzieloną na cztery działy. Proporcjonalności strukturalnej obu części nie odpowiada proporcjonalność ich objętości. Część ogólna liczy bowiem 466 stron z ogólnej liczy 596 stron książki. Ehrlich nie uzasadnia tej dysproporcji. Wskazuje jedynie, że część ogólna zawiera informacje, które „mają znaczenie dla wszystkich lub wielu działów prawa narodów”, a w części szczegółowej „przedstawiono organizacje i normy poświęcone poszczególnym kierunkom współdziałania międzynarodowego”[19]. Na komunikatywność, rzeczowość i spójność każdego wykładu duży wpływ ma niewątpliwie jego struktura. Omówienie i charakterystyka struktury Prawa narodów pozwoli więc na zwrócenie uwagi na cechy charakterystyczne Ehrlichowskiego wykładu prawa międzynarodowego.

Dział I części ogólnej – zatytułowany O prawie narodów i nauce prawa narodów – obszernie objaśnia wewnętrzne normatywne właściwości i uwarunkowania prawa międzynarodowego, jego rozwój historyczny i stan badań nad nim. Ehrlich podkreślał normatywną autonomię prawa międzynarodowego, czyli jego odrębność i niezależność od innych działów prawa, i w ogóle od prawa krajowego. Rodzi się więc pytanie, czy w świetle żywej w latach 20. XX w. dyskusji między monistami i dualistami opowiadał się za dualizmem? Wprost nie ustosunkował się do tej kontrowersji, z wyjątkiem następującej uwagi: „T. zw. teorja monistyczna (Kelsen, Verdross) powraca do postulatu ‘jedności obrazu prawnego świata’, odrzuca więc dualizm prawa narodów i prawa wewnętrznego”[20]. Ehrlich nie skomentował tego odrzucenia. Niemniej jednak jego poglądy na ten temat wpisują się w dualistyczne tłumaczenie wzajemnego stosunku prawa międzynarodowego i prawa krajowego. Twierdził bowiem: „Prawo narodów obowiązuje tylko między państwami, obowiązuje więc organa państw w stosunkach z innemi państwami, ale nie obowiązuje między jednostkami jako takiemi, a w zasadzie nie obowiązuje też w stosunkach między państwem a jednostką (poza postanowieniami wyjątkowemi)”[21]. Aprobował również znane stanowisko Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w sprawie pewnych interesów niemieckich na polskim Górnym Śląsku. Zgodni z tym stanowiskiem prawa poszczególnych państw z perspektywy prawa międzynarodowego „[…] są po prostu faktami, objawami woli i działalności poszczególnych państw, tak samo jak orzeczenia sądowe lub zarządzenia administracyjne”[22].

Konsekwentne opowiadanie się przez Ehrlicha za odrębnością prawa międzynarodowego od prawa krajowego budzi jednak pewien niedosyt z powodu braku pełniejszego uzasadnienia tej odrębności. W szczególności w Prawie narodów nie znajdziemy nawet próby rozważenia hipotezy o względności różnic między nimi, co w razie jej pozytywnej weryfikacji pozwalałoby na traktowanie ich jako części jednego porządku prawnego. Szkoda, bo nawiązanie do Hansa Kelsena i Alfreda Verdrossa oraz wykaz literatury do tej części podręcznika pokazują, że Ehrlich znał poglądy stron sporu dotyczącego monizmu i dualizmu. Takie ujęcie stosunku prawa międzynarodowego do prawa krajowego było konsekwencją jego wąskiego, trzeba przyznać, rozumienia tego pierwszego prawa. Ehrlich pisał: „Prawo narodów jest to ogół norm prawnych obowiązujących w stosunkach między państwami, należącymi do społeczności międzynarodowej”[23]. W wykładzie Ehrlicha ta lakoniczna definicja znajduje rozwinięcie i uzasadnienie w innych jego poglądach przedstawionych w pierwszym dziale podręcznika. Poglądy te wskazują na cechy charakterystyczne tworzące i chroniące normatywną autonomię prawa międzynarodowego, za którą Ehrlich konsekwentnie się opowiadał.

O czym jeszcze jest mowa w dziale I części ogólnej? Ehrlich przedstawia w nim zagadnienia dotyczące społeczności międzynarodowej, w której obowiązuje prawo międzynarodowe, podmiotowości tego prawa oraz jego stosunek do innych dziedzin prawa i do etyki. Już ta część Prawa narodów wyraźnie wskazuje na państwocentryczne pojmowanie prawa międzynarodowego. Zapatrywanie to idzie tak daleko, że Ehrlich odmawiał nawet działającej wówczas od kilku lat Lidze Narodów charakteru „zorganizowanej społeczności międzynarodowej” i statusu podmiotu prawa międzynarodowego. Dla Ehrlicha Liga Narodów, jak inne organizacje międzynarodowe, była tylko „związkiem państw utworzonym dla pewnych celów”[24].

Duży fragment działu I części ogólnej podręcznika zajmuje historia rozwoju prawa międzynarodowego. Przekonanie o znaczeniu badań historycznoprawnych znalazło w twórczości Ehrlicha szczególny wyraz w krakowskim okresie jego życia. Nie było to jednak wówczas żadną nowością w jego dorobku. Wydaje się też, że byłoby zbytnim uproszczeniem upatrywanie w sytuacji politycznej w Polsce po 1945 r. jedynej, a nawet głównej, przyczyny tego, że w latach 50. i 60. Ehrlich intensywnie zajął się badaniami nad polską szkołą prawa narodów. Od początku bowiem swej działalności naukowej był on przekonany o potrzebie i znaczeniu badań historycznoprawnych. Odzwierciedleniem tego są jego pierwsze publikacje naukowe z okresu angielskiego i właśnie dział I Prawa narodów, którego ponad połowę objętości (54 s.) zajmuje historia tego prawa i jego nauki.

W dziale I części ogólnej mowa jest również o źródłach prawa międzynarodowego. Rozdział VII im poświęcony zasługuje na szczególną uwagę, ponieważ jego lektura potwierdza z jednej strony pogląd na temat państwocentrycznego pojmowania prawa międzynarodowego przez Ehrlicha, z drugiej zaś strony pozwala zwrócić uwagę na stosowaną przez niego metodę badania problemów prawa. Tym samym dużo mówi o jego teorii czy filozofii prawa. Ten krótki, zaledwie 12-stronicowy, rozdział jest pod tym względem wiele mówiący. Prezentację poglądów Ehrlicha na temat źródeł prawa międzynarodowego wypada poprzedzić jego uwagami o normach prawnych. Znalazły tu wyraz jego edukacja i aktywność akademicka w państwach common law – Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Za praktyczną weryfikację pozwalającą odróżnić normy prawne od innych norm Ehrlich uznaje test, który na gruncie prawa angielskiego sformułował Dicey: prawem są „[…] te normy, które […] są stosowane (enforced) przez sądy”. Autor Interpretacji traktatów był jednak równocześnie przekonany o potrzebie modyfikacji tego testu na gruncie prawa międzynarodowego ze względu na niewielką wówczas liczbę działających sądów międzynarodowych. Twierdził w związku z tym, że za normy prawa międzynarodowego należy uznawać normy stosowane w praktyce przez sądy, jak również przez państwa i organy międzynarodowe niebędące sądami[25]. Ustosunkowanie się do pytania, czy pozwala to na zakwalifikowanie myśli Ehrlicha do amerykańskiego realizmu prawniczego („prawo nie istnieje przed zastosowaniem”), nastąpi w kolejnej części niniejszego opracowania. Niemniej jednak już w tym miejscu trzeba zauważyć, że bezkrytyczna akceptacja tego realistycznego testu – prawem międzynarodowym są tylko te normy, które są stosowane w przekonaniu o ich przynależności do tego prawa – rodzi poważne wątpliwości i nie jest zadowalająca z następujących powodów: 1) wspiera dyskrecjonalność uznawania przez państwa tego, co jest prawnie dla nich wiążące, a to wobec braku obowiązkowego sądownictwa międzynarodowego nierzadko prowadzi do trwałych kontrowersji prawnych; 2) przypisuje sądom rolę organów nie tylko prawo stosujących, lecz także je tworzących; 3) budzi wątpliwości dotyczące spójności węzłowych poglądów Ehrlicha, a mianowicie, czy taka prawotwórcza działalność sądów da się pogodzić z innym jego kluczowym twierdzeniem, zgodnie z którym prawem międzynarodowym jest tylko to, co wynika z woli i zgody państw. Wydaje się, że Ehrlich w niewystarczającym stopniu odnosi się do tych wątpliwości, w szczególności do relacji między przyjmowanym przez siebie woluntaryzmem państw i dyskrecjonalnym uprawnieniem sądu do uznawania danej reguły za normę prawa międzynarodowego bądź odmawiania jej takiego charakteru. Będzie jeszcze o tym mowa.

Przejdźmy do Ehrlichowskiej koncepcji źródeł prawa międzynarodowego. Autor Prawa narodów twierdzi: „Teoria źródeł prawa narodów nie jest dostatecznie opracowana”[26]. Rzeczywiście, to twierdzenie niewiele straciło na aktualności, ponieważ i dzisiaj w tym względzie istnieją spore wątpliwości i różnice zdań. Ehrlich dzieli źródła prawa na materialne i formalne, co było i nadal jest często spotykane. Te w znaczeniu materialnym to „czynniki, którym przepisy prawne zawdzięczają powstanie”, a te w znaczeniu formalnym to „pomnik działalności ludzkiej, stwierdzający istnienie normy prawnej”. Kontrowersje pojawiają się wówczas, gdy Ehrlich odnosi te ustalenia do prawa międzynarodowego. Źródłami materialnymi tego prawa są, jego zdaniem, „działania państw bądź mające wyraźnie na celu stwierdzenie lub stworzenie normy prawnej, bądź też opierające się na przypuszczeniu, że pewna norma postępowania jest normą prawną”[27]. Jako przykłady Ehrlich podaje zawarcie traktatu lub złożenie deklaracji. Czy nie lepiej byłoby jednak określić tego rodzaju czynności jako fakty prawotwórcze, a nie materialne źródła prawa? W każdym razie ten pogląd pokazuje, jak duża różnica zdań występowała i nadal występuje w poglądach doktryny na temat źródeł prawa. Jeszcze większe kontrowersje budzą poglądy Ehrlicha na temat formalnych źródeł prawa międzynarodowego. Autor Prawa narodów uznaje za nie traktaty, lecz nie wymienia zwyczajów i ogólnych zasad prawa. W katalogu źródeł formalnych znalazły się za to „dzieła wybitnych prawników”, orzeczenia sądów, opinie prawników i komisji prawniczych rozpatrujących spory między państwami, dokumenty urzędowe organów państw i organów międzynarodowych oraz zbiory dokumentujące przebieg sporów międzynarodowych[28]. Charakterystyczne jest to, że w swej analizie problemu źródeł Ehrlich nie przywiązuje zbytniej wagi do art. 38 Statutu Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej (dalej: Statut STSM), który w czasie wydawania Prawa narodów wszedł już w życie. Twierdzi tylko, że postanowienia tegoż artykułu „wywrą wpływ na teorię źródeł prawa narodów”[29]. I rzeczywiście, nie pomylił się, wywarły. Sam jednak lakonicznie odnosi się do tej regulacji. Wymienione w art. 38 zwyczaj międzynarodowy uznaje jedynie za „wynik istnienia normy”[30]. Czy oznacza to, że zwyczaj nie jest źródłem normy prawnej, lecz tylko jej konsekwencją? Niedosyt budzi też komentarz dotyczący ogólnych zasad prawa, którym Komitet Prawników, przygotowując projekt Statutu STSM, poświęcił w trakcie swych prac dużo miejsca. Ehrlich natomiast nadaje im bardzo wąskie znaczenie i utożsamia z „normami interpretacyjnymi i tym podobnymi zasadami […], które pozwalają wyszukiwać z pomiędzy różnych możliwych norm normę najlepiej się nadającą do zastosowania w konkretnym wypadku”[31]. Wspominam o zwyczaju i ogólnych zasadach prawa jako o źródłach formalnych prawa, ponieważ także współcześnie stwarzają one powszechnie dyskutowane problemy prawne, a kontrowersyjne, przy tym lakoniczne, poglądy Ehrlicha mogą być pewnym punktem odniesienia dla oceny rozwoju debaty doktrynalnej na ten temat.

Dział II części ogólnej Prawa narodów Ehrlich poświęca podmiotom prawa międzynarodowego. To dzisiaj również jedno z głównych zagadnień w dyskursie doktrynalnym. Konfrontacja współczesnego stanu debaty z poglądami Ehrlicha pozwala zwrócić uwagę na znaczną ewolucję poglądów przedstawicieli nauki prawa na temat podmiotowości prawa międzynarodowego. Ehrlich reprezentował, również w kolejnych wydaniach Prawa narodów, pogląd wówczas nierzadko spotykany, lecz dziś już odrzucony. Twierdził bowiem, że podmiotami prawa narodów są tylko państwa, a jedynym wyjątkiem jest Stolica Apostolska. Toteż dział II mógłby w gruncie rzeczy nosić tytuł Państwo. Oprócz uwag ogólnych o podmiotowości i statusie Stolicy Apostolskiej, zawiera bowiem informacje tylko o rodzajach państw, tzw. prawach zasadniczych państw, powstawaniu, uznawaniu i upadku państw. Autor Interpretacji traktatów utrzymywał, że rozszerzenie podmiotowości prawa międzynarodowego na grupy inne niż państwa uczyniłoby to prawo „ponadpaństwowym, kosmopolitycznym”[32]. Ten jego wywód o podmiotowości, podobnie jak uwagi o źródłach, budzi niedosyt. Twierdzenie, że państwa są jedynymi podmiotami prawa narodów, Ehrlich traktuje jak aksjomat, czyli pogląd oczywisty, niewymagający dowodu. Z perspektywy tego aksjomatu dokonuje pewnej redukcji kategorialnej aktorów stosunków międzynarodowych, czego wyrazem są trudności w prawnej kwalifikacji statusu z jednej strony Ligi Narodów, a z drugiej strony statusu państw złożonych. Częściom składowym tych drugich stara się przypisać „częściową podmiotowość prawa narodów”. W konsekwencji jednak może to podawać w wątpliwość tezę, że tylko państwa są podmiotami prawa międzynarodowego, chyba że przyjmie się, że podmioty o nazwie „państwo” mogą mieć różny status prawny ze względu na zakres ich zdolności do działań prawnych. Ehrlich był świadomy tych trudności i optował za kategorią „państw o częściowej podmiotowości”[33]. Ale nie wyjaśnił tego dokładniej, w każdym razie nie wyjaśnił przekonująco. Lektura tej części podręcznika może jednak i dzisiaj przynieść pożytek, ponieważ może być rodzajem przestrogi przed redukowaniem badanej rzeczywistości do ram pojęciowych aksjomatycznie i wąsko definiowanych.

