Redaktorzy

dr hab. prof. US Ewelina Cała-Wacinkiewicz

dr hab. prof. US Wojciech Szczepan Staszewski

Prawo międzynarodowe publiczne – zarys systemu

Autorzy

dr hab. prof. UMK i US Michał Balcerzak; dr hab. prof. US Ewelina Cała-Wacinkiewicz; dr Anna Czaplińska; dr hab. prof. UwB Tomasz Dubowski; prof. dr hab. Elżbieta Dynia; prof. dr hab. Tadeusz Gadkowski; prof. dr hab. Maciej Jońca; dr hab. prof. US Anna Kosińska; dr hab. prof. UWr Artur Kozłowski; dr hab. prof. UwB Izabela Kraśnicka; dr hab. prof. UWr Bartłomiej Krzan; dr hab. prof. UJ Brygida Kuźniak; dr hab. prof. UR Dagmara Kuźniar: prof. dr hab. Piotr Łaski; dr hab. Marcin Marcinko; prof. dr hab. Jerzy Menkes; dr hab. prof. UWr Barbara Mielnik; prof. dr hab. Barbara Mikołajczyk; dr hab. prof. UŚ Joanna Nowakowska-Małusecka; prof. dr hab. Anna Przyborowska-Klimczak; dr hab. prof. UG Dorota Pyć; dr hab. prof. UO Joanna Ryszka; dr hab. prof. UŁ Jacek Skrzydło; dr hab. prof. UW Magdalena Słok-Wódkowska; dr hab. prof. US Wojciech Szczepan Staszewski; dr Anna Szarek-Zwijacz; dr hab. Agata Wnukiewicz-Kozłowska; dr hab. prof. UwB Iwona Wrońska; dr hab. prof. UwB Filia w Wilnie Mieczysława Zdanowicz

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2024

Propozycja cytowania:

E. Cała-Wacinkiewicz, W.S. Staszewski (red.), Prawo międzynarodowe publiczne – zarys systemu, Warszawa 2024

Poszczególne rozdziały opracowali:

E. Cała-Wacinkiewicz – część I rozdział I

A. Kozłowski – część I rozdział II i IV

M. Jońca – część I rozdział III

W.S. Staszewski, A. Szarek-Zwijacz – część I rozdział V

B. Mielnik – część I rozdział VI

J. Menkes – część I rozdział VII

M. Zdanowicz – część I rozdział VIII

P. Łaski, A. Szarek-Zwijacz – część I rozdział IX

A. Szarek-Zwijacz – część I rozdział X

T. Dubowski – część I rozdział XI

E. Dynia – część I rozdział XII

A. Czaplińska – część I rozdział XIII

W.S. Staszewski – część II dział I rozdział XIV

I. Wrońska – część II dział I rozdział XV

D. Pyć – część II dział I rozdział XVI

B. Kuźniak – część II dział I rozdział XVII

M. Marcinko – część II dział I rozdział XVIII

J. Nowakowska-Małusecka – część II dział I rozdział XIX

M. Balcerzak – część II dział II rozdział XX, część II dział III

I. Kraśnicka – część II dział II rozdział XXI

D. Kuźniar – część II dział II rozdział XXII

A. Przyborowska-Klimczak – część II dział II rozdział XXIII

B. Krzan – część II dział II rozdział XXIV

J. Ryszka – część II dział II rozdział XXV

A. Kosińska – część II dział II rozdział XXVI

A. Wnukiewicz-Kozłowska – część II dział II rozdział XXVII

B. Mikołajczyk – część II dział II rozdział XXVIII

T. Gadkowski – część II dział II rozdział XXIX

M. Słok-Wódkowska – część II dział II rozdział XXX

J. Skrzydło – część II dział III rozdział XXXI

Recenzja wydawnicza: dr hab. prof. UW Katarzyna Myszona-Kostrzewa,

dr hab. prof. UMK Marcin Kałduński

Rysunki: SSR Arkadiusz Krupa (Ślepym Okiem Temidy)

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Redakcja i korekta: Katarzyna Szubińska

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Szczeciński.

© Wydawnictwo C.H.Beck 2024

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: DTP Service

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-8356-805-8

Wstęp

Z przyjemnością oddajemy w Państwa ręce podręcznik zatytułowany „Prawo międzynarodowe publiczne – zarys systemu”. Został on przygotowany przez znawców prawa międzynarodowego, wywodzących się z niemal wszystkich polskich ośrodków akademickich. Podręcznik jest efektem refleksji na temat nauczania tego przedmiotu oraz wynikiem wieloletnich doświadczeń naukowych i dydaktycznych poszczególnych Autorów.

Z założenia podręcznik nie wyczerpuje całości zakresu materiału, co wynika z rozległości tematycznej przedmiotu, jakim jest prawo międzynarodowe publiczne. Jego struktura podporządkowana została systemowemu charakterowi tego prawa, odbiegając od tej często prezentowanej w innych polskich opracowaniach z tego zakresu. W podręczniku uwzględniono postulat konieczności wyodrębnienia w systemie prawa międzynarodowego części ogólnej oraz szczegółowej. I tak w pierwszej opisano: naturę, historię i źródła prawa międzynarodowego oraz podmiotowość prawnomiędzynarodową, prawo traktatów, organizacje międzynarodowe i prawo przez nie stanowione, problematykę ludności, terytorium i sukcesji w prawie międzynarodowym, organy państwa w stosunkach międzynarodowych, uznanie oraz odpowiedzialność w prawie międzynarodowym. W części szczegółowej scharakteryzowano działy – podstawowe składowe systemu prawa międzynarodowego – warunkowane historycznym rozwojem norm prawnych: międzynarodowe prawo dyplomatyczne i konsularne, międzynarodowe prawo morza, pokojowe załatwianie sporów międzynarodowych, prawo przeciwwojenne, a także międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Odniesiono się także do warunkowanych współczesnym rozwojem norm prawnych działów tegoż systemu: międzynarodowego prawa praw człowieka, międzynarodowego prawa lotniczego i kosmicznego, międzynarodowego prawa środowiska, międzynarodowego prawa karnego, międzynarodowego prawa pracy, międzynarodowego prawa kultury, międzynarodowego prawa medycznego, międzynarodowego prawa migracyjnego i uchodźczego, międzynarodowego prawa zasobów wodnych i międzynarodowego prawa gospodarczego. Ponadto przeanalizowano dwa działy systemu prawa międzynarodowego będące in statu nascendi, do których zaliczono międzynarodowe prawo polarne i międzynarodowe prawo katastrof.