Dział III części ogólnej dotyczy organów prawa narodów. W związku z tym, że Ehrlich utożsamia podmiotowość z państwowością, część ta dotyczy w gruncie rzeczy organów państw działających w stosunkach międzynarodowych. Mowa jest w niej przede wszystkim o prawie dyplomatycznym i konsularnym.

Dział ostatni (IV) części ogólnej jest zdecydowanie najobszerniejszym strukturalnie wyodrębnionym fragmentem całego podręcznika. Nosi tytuł O stosunkach między podmiotami prawa narodów i liczy ponad 260 stron. Jako że według Ehrlicha podmiotami tego prawa są tylko państwa, dział ten traktuje o prawnych aspektach stosunków międzypaństwowych. Znajdujemy tu analizę szerokiego spektrum zagadnień: form wyrażania woli przez państwa, kongresów i konferencji międzynarodowych, umów międzynarodowych, problematyki terytoriów i ludności w stosunkach międzynarodowych, Ligi Narodów (uznawanej przez Ehrlicha za „związek państw”), odpowiedzialności międzynarodowej, sporów międzynarodowych i ich rozwiązywania oraz kwestii wojny. Jak widać, to bardzo różnorodna i węzłowa problematyka z perspektywy dogmatyki prawa międzynarodowego.

Metodologiczne i rzeczowe ramy obecne w części ogólnej wykładu znalazły wyraz w tłumaczeniu przez Ehrlicha kwestii przedstawionych w części szczegółowej podręcznika. Ta również składa się z czterech działów. Wybór analizowanych tematów jest prawem autora. Niemniej jednak można postawić pytanie, czy w tej części nie mogłyby się znaleźć niektóre zagadnienia omawiane w części ogólnej, np. prawo morza czy status ludności, skoro znalazły się tu kwestie dotyczące prawa konfliktów zbrojnych omawiane w dziale IV części szczegółowej.

W dziale I tej części Ehrlich przedstawia problematykę, którą dzisiaj określilibyśmy jako prawo ochrony środowiska i przyrody. Autor Prawa narodów opatrzył ten dział tytułem Ułatwienia zdobywania dóbr przyrody. Już samo słowo „zdobywanie” pokazuje, jak bardzo zmieniło się obecnie nastawienie człowieka do środowiska naturalnego i przyrody. W dziale I mowa jest również o komunikacji i tranzycie. Dział II, zatytułowany nieco enigmatycznie Współdziałanie w zakresie starań o rozwój dóbr duchowych, przedstawia problematykę prawa własności intelektualnej i przemysłowej, ochrony własności literackiej i artystycznej oraz prawa prywatnego międzynarodowego dotyczącego prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, w tym statusu Międzynarodowej Organizacji Pracy. Omawia też trzy umowy międzynarodowe wybrane, trzeba przyznać, dość wybiórczo, bo niezwiązane wprost z ich przedmiotem. Dotyczą one międzynarodowej wymiany dokumentów, wydawnictw naukowych i literackich, ujednolicenia jednostek miar i wag oraz statystyki handlowej. Dział III również nosi tytuł, którego we współczesnych wykładach prawa międzynarodowego raczej nie spotkamy – Współdziałanie w walce z chorobami oraz z klęskami, wynikającymi z namiętności i przestępstw ludzkich. W dziale tym znajdziemy omówienie zagadnień, które wówczas stały się przedmiotem, czasami bardzo szczegółowej, regulacji traktatowej. Są nimi ochrona zdrowia, w tym zwalczanie epidemii, a także zwalczanie przestępczości dotyczącej handlu ludźmi, pornografii, handlu środkami odurzającymi oraz handlu bronią. Jak wynika z tego wyliczenia, również 100 lat temu były to ważne kwestie. Najobszerniejszy w tej części dział IV dotyczy, jak wspomniano, prawa konfliktów zbrojnych, w tym prawa humanitarnego. Jest ostatnim strukturalnie wyodrębnionym fragmentem podręcznika, co zresztą odpowiada także dzisiaj często spotykanej konwencji struktury wykładów prawa międzynarodowego.

Prawo narodów na tle XX-wiecznej jurysprudencji

Lektura Prawa narodów, jak zresztą innych prac Ehrlicha, pozwala upatrywać w autorze orędownika obowiązywania w społeczności międzynarodowej obiektywnego reżimu prawnego; reżimu będącego prawem rzeczywiście wspólnym dla jej członków. To wspólne prawo międzynarodowe Ehrlich wyjaśnia na podstawie pięciu cech podstawowych wskazujących na jego jurydyczną tożsamość. Są to: 1) systemowość prawa międzynarodowego (prawo międzynarodowe jest systemem, tzn. porządkiem prawnym, który cechuje się normatywną jednością, spójnością i kompletnością); 2) woluntaryzm – moc wiążąca prawa międzynarodowego wynika z woli i zgody państw, których skutki ochrania dobra wiara; 3) państwocentryczność prawa międzynarodowego będąca konsekwencją woluntarystycznego tłumaczenia jego normatywności, co prowadzi do uznawania za podmioty tego prawa jedynie państw; 4) separacja norm prawnych i wartości etycznych; 5) obecność reguł w praktyce, zwłaszcza sądowej, stosowania prawa jako główny dowód ich obowiązywania.

Dopełnienia obiektywności prawa międzynarodowego Ehrlich upatrywał w odpowiedzialności prawnej za nieprzestrzeganie jego reguł, a uzasadnienia jego normatywnej ważności – w zasadzie dobrej wiary. Bez tej zasady, głosił, prawo to traci charakter zespołu reguł, których należy przestrzegać. Ten aspekt jego myśli wymaga obszerniejszego komentarza. Ehrlich zdaje się być wyrazicielem stanowiska, zgodnie z którym otoczenie społeczne funkcjonowania prawa jest czynnikiem determinującym powstawanie, formę i treść jego reguł. Bliższa analiza jego argumentacji prowadzi jednak do wniosku, że nie jest to zdeterminowanie czy uwarunkowanie zupełne, ponieważ zgoda na to byłaby równoznaczna z przekreśleniem racji normatywnej ważności reguł prawnych. Ehrlich opowiada się tu za swoistą równowagą. Z jednej strony akcentuje znaczenie woli i zgody państw jako czynnika uzasadniającego obowiązywanie reguł prawa międzynarodowego i akceptuje znane dictum z wyroku Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w sprawie statku Lotus: „Prawo międzynarodowe reguluje stosunki między niezależnymi państwami. Dlatego reguły prawa obowiązujące państwa wynikają z ich woli wyrażonej w umowach lub ogólnie akceptowanych zwyczajach […]”[34]. Z drugiej jednak strony Ehrlich eksponuje znaczenie dobrej wiary. Ta zasada podkreśla bezwarunkowość związania się regułami prawa i wynikającymi z nich obowiązkami oraz zakaz jednostronnego kwestionowania ich ważności i skuteczności. Podważanie zasady dobrej wiary jest, zdaniem Ehrlicha, równoznaczne z kwestionowaniem prawa międzynarodowego. To stanowisko autora Prawa narodów krystalizowało się i umacniało w kolejnych edycjach podręcznika, a pełny wyraz znalazło w wydaniach trzecim i czwartym. W tym ostatnim Ehrlich twierdził: „Wszystkie państwa w drodze zgody wzajemnej mogłyby uchylić zasadę dobrej wiary, lecz skutkiem tego prawo to [międzynarodowe – R.K.] w dzisiejszym znaczeniu tego słowa przestałoby istnieć”[35]. Kwestionowanie normatywnego znaczenia dobrej wiary prowadzi więc do nihilizmu prawnego. W pierwszym wydaniu Prawa narodów zasada dobrej wiary obecna jest dość skromnie. Ehrlich mówi o niej wprost jedynie w kontekście interpretacji traktatów. Niemniej jednak podręcznik pokazuje, że zasada ta była dlań stałym punktem odniesienia zapewniającym spójność wykładu. Można stwierdzić, odchodząc od sformułowań samego Ehrlicha i nawiązując do tytułu monograficznego opracowania z 2020 r. poświęconego jego dorobkowi, że w trwałości i znaczeniu zasady dobrej wiary trzeba upatrywać głównego warunku siły prawa. Bez rzeczywistego umocowania tej zasady w praktyce zaciągania zobowiązań prawnych, ich interpretacji, wykonywania i egzekwowania odpowiedzialności za ich naruszanie osłabiona, wręcz wykluczona, zostaje podstawowa wartość każdego porządku prawnego, jaką jest bezpieczeństwo prawne. Bez dostatecznego choćby umocowania tej wartości w praktyce obrotu prawnego porządek prawny staje się nietrwały i w tym znaczeniu bezsilny, a w rezultacie traci rację swej normatywnej ważności. To przesłanie jest dzisiaj nie mniej ważne niż 100 lat temu.

W jakim nurcie jurysprudencji sytuuje się myśl prawna Ehrlicha, której owocem jest jego Prawo narodów? W 1937 r. Ehrlich wygłosił w Oksfordzie wykład o „nowym pozytywizmie” w prawie międzynarodowym[36], co można traktować jako swoistą autoidentyfikację jego podejścia badawczego. Do tego niedużego pod względem objętości opracowania przywiązywał sporą wagę, skoro w opublikowanym w 1949 r. Zarysie historii nauki prawa narodów w Polsce wymienia je w kontekście swojego dorobku jako jedno z najważniejszych osiągnięć, obok Prawa narodów, prac o Gdańsku i L’interprétation des traités[37]. Nie wydaje się jednak, żeby treść artykułu o „nowym pozytywizmie” dodawała cokolwiek zasadniczo nowego do przedstawionego w pierwszym wydaniu Prawa narodów rozumienia prawa przez Ehrlicha i zaprezentowanej tam metodologii badania problemów prawnomiędzynarodowych. Ten „nowy pozytywizm” był raczej konsekwencją podejścia badawczego, jakie znajdujemy w Prawie narodów. Przede wszystkim opracowanie z 1938 r. kładzie nacisk na te filary myśli prawniczej Ehrlicha, którym wcześniej dawał on wyraz, w tym również w swym podręczniku, to znaczy m.in. na ufundowanie mocy wiążącej reguł prawa międzynarodowego na woli państw oraz „praktycznym teście” ważności reguł, czyli ich obecności w praktyce stosowania prawa. Świadczy to o spójności całej twórczości naukowej Ludwika Ehrlicha opartej na sprzężeniu dwóch tradycji myślenia prawniczego: pozytywizmu prawniczego oraz realizmu prawniczego w wersji jurysprudencji anglosaskiej. To w obrębie tych tradycji ukształtowało się Ehrlichowskie rozumienie prawa i metodologia jego badania. Ehrlich konsekwentnie stosował przyjętą metodologię badania problemów prawnych przez cały okres swej naukowej twórczości, a metodologia ta została dostosowana do jego rozumienia natury prawa międzynarodowego. Prawo to było dlań, powtórzmy, wyrazem woli i zgody państw, a pozytywnym testem jego istnienia była obecność reguł w obrocie prawnym, zwłaszcza w sądowej praktyce stosowania prawa. Trudno, w moim przekonaniu, byłoby wskazać w polskiej nauce prawa międzynarodowego pierwszej połowy XX w. autora, który badając, jak czynił to Ehrlich, różnorodne zagadnienia prawne, tak konsekwentnie prezentowałby spójną metodologię współmierną do przyjętej ontologii prawa i sposobu jego poznawania. Twórczość naukową Ehrlicha można wobec tego traktować jako wyraz metodycznego myślenia o prawie[38].

Czy myśl Ehrlicha była wyrazem pozytywizmu prawniczego? I tak, i nie. Mówiąc ściślej, jej charakterystyka jako tylko pozytywistycznej byłaby zbyt ograniczona. Ehrlich był jednoznacznie pozytywistą, twierdząc, że reguły prawa międzynarodowego wynikają z woli i zgody państw, a dowodem ich istnienia jest pozytywna weryfikacja praktyczna, czyli stwierdzenie ich obecności w praktyce stosowania prawa. Był też pozytywistą w świetle swego stosunku do wyeksponowanej przez XIX-wieczny pozytywizm prawniczy tzw. tezy o rozdziale, czyli wzajemnej relacji norm prawnych i wartości etycznych. Ehrlich we wszystkich wydaniach swego podręcznika prawa międzynarodowego wyraźnie i konsekwentnie podkreślał: normy prawa międzynarodowego są czymś innym niż normy etyczne; w każdym razie nie mogą być ze sobą utożsamiane[39]. Wykraczał zaś poza kontynentalną szkołę pozytywistyczną, formułując główne kryterium – w terminologii Herberta Harta powiedzielibyśmy dzisiaj regułę uznania – tego, czy norma jest normą prawa międzynarodowego. Tym kryterium była obecność normy w praktyce, zwłaszcza sądowej, stosowania prawa. Ehrlich opierał się w tym zakresie wprost na teście, który w odniesieniu do prawa angielskiego sformułował Dicey[40], o czym już była mowa. Akcent na znaczenie sądowego stosowania prawa międzynarodowego Ehrlich nieprzypadkowo kładł również w pracach o historii prawa narodów i w pracach dotyczących terytorium[41]. Traktował on prawo międzynarodowe jako prawo pozytywne, ponieważ w jego przekonaniu składa się ono z norm, których istnienie można stwierdzić za pomocą obiektywnych testów, to jest właśnie dzięki obecności w praktyce. Z wymienionych powodów, to znaczy ze względu na stosunek do „tezy o rozdziale” i upatrywaniu w praktyce sądowej kryterium przynależności reguły prawa do systemu, prawo międzynarodowe było dla Ehrlicha prawem pozytywnym. Pozytywność prawa rozumiana jest przezeń w duchu XIX-wiecznego pozytywizmu filozoficznego, który za wiedzę uznawał to, co jest empirycznie weryfikowalne. Tak też i dla Ehrlicha prawo obecne w praktyce, zwłaszcza sądowej, to prawo pozytywne, ponieważ jego obowiązywanie można weryfikować na podstawie obiektywnych kryteriów[42]. Takie podejście wykracza jednak poza XIX-wieczny kontynentalny pozytywizm prawniczy i zbliża jego myśl do anglosaskiego realizmu prawniczego, choć sam Ehrlich nie używał tego określenia w odniesieniu do własnej twórczości.

Realizm prawniczy to nurt, który zmierza do redukcji sfery prawa i metod jego badania do rzeczywistości empirycznej, czyli naukowo mierzalnej i dlatego podatnej na weryfikację wyników. Jak określił to podejście jeden z jego czołowych przedstawicieli Jerome New Frank, „realizm jest sceptyczny wobec reguł”. To łączy wszelkie odmiany realizmu prawniczego. Występują jednak między nimi poważne różnice, dlatego w jego obrębie wyróżnia się realizm amerykański, europejski (kontynentalny), skandynawski czy realizm obecny w państwach realnego komunizmu. Ehrlichowi najbliżej było do realizmu amerykańskiego w wersji funkcjonalizmu kładącego nacisk na analizę prawa jako zachowania organów stosujących prawo. To dlatego autor Prawa narodów z jednej strony przywiązuje tak dużą wagę do orzecznictwa sądów międzynarodowych – opowiada się wręcz za kształtowaniem się w prawie międzynarodowym zasady stare decisis – a z drugiej strony przypisuje co najmniej równorzędną rolę jedynym, jego zdaniem, międzynarodowym prawodawcom – państwom. Tak więc myśl Ehrlicha wpisuje się w credo realizmu prawniczego głoszące: prawo nie istnieje przed zastosowaniem. O tym, jak i czy w ogóle reguły prawa międzynarodowego znajdą zastosowanie, głosił Ehrlich, decydują państwa, ponieważ to państwa tworzą te reguły, a ich sądowe stosowanie oparte jest na zgodzie państw. Odchodząc od twierdzeń samego Ehrlicha, warto zwrócić uwagę na brak wyraźnej granicy między pozytywizmem prawniczym a realizmem prawniczym w drugiej połowie XX w. Myśl prawnicza Ehrlicha potwierdza wręcz wzajemne uzupełnianie się obu szkół myślenia o prawie. W każdym razie mówienie o autorze Prawa narodów w ramach alternatywy rozłącznej – pozytywista albo realista – to, moim zdaniem, nieuzasadniony redukcjonizm. Przestrogę przed takim redukcjonizmem można również, na marginesie, odnieść do poglądów Ehrlicha na temat stosunków międzynarodowych i obecności w nich zarówno realizmu, jak i liberalnego internacjonalizmu[43].

Znaczenie Prawa narodów Ehrlicha dla nauki prawa międzynarodowego w Polsce, czyli o pożytkach płynących z lektury tego podręcznika

Jest kilka powodów uzasadniających przypomnienie pierwszego wydania Prawa narodów Ehrlicha. Podręcznik już dawno został oceniony wysoko. W następnym roku po jego wydaniu pochlebną wzmiankę o nim znajdujemy m.in. w jednej z kilku polskojęzycznych prac innego absolwenta prawa Uniwersytetu Lwowskiego – Herscha Lauterpachta. Był on wówczas autorem wydanej w Londynie, również w 1927 r., jednej z najważniejszych w XX-wiecznej nauce prawa międzynarodowego książek Private Law Sources and Analogies of International Law[44]. Współcześnie także można znaleźć pochlebną opinię, że podręcznik Ehrlicha „nie utracił swych walorów dydaktycznych i naukowych”[45].

Niektóre powody uzasadniające wznowienie tej publikacji są związane z samą jej treścią i strukturą wykładu, inne dotyczą czasu powstania książki. Pierwszy powód skłaniający do lektury podręcznika po niemal 100 latach od jego ukazania się to metodologiczna i rzeczowa spójność, jakie cechują Ehrlichowski wykład prawa międzynarodowego; spójność, która idzie niekiedy tak daleko, że świadczy nie tylko o blaskach, lecz także o cieniach rygoryzmu metodologicznego i konsekwentnego stosowania przyjętych paradygmatów koncepcyjnych, np. dotyczących podmiotowości prawa międzynarodowego. Drugi powód związany jest do pewnego stopnia z pierwszym, mianowicie z zaletami Ehrlichowskiego myślenia prawniczego. Lektura Prawa narodów dowodzi, że w podejmowaniu prób całościowego ujęcia problematyki danej dziedziny wiedzy ważne dla przejrzystości przekazu i spójności argumentacji jest oparcie wywodu na klarownych podstawach koncepcyjnych. Ich brak to w gruncie rzeczy pozbawienie całego wywodu intelektualnego spoiwa, co w konsekwencji skutkuje niespójnością i arbitralnością argumentacji, a często brakiem jednoznacznego ustosunkowania się do kwestii kontrowersyjnych. W odniesieniu do prawa zbudowanie takiego fundamentu to opowiedzenie się za którymś z nurtów jurysprudencji albo za kilkoma z nich. Lektura podręcznika Ehrlicha przynosi też, by użyć oksymoronu, pożytek „negatywny”, ponieważ wskazuje na mało konstruktywne następstwa bezkrytycznego trwania przy przyjętych koncepcyjnych aksjomatach. W przypadku Ehrlicha było to konsekwentne kierowanie się wymogami wynikającymi z pozytywistycznego (woluntarystycznego) rygoryzmu.

Dwa kolejne powody przemawiające za reprintem tej publikacji mają inny charakter. Otóż lektura Prawa narodów pisanego przez autora z perspektywy nowego międzynarodowego porządku politycznego i prawnego opartego na postanowieniach traktatu wersalskiego to zastrzyk solidnej wiedzy z historii prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych. Następny powód jest z tym związany. Lektura podręcznika do prawa międzynarodowego sprzed stu lat wymusza na czytelniku porównanie ówczesnego i dzisiejszego stanu prawa międzynarodowego i tym samym skłania do oceny, czy w tej, dość długiej, perspektywie czasowej, można mówić o postępie w rozwoju prawa międzynarodowego.

Piąty powód ma charakter atemporalny i dotyczy podkreślanego przez Ehrlicha znaczenia budowania „doktryny prawa narodów” jako intelektualnego oręża strzegącego interesów prawnych państwa działającego w określonej rzeczywistości geopolitycznej. Miało to szczególne znaczenie dla państw nowych w międzywojennej społeczności międzynarodowej, w tym dla Polski. Toteż temu wątkowi warto poświęcić więcej miejsca.

Jak już zostało wspomniane, Ehrlich kładł duży nacisk na znajomość prawa i stosunków międzynarodowych oraz profesjonalne kształcenie pracowników służby dyplomatycznej. W Prawie narodów pisał:

Jeżeli w okresie zaborów prawo narodów niewielkim cieszyło się w Polsce zainteresowaniem społeczeństwa, to dziś wobec odzyskania niepodległości, wobec zależności wyniku wielu żywotnych dla Polski spraw od takiego lub innego pojmowania traktatów, od takiego lub innego rozwoju stosunków na terenie międzynarodowym, znajomość prawa narodów w szerokich kołach polityków i prawników jest dla państwa konieczna. […] Ponadto każdy wielki naród […] wytworzył i wytwarza szereg własnych „doktryn”, opartych na znajomości stosunków we własnem państwie i gdzie indziej, „doktryn” odpowiadających własnym jego interesom, ale i wywiedzionych z głębszych zasad, na których się opiera prawo narodów[46].

Co Ehrlich rozumiał przez „doktryny prawa narodów”? Jest to, jak wyjaśniał, odmienna interpretacja ogólnie uznanych norm prawa dokonana przez jedno lub kilka państw, wynikająca z „różnic stosunków i interesów państw w różnych stronach świata”[47]. Znaczenie, jakie autor Interpretacji traktatów nadawał wypracowaniu takiej doktryny przez państwo, było wyrazem jego przeświadczenia o potrzebie obrony za pomocą prawa interesów państwa oraz przekonania o bliskich związkach nauki prawa międzynarodowego i nauki o stosunkach międzynarodowych. Dzisiaj jest to już utrwalona perspektywa badawcza obecna choćby w rozwijanych zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych nurtach doktrynalnych znanych jako policy oriented jurisprudence, a współcześnie – international law and international relations. Nie jest chyba przesadą stwierdzenie, że przygotowanie przez Ehrlicha Prawa narodów niedługo po powrocie ze Stanów Zjednoczonych powodowane było również potrzebą wzmocnienia polskiej doktryny prawa międzynarodowego. Powtórzmy jego zdanie: „[D]ziś wobec odzyskania niepodległości, wobec zależności wyniku wielu żywotnych dla Polski spraw od takiego lub innego pojmowania traktatów, od takiego lub innego rozwoju stosunków na terenie międzynarodowym, znajomość prawa narodów w szerokich kołach polityków i prawników jest dla państwa konieczna”[48]. Taka „polska doktryna prawa narodów” znajduje na kartach podręcznika konkretny wyraz, np. tam, gdzie mowa o problemie statusu prawnego Polski w 1918 r. czy relacjach Polski i Wolnego Miasta Gdańska[49].

Poglądy Ehrlicha na temat znaczenia „doktryn prawa narodów” nie są instrumentalizacją prawa, lecz wynikiem, skądinąd oczywistego, przekonania o działaniu reguł prawa w świecie polityki międzynarodowej, w ramach której ścierają się interesy jej autorów i aktorów. Prawo ma służyć ochronie legitymizowanych interesów, których treść należy wydobyć w procesach interpretacji reguł prawa narodów. Obecność „doktryn prawa narodów” nie relatywizuje też samego prawa. Istnieje co prawda wielość tego rodzaju doktryn, bo, jak twierdził Ehrlich, „[…] każdy wielki naród […] wytworzył i wytwarza szereg własnych «doktryn»”, ale odnoszą się one do jednego przedmiotu – wspólnego prawa międzynarodowego. Toteż Ehrlich ani nie instrumentalizuje, ani nie relatywizuje prawa. Twierdzi jedynie, że z reguł prawnych można wywieść lepsze lub gorsze argumenty służące ochronie interesów podmiotów, które te argumenty wysuwają. W każdym razie to w zasadzie dobrej wiary, o czym była już kilkakrotnie mowa, tkwi racja uzasadniająca obowiązywanie prawa międzynarodowego. „Doktryna prawa narodów” kwestionująca to, że państwo winno w dobrej wierze przestrzegać zobowiązań prawnych, jest odrzuceniem prawa, czego wyrazem dzisiaj są napaść zbrojna Federacji Rosyjskiej na Ukrainę 24 lutego 2022 r. i próby jej „uzasadnień” przez władze Rosji. Takie „uzasadnienia” są też „doktryną prawa narodów”, lecz tylko nominalnie, ponieważ kwestionują to prawo. Są więc wyrazem nihilizmu prawnego.

Jest jeszcze jeden powód skłaniający do przypomnienia pierwszego wydania Prawa narodów. Są nim pewne sformułowania obecne w tym wydaniu, do których znajdujemy częste odwołania we współczesnych polskojęzycznych wykładach prawa międzynarodowego. Chciałbym w tym miejscu zwrócić uwagę na dwa z nich, które, choć łączone z Ludwikiem Ehrlichem, to jednak nie były jego autorstwa. Nie świadczy to o dokonaniu przez Ehrlicha nieuprawnionych „zapożyczeń”. Ehrlich używał ich jednak tak sugestywnie, że to z nim właśnie są kojarzone. Chodzi o teorię sprzecznych prądów w prawie międzynarodowym i o wyjaśnianie suwerenności państwowej jako „samowładności” i „całowładności”. Sam autor Prawa narodów nie uznaje się za twórcę teorii „sprzecznych prądów”. Pisał bowiem:

Teoria sprzecznych prądów stwierdza współistnienie w systemie prawnym postanowień, pochodzących z różnych okresów czasu albo przejętych z różnych systemów prawa lub opartych na różnych systemach myślenia, wskutek czego niemożliwe jest ujęcie wszystkich równocześnie obowiązujących norm w jeden logiczny system […]. Początek teorji sprzecznych prądów w prawie odnieść należy do dzieła Dicey’a […][50].

Ehrlich po prostu zaadaptował tę koncepcję anglosaskiej nauki prawa publicznego do prawa międzynarodowego. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w odniesieniu do koncepcji suwerenności państwowej. Ehrlich głosił: „Przez suwerenność rozumie nauka bądź samą najwyższą władzę państwową, ograniczoną nie więcej niż władza innych państw, bądź też jej samowładność i całowładność, t.j. prawną niezależność od jakichkolwiek czynników zewnętrznych i kompetencję normowania wszystkich stosunków wewnątrz państwa”[51]. Ehrlich nie tworzy więc nowej koncepcji. Podaje tylko, jak suwerenność „rozumie nauka”. Nadto terminów „samowładność” i „całowładność” w odniesieniu do suwerenności Ehrlich nie używał w polskiej nauce prawa jako pierwszy. Posługiwał się nimi bowiem choćby Wacław Makowski w artykule z 1925 r.[52] A zatem w odniesieniu zarówno do teorii sprzecznych prądów, jak i do rozumienia suwerenności państwowej Ehrlich przejmuje już obecne w nauce koncepcje. Używa ich jednak tak sugestywnie w różnych częściach swego podręcznika i w swych innych pracach, że mimowolnie przypisuje mu się ich autorstwo. Świadczy to o argumentacyjnej sile wywodu autora Prawa narodów. A ta argumentacyjna siła wynikała z intelektualnej dyscypliny, spójności koncepcyjnej zasad, na których ufundował on wykład, oraz z konsekwentnej metodologii badań problemów prawa międzynarodowego. To ważne powody, dla których prawnicy powinni znać Prawo narodów Ehrlicha.