Mamy nadzieję, że podręcznik będzie stanowił nie tylko pomoc dydaktyczną dla studentów i aplikantów, ale również dla tych wszystkich, którym przyszło zgłębiać – tak ciekawą współcześnie – tematykę prawnomiędzynarodową.

Cieszymy się, że treści prezentowane w poszczególnych rozdziałach zilustrowane zostały rysunkami sędziego Arkadiusza Krupy (Ślepym Okiem Temidy), na których w żartobliwej kresce zamknięta została istota klasycznych instytucji prawnomiędzynarodowych. Dzięki nim – mamy nadzieję – podręcznik zyskał nowatorski i przystępny charakter. Bardzo za to Panu Sędziemu dziękujemy! Podziękowania składamy także na ręce Pani dr hab. prof. UW Katarzyny Myszony--Kostrzewy oraz Pana dr. hab. prof. UMK Marcina Kałduńskiego – recenzentów niniejszego podręcznika.

Wyrazy wdzięczności kierujemy także do Autorów – wiemy, że praca nad podręcznikiem była dla nas wszystkich wyzwaniem. To zaszczyt, że dane nam było – jako redaktorom – przejść przez nie wspólnie z Państwem. Podziękowania składamy także Wydawnictwu C.H.Beck, z którym od lat środowisko polskich internacjonalistów współpracuje. Szczególnie dziękujemy Pani Lucynie Wyciszkiewicz-Pardej i Pani Katarzynie Szubińskiej za wiarę i jej realizację – czyli za to, że ten podręcznik staje się faktem.

Szczecin, wrzesień 2024 r.

Ewelina Cała-Wacinkiewicz

Wojciech Szczepan Staszewski

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

Akt końcowy KBWE

Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, przyjęty dnia 1.8.1975 r.

Akt końcowy kongresu wiedeńskiego

Akt końcowy podpisany dnia 9.6.1815 r. na zakończenie kongresu wiedeńskiego

Artykuły KPM z 2000 r.

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o obywatelstwie osób fizycznych w odniesieniu do sukcesji państw – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 55/153 z 12.12.2000 r. (A/RES/55/153)

Artykuły KPM z 2001 r.

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/83 z 12.12.2001 r. (A/RES/53/83)

Artykuły KPM z 2011 r.

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności organizacji międzynarodowych – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 66/100 z 9.12.2011 r.

Artykuły KPM z 2016 r.

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o ochronie osób w przypadku katastrof – projekt przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 71/141 z 13.12.2016 r.

CETA

Kompleksowa umowa gospodarczo-handlowa (CETA) między Kanadą, z jednej strony, a Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z drugiej strony, podpisana dnia 30.10.2016 r. (Dz.Urz. UE L 11 z 2017 r., s. 23)

DSU

Uzgodnienie w sprawie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów – załącznik 2 do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 234)

EKE

Europejska konwencja o ekstradycji, sporządzona w Paryżu dnia 13.12.1957 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 70, poz. 307 ze zm.)

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

EKS

Europejska Karta Społeczna sporządzona w Turynie dnia 18.10.1961 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.)

GATS

Układ ogólny w sprawie handlu usługami – załącznik 1B do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 190)

GATT 1947

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu, podpisany w Genewie dnia 30.10.1947 r. (UNTS 1950, vol. 55, s. 194)

GATT 1994

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu – załącznik 1A do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 11)

Karta MKOl

Karta Olimpijska przyjęta przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski (wersja obowiązująca od 23.7.2024 r.: https://library.olympics.com/Default/doc/SYRACUSE/3416151/olympic-charter-in-force-as-from-23-july-2024-international-olympic-committee)

Karta MTW

Karta Międzynarodowego Trybunału Wojskowego – część Porozumienia międzynarodowego w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, podpisanego w Londynie dnia 8.8.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367)

Karta OPA

Karta Organizacji Państw Amerykańskich, podpisana w Bogocie dnia 30.4.1948 r. (UNTS No. 1609)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 17 ze zm.)

KMS

Konwencja o misjach specjalnych, otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 16.12.1969 r. (Dz.U. z 1985 r. Nr 48, poz. 245, zał.)

KNZ

Karta Narodów Zjednoczonych (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90)

Konstytucja FAO

Konstytucja Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa, podpisana w Quebecu dnia 16.10.1945 r. (Dz.U. z 1958 r. Nr 57, poz. 283 zał. oraz https://www.fao.org/4/K8024E/K8024E.pdf)

Konstytucja MOP

Konstytucja Międzynarodowej Organizacji Pracy, przyjęta w Montrealu dnia 9.10.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 43, poz. 308 ze zm., zał.)

Konstytucja PRL

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22.7.1952 r. (t.j. Dz.U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Konstytucja UNESCO

Konwencja dotycząca utworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury, podpisana w Londynie dnia 16.11.1945 r. (t.j. Dz.U. z 1958 r. Nr 63 poz. 311, zał.)

Konstytucja WHO

Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia, Porozumienie zawarte przez Rządy reprezentowane na Międzynarodowej Konferencji Zdrowia i Protokół dotyczący Międzynarodowego Urzędu Higieny Publicznej, podpisane w Nowym Jorku dnia 22.7.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 61, poz. 477 ze zm.)

I konwencja haska

Konwencja o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1930 r. Nr 9, poz. 64)

II konwencja haska

Konwencja dotycząca ograniczenia użycia siły w celu odzyskania długów zawarowanych umową, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r.