Prof. dr hab. Roman Kwiecień

[1] A. Hachkevych, What Do “Cross-Currents” Mean in International Law: From Albert Venn Dicey to Ludwik Ehrlich. Some Remarks on Fragmentation, „Polish Yearbook of International Law 2020ˮ, s. 131; A. Hachkevych, The Method of New Positivism as Elaborated by Ludwik Ehrlich, „Polish Yearbook of International Law 2018ˮ, s. 99; A. Hachkevych, Teorija pryrodnoho dohoworu jak pidstawa obowjazkowoji syły norm miżnarodnoho prawa (na osnowi pohladi), „Prawo Ukrajinyˮ 2009, t. 3, s. 120; A. Hachkevych, Osnowni prawa ta obowjazky derżaw: koncepcija Ł. Ejrlicha, „Probłemy miżnarodnych widnosynˮ 2011, t. 2, s. 54; A. Hachkevych, K woprosu o prawosubjektnosti wolnogo goroda Gdan’ska (na primierie trudow Ł. Erlicha, „Humanities and Social Sciencesˮ 2013, t. 18, nr 20, s. 41; A. Hachkevych, Ludwika Ehrlicha koncepcja podmiotowości prawnomiędzynarodowej (wybrane aspekty), „Prawo i Politykaˮ 2014, nr 5, s. 138; I. Zeman, Nauka miżnarodnoho prawa u Lwiwśkomu uniwersyteti, ŁNU imeni Iwana Franka, Lwiw 2015, s. 166–204.

[2] T. Pugacewicz, Dorobek badawczy i organizacyjny Ludwika Ehrlicha na tle rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce do 1950 roku, w: D. Mikucka-Wójtowicz (red.), Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość. Problemy badawcze młodych politologów, Wydawnictwo Libron – Filip Lohner, Kraków 2010, s. 133; T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich (1889–1968): prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politejaˮ 2011, t. 17, nr 3, s. 173; T. Pugacewicz, Nauka o stosunkach międzynarodowych w koncepcji Ludwika Ehrlicha, „Stosunki Międzynarodoweˮ 2018, t. 54, nr 1, s. 231.

[3] P. Grzebyk, R. Tarnogórski (red.), Siła prawa zamiast prawa siły. Ludwik Ehrlich i jego wkład w rozwój nauki prawa międzynarodowego oraz nauki o stosunkach międzynarodowych, PISM, Warszawa 2020 (dalej: Siła prawa).

[4] A. Redzik, Ludwik Ehrlich (1889–1968) – zarys życiorysu, w: Siła prawa, s. 339.

[5] Zob. Mój ojciec, jakim go pamiętam… O Ludwiku Ehrlichu z Andrzejem Ehrlichem rozmawiają Patrycja Grzebyk i Rafał Tarnogórski, w: Siła prawa, s. 379 i n.; A. Hachkevych, Żyttiewyj szlach i naukowa spadszczyna Ludwika Erlicha, „Poriwnialno-prawowi doslidżenniaˮ 2014, nr 1, s. 74; A. Hachkevych, Ludwik Ehrlich. Krakow Period of His Life (1940–1968), „Humanities and Social Sciencesˮ 2017, t. 22, nr 24, s. 85; M. Kowalski, Wielki nieobecny – Ludwik Ehrlich i „Powrót do Lwowaˮ Philippe’a Sandsa, w: Siła prawa, s. 363; A. Redzik, op. cit., s. 339 i n.; A. Redzik, Erlich Ludwik, w: O. Vakarchuk i in. (red.), Encyclopedia. Lwiwśkyj nacionalnyj uniwersytet imeni Iwana Franka, t. 1: A-K, ŁNU imeni Iwana Franka, Lwiw 2011.

[6] Punktem odniesienia są tu ustalenia Adama Redzika poczynione w jego pracach przywołanych w przyp. 5, a oparte na źródłach archiwalnych, wspomnieniach i literaturze przedmiotu oraz inne uwzględnione w tym przypisie opracowania biograficzne.

[7] Pełny wykaz publikacji Ludwika Ehrlicha w opracowaniu Tomasza Pugacewicza można znaleźć w: Siła prawa, s. 397–404.

[8] Za M. Kowalski, op. cit., s. 370–371. Zob. też A. Redzik, Ludwik Ehrlich…, op. cit., s. 348. Tę datę podaje też sam Ehrlich w opracowaniu Zarys historii nauki prawa narodów w Polsce, w: L. Ehrlich, J.S. Langrod (red.), Zarys historii nauki prawa narodów, politycznego i administracyjnego w Polsce, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1949, s. 18.

[9] Zob. M. Kałduński, Doświadczenia Ludwika Ehrlicha jako sędziego międzynarodowego, w: Siła prawa, s. 33.

[10] L. Ehrlich, Prawo narodów, Księgarnia Jakubowskiego, Lwów 1927 (dalej: Prawo narodów).

[11] L. Ehrlich, L’interprétation des traités, Recueil des Cours, Académie de Droit International de la Haye, La Haye 1928, t. 24, s. 1–145.

[12] O okolicznościach objęcia tej katedry zob. M. Kowalski, Prawo narodów na Wydziale Prawa UJ po jego reaktywacji w 1945 roku, „Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczegoˮ 2019, t. 17, s. 257, 263–266.

[13] Zob. A. Redzik, Ludwika Ehrlicha koncepcja kształcenia dyplomatów i jej realizacja – Studium Dyplomatyczne Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w: Siła prawa, s. 255.

[14] W 2018 r. w Warszawie nakładem Wydawnictwa Scholar ukazał się reprint tej pracy. Jej charakterystykę daje T. Pugacewicz, Koncepcja teoretyczna stosunków międzynarodowych w ujęciu Ludwika Ehrlicha z 1947 roku, w: Siła prawa, s. 147, 164–176.

[15] L. Ehrlich, The Development of International Law as a Science, Recueil des Cours, Académie de Droit International de la Haye, La Haye 1962, t. 105, s. 173–266.

[16] L. Ehrlich, Potrzeba i plan wydania pism Pawła Włodkowica, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętnościˮ 1951, t. 52, nr 6, s. 442–445.

[17] Zob. P. Grzebyk, Indywidualna odpowiedzialność za wojnę agresywną oraz zbrodnie wojenne w świetle ekspertyz Ludwika Ehrlicha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, w: Siła prawa, s. 67.

[18] Prawo narodów, s. 24.

[19] Ibidem, s. 5.

[20] Ibidem, s. 13. W przytoczonym cytacie, jak również w kolejnych cytatach, została zachowana pisownia oryginalna.

[21] Ibidem, s. 13.

[22] PCIJ. Series A, nr 7, 1926, s. 19.

[23] Prawo narodów, s. 6–7. Zob. również ibidem, s. 3.

[24] Ibidem, s. 13.

[25] Zob. ibidem, s. 7.

[26] Ibidem, s. 86.

[27] Ibidem, s. 79.

[28] Zob. ibidem, s. 79–85.

[29] Ibidem, s. 87.

[30] Ibidem, s. 88.

[31] Ibidem, s. 88.

[32] Ibidem, s. 101.

[33] Zob. ibidem, s. 104–107.

[34] PCIJ. Series A, nr 10, 1927, s. 18.

[35] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, 1958, wyd. 4, s. 15.

[36] L. Ehrlich, The New Positivism in International Law, „Annals of International Law and International Relations” 1938, t. 1, s. 5–37. Opracowanie zostało również wydane we Lwowie w 1938 r. przez Katedrę Prawa Narodów. Próbę charakterystyki tego podejścia badawczego Ehrlicha podjął niedawno A. Hachkevych, The Method of New Positivism…, op. cit.

[37] L. Ehrlich, Zarys historii nauki prawa narodów…, op. cit., s. 18.

[38] Starałem się to pokazać w tekście Ludwik Ehrlich a nauka prawa międzynarodowego, czyli znaczenie metody w myśleniu prawniczym, w: Siła prawa, s. 17.

[39] Prawo narodów, s. 7; L. Ehrlich, Prawo narodów, wyd. 2, Księgarnia Jakubowskiego, 1932, s. 7; L. Ehrlich, Prawo narodów, wyd. 3, Księgarnia Kamińskiego, 1947/1948, s. 8; L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 10.

[40] Prawo narodów, s. 7; L. Ehrlich, Prawo narodów, wyd. 3, op. cit., s. 7; L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 9.

[41] Zob. L. Ehrlich, Przedmowa, w: Pisma wybrane Pawła Włodkowica, t. 1, Instytut Wydawniczy PAX, 1968, s. 57–58; L. Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, Narodowe Centrum Kultury, Teologia Polityczna, 2017, s. 221; L. Ehrlich, Prawo obszarów morskich i podmorskich, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologicznyˮ 1959, t. 21, nr 4, s. 4; L. Ehrlich, Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Prawnicze, 1961, s. 72.

[42] Syptomatyczne w omawianym kontekście jest zdanie otwierające wykład haski Ehrlicha o interpretacji traktatów: „Le droit international est un droit positif, c’est-à-dire qu’il consiste dans un ensemble de normes juridiques pouvant être constatées à l’aide de critères objectifsˮ. L. Ehrlich, L’interprétation des traités…, op. cit., s. 5.

[43] Zob. M. Cichocki, Ludwik Ehrlich i początki liberalnego internacjonalizmu w Polsce, w: Siła prawa, s. 283; T. Pugacewicz, Nauka o stosunkach międzynarodowych…, op. cit.

[44] H. Lauterpacht, Sukcesja państw w odniesieniu do zobowiązań prywatnoprawnych, „Głos Prawa” 1928, nr 5–6, s. 175, przyp. 2. Lauterpacht, komentując wyroki sadów polskich – Sądu Najwyższego, Sądu Apelacyjnego we Lwowie i Najwyższego Trybunału Administracyjnego – dotyczące sukcesji państw, stwierdził tam: „Wyroki powyższe oraz kilka innych […] zacytowane są w znakomitym podręczniku Prof. Ehrlicha, Prawo Narodów, 1927, str. 272–279, który widocznie pochwala stanowisko zajęte przez sądy”. Na marginesie – opinia, wręcz legenda, o konkurowaniu ze sobą Ehrlicha i Lauterpachta o Katedrę Prawa Narodów we Lwowie nie znajduje potwierdzenia w znanych dokumentach i faktach. Jest też mało prawdopodobne ich bezpośrednie spotkanie przed wyjazdem Lauterpachta z Polski. Gdy w 1915 r. Lauterpacht rozpoczął studia we Lwowie, Ehrlich przebywał w Wielkiej Brytanii. Z kolei gdy w 1923 r. Ehrlich powrócił na stałe do Polski ze Stanów Zjednoczonych, Lauterpachta zapewne nie spotkał, ponieważ ten w kwietniu 1923 r. osiadł na stałe z żoną w Londynie, dokąd przybył z Wiednia. Zob. E. Lauterpacht, The Life of Hersch Lauterpacht, Cambridge University Press, 2010, s. 38 i n. Zob. też M. Kowalski, Wielki nieobecny…, op. cit., s. 371.

[45] A. Przyborowska-Klimczak, Polskie podręczniki prawa międzynarodowego wydane w XX wieku, w: A. Przyborowska-Klimczak (red.), Z kart historii polskiej nauki prawa międzynarodowego, Wydawnictwo UMCS, 2002, s. 53.

[46] Prawo narodów, s. 6.

[47] Ibidem, s. 18.

[48] Ibidem, s. 6.

[49] Zob. ibidem, s. 143, 267, 309–314.

[50] Prawo narodów, s. 95–96. Zob. na ten temat A. Hachkevych, What Do “Cross-Currents” Mean…, op. cit.

[51] Prawo narodów, s. 107.

[52] W. Makowski, Liga Narodów a suwerenność państw, „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” 1925, nr 4 (cz. 1), s. 78. Zwracałem na to uwagę w pracach: State Sovereignty in the Polish Doctrine of International Law, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio G (ius)”, 2003/2004, t. 50/51, s. 119; Suwerenność państwa. Rekonstrukcja i znaczenie idei w prawie międzynarodowym, Zakamycze, Kraków 2004, s. 95–96, przyp. 173.

Książka niniejsza powstała z wykładów w Uniwersytecie Jana Kazimierza. Ze względów poczęści dydaktycznych a poczęści praktycznych uwzględnia ona m. i. niektóre dziedziny, leżące na pograniczu nauki prawa narodów i innych nauk, oraz pewne zagadnienia specjalnie polskie.

W nagłówku każdego rozdziału wskazano literaturę, głównie powojenną, dostępną studentom Uniwersytetu Jana Kazimierza. O dziełach dawniejszych dodałem wzmianki tylko jeżeli sam z nich szczególnie korzystałem, albo jeżeli znaczenie ich jest jeszcze wielkie. Sporządzenie spisu o wiele dłuższego byłoby rzeczą łatwą, ale bezcelową i kosztowną. Spisy takie można znaleźć we wskazanych w książce dziełach.

Niektóre zawarte w ostatnich latach umowy międzynarodowe uwzględniono mimo, że dotychczas nie zostały ratyfikowane, o ile zachodzi jeszcze prawdopodobieństwo ratyfikacji. Nie wyszczególniono odnośnie do każdej umowy, które państwa są jej stronami; wymieniono jednak przeważnie umowy bądź zawarte przez znaczną liczbę państw, bądź zasługujące na uwagę z innych powodów (dydaktycznych, politycznych). Nie wyszczególniono odnośnie do każdej zosobna umowy, czy Polska jest jej stroną; podano jednak pozycje Dziennika Ustaw lub Dziennika Urzędowego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, jeżeli w nich umowa została ogłoszona (co nastąpiło odnośnie do większości umów przez Polskę ratyfikowanych).

Druk pierwszych arkuszy rozpoczęto w październiku, dalsze można było uzupełnić później, ale w każdym razie tylko do końca r. 1926. Szybki rozwój wypadków na arenie międzynarodowej i ciągle wzmagająca się obfitość wydawnictw poświęconych prawu narodów sprawiły więc, że zaszła konieczność dodania pewnych uzupełnień.

Kilkakrotnie korzystałem z pomocy Kolegów i to nietylko mego Wydziału. Wszystkim Im za uprzejmość dziękuję.

Kończąc pracę nad tą książką, chciałbym złożyć hołd pamięci Kaźmierza Stanisława Jakubowskiego, który mnie do wydania jej zachęcił i jej przygotowaniem żywo się interesował. Wdzięczny za wiele dowodów życzliwości, żałuję, że przedwczesna śmierć nie pozwoliła Mu pracować dalej dla dobra tej nauki polskiej, którą tak gorąco miłował.

L.E.

SKRÓCENIA

AA = Société des Nations, Actes de la… Assemblée; P oznacza Séances Plénières; C oznacza Séances de Commissions.

AAS = Acta Apostolicae Sedis.

Abbott G = Gentilis, Hispanicae Advocationis Libri Duo, Wstęp Abbotta I str. 11 a–44 a, 1921.

ADCRF = Annuaire diplomatique et consulaire de la République Française.

AIDI = Annuaire de l’Institut de Droit international.

AJIL = „American Journal of International Law” (litera S oznacza tom dokumentów [Supplement]).

AL, patrz Maine AL.

Anzilotti = Anzilotti, Corso di diritto internationale, 1923.

APSR = „American Political Science Review”.

AR = Annual Register.

Baak = Baak, Der Inhalt des modernen Völkerrechts und der Ursprung des Artikels 10 der Völkerbundsatzung, 1926.

Baker = Baker, Woodrow Wilson and World Settlement, 1922.

Baker WW, patrz Baker.

Bar R = Samuelis Rachelii… De Jure Naturae et Gentium Dissertationes edited by Ludwig von Bar [tegoż Wstęp I str. 7 a–16 a], 1916.

Bar T = Joh. Wolfgangi Textoris… Synopsis Juris Gentium edited by Ludwig von Bar [tegoż Wstęp I str. 9 a–28 a], 1916.

Bittner = Bittner, Die Lehre von der völkerrechtlichen Vertragsurkunden, 1924.

Blankenstein = von Blankenstein, Le rôle des conférences d’après-guerre dans le fonctionnement de l’organisme mondial, BV VI, 1926.

Bonde = Bonde, Traité élémentaire de droit international public, 1926.

Bonnard = Bonnard, Les règlements des assemblées législatives de la France depuis 1789, 1926.

Broom = Broom, A Selection of Legal Maxims, 9 wyd. (Byrne), 1924.

Bull. = Bulletin du… Congrès Universel de la Paix.

Bustamante = Bustamante y Sirvén, La Cour Permanente de Justice Internationale (tł. Goulé), 1925.

Butler = Butler, A Handbook to the League of Nations, 1925.

BV = Bibliotheca Visseriana Dissertationum Ius Internationale Illustrantium.

BYBIL = „British Year Book of International Law”.

Calvo = Calvo, Dictionnaire de droit international public et privé, 1885.

Cambon = Cambon, Le diplomate, 1926.

CCJ = Cour Permanente de Justice Internationale, Comité Consultatif de Juristes, Procès-verbaux des séances du Comité, 1920.

Cobbett = Pitt Cobbett, Leading Cases on International Law, 4 wyd. (Bellot), 1922–1924.

ColLR = „Columbia Law Review”.

CPJI = Publications de la Cour Permanente de Justice Internationale; litera w nawiasie oznacza serję.

Cybichowski = Cybichowski, System prawa międzynarodowego, 2 wyd., 1923.

Cybichowski AV = Cybichowski, Das antike Völkerrecht, 1907.

Cybichowski PPP = Cybichowski, Polskie prawo państwowe I, 1925.

DCC = Cour Permanente de Justice Internationale, Comité Consultatif de Juristes, Documents présentés au Comité…, 1920.

De Jong = de Jong van Beek en Donk, Quelques aspects des conférences internationales…, BV VI, 1926.

Dembiński = Dembiński, Zarządzenia wojenne niemieckie a Mieszany Trybunał Rozjemczy polsko-niemiecki, 1926.

Dicey LC = Dicey, Introduction to the Study of The Law of The Constitution, 8 wyd., 1915.

Dicey LPO = Dicey, Lectures on the Relation between Law and Public Opinion in England, 1905.

Dickinson = Dickinson, The Equality of States in International Law, 1920.

DSCP = Sociéte des Nations, Cour Permanente de Justice Internationale, Documents au sujet… du statut de la Cour Permanente, 1921.

Duguit TDC = Duguit, Traité de droit constitutionnel, 2 wyd., 1921–1925.

Dz. P. P. P. = Dziennik Praw Państwa Polskiego.

Dz. U. r. P. = Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

Dz. Urz. M. S. Z. = Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Ehrlich G = Ehrlich, Gdańsk, 1926.

EPPP = Cybichowski, Encyklopedja podręczna prawa publicznego, 1926–.

Evans = Evans, Leading Cases on International Law, 2 wyd., 1922.

Fachiri = Fachiri, The Permanent Court of International Justice, 1925.

Fauchille = Fauchille (Bonfils), Traité de droit international public, 8 wyd., 1921–1926.

Feilchenfeld = Feilchenfeld, Völkerrechtspolitik als Wissenschaft, 1922.

Finger = Finger, Das Staatsrecht des Deutschen Reichs der Verfassung vom 11 August 1919, 1923.

Fisscher Williams = Fisscher Williams, A „New” International Law, referat na XXXIII konferencję International Law Association (por. ILA [XXXIII 434]), 1924.

Fleiner = Fleiner, Schweizerisches Bundesstaatsrecht, 1923.

Fruin = Fruin, An Unpublished Work of Hugo Grotius, BV V [1868], 1925.

Fustel de Coulanges = Fustel de Coulanges, La Cité Antique, 1900.

GAPP = „Gazeta Administracji i Policji Państwowej”.

Garner IL = Garner, Recent Developments in International Law, 1925.

Garner ILWW = Garner, International Law and The World War, 1920.

Gąsiorowski = Gąsiorowski, Międzynarodowe prawo żeglugi rzecznej (część teoretyczna), 1923.

Gemma = Gemma, Appunti di diritto internazionale – diritto pubblico, 1923.

Giese = Giese, Die Reichsverfassung vom 11 August 1919, 6 wyd., 1925.

Glaser = Glaser, Zasada ekstradycji w odniesieniu do przestępców politycznych, 1924.

Graliński = Graliński, Le règlement pacifique obligatoire des différends internationaux suivant le pacte de la Société des Nations, 1925.

Grocjusz = Hugonis Grotii, De Iure Belli Ac Pacis Libri Tres [wyd. Molhuysen 1919].

Guerreau = Guerreau, L’Organisation Permanente du Travail, 1923.

Halecki = Halecki, Liga Narodów, 1920.

Hall = Hall, A Treatise on International Law, 8 wyd. (Higgins), 1924.

Halleck = Halleck, International Law, wyd. 3 (S. Baker), 1893.

Hammarskjöld = Hammarskjöld, La neutralité en général, BV III, 1924.

Hatschek DPSR = Hatschek, Deutsches und Preussisches Staatsrecht, 1922–1923.

Hatschek VR = Hatschek, Völkerrecht, 1923.

Heffter = Heffter, Le droit international de l’Europe (tł. Bergson), 3 wyd., 1873.

Heilborn GVR = Heilborn, Grundbegriffe des Völkerrechts, 1912.

Holland L = Alberici Gentilis… De Iure Belli Libri Tres, edidit Thomas Erskine Holland [tegoż Wstęp str. V–XXI], 1877.

Holland SIL = Holland, Studies in International Law, 1898.

Holland Z = Zouche, Iuris et Iudicii Fecialis, Sive, Iuris inter Gentes, et Quaestionum de Eodem Explicatio… edited by Thomas Erskine Holland [tegoż Wstęp I str. I–XVI], 1911.

Hudson = Hudson, The Permanent Court of International Justice and the Question of American Participation, 1925.

Hyde = Hyde, International Law chiefly as interpreted and applied by the United States, 1922.

IC = International Concilliation [wydawnictwo Carnegie Endowment for International Peace].

ILA = International Law Association, Report of the… Conference.

JDI = „Journal du droit international” [privé et de la jurisprudence comparée].

Jellinek ASL = G. Jellinek, Allgemeine Staatslehre, 3 wyd. (W. Jellinek), 1914.

Jellinek ASR = Ausgewählte Schriften und Reden von Georg Jellinek, 1911.

JO = „Société des Nations”, Journal Officiel; SS oznacza Supplément Spécial.

Kasparek PHG = Kasparek, Pogląd krótki na życie i pisma Hugona Grocjusza…, 1873.

Kasparek UP = Kasparek, Udział Polaków w uprawie prawa międzynarodowego, 1885.

Kaufmann = Kaufmann, Das Wesen des Völkerrechts und die clausula rebus sic stantibus, 1911.

KB = Law Reports, King’s Bench.

Keith CALE = Keith, The Constitution, Administration and Laws of the Empire, 1924.

Keith, patrz Keith RGD.

Keith RGD = Keith, Responsible Government in the Dominions, 1912.

Kelsen ASL = Kelsen, Allgemeine Staatslehre, 1925.

Kelsen PSTV = Kelsen, Das Problem der Souveränität und die Theorie des Völkerrechts, 1920.

Kluyver = Kluyver, Documents on the League of Nations, 1920.

Knight = Knight, The Life and Works of Hugo Grotius, 1925.

Komarnicki QIT = La Question de l’Intégrité Territoriale dans le Pacte de la Société des Nations, 1923.

König = König, Handbuch des Deutschen Konsularwesens, 1914.

Kosters = Kosters, Les fondements du droit des gens, BV IV, 1925.

Koźmiński = Koźmiński, Sprawa mniejszości, 1922.

Kumaniecki = Kumaniecki, Odbudowa państwowości polskiej, 1924.

Kunz = Kunz, Die völkerrechtliche Option, I, 1925.

Kutrzeba MNPN = Kutrzeba, Mniejszości w najnowszem prawie międzynarodowem, 1925.

Kutrzeba PPP = Kutrzeba, Polskie prawo polityczne według traktatów, 1923.

Lammasch = Lammasch, Die Lehre von der Schiedsgerichtsbarkeit in ihrem ganzen Umfange, 1914.

Lapradelle-Politis = Recueil des arbitrages internationaux, 1905, 1923.

Lapradelle V =Vattel, Le droit des gens… [Wstęp Lapradelle’a I, str. I–LIX], 1916.

Larnaude = Larnaude, La Société des Nations, 1920.

Lasturel = Lasturel, L’affaire gréco-italienne de 1923, 1925.

Laurent = Laurent, Études sur l’histoire de l’humanité, 1855–1880.

Lawrence = T. J. Lawrence, The Principles of International Law, 7 wyd. (Winfield).

LC patrz Diecey LC.

Legnano = Legnano, Tractatus de Bello, de Represaliis et de Duello (wyd. Holland, tł. ang. Brierly), 1917.

Leonard = Leonard, Recueil des traitez de paix… 1693.

Liszt = von Liszt, Das Völkerrecht, 12 wyd. (Fleischmann), 1925.

Lucien-Brun = Lucien-Brun, Le problème des minorités devant le droit international, 1923.

Lutostański = Lutostański, Les partages de la Pologne et la lutte pour l’indépendance, 1918.

Maine AL = Maine, Ancient Law.

Makowski KRP = Juljan Makowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, 1924.

Makowski PM = Juljan Makowski, Prawo międzynarodowe, 2 wyd., 1922.

Makowski PPWMG = Juljan Makowski, Prawno-państwowe położenie Wolnego Miasta Gdańska, 1923.

Makowski WFSM = Juljan Makowski, Współczesne formy sądownictwa międzynarodowego, 1926.

Marschall-Bieberstein = F. Marschall v. Bieberstein, Verfassungsrechtliche Reichsgesetze, 1924.

Martens CC = Charles de Martens, Causes Célèbres du droit des gens, 2 wyd., 1858–1861.

Martens GD = Charles de Martens, Guide diplomatique, 5 wyd. (Geffcken), 1866.

Martens MD = Charles de Martens, Manuel diplomatique, 1822.

Martens PDGM = G.F. de Martens, Précis du Droit des Gens moderne de l’Europe, 2 wyd. [Pinheiro-Ferrera i Vergé], 1864.

McNair LMW = McNair, The Legal Meaning of War, and the Relation of War to Reprisals, odb. z Transactions of the Grotius Society, 1926.

Meissner = Meissner, Das Staatsrecht des Reichs und seiner Länder, 2 wyd., 1923.

Mérignhac = Mérignhac i Lémonon, Le droit des gens et la guerre de 1914–1918, 1921.

Meyer = Hermann Meyer, Das politische Schriftwesen im Deutschen Auswärtigen Dienst, 1920.

Molhuysen-Oppenheim-Albers = Molhuysen i Oppenheim, Bibliothèque du Palais de la Paix, 1916; Molhuysen i Albers, Supplément i Index, 1922.

Moore DIL = Moore, A Digest of International Law, 1906.

Moore IA = Moore, History and Digest of the International Arbitrations to which the United States has been a Party, 1898.

Muszalski = Muszalski, Rozpoczęcie i wypowiedzenie wojny w prawie państwowem i prawie narodów, 1926.

Neuymeyer = Neumeyer, Internationales Verwaltungsrecht, 1910–1922.

Nicoglou = Nicoglou, L’affaire de Corfou et la Société des Nations, 1925.

NRG = Nouveau Recueil Général de Traités… Continuation du Recueil de G.F. de Martens (liczba w nawiasie oznacza serję).

Nys ODI = Nys, Les origines du droit international, 1894.

Nys TP = Nys, Les théories politiques et le droit international en France…

Ompteda = Ompteda, Litteratur des gesammten sowohl natürlichen als positiven Völkerrechts…, 1785.

Oppenheim I = Oppenheim, International Law, tom I, 3 wyd. (Roxburgh), 1920.

Oppenheim II = Oppenheim, International Law, tom II, 4 wyd. (McNair), 1926.

Oppenheim II = Oppenheim, International Incidents, 1911.

OSP = „Orzecznictwo Sądów Polskich”.

P = Law Reports, Probate, Divorce, and Admiralty Division.

PD = „Przegląd Dyplomatyczny”.

Perassi = Perassi, Lezioni di diritto internazionale, 1922.