IV konwencja haska

Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

konwencja biomedyczna

Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny: Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie, przyjęta przez Komitet Ministrów dnia 19.11.1996 r., otwarta do podpisu w Oviedo dnia 4.4.1997 r. (ETS No. 164)

konwencja chicagowska

Konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisana w Chicago dnia 7.12.1944 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 35, poz. 212 ze zm.)

konwencja helsińska

Konwencja o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych, sporządzona w Helsinkach dnia 17.3.1992 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 702 ze zm.)

konwencja montrealska

Konwencja o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, sporządzona w Montrealu 28.5.1999 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 37, poz. 235 ze zm.)

konwencja nowojorska

Konwencja o prawie nieżeglownego użytkowania międzynarodowych cieków wodnych, podpisana w Nowym Jorku dnia 21.5.1997 r. (UNTS vol. 2999, s. 77)

konwencja stambulska

Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzona w Stambule dnia 11.5.2011 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 961 ze zm.)

Konwencja z Montego Bay

Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, sporządzona w Montego Bay dnia 10.12.1982 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 59, poz. 543, zał.)

konwencje genewskie

Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12.8.1949 r. (Dz.U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171 ze zm.): I Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, II Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu, III Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych, IV Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny

KPD

Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.)

KPON

Konwencja o ochronie praw osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13.12.2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169 ze zm.)

KPP

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

KSPM

Konwencja o sukcesji państw w odniesieniu do mienia, archiwów i długów państwowych, przyjęta w Wiedniu dnia 8.4.1983 r. (A/CONF.117/14, https://treaties.un.org/doc/source/docs/a_conf_117_14-E.pdf)

KSPT

Konwencja o sukcesji państw w odniesieniu do traktatów, przyjęta w Wiedniu dnia 23.8.1978 r. (UNTS 1996, vol. 1946, s. 3)

KWPT

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.)

KWRP

Konwencja wiedeńska dotycząca reprezentacji państw w ich stosunkach z organizacjami międzynarodowymi o charakterze uniwersalnym, otwarta do podpisu w Wiedniu w dniu 14.3.1975 r.

KWSD

Konwencja wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych, sporządzona w Wiedniu dnia 18.4.1961 r. (Dz.U. z 1965 r. Nr 37, poz. 232, zał.)

KWSK

Konwencja wiedeńska o stosunkach konsularnych, sporządzona w Wiedniu dnia 24.4.1963 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 13, poz. 98, zał.)

MPPGSiK

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169, zał.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.)

NAFTA

Północnoamerykański układ o wolnym handlu – umowa zawarta pomiędzy USA, Kanadą i Meksykiem dnia 17.12.1992 r. (https://www.international.gc.ca/trade-commerce/trade-agreements-accords-commerciaux/agr-acc/nafta-alena/fta-ale/index.aspx?lang=eng)

Pakt LN

Pakt Ligi Narodów – część I („Umowa Związku Narodów”) Traktatu pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisanego w Wersalu dnia 28.6.1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200 ze zm.)

PDPC

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 217 (III)A z 10.12.1948 r.

Porozumienie WTO

Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzone w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 ze zm.)

PrKonsul

ustawa z 25.6.2015 r. – Prawo konsularne (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1329)

PrLot

ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2110 ze zm.)

Protokoły do konwencji genewskich

Protokoły dodatkowe do Konwencji genewskich z 12.8.1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzone w Genewie dnia 8.6.1977 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 41, poz. 175); Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z dnia 12.08.1949 roku dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego, Genewa, 8.12.2005 r. (Protokół III) (Dz.U. z 2010 r. Nr 70, poz. 447)

I Protokół do MPPOiP

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 16.12.1966 r. w Nowym Jorku (Dz.U. z 1994 r. Nr 23, poz. 80)

II Protokół do MPPOiP

Drugi Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych w sprawie zniesienia kary śmierci, przyjęty w Nowym Jorku dnia 15.12.1989 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 891)

Protokół Nr 1 do EKPC

Protokół Nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzony w Paryżu dnia 20.3.1952 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/1)

Protokół Nr 4 do EKPC

Protokół Nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności gwarantujący niektóre prawa i wolności inne niż już zawarte w Konwencji i w Protokole 1 do Konwencji z 16.9.1963 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/2)

Protokół Nr 6 do EKPC

Protokół Nr 6 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zniesienia kary śmierci, sporządzony w Strasburgu dnia 28.4.1983 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr 23, poz. 266)

Protokół Nr 7 do EKPC

Protokół Nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony w Strasburgu dnia 22.11.1984 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364)

Protokół Nr 12 do EKPC

Protokół Nr 12 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zakazu dyskryminacji, sporządzony w Rzymie dnia 4.11.2000 r. (ETS No. 177)

Protokół Nr 13 do EKPC

Protokół Nr 13 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zniesienia kary śmierci we wszystkich okolicznościach z 3.5.2002 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1155).

Protokół Nr 16 do EKPC

Protokół Nr 16 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony w Strasburgu dnia 2.10.2013 r. (CETS No. 214)

PrPrywM

ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 503)

regulamin do IV konwencji haskiej

Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej – aneks do Konwencji dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisanej w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

SłużbaZagrU

ustawa z 21.1.2021 r. o służbie zagranicznej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 85 ze zm.)

Statut MFW

Umowa o utworzeniu Międzynarodowego Funduszu Walutowego, zawarta w Bretton Woods dnia 22.7.1944 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 40, poz. 290) wraz z poprawkami I–VI

Statut MKCK

Statut Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, obowiązująca wersja przyjęta w Genewie dnia 21.12.2017 r. (https://www.icrc.org/en/document/statutes-international-committee-red-cross-0)

Statut MTK

Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, sporządzony w Rzymie dnia 17.7.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708)

Statut MTKJ

Status Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii – załącznik do rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ 827 (1993) z 25.5.1993 r.

Statut MTKR

Status Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy – załącznik do rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ 955 (1994) z 8.11.1994 r.

Statut MTPM

Statut Międzynarodowego Trybunału Prawa Morza – aneks VI do Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, sporządzona w Montego Bay dnia 10.12.1982 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 59, poz. 543, zał.)