Phillimore = Phillimore, Commentaries upon International Law, 3 wyd., 1879–1889.

Phillipson = Phillipson, The International Law and Custom of Ancient Greece and Rome, 1911.

PINCL = „Proceedings of the International Naval Conference held in London” [Miscellaneous, no. 5 (1909)], 1909.

Pitt Cobbett = patrz Cobbett.

Politis = Politis, La Justice Internationale, 2 wyd., 1924.

POLN = Liga Narodów – Pakt i organizacja (wydawnictwo Sekcji Informacyjnej Sekretarjatu Ligi Narodów), 1924.

Potter = Potter, Introduction to the Study of International Organization, 1925.

Pound = Pound, Philosophical Theory and International Law, BV I, 1923.

PPA = „Przegląd Prawa i Administracji” (im. Ernesta Tilla).

PPol = „Przegląd Polityczny”; „zał.” = załączniki (osobna paginacja).

PW = „Przegląd Współczesny.”

Przybyłowski = Przybyłowski, Klauzula „rebus sic stantibus” w rozwoju historycznym, 1926.

RDI = „Revue de droit international et de législation comparée”.

Redslob = Redslob, Histoire des grands principes du droit des gens, 1923.

Reinsch PIU = Reinsch, Public International Unions, 1911.

Renard = Renard, Abstraction et réalités dans l’élaboration du droit public, odbitka z La Nouvelle Journée (1923).

RGDIP = Revue générale de droit international public

RHC = The Reports to the Hague Conferences of 1899 and 1907 (wyd. Scott), 1917.

RivDirl = Rivista di diritto internazionale.

RivDirP = Rivista di diritto pubblico e della pubblica amministrazione in Italia.

RM = Résumé Mensuel des travaux de la Société des Nations.

Rolin = Rolin, Le droit moderne de la guerre, 1920–1921.

Rossel-Mentha = Manuel du droit civil suisse.

Rostworowski JK = Rostworowski, Jurysdykcja karna na okrętach handlowych w portach zagranicznych, 1895.

Roszkowski KG = Roszkowski, O konwencji genewskiej, 1887.

Roth = Roth, Die Entstehung des polnischen Staates, 1926.

Roxburgh = Roxburgh, International Conventions and Third States, 1917.

RPES = Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny.

RPW = Rocznik Prawniczy Wileński.

RT = Société des Nations, Recueil des traités et des engagements internationaux enregistrés par le Secrétariat de la Société des Nations.

Satow = Satow, A Guide to Diplomatic Practice, 2 wyd., 1922.

Scelle PSN = Scelle, Le Pacte des Nations et sa liaison avec le Traité de Paix, 1919.

Schilling = Schilling, Das Völkerrecht nach Thomas von Aquin, 1919.

Schücking-Wehberg = Schücking & Wehberg, Die Satzung des Völkerbundes, 2 wyd., 1924.

Schwartz = Schwartz, Das Recht der Staatsangehörigkeit in Deutschland und im Ausland seit 1914, 1925.

Scott FLDM = Le français langue diplomatique moderne, 1924.

Starzyński = Starzyński, Obywatelstwo Państwa Polskiego, 1921.

Strupp GPVR = Strupp, Grundzüge des positiven Völkerrechts, 3 wyd., 1926.

Strupp U = Strupp, Urkunden zur Geschichte des Völkerrechts, 1911.

Szilassy = Szilassy, Manuel pratique de diplomatie moderne, 1925.

Temperley = Temperley, A History of the Peace Conference of Paris, 1920–1924.

Triepel = Völkerrecht und Landesrecht, 1899.

TS = Treaty Series (wydawnictwo rządu brytańskiego).

Ullmann = Ullmann, Völkerrecht, 2 wyd., 1908.

Valery = Valery, Manuel de droit international privé, 1914.

Van Eysinga = Van Eysinga, Les fleuves et cannaux internationaux, BV II, 1924.

Vattel = Vattel, Les Droit des Gens ou principes de la loi naturelle…, patrz Lapradelle V.

Verdross ERW = Verdross, Die Einheit des rechtlichen Weltbildes auf Grundlage der Völkerrechtsverfassung, 1923.

Vinogradoff = Vinogradoff, Historical Types of International Law, BV I, 1923.

Visscher = de Visscher, La responsabilité des États, BV II, 1924.

Vollenhoven = van Vollenhoven, Grotius and Geneva, BV VI, 1926.

Waldkirch = Waldkirch, Das Völkerrecht, 1926.

WBVRD = (Hatschek) Strupp, Wörterbuch des Völkerrechts und der Diplomatie, 1924–.

Wehr = Wehr, Prawo zawierania umów międzynarodowych, 1925.

Westlake A = Balthazaris Ayalae… De Iure et Officiis Bellicis et Disciplina Militari Libri III, edited by John Westlake [tegoż Wstęp I, str. I–XXVII], 1912.

Westlake CP = Collected Papers of John Westlake on Public International Law [Oppenheim], 1914.

Wheaton = Wheaton, Elements of International Law, 5 wyd. (Phillipson), 1916.

Wilson IL = G.G. Wilson, International Law, 8 wyd., 1922.

Winiarski = Winiarski, Rzeki polskie ze stanowiska prawa międzynarodowego, 1922.

Wynen = Wynen, Die Rechts- und insbesondere die Vermöngensfähigkeit des Apostolischen Stuhles nach internationalem Recht, 1920.

YLJ = Yale Law Journal.

ZD = Zbiór dokumentów urzędowych dotyczących stosunku Wolnego Miasta Gdańska do Rzeczypospolitej Polskiej, 1923–1924.

Zimmerman ONMP = Zimmerman, Oczerki nowawa mieżdunarodnawa prawa, 1923.

Zimmerman WP = Zimmerman, Wmieszatielstwo i priznanie w mieżdunarodnam prawie, 1926.

ZIR = Niemeyers Zeitschrift für Internationales Recht.

ZÖR = Zeitschrift für öffentliches Recht.

Zorn DGKR = Zorn, Deutsches Gesandtschafts- und Konsularrecht, 1920.

ZOSNC = Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego (Orzeczenia Izby Pierwszej [Cywilnej]).

ZVR = Zeitschrift für Völkerrecht.

ZWNTA = Zbiór Wyroków Najwyższego Trybunału Administracyjnego.

NIEKTÓRE ARTYKUŁY W CZASOPISMACH POWOŁANE W KSIĄŻCE

ABRAHAM, Polski konkordat, PW III, 159

ANSCHÜTZ, Studien zur Weimarer Reichsverfassung, ZÖR V, 145

BAKER, The Doctrine of Legal Equality of States, BYBIL (1923/24) 1

BASDEVANT, L’affaire des pêcheries des côtes septentrionales de l’Atlantique, RGDIP (1912) 421

BATY, Protectorates and Mandates, BYBIL (1921/22) 109

BERDAHL, The Power of Recognition, AJIL (1920) 519

BEREZOWSKI, Powstanie Państwa Polskiego a orzecznictwo Sądu Najwyższego, GAPP (1924) nr. 9–16

BŁOCISZEWSKI, La restauration de la Pologne et la diplomatie européenne, RGDIP (1921) 5, (1924) 89

– L’Institut de droit international…, RGDIP (1925) 261

BOURGEOIS, La morale internationale, RGDIP (1922) 5

BRIERLY, The Shortcomings of International Law, BYBIL (1924) 4

CAVAGLIERI, Note in materia di succesione di Stato a Stato, RivDirI (1924) 26, 236

CERETI, La radiotelegrafia e la radiotelefonia nei rapporti internazionali, RivDirI (1926) 1

CYBICHOWSKI, Prawa mniejszości, GAPP (1922) nr. 47 i 48

DEL GIUDICE, I titoli pontifici dopo la legge delle guarentigie, RivDirP (1925) 429

DERYNG, Protokół genewski w sprawie pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych, PPA (1925) 197

DUEZ, L’interprétation des traités internationaux, RGDIP (1925) 429

EHRLICH, Chwila obecna w ewolucji prawa narodów, PPA (1924) 105

– Comparative Public Law and the Fundamentals of its Study, ColLR (1921) 623

EVANS, I.L., The Protection of Minorities, BYBIL (1923/24) 95

FISSCHER-WILLIAMS, The Leauge of Nations and Unanimity, AJIL (1925) 475

GARNER, La reconstitution du droit international, RGDIP (1921) 413

GIRAUD, De la valeur et des rapports des notions de droits et de politique dans l’ordre international, RGDIP (1922) 473

GUANI, Les mesures de coercition entre membres de la Société des Nations…, RGDIP (1924) 285

HENNING, Die Unklarheit des Begriffes „Internationalisierung” von Strömen, ZIR XXXVI, 100

HERSHEY, History of International Law since the Peace of Westphalia, AJIL (1912) 30

– Notes on the Recognition of de facto Governments by European States, AJIL (1920) 499

HUDSON, Registration and Publication of Treaties, AJIL (1925) 273

HURST, State Succession in Matters of Tort, BYBIL (1924) 163

– The Effect of War on Treaties, BYBIL (1921/22) 37

– Whose is the Bed of the Sea?, BYBIL (1923/24) 34

JEMOLO, La S. Sede soggetto di diritto internazionale, RivDirP (1925) 427

Jus naturae et gentium, ZIR XXXIV, 113

KOMARNICKI W., Geneza terytorjum państwowego Polski ze stanowiska prawa narodów, RPW (1925) 252

KOROVINE, La République des Soviets et le droit international, RGDIP (1925) 292

KRÖGER, Modernes Jus gentium, ZIR XXXIV, 190

KUTRZEBA, Stanowisko prawne Gdańska, RPES (1926) 107

LEWIS, The Canadian-American Halibut Fisheries Treaty, BYBIL (1923/24) 168

– The International Status of the British Self-Governing Dominions, BYBIL (1922/23) 21

– The Treaty-Making Power of the Dominions, BYBIL (1925) 31

MacCLINTOCK, A Unified Foreign Service, APSR (1922) 600

MacDONNELL, International Labour Conventions, BYBIL (1920/21) 191

MANDELSTAM, La commission internationale d’enquête sur l’incident de la mer du Nord, RGDIP (1905) 161, 351

McMURRAY, Inter-Citizenship: A Basis for World Peace, YLJ (1918) 299

McNAIR, Judicial Recognition of States and Governments, and the Immunity of Public Ships, BYBIL (1921/22) 57

– So-called State Servitudes, BYBIL (1925) 111

– The Council’s Request for an Advisory Opinion from the Permanent Court of International Justice, BYBIL (1926) 1

MICHOUD, De la capacité en France des personnes morales étrangères et en particulier du Saint-Siège, RGDIP (1894) 193

MILLOT, Le mandat anglais pour l’Irak, RGDIP (1925) 79

MONCHARVILLE, Le nouveau statut franco-monegasque, RGDIP (1920) 217

NIEMEYER, Allgemeines Völkerrecht des Küstenmeers, ZIR XXXVI, 1

OPPENHEIM, Le caractère essentiel de la Société des Nations, RGDIP (1919) 234

PIC, Le régime du mandat d’après le traité de Versailles, RGDIP (1923) 321

– Vue synthétique sur l’oeuvre de l’Organisation internationale du travail, RGDIP (1925) 268, (1926) 246

PODESTA COSTA, Règles à suivre pour la reconnaissance d’un gouvernement de facto…, RGDIP (1922) 47

POLITIS, Les représailles entre États membres de la Société des Nations, RGDIP (1924) 5

POLLAK, The Eligibility of British Subjects as Judges of the Permanent Court of International Justice, AJIL (1926) 714

POTTER, Relative Authority of International Law and National Law in the United States, AJIL (1925) 315

RAESTAD, La portée du canon comme limite de la mer territoriale, RGDIP (1912) 598

REINSCH, International Administrative Law and National Sovereingty, AJIL (1909) 1

– International Unions and their Administration, AJIL (1907) 579

ROBIN, Un différend franco-anglais devant la Cour d’arbitrage de la Haye, RGDIP (1911) 303

ROOT, The Declaration of the Rights and Duties of Nations adopted by the American Institute of International Law, AJIL (1916) 211

ROUGIER, Le question des Détroits et la convention de Lausanne, RGDIP (1924) 309

RÜHLAND, Samuel Rachel, der Bahnbrecher des völkerrechtlichen Positivismus, ZIR XXXIV, 1

RUIZ, Sulla personalità internazionale della Santa Sede, RivDirP (1925) 417

RUNDSTEIN, La saisie des „valeurs exigibles” d’un État belligérant pendant l’occupation militaire de son territoire, RDI (1925) 607

SCELLE, Essai de systématique du droit international, RGDIP (1923) 116

SCHLEICHER, Der gegenwärtige Stand des internationalen Rechts der Luftfahrt, ZIR XXXIII, 1

SHERMAN, The Nature and Sources of International Law, AJIL (1921) 349

SPIROPULOS, Haftung der Staaten für indirekten Schaden, ZIR XXXV, 59

STINSON, International Sanctions and American Law, AJIL (1925) 505

STRUPP, L’incident de Janina entre la Grèce et l’Italie, RGDIP (1924) 255

TÉNÉKIDÈS, La compétence de la Cour Permanente de Justice Internationale en matière de procédure consultative, RGDIP (1926) 120

TOULMIN, The Barcelona Conference on Communications and Transit and, the Danube Statute, BYBIL (1922/23) 167

VERDROSS, Zur neuesten Lehre von den Staatenverbindgungen, ZIR XXXV, 257

VOLLENHOVEN, Diplomatic Prerogatives of Non-Diplomats, AJIL (1925) 469

WRIGHT, International Law in its Relation to Constitutional Law, AJIL (1923) 234

CZĘŚĆ OGÓLNA

DZIAŁ I.
O PRAWIE NARODÓW I NAUCE PRAWA NARODÓW

Rozdział I.
Wstęp

1. Definicja prawa narodów. 2. Dzisiejsze stadjum rozwoju prawa narodów. 3. Prawo narodów a rozwój cywilizacji. 4. Podziały systemu prawa narodów. 5. Podział niniejszego wykładu. 6. Znaczenie nauki prawa narodów dla Polski.

Fauchille, Introduction (literatura tamże 1–3); Vinogradoff; Fisscher-Williams; Scelle w RGDIP (1923) 116; Lawrence § 56–57; Cybichowski SPM § 3; Makowski PM § 1–2; Ehrlich w PPA (1924) 105.

1. Definicja prawa narodów. Prawo narodów jest to ogół norm prawnych, obowiązujących w stosunkach między państwami, należącemi do społeczności międzypaństwowej.

2. Dzisiejsze stadjum rozwoju prawa narodów. Niema może działu prawa, w którym byłoby tyle kwestyj spornych. Jednakże prawo narodów przechodzi okres niebywałego rozwoju. Nigdy tyle organizacyj nie pracowało równocześnie nad urzeczywistnieniem idei współdziałania państw, oraz nad załatwianiem sporów między państwami. Nigdy też tyle związków i stowarzyszeń nie pracowało nad zbadaniem i rozwojem norm i instytucyj prawa narodów. Przyczyn tego szukać należy: 1) w ciągłem ulepszaniu środków komunikacji (koleje, żegluga, lotnictwo, telegrafy, telefony, radjo), 2) w rozwoju metod prowadzenia wojen (korzystanie z rozwoju chemji dla nadania większej skuteczności środkom niszczenia, wyzyskiwanie ulepszonych środków komunikacyjnych, powszechna służba wojskowa i wciąganie kobiet i osób niezdolnych do noszenia broni do pomocy w fabrykacji broni i amunicji, zastępowanie niemi osób zdolnych do służby w szeregach i t. d.), przedewszystkiem zaś 3) w rozwoju cywilizacji duchowej (patrz § 3). W miarę rozwoju pokojowych stosunków międzynarodowych wzrasta potrzeba norm, regulujących je. W miarę jak ludzkość uświadamia sobie grozę wojny, wzrasta skłonność do chwytania się środków, zapobiegających wojnom, oraz do ujmowania sposobów prowadzenia wojny w karby przepisów pozytywnych i ograniczania ich zakazami pewnych praktyk.

3. Prawo narodów a rozwój cywilizacji. Rozwój prawa narodów łączy się ściśle z postępem cywilizacji. Cywilizacja materjalna polega na ułatwianiu coraz szerszym masom ludzi przy coraz mniejszym nakładzie ludzkiej energji fizycznej: 1) korzystania z płodów przyrody i 2) pokonywania trudności, stawianych człowiekowi przez przyrodę (np. odległości, uciążliwości klimatu i t. d.). Cywilizacja duchowa polega na ułatwianiu coraz szerszym masom ludzi: 1) korzystania z dóbr duchowych i 2) odwracania lub łagodzenia konfliktów bądź między jednostkami należącemi do tej samej grupy (rodzina, państwo), bądź między grupami należącemi do tej samej grupy obszerniejszej (państwo związkowe, społeczność międzypaństwowa). Cywilizacja stoi tem wyżej, im lepiej zaspokajanie coraz znaczniejszej liczby najróżniejszych potrzeb jednostek daje się pogodzić z zaspokajaniem najróżniejszych potrzeb innych jednostek. Można więc też powiedzieć, że postęp cywilizacji polega na coraz wszechstronniejszym zaspokajaniu jak największej liczby różnorodnych potrzeb jak największej liczby ludzi przy coraz skuteczniejszem łagodzeniu konfliktów z innymi ludźmi i pokonywaniu trudności, stawianych przez przyrodę.

Rozwój prawa narodów łączy się ściśle z rozwojem chrześcijaństwa i opartej na niem kultury zachodnio-europejskiej, z rozszerzaniem się ich na terytorja zamieszkałe przez ludy o innej kulturze i ludy dzikie. W zakres świata zachodniej kultury weszła już dawno Ameryka, w ostatnich czasach w wielu kierunkach Japonja, Turcja i t. d., a także coraz to nowe jednostki polityczne, powstałe na obszarach doniedawna dzikich (Australja i i.). Prawo narodów z jednej strony normuje współdziałanie zorganizowanych grup (w szczególności państw), aby ułatwić korzystanie z dóbr materjalnych i duchowych i walkę z trudnościami, stawianemi przez przyrodę, a z drugiej strony ułatwia zapobieganie konfliktom między temi grupami, a przynajmniej łagodzenie przebiegu tych konfliktów. Że zaś w miarę postępu cywilizacji współdziałanie na nowych polach jest coraz konieczniejsze, zarazem zaś łagodzenie konfliktów a nawet zapobieganie im staje się rzeczą naturalną, przeto wykład o konfliktach międzynarodowych musi ustępować znaczenia nowym działom, poświęconym zorganizowanej współpracy, same zaś przepisy, poświęcone zapobieganiu konfliktom, mają coraz większe znaczenie w porównaniu z przepisami, ograniczającemi okropności wojny.

4. Podziały systemu prawa narodów. Podział materjału wykładu nastąpić może wedle tej lub innej zasady. Autorowie, którzy pisali przed wojną światową, dzielą wykład prawa narodów na rzecz o pokoju i o wojnie (np. Bonfils), albo też o pokoju, o wojnie i o neutralności (np. Lawrence), albo (Cybichowski) o podmiotach prawa narodów, o przedmiotach prawa narodów i o postępowaniu, to znowu (Liszt) na działy o podmiotach społeczności międzypaństwowej, o stosunkach prawnych w obrębie społeczności międzypaństwowej, o spólności interesów społeczności międzypaństwowej i o załatwianiu sporów między państwami i t. p. W ostatnich czasach zaproponowano we Francji (Scelle) podział wykładu prawa międzynarodowego publicznego na wstęp (o środowisku społecznem prawa narodów i jego podmiotach), dalej na rzecz o wolnościach publicznych, o międzynarodowem prawie konstytucyjnym, o międzynarodowem prawie administracyjnem i o międzynarodowem prawie karnem.

Każdy podział wykładu ma znaczenie przedewszystkiem dydaktyczne, t. j. służyć ma możliwie najlepszemu przedstawieniu materjału w celach naukowych. Podział może jednak mieć też znaczenie polityczne o tyle, że może skłaniać czytelnika do przywiązywania zbytniej lub zbyt małej wagi do tych lub innych działów. Dlatego, jak z jednej strony niektórzy uczeni kładli dotychczas stosunkowo znaczny nacisk na prawo wojny, a inni uważali, że prawo wojny, a tem samem całe prawo narodów, zbankrutowało podczas wojny światowej, tak z drugiej strony niektórzy pisarze dzisiejsi próbują ugrupować wykład prawa narodów w sposób, któryby zaakcentował przedewszystkiem ważność roli prawa narodów podczas pokoju.

5. Podział niniejszego wykładu. Wykład niniejszy dzieli się na część ogólną, zawierającą wiadomości, które mają znaczenie dla wszystkich lub wielu działów prawa narodów, i na część szczegółową, w której przedstawiono organizacje i normy, poświęcone poszczególnym kierunkom współdziałania międzynarodowego. Część ogólna rozpada się na działy: o prawie narodów i jego nauce, o podmiotach prawa narodów, o ich organach, o stosunkach między podmiotami prawa narodów. W części szczegółowej omówiono organizacje i normy, służące współdziałaniu w walce z przyrodą, współdziałaniu w staraniu o rozwój dóbr duchowych, współdziałaniu w zapobieganiu klęskom zadanym przez przyrodę lub grupy stojące poza cywilizacją (zbrodniarze i dzicy), wreszcie łagodzeniu wojen.

6. Znaczenie nauki prawa narodów dla Polski. Jeżeli w okresie zaborów prawo narodów niewielkiem cieszyło się w Polsce zainteresowaniem społeczeństwa, to dziś wobec odzyskania niepodległości, wobec zależności wyniku wielu żywotnych dla Polski spraw od takiego lub innego pojmowania traktatów, od takiego lub innego rozwoju stosunków na terenie międzynarodowym, znajomość prawa narodów w szerokich kołach polityków i prawników jest dla państwa konieczna. Trzeba dyplomacji i zręcznej i dobrze znającej prawo i stosunki międzynarodowe, a dyplomacja musi znowuż opierać się (w państwie demokratycznem) na zrozumieniu stosunków międzynarodowych i prawa normującego je u tych, którzy kierują życiem społecznem, politycznem i gospodarczem narodu, t. j. nietylko u ministrów i członków ciał ustawodawczych, ale u ludzi wykształconych wogóle, a prawników w szczególności. Ponadto każdy wielki naród, którego synowie współpracują nad rozwojem prawa narodów, wytworzył i wytwarza szereg własnych „doktryn”, opartych na znajomości stosunków we własnem państwie i gdzie indziej, „doktryn” odpowiadających własnym jego interesom, ale wywiedzionych z głębszych zasad, na których się opiera prawo narodów (patrz § 19).

Rozdział II.
Co to jest prawo narodów?

7. Charakter norm prawa narodów. 8. Normy prawa narodów jako normy prawne. 9. Normy prawa narodów a inne normy prawne. 10. Kto jest podmiotem prawa narodów. 11. Społeczność międzypaństwowa. 12. Społeczność międzypaństwowa a państwa związkowe. 13. Społeczność międzypaństwowa a Liga Narodów. 14. Prawo narodów a organa państw i Liga Narodów. 15. Prawo narodów a prawo wewnętrzne. 16. Traktaty a prawo wewnętrzne. 17. Prawo narodów i traktaty a system prawa polskiego. 18. Nazwy „prawo narodów” i „prawo międzynarodowe”. 19. „Doktryny” i partykularyzm w prawie narodów.

Oppenheim I, § 1–29 (literatura tamże); Fauchille nos. 1–44; Hall Introductory Chapter; Bonde § 24–26; Liszt § 1; Hatschek VR § 1; Kelsen PSTV; Garner IL Lecture I; Pound; Hyde § 1–2; Wilson IL § 1–5, 7–9; Garner w RGDIP (1921) 413; Brierly w BYBIL (1924) 4; Wright w AJIL (1923) 234; Lawrence § 1–12; Sherman w AJIL (1921) 349; Giraud w RGDIP (1922) 473; Potter w AJIL (1925) 315; Stinson w AJIL (1925) 505; Cybichowski SPM § 1; Makowski PM § 2, 7; Triepel; Kröger w ZIR (1925) 190; Anzilotti I, 25–38; Gemma 3–6, 8–10; Heilborn GVR § 2–5, 17; Strupp GPVR § 1, 2; Verdross ERW.

7. Charakter norm prawa narodów. Prawo narodów jest to ogół norm prawnych, obowiązujących w stosunkach między państwami, należącemi do społeczności międzypaństwowej. Normy prawa narodów są normami prawnemi w ścisłem słowa znaczeniu, różnią się więc przedewszystkiem od norm etycznych (p. § 21, 22), a także od zwyczajów takich, które prawa nie stanowią. Norma prawna może wprawdzie powstać ze zwyczaju (np. normy co do stanowiska dyplomatów), ale zwyczaj w stosunkach międzynarodowych nie musi prowadzić do normy prawnej, lecz może pozostać normą, przestrzeganą z kurtuazji (np. tytułowanie „ekscelencją” posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego).

8. Normy prawa narodów jako normy prawne. Aby stwierdzić, czy norma jest prawną, należy ustalić sprawdzian. Ogromna większość definicyj prawa nie daje wygodnego sprawdzianu, któryby pozwolił w praktyce odróżnić normy prawne od innych. Za sprawdzian, odpowiadający praktycznym potrzebom, uznać można ten, który dla prawa angielskiego sformułował Dicey: prawem są

„te normy, które (czy pisane czy niepisane, czy zaprowadzone w drodze ustawy, czy też wyprowadzone z owej masy zwyczajów, tradycyj, lub zasad wytworzonych przez sędziów, nazywanej prawem pospolitem) są stosowane (enforced) przez sądy” (LC 23).

Do tej definicji dodać można: „w przekonaniu, że są prawem”. Definicja ta, stworzona na podstawie stosunków angielskich i dla ich potrzeb, da się zużytkować także dla prawa narodów, przyczem jednak konieczne są pewne modyfikacje. Normą prawa narodów jest w zasadzie przepis, który stosują, w przekonaniu, że jest to przepis prawa narodów, trybunały międzynarodowe (np. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej) lub trybunały państwa, orzekające w sprawach prawa międzynarodowego (np. trybunały łupów). Jednakże ponieważ zarówno liczba takich trybunałów jako też spraw przychodzących przed nie jest stosunkowo drobna w stosunku do rozmaitości i mnogości spraw, normowanych przez prawo narodów, uznać musimy za normy prawa międzynarodowego także normy stosowane w przekonaniu, że są normami prawa narodów, przez inne organa podmiotów prawa międzynarodowego jako takie (np. głowy państw, dyplomatów), lub przez organa międzynarodowe nie będące sądami (np. organa związków międzynarodowych w ich zakresie działania); oczywiście możliwa jest różnica zdań między państwami względnie ich organami co do tego, jaka jest konkretna norma prawa narodów (doktryny państw lub grup państw); również możliwe jest istnienie t. zw. partykularnego prawa narodów (patrz § 19).

Dla prawa państwowego wogóle przyznaje wartość tej definicji pośrednio nawet Jellinek, mówiąc:

„prawnicze zbadanie prawa państwowego sięga tak daleko, jak daleko rozciąga się domena sędziego. Wszelkie prawo jest natury praktycznej i musi móc się jakoś w życiu wypróbować i przeprzeć” (ASL 360).

9. Normy prawa narodów a inne normy prawne. Normy prawa narodów różnią się od norm prawa, obowiązującego w poszczególnych państwach, tak, jak i systemy prawne różnych państw różnią się od siebie pod zasadniczemi względami (pomijamy oczywiście różnice co do treści poszczególnych norm i instytucyj prawnych), np. co do sposobu powstawania i przeprowadzania samych norm (prawo angielskie i amerykańskie przyznaje, w braku odmiennych przepisów ustawowych, moc obowiązującą precedensom; natomiast na kontynencie europejskim precedens ma często mniejsze znaczenie, jakkolwiek we Francji, zwłaszcza w zakresie prawa publicznego, wiele instytucyj powstało bez żadnego tekstu ustawowego, w drodze rozwoju prawa przez precedensy, Ehrlich w PPA [1923] 260–262).