Statut MTS

Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90)

Statut RE

Statut Rady Europy przyjęty w Londynie 5.5.1949 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 118, poz. 565)

Statut STSM

Statut Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, przewidziany w artykule 14 Paktu Ligi Narodów, przyjęty w Genewie dnia 16.12.1920 r. (Dz.U. z 1923 r. Nr 106, poz. 839 ze zm.)

Statut TSUE

Protokół (Nr 3) do Traktatu o Unii Europejskiej w sprawie Statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 210)

TEWWiS

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali z 18.4.1951 r.

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

traktat akcesyjny

Traktat między Królestwem Belgii, Królestwem Danii, Republiką Federalną Niemiec, Republiką Grecką, Królestwem Hiszpanii, Republiką Francuską, Irlandią, Republiką Włoską, Wielkim Księstwem Luksemburga, Królestwem Niderlandów, Republiką Austrii, Republiką Portugalską, Republiką Finlandii, Królestwem Szwecji, Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Państwami Członkowskimi Unii Europejskiej) a Republiką Czeską, Republiką Estońską, Republiką Cypryjską, Republiką Łotewską, Republiką Litewską, Republiką Węgierską, Republiką Malty, Rzecząpospolitą Polską, Republiką Słowenii, Republiką Słowacką dotyczący przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej do Unii Europejskie, podpisany w dniu 16.4.2003 r. w Atenach (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm.)

traktat paryski z 30.5.1814 r.

Pierwszy pokój paryski – traktat pokojowy zawarty w Paryżu dnia 30.5.1814 r. pomiędzy przedstawicielami mocarstw tworzących VI koalicję a nowym rządem francuskim reprezentowanym przez Charles’a Talleyranda

traktat paryski z 30.3.1856 r.

Traktat o pokoju i przyjaźni zawarty w Paryżu dnia 30.3.1856 r. na zakończenie kongresu przedstawicieli Francji, Anglii, Turcji, Austrii, Sardynii i Rosji

traktat paryski z 27.8.1928 r.

Traktat przeciwwojenny podpisany w Paryżu dnia 27.8.1928 r. (Dz.U. z 1929 r. Nr 63, poz. 489) – także jako Pakt Brianda–Kellogga

Traktat Północnoatlantycki

Traktat Północnoatlantycki sporządzony w Waszyngtonie dnia 4.4.1949 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 87 poz. 970)

Traktat z Amsterdamu

Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre związane z nimi akty z 2.10.1997 r. (Dz.Urz. WE C 340, s. 1)

Traktat z Lizbony

Traktat z Lizbony z 13.12.2007 r. zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

Traktat z Maastricht

Traktat z Maastricht o Unii Europejskiej z 7.2.1992 r. (Dz.Urz. WE C 191, s. 1)

Traktat z Wersalu

Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28.6.1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200 ze zm.)

traktaty laterańskie

Traktaty laterańskie określające wzajemne relacje Włoch i Stolicy Apostolskiej, podpisane dnia 11.2.1929 r. (https://archive.org/stream/TheLateranTreaty11thFebruary1929/The%20Lateran%20Treaty%2011th%20February%2C%201929_djvu.txt)

TRIPS

Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej – załącznik 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 213)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

UA

Układ Antarktyczny podpisany w Waszyngtonie dnia 1.12.1959 r. (Dz.U. z 1961 r. Nr 46, poz. 237, zał.)

Układ Warszawski

Układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej między Ludową Republiką Albanii, Ludową Republiką Bułgarii, Węgierska Republiką Ludową, Niemiecką Republiką Demokratyczną, Polską Rzecząpospolitą Ludową, Rumuńską Republiką Ludową, Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i Republiką Czechosłowacką, podpisany w Warszawie dnia 14.5.1955 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 30, poz. 182)

Układ z 1967 r.

Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, sporządzony w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 27.1.1967 r. (Dz.U. z 1968 r. Nr 14, poz. 82, zał.)

umowa jałtańska

postanowienia końcowe konferencji w Jałcie, przyjęte dnia 11.2.1945 r. (Zbiór Dokumentów PISM 1945, Nr 3–4, s. 92–106)

umowa poczdamska

postanowienia końcowe konferencji w Poczdamie, przyjęte dnia 2.8.1945 r. (Zbiór Dokumentów PISM 1946, Nr 1, s. 30–33)

UmowyMiędzynarU

ustawa z 14.4.2000 r. o umowach międzynarodowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 127 ze zm.)

WykUmowyMiędzynarR

rozporządzenie Rady Ministrów z 28.8.2000 r. w sprawie wykonywania niektórych przepisów ustawy o umowach międzynarodowych (Dz.U. Nr 79, poz. 891)

zasady norymberskie

zasady prawa międzynarodowego uznane w Karcie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, potwierdzone w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 95(I) z 11.12.1946 r.

ZEKS

Zrewidowana Europejska Karta Społeczna, sporządzona w Strasburgu dnia 3.5.1996 r. (ETS No. 163)

2. Instytucje, organy, organizacje

ASEAN

Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (Association of South-East Asian Nations)

COPUOS

Komitet Narodów Zjednoczonych do spraw Pokojowego Wykorzystania Kosmosu (United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space)

COREPER

Komitet Stałych Przedstawicieli Rządów Państw Członkowskich przy Unii Europejskiej (Committee of Permanent Representatives)

ECOSOC

Rada Gospodarcza i Społeczna Organizacji Narodów Zjednoczonych (Economic and Social Council)

ECOWAS

Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej (Economic Community of West African States)

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (European Free Trade Association)

ESA

Europejska Agencja Kosmiczna (European Space Agency)

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

EWEA (Euratom)

Europejska Wspólnota Energii Atomowej

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

EWWiS

Europejska Wspólnota Węgla i Stali

FAO

Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization of the United Nations)

ICAO

Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (International Civil Aviation Organization)

ICSID

Międzynarodowe Centrum Rozstrzygania Sporów Inwestycyjnych (International Centre for Settlement of Investment Disputes)

IDI

Instytut Prawa Międzynarodowego (Institut de droit international)

ILA

Stowarzyszenie Prawa Międzynarodowego (International Law Association)

IMO

Międzynarodowa Organizacja Morska (International Maritime Organization)

INTERPOL

Międzynarodowa Organizacja Policji Kryminalnej (International Criminal Police Organization)

IOM

Organizacja do spraw Migracji (International Organization for Migration)

IPM

Instytut Prawa Międzynarodowego

ISA

Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego (International Seabed Authority

ITU

Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (International Telecommunication Union)

IUCN

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (International Union for Conservation of Nature)

KBWE

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KPGSK

Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych

KPM

Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ

MBOiR

Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju

MERCOSUR

Wspólny Rynek Południa (hiszp. Mercado Común del Sur)

MFCK

Międzynarodowa Federacja Czerwonego Krzyża (Międzynarodowa Federacja Towarzystw Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca)

MFW

Międzynarodowy Fundusz Walutowy

MKCK

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

MTKJ

Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii

MTKR

Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy

MTPC

Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka

MTPM

Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

MTW

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Co-operation and Development)

OJA

Organizacja Jedności Afrykańskiej

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPA

Organizacja Państw Amerykańskich

OPEC

Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (Organization of the Petroleum Exporting Countries)

OWP

Organizacja Wyzwolenia Palestyny

PISM

Polski Instytut Spraw Zagranicznych

RE

Rada Europy

SPI

Sąd Pierwszej Instancji

STA

Stały Trybunał Arbitrażowy

STSM

Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Sprawiedliwości

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

ULC

Urząd Lotnictwa Cywilnego

UNCITRAL

Komisja Narodów Zjednoczonych do spraw międzynarodowego prawa handlowego (United Nation Commission on International Trade Law)

UNCTAD

Konferencja Narodów Zjednoczonych do spraw Handlu i Rozwoju (United Nations Conference on Trade and Development)

UNEP

Programu Narodów Zjednoczonych do Spraw Środowiska (United Nations Environment Programme)

UNESCO

Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

UNHCR

Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (United Nations High Commissioner for Refugees)

UNICEF

Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (United Nations International Children’s Emergency Fund, od 1953 r. – United Nations Children’s Fund)

UNIDO

Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłowego (United Nations Industrial Development Organization)

UNTSO

Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Nadzorowania Rozejmu (United Nations Truce Supervision Organization)

UPU

Powszechny Związek Pocztowy (Universal Postal Union)

WHO

Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization)

WMA

Światowe Stowarzyszenie Lekarzy (World Medical Association)

WMO

Światowa Organizacja Meteorologiczna (World Meteorological Organization)

WSO

Wojskowy Sąd Okręgowy

WTO

Światowa Organizacja Handlu (World Trade Organization)

WWF

World Wide Fund for Nature (wcześniej World Wildlife Fund)

3. Czasopisma, orzecznictwo publikatory

AJIL

American Journal of International Law

AUL

Acta Universitatis Lodziensis

AUMCS

Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska

AUW

Acta Universitatis Wratislaviensis

BGBl

Bundesgesetzblatt

CETS

Council of Europe Treaty Series

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. WE/UE

Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich / Unii Europejskiej

ETS

European Treaty Series

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

HUDOC

baza orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (https://www.echr.coe.int/hudoc-database)

ICJ Reports

International Court of Justice. Reports of Judgments, Advisory Opinions and Orders

ILM

International Law Materials

ILR

International Law Reports

ITLOS Reports

International Tribunal for the Law of the Sea. Reports of Judgments, Advisory Opinions and Orders

KPPubl.

Kwartalnik Prawa Publicznego

LNTS

League of Nations Treaty Series. Publication of Treaties and International Engagements registered with the Secretariat of the League of Nations

M.P.

Monitor Prawny

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy – Seria A

PCIJ Reports

Permanent Court of International Justice. Reports of Judgments, Advisory Opinions and Orders

PiP

Państwa i Prawo

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prz. Sejm.

Przegląd Sejmowy

RIAA

Reports of International Arbitral Awards

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

UNTS

United Nation Treaty Series

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

YILC

Yearbook of the International Law Commission

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

4. Inne

AI

ang. artificial intelligence (sztuczna inteligencja)

BITs

dwustronne umowy o ochronie inwestycji (Bilateral Investment Treaties)

ed./eds.

ang. editor/editors (redaktor/redaktorzy)

FET

ang. fair and equitable (obowiązek słusznego i sprawiedliwego traktowania inwestorów przez państwo goszczące)

Hrsg.

niem. Herausgeber (redakcja)

IDL

międzynarodowe prawo katastrof (international disaster law)

iss.

ang. issue (wydanie, zeszyt)

Mm

mila morska

MPG

międzynarodowe prawo gospodarcze

MPH

międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych

no

fr. nombre (numer)

No.

łac. numero, ang. number (numer)

Nr

numer

orz.

orzeczenie

post.

postanowienie

Nr.

niem. Nummer (numer)

red.

redaktor, redaktorzy

RTA

regionalne umowy handlowe (Regional Trade Agreements)

t.

tom

t.j.

tekst jednolity

tłum.

tłumaczenie

UPO

umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania

vol.

ang. volume (tom)

wyr.

wyrok

z.

zeszyt

Wykaz orzeczeń i opinii

1. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej (Permanent Court of International Justice)

Wyrok STSM z 17.8.1923 r. w sprawie statku Wimbledon (Zjednoczone Królestwo i in. przeciwko Niemcom), PCIJ 1923, Series A, No. 1

Wyrok STSM z 30.8.1924 r. w sprawie koncesji palestyńskich Mavrommatisa (Grecja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu), PCIJ 2024, Series A, No. 2

Wyrok STSM z 7.9.1927 r. w sprawie statku Lotus (Francja przeciwko Turcji), PCIJ 1927, Series A, No. 10

Wyrok STSM z 13.9.1928 r. w sprawie fabryki chorzowskiej (Niemcy przeciwko Polsce), PCIJ 1928, Series A, No. 17

Wyrok STSM z 10.9.1929 r. w sprawie jurysdykcji terytorialnej Międzynarodowej Komisji Rzeki Odry (Niemcy i in. przeciwko Polsce), PCIJ 1929, Series A, No. 23

Wyrok STSM z 5.4.1933 r. w sprawie Grenlandii Wschodniej (Dania przeciwko Norwegii), PCIJ 1933, Series A/B, No. 53

Wyrok STSM z 28.6.1937 r. w sprawie podziału wód Mozeli (Niderlandy przeciwko Belgii), PCIJ 1937, Series A/B, No. 70

Opinia doradcza STSM z 7.2.1923 r. w sprawie dekretów o obywatelstwie wydanych w Tunezji i Maroku (Wielka Brytania przeciwko Francji, PCIJ 1923, Series B, No. 4

Opinia doradcza STSM z 3.3.1928 r. w sprawie jurysdykcji sądów Wolnego Miasta Gdańska, PCIJ 1928, Series B, No. 15

Opinia doradcza STSM z 5.9.1931 r. w sprawie reżimu celnego między Niemcami i Austrią, PCIJ 1931, Series A/B, No. 41

Orzeczenia i opinie STSM: https://www.icj-cij.org/pcij

2. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (International Court of Justice)

Wyrok MTS z 9.4.1949 r. w sprawie cieśniny Korfu (Zjednoczone Królestwo przeciwko Albanii), ICJ Reports 1949, s. 4

Wyrok MTS z 15.12.1949 r. w sprawie cieśniny Korfu (Zjednoczone Królestwo przeciwko Albanii), ICJ Reports 1949, s. 244

Wyrok MTS z 20.11.1950 r. w sprawie azylu dyplomatycznego (Kolumbia przeciwko Peru), ICJ Reports 1950, s. 266

Wyrok MTS z 18.12.1951 r. w sprawie rybołówstwa na Morzu Północnym (Zjednoczone Królestwo przeciwko Norwegii), ICJ Reports 1951, s. 116

Wyrok MTS z 6.4.1955 r. w sprawie F. Nottebohma (Lichtenstein przeciwko Gwatemali), ICJ Reports 1955, s. 4

Wyrok MTS z 12.4.1960 r. w sprawie prawa przejazdu przez terytorium Indii (Portugalia przeciwko Indiom), ICJ Reports 1960, s. 6

Wyrok MTS z 15.6.1962 r. w sprawie świątyni Preah Vihear (Kambodża przeciwko Tajlandii), ICJ Reports 1962, s. 6

Wyrok MTS z 20.2.1969 r. w sprawie szelfu kontynentalnego na Morzu Północnym (Republika Federalna Niemiec przeciwko Danii oraz Republika Federalna Niemiec przeciwko Niderlandom), ICJ Reports 1969, s. 3

Wyrok MTS z 5.2.1970 r. w sprawie Barcelona Traction Light and Power Company Ltd (Belgia przeciwko Hiszpanii), ICJ Reports 1970, s. 3

Wyrok MTS z 20.12.1974 r. w sprawie prób jądrowych (Australia przeciwko Francji), ICJ Reports 1974, s. 253

Wyrok MTS z 20.12.1974 r. w sprawie prób jądrowych (Nowa Zelandia przeciwko Francji), ICJ Reports 1974, s. 457

Wyrok MTS z 19.12.1978 r. w sprawie podziału szelfu kontynentalnego na Morzu Egejskim między Grecją a Turcją (Grecja przeciwko Turcji), ICJ Reports 1978, s. 3

Wyrok MTS z 24.5.1980 r. w sprawie amerykańskiego personelu dyplomatycznego i konsularnego w Teheranie (USA przeciwko Iranowi), ICJ Reports 1980, s. 3

Wyrok MTS z 24.2.1982 r. w sprawie szelfu kontynentalnego (Tunezja przeciwko Wielkiej Arabskiej Libijskiej Dżamahirijji Ludowo-Socjalistycznej), ICJ Reports 1982, s. 18

Wyrok MTS z 12.10.1984 r. w sprawie delimitacji granicy morskiej w obszarze zatoki Maine (Kanada przeciwko USA), ICJ Reports 1984, s. 246

Wyrok MTS z 26.11.1984 r. w sprawie działań militarnych i paramilitarnych na terytorium Nikaragui (Nikaragua przeciwko USA), ICJ Reports 1984, s. 392

Wyrok MTS z 3.6.1985 r. w sprawie szelfu kontynentalnego (Libia przeciwko Malcie), ICJ Reports 1985, s. 13

Wyrok MTS z 27.6.1986 r. w sprawie działań militarnych i paramilitarnych na terytorium Nikaragui (Nikaragua przeciwko USA), ICJ Reports 1986, s. 14

Wyrok MTS z 22.12.1986 r. w sprawie sporu granicznego między Burkina Faso i Mali (Burkina Fasso i Mali), ICJ Reports 1986, s. 554

Wyrok MTS z 20.12.1988 r. w sprawie granicznych i transgranicznych działań zbrojnych (Nikaragua przeciwko Hondurasowi), ICJ Reports 1988, s. 69

Wyrok MTS z 20.7.1989 r. w sprawie Elettronica Sicula S.p.A. (ELSI) (USA przeciwko Włochom), ICJ Reports 1989, s. 15

Wyrok MTS z 26.6.1992 r. sprawie złóż fosfatów w pewnych obszarach terytorium Nauru (Nauru przeciwko Australii), ICJ Reports 1992, s. 240

Wyrok MTS z 11.9.1992 r. w sprawie sporu o wyspy i granice morskie (Salvador i Honduras), ICJ Reports 1992, s. 351

Wyrok MTS z 1.7.1994 r. w sprawie sporu terytorialnego między Katarem a Bahrajnem (Katar przeciwko Bahrajnowi), ICJ Reports, 1994, s. 112

Wyrok MTS z 3.2.1994 r. w sprawie sporu terytorialnego (Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna przeciwko Czadowi), ICJ Reports 1994, s. 6

Wyrok MTS z 30.6.1995 r. w sprawie Timoru Wschodniego (Portugalia przeciwko Australii), ICJ Reports 1995, s. 90

Wyrok MTS z 11.7.1996 r. w sprawie stosowania Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (Bośnia i Hercegowina przeciwko Jugosławii), ICJ Reports 1996, s. 595

Wyrok MTS z 25.9.1997 r. w sprawie projektu Gabčikovo-Nagymaros (Węgry i Słowacja), ICJ Reports 1997, s. 7

Wyrok MTS z 27.2.1998 r. w sprawie interpretacji i stosowania konwencji montrealskiej z 1971 r. (Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna przeciwko Zjednoczonemu Królestwu), ICJ Reports 1998, s. 9

Wyrok MTS z 27.2.1998 r. w sprawie interpretacji i stosowania konwencji montrealskiej z 1971 r. (Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna przeciwko USA), ICJ Reports 1998, s. 115

Wyrok MTS z 11.6.1998 r. w sprawie granicy lądowej i morskiej między Kamerunem a Nigerią (Kamerun przeciwko Nigerii), ICJ Reports 1998, s. 275 [zarzuty wstępne: 2–11.3.1998 r., ICJ Reports, s. 296]

Wyrok MTS z 4.12.1998 r. w sprawie jurysdykcji w zakresie rybołówstwa (Hiszpania przeciwko Kanadzie), ICJ Reports 1998, s. 432

Wyrok MTS z 16.3.2001 r. w sprawie delimitacji morskiej i kwestii terytorialnych między Katarem a Bahrajnem (Katar przeciwko Bahrajnowi), ICJ Reports 2001, s. 40

Wyrok MTS z 14.2.2002 r. w sprawie A. Yerodii (Demokratyczna Republika Kongo przeciwko Belgii), ICJ Reports 2002, s. 3

Wyrok MTS z 6.11.2003 r. w sprawie platform naftowych (Islamska Republika Iranu przeciwko USA), ICJ Reports 2003, s. 161

Wyrok MTS z 10.2.2005 r. w sprawie niektórych nieruchomości (Liechtenstein przeciwko Niemcom), ICJ Reports 2005, s. 6

Wyrok MTS z 12.7.2005 r. w sprawie sporu granicznego (Benin przeciwko Nigerowi), ICJ Reports 2005, s. 90

Wyrok MTS z 19.12.2005 r. w sprawie działań zbrojnych na terytorium Konga (Demokratyczna Republika Konga przeciwko Ugandzie), ICJ Reports 2005, s. 168

Wyrok MTS z 3.2.2006 r. w sprawie działań zbrojnych na terytorium Konga (nowy wniosek: 2002) (Demokratyczna Republika Konga przeciwko Rwandzie), ICJ Reports 2006, s. 6

Wyrok MTS z 3.2.2012 r. w sprawie immunitetu jurysdykcyjnego państwa (Niemcy przeciwko Włochom), ICJ Reports 2012, s. 99

Wyrok MTS z 20.7.2012 r. w sprawie pytań dotyczących obowiązku ścigania lub ekstradycji (Belgia przeciwko Senegalowi), ICJ Report 2012, s. 422

Wyrok MTS z 5.10.2016 r. w sprawie Wysp Marshalla (Wyspy Marshalla przeciwko Pakistanowi), ICJ Reports 2016, s. 553

Postanowienie MTS z 3.7.2024 r. w sprawie stosowania Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa (Gambia przeciwko Birmie), ICJ Reports 2024, s. 1

Opinia doradcza MTS z 11.4.1949 r. w sprawie odszkodowania za szkody poniesione w służbie Narodów Zjednoczonych, ICJ Reports 1949, s. 174

Opinia doradcza MTS z 11.7.1950 r. w sprawie międzynarodowego statusu Afryki Południowo-Zachodniej, ICJ Reports 1950, s. 128

Opinia doradcza MTS z 20.7.1962 r. w sprawie niektórych wydatków ONZ, ICJ Reports 1962, s. 151

Opinia doradcza MTS z 21.6.1971 r. w sprawie Namibii (Afryka Południowo-Zachodnia), ICJ Reports 1971, s. 16

Opinia doradcza MTS z 16.10.1975 r. w sprawie Sahary Zachodniej, ICJ Reports 1975, s. 12

Opinia doradcza MTS z 20.12.1980 r. w sprawie interpretacji umowy między WHO a Egiptem z 25.3.1951 r., ICJ Reports 1980, s. 73

Opinia doradcza MTS z 26.4.1988 r. w sprawie obowiązku przystąpienia do arbitrażu na mocy sekcji 21 Umowy w sprawie siedziby ONZ z 26.6.1947 r., ICJ Reports 1988, s. 12

Opinia doradcza MTS z 8.7.1996 r. w sprawie legalności użycia broni jądrowej w konflikcie zbrojnym, ICJ Reports 1996, s. 66

Opinia doradcza MTS z 9.7.2004 r. w sprawie muru na palestyńskich terytoriach okupowanych, ICJ Reports 2004, s. 136

Orzeczenia i opinie MTS: https://www.icj-cij.org/list-of-all-cases

3. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze (International Military Tribunal at Nuremberg)

Wyrok MTW w Norymberdze z 1.10.1946 r., przedruk: AJIL 1947, vol. 41, s. 221; https://www.legal-tools.org/doc/45f18e/pdf/

4. Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia)

Postanowienie Izby Procesowej MTKJ z 10.8.1995 r. w sprawie IT-94-1-T, Prokurator przeciwko Tadiciowi

Postanowienie Izby Apelacyjnej MTKJ z 2.10.1995 r. w sprawie IT-94-1-AR72, Prokurator przeciwko Tadiciowi

Wyrok Izby Apelacyjnej MTKJ z 7.10.1997 r, w sprawie IT-96-22-A, Prokurator przeciwko Erdemoviciowi

Wyrok Izby Procesowej MTKJ z 16.11.1998 r. w sprawie IT-96-21-T, Prokurator przeciwko Mucicowi i in.

Wyrok Izby Procesowej MTKJ z 10.12.1998 r. w sprawie IT-95-17/1-T, Prokurator przeciwko Furundziji

Postanowienie Izby Procesowej MTKJ z 27.7.1999 r. w sprawie IT-95-9-PT, Prokurator przeciwko Simiciowi i in.

Wyrok Izby Procesowej MTKJ z 14.1.2000 r. w sprawie IT-95-16-T, Prokurator przeciwko Kupreskiciowi i in.

Wyrok Izby Procesowej MTKJ z 30.11.2005 r. w sprawie IT-03-66-T, Prokurator przeciwko Limajowi i in.

Wyrok MTKJ z 12.6.2007 r. w sprawie IT-95-11, Prokurator przeciwko Marticiowi

Orzeczenia MTKJ: https://www.icty.org/en/cases

5. Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy (International Criminal Tribunal for Rwanda)

Postanowienie Izby Apelacyjnej MTKR z 31.3.2000 r. w sprawie ICTR-97-19-AR72, Prokurator przeciwko Barayagwizie

Postanowienie Izby Procesowej MTKR z 18.7.1997 r. w sprawie ICTR-96-15-T, Prokurator przeciwko Kanyabashiemu

Orzeczenia MTKR: https://unictr.irmct.org/en/cases

6. Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza (International Tribunal for the Law of the Sea)

Wyrok MTPM z 4.12.1997 r. w sprawie Nr 1, M/V „SAIGA” (Saint Vincent i Grenadiny przeciwko Gwinei), ITLOS Reports 1997, s. 16

Wyrok MTPM z 1.7.1999 r. w sprawie Nr 2, M/V „SAIGA” (Nr 2) (Saint Vincent i Grenadiny przeciwko Gwinei), ITLOS Reports 1999, s. 10

Postanowienie MTPM z 27.8.1999 r. w sprawach Nr 3 i 4 dotyczących tuńczyka błękitnopłetwego (Nowa Zelandia przeciwko Japonii oraz Australia przeciwko Japonii), ITLOS Reports 1999, s. 280

Wyrok MTPM z 7.2.2000 r. w sprawie Nr 5, „Camouco” (Panama przeciwko Francji), ITLOS Reports 2000, s. 10

Wyrok MTPM z 18.12.2000 r. w sprawie Nr 6, „Monte Confurco” (Seszele przeciwko Francji), ITLOS Reports 2000, s. 86

Postanowienie MTPM z 20.12.2000 r. w sprawie Nr 7 dotyczącej ochrony i zrównoważonej eksploatacji zasobów miecznika w południowo-wschodnim Oceanie Spokojnym (Chile przeciwko UE), ITLOS Reports 2000, s. 148

Wyrok MTPM z 20.4.2001 r. w sprawie Nr 8, „Grand Prince” (Belize przeciwko Francji), ITLOS Reports 2001, s. 17

Postanowienie MTPM z 13.7.2001 r. w sprawie Nr 9, „Chaisiri Reefer 2” (Panama przeciwko Yemenowi), ITLOS Reports 2001, s. 82

Wyrok MTPM z 3.12.2001 r. w sprawie Nr 10, MOX Plant (Irlandia przeciwko Zjednoczonemu Królestwu), ITLOS Reports 2001, s. 95

Wyrok MTPM z 23.12.2002 r. w sprawie Nr 11, „Volga” (Federacja Rosyjska przeciwko Australii), ITLOS Reports 2002, s. 10

Wyrok MTPM z 8.10.2003 r. w sprawie Nr 12 dotyczącej rekultywacji gruntów przez Singapur w cieśninie Johor i jej okolicach (Malezja przeciwko Singapurowi), ITLOS Reports 2003, s. 10

Wyrok MTPM z 18.12.2004 r. w sprawie Nr 13, „Juno Trader” (Saint Vincent i Grenadyny przeciwko Gwinei Bissau), ITLOS Reports 2004, s. 17

Wyrok MTPM z 6.8.2007 r. w sprawie Nr 14, „Hoshinmaru” (Japonia przeciwko Federacji Rosyjskiej), ITLOS Reports 2007, s. 18

Wyrok MTPM z 6.8.2007 r. w sprawie Nr 15, „Tomimaru” (Japonia przeciwko Federacji Rosyjskiej), ITLOS Reports 2007, s. 74

Postanowienie MTPM z 28.7.2010 r. w sprawie Nr 17 dotyczącej odpowiedzialności i obowiązków państw finansujących osoby i podmioty w odniesieniu do działań w Obszarze (wniosek o opinię doradczą), ITLOS Reports 2010, s. 46

Wyrok MTPM z 14.3.2012 r. w sprawie Nr 16 dotyczącej sporu o delimitację granicy morskiej między Bangladeszem a Birmą w Zatoce Bengalskiej (Bangladesz przeciwko Birmie), ITLOS Reports 2012, s. 4

Postanowienie MTPM z 15.12.2012 r. w sprawie Nr 20, „ARA Libertad” (Argentyna przeciwko Ghanie), ITLOS Reports, s. 332

Wyrok MTPM z 28.5.2013 r. w sprawie Nr 18, M/V „Louisa” (Saint Vincent i Grenadyny przeciwko Hiszpanii), ITLOS Reports 2013, s. 4

Postanowienie MTPM z 22.11.2013 r. w sprawie Nr 22, „Arctic Sunrise” (Niderlandy przeciwko Federacji Rosyjskiej), ITLOS Reports 2013, s. 230

Wyrok MTPM z 14.4.2014 r. w sprawie Nr 19, M/V „Virginia G” (Panama przeciwko Gwinei Bissau), ITLOS Reports 2014, s. 4

Postanowienie MTPM z 24.8.2015 r. w sprawie Nr 24 dotyczącej incydentu z „Enrica Lexie” (Włochy przeciwko Indiom), ITLOS Reports 2015, s. 182

Wyrok MTPM z 23.9.2017 r. w sprawie Nr 23 dotyczącej sporu o delimitację granicy morskiej między Ghaną a Wybrzeżem Kości Słoniowej na Oceanie