W szczególności, podczas gdy wszystkie nowoczesne systemy prawne przyznają ustawie znaczenie pierwszorzędne, a wiele z nich stoi na stanowisku bezwzględnej mocy obowiązującej ustaw nawet sprzecznych z konstytucją (tak np. praktyka polska), to prawo narodów nie powstaje w drodze ustawy, lecz w drodze wyraźnego lub domniemanego przyjęcia przez państwa, które mają być daną normą wiązane. Przyjęcie to może nastąpić w drodze traktatu lub innego oświadczenia państwa; albo też może nastąpić przez stosowanie normy w praktyce lub przez umożliwienie w inny sposób domniemania przyjęcia.

W przypadku West Rand Central Gold Mining Co. Ltd. v. Rex ([1905] 2 K. B. 391, np. Evans 28, 98, Cobbett I, 15) powodowa spółka (suplikantka) była właścicielką kopalni złota w Transwalu; przed wybuchem wojny angielsko-burskiej urzędnicy republiki transwalskiej zabrali i zużyli na korzyść republiki dwie paczki złota, należące do powódki. Wedle ustaw republiki rząd jej miał obowiązek zwrócenia złota lub jego wartości, ale obowiązku tego nie spełnił. W rezultacie wojny nastąpiła aneksja Transwalu przez Anglję, zaczem wniesiono skargę przeciw skarbowi angielskiemu (w formie „petycji o prawo” do króla). Powódka wywodziła, że wedle zasad prawa międzynarodowego w razie aneksji jednego państwa cywilizowanego przez drugie, to ostatnie, w braku odmiennych postanowień, przyjmuje jego zobowiązania (z wyjątkiem zaciągniętych na cele wojny); dalej, że prawo narodów stanowi część angielskiego prawa pospolitego (common law). Sąd orzekł m. i., że wprawdzie cokolwiek uzyskało zgodę narodów cywilizowanych musi też być uznane za cieszące się zgodą Anglji, że jednak prawo narodów, które ma być zastosowane, musi być udowodnione w sposób zadowalający, więc bądź przez wykazanie przyjęcia i stosowania przez trybunały angielskie, bądź przez wykazanie, iż norma ta jest takiego rodzaju i tak powszechnie i ogólnie przyjęta, że wprost nie można przypuścić, aby państwo cywilizowane ją odrzuciło. Norma taka musiała albo uzyskać wyraźną sankcję przez układ międzynarodowy, albo też musiała stopniowo wejść w skład prawa międzynarodowego przez częste uznawanie jej we wzajemnych stosunkach państw.

10. Kto jest podmiotem prawa narodów. Prawo narodów jest ogółem norm prawnych, obowiązujących między państwami, a nie osobami prawnemi poza państwami (wyjątek stanowi Stolica Apostolska). Prawo narodów nakłada obowiązki na państwa i państwom przyznaje prawa.

Wprawdzie szereg traktatów międzynarodowych zobowiązuje różne państwa do przyznania pewnych praw wolnościowych lub politycznych grupom lub jednostkom w skład państw tych wchodzącym (np. traktat z 28 czerwca 1919 między Głównemi Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi a Polską, patrz § 250); jednakże w tych wypadkach mamy obowiązki państwa wobec innych państw, a nie wobec jednostek (por. Heilborn GVR § 17). Owe inne państwa mogą zgodzić się wyraźnie lub milcząco na niespełnianie lub zniesienie tych obowiązków, podczas gdy zrzeczenie się przez jednostki nie zwolni państwa zobowiązanego wobec państw innych.

Traktat międzynarodowy może też upoważnić jednostkę do dochodzenia swych praw bezpośrednio w wypadkach, w których pogwałcenie praw jednostki jest właściwe, z punktu widzenia praw narodów, pogwałceniem praw jednego państwa przez drugie względnie przedmiotowem pogwałceniem prawa narodów. Jednakże tu zachodzi znów norma specjalna (np. postępowanie przed trybunałem łupów), stworzona dla wyjątkowych okoliczności, a wskutek tego nie przełamująca ogólnej zasady.

Podobnie nałożenie na Abisynję w r. 1923 obowiązku ograniczenia niewolnictwa, jako warunku przyjęcia do Ligi Narodów, jest tylko próbą wprowadzenia Abisynji do szeregu państw cywilizowanych, a nie daniem praw w zakresie prawa narodów niewolnikom w Abisynji.

Jednostka pokrzywdzona przez własne państwo zasadniczo nie ma w prawie narodów legitymacji do poszukiwania sprawiedliwości przed organizacjami międzynarodowemi.

Dlatego traktat z Polską z 28 czerwca 1919, oraz inne późniejsze analogiczne traktaty względnie postanowienia traktatów pokojowych, dają prawo do wyniesienia ewentualnych kwestyj spornych przed Radę Ligi Narodów innym państwom (których przedstawiciele należą do Rady Ligi), a nie jednostkom ani grupom. Dlatego też te traktaty względnie postanowienia traktatów pokojowych zobowiązują odnośne państwa do wprowadzenia niektórych postanowień do własnych ustaw zasadniczych, na podstawie których jednostki będą miały gwarancję tych praw w obrębie samego państwa.

Jednostka, pokrzywdzona przez obce państwo, w zasadzie może, wedle prawa narodów, szukać obrony tylko za pośrednictwem własnego państwa, t. j. jego przedstawicieli, którzy też nie są przedstawicielami jednostek, a jednostkami zajmują się tylko w imieniu państwa i w jego interesie. Jest rzeczą wewnętrznej struktury państwa, czy państwo zechce udzielać ochrony wobec innych państw własnym obywatelom. Naodwrót, państwo może pozwalać obcym szukać ochrony w sądach i u innych władz bezpośrednio, bez uciekania się do ochrony dyplomatycznej czy konsularnej, ale jest to znów rzecz ustawodawstwa wewnętrznego każdego państwa, jakkolwiek państwo może traktatem (handlowym, osiedleńczym i t. d.) przyjąć obowiązek udzielania obcym ochrony sądowej i t. d. narówni z własnymi obywatelami.

11. Społeczność międzypaństwowa. Prawo narodów obowiązuje między państwami, należącemi do społeczności międzypaństwowej czyli, jak ją zwykle nazywają, społeczności międzynarodowej. Należy do niej:

1) od drugiej połowy wieków średnich szereg europejskich państw narodowych, więc Anglja, Francja, Hiszpanja i t. d.;

2) szereg państw wyrosłych na gruzach innych państw, które do niej należały, więc Austrja i Węgry zamiast monarchji austrjacko-węgierskiej, która wstąpiła w miejsce Imperjum rzymskiego, dalej Rzesza Niemiecka w następstwie Prus i innych państw i państewek niemieckich i t. d.;

3) szereg państw cywilizowanych, na podstawie dopuszczenia na warunkach równości (Belgja, Rumunja, Bułgarja, Czechosłowacja);

4) szereg państw niezupełnie cywilizowanych, ale dopuszczonych na warunkach równości (Turcja na podstawie traktatu paryskiego z 1856 r., obecnie Abisynja i szereg innych państw, które cywilizowanemi można nazwać tylko z zastrzeżeniami, na podstawie paktu Ligi Narodów, którego artykuł 1 pozwala dopuścić pod pewnemi warunkami do członkostwa Ligi „każde w pełni autonomiczne państwo, dominjum i kolonję”). Ponieważ artykułem 8 ustęp ostatni, artykułami 10, 12, 16 paktu Ligi Narodów, członkowie jej przyjmują w stosunku do innych jej członków bardzo ważne zobowiązania, przeto przyjąć należy, że uznają się wzajemnie za członków społeczności międzypaństwowej.

Oprócz więc państw, które do społeczności międzynarodowej należą tradycyjnie, należą do niej i te wszystkie inne, które za jej członków zostały przez innych jej członków uznane. Rozszerzenie członkostwa społeczności międzypaństwowej na państwa niecywilizowane lub niezupełnie cywilizowane wytłumaczyć można zazwyczaj życzeniem wielkich mocarstw zyskania przyjaźni tych innych państw względnie nieobrażania ich.

Jak w prawie prywatnem stopniowo dopuszczano coraz to szersze masy do pełnej podmiotowości prawnej, jak i w prawie publicznem następuje stopniowo przyznawanie praw politycznych coraz większym zastępom obywateli, tak w prawie narodów następuje rozszerzanie społeczności międzypaństwowej na coraz liczniejsze grupy zorganizowane. Warunkiem dopuszczenia jest w każdym razie, oprócz niezawisłości (o uznaniu i dopuszczeniu państw patrz § 102–109), poddanie się pewnym zasadniczym wymogom prawa narodów (jak obowiązek niemieszania się, w szczególności w drodze propagandy, do spraw innych członków, dalej zasada dotrzymywania traktatów i t. d.) i osiągnięcie lub staranie się o osiągnięcie pewnego stopnia cywilizacji (stąd nałożenie na Abisynję przy przyjęciu do Ligi Narodów obowiązku stopniowego zniesienia niewolnictwa).

Natomiast odnośnie do grup, które podmiotami prawa narodów nie są, obowiązuje państwa należące do społeczności międzynarodowej nie prawo narodów, ale szersze od niego prawo ludzkości, a względnie interes własny (nakazujący dotrzymywanie umów dla utrzymania reputacji uczciwości i t. d.).

12. Społeczność międzypaństwowa a państwa związkowe. Do społeczności międzypaństwowej należą państwa, ale nietylko państwa suwerenne, jednolite. Niektóre państwa związkowe, jakkolwiek są same podmiotami prawa narodów, pozostawiają też swym państwom składowym prawo utrzymywania stosunków międzynarodowych w pewnych kierunkach. W tych kierunkach są te państwa składowe podmiotami prawa narodów, o ile za takie przez inne państwa zostaną uznane. Uznanie polega w tych wypadkach na zawieraniu z niemi traktatów, na przyjmowaniu ich posłów, względnie wysyłaniu posłów do nich i t. d.

Innemi słowy państwo składowe państwa związkowego może mieć „ograniczoną” podmiotowość prawa narodów, o ile pozwala na to konstytucja państwa związkowego oraz o ile inne państwa, należące do społeczności międzypaństwowej, na to się godzą (to jednak w praktyce zwykle, a może nawet zawsze się dzieje).

Tak konstytucja Rzeszy Niemieckiej z r. 1871 ustanawiała (art. 56) jednolitą służbę konsularną, ale niejednolitą służbę dyplomatyczną. Dlatego istniała, oprócz służby dyplomatycznej Rzeszy, także osobna służba dyplomatyczna np. Bawarji, Saksonji i t. d., państwa te przyjmowały też obcych posłów i zawierały traktaty międzynarodowe (tak samo Prusy). Konstytucja Rzeszy z r. 1919 postanawia (art. 78), że utrzymywanie stosunków z państwami zagranicznemi (więc nie ze Stolicą Apostolską, która nie jest państwem, Meissner, 174) jest wyłącznie rzeczą Rzeszy, pozwala jednak poszczególnym państwom składowym (krajom) zawierać (za zgodą Rzeszy) traktaty z państwami zagranicznemi w tych sprawach, których normowanie należy do ustawodawstwa krajowego.

Konstytucja szwajcarska przyznaje (art. 8) związkowi wyłączne prawo wypowiadania wojny i zawierania pokoju, zawierania przymierzy i traktatów, w szczególności celnych i handlowych, wyjątkowo zaś (art. 9) zastrzega kantonom prawo zawierania traktatów z obcemi państwami (patrz § 82) w przedmiotach, dotyczących gospodarstwa społecznego, stosunków sąsiedzkich i policji, z tem, że traktaty takie nie mogą zawierać nic zwracającego się przeciw związkowi ani naruszającego prawa innych kantonów.

Natomiast konstytucja Stanów Zjednoczonych (art. II, 2, ust. 2) przyznaje prezydentowi Stanów Zjednoczonych kompetencję, ograniczoną warunkiem rady i zgody senatu, zawierania traktatów oraz mianowania ambasadorów, posłów i konsulów, a (art. I, 10, ust. 1) zakazuje stanom zawierania traktatów, przymierzy i związków (konfederacyj).

Konstytucja państwa związkowego nie musi być pisana.

Od czasu wojny światowej mają podmiotowość prawa narodów także poszczególne dominja Imperjum Brytańskiego, w szczególności te, które podpisały traktat wersalski i weszły w grono pierwotnych członków Ligi Narodów, dalej dopuszczone w r. 1923 „Wolne Państwo” irlandzkie. Z pośród tych dominjów Kanada wnet uzyskała od rządu brytańskiego i od rządu Stanów Zjednoczonych zgodę na mianowanie osobnego posła w Waszyngtonie (co się jednak stało dopiero pod koniec r. 1926, z przyczyn leżących w dziedzinie wewnętrznej polityki kanadyjskiej), a Irlandja później również uzyskała zgodę na mianowanie posła w Waszyngtonie i rzeczywiście go zamianowała. W początkach r. 1927 Stany Zjednoczone postanowiły też ustanowić posłów w Kanadzie i Irlandji. Irlandja (mimo protestu rządu brytańskiego) zarejestrowała w Sekretarjacie Ligi traktat z rządem brytańskim, stanowiący podstawę utworzenia „Wolnego Państwa”, wreszcie Kanada zawarła w latach 1922, 1923 i 1924 traktaty handlowe z Włochami i Francją oraz traktat o rybołówstwie ze Stanami Zjednoczonemi, a zarejestrowawszy dwa pierwsze w Sekretarjacie Ligi Narodów za pośrednictwem rządu brytańskiego, zarejestrowała ostatni już bezpośrednio (luty 1925).

13. Społeczność międzypaństwowa a Liga Narodów. Jakkolwiek należenie do Ligi Narodów można uznać za należenie do społeczności międzypaństwowej (patrz § 11), to dziś nie można twierdzić, że do społeczności międzypaństwowej należą tylko państwa, należące do Ligi Narodów, bo nie należą do Ligi Narodów przedewszystkiem Stany Zjednoczone, które przecież w społeczności międzypaństwowej odgrywają pierwszorzędną rolę. Z tych samych przyczyn nie można twierdzić (jak sądził Oppenheim w r. 1919 np. I, 125), że Liga Narodów jest zorganizowaną społecznością międzypaństwową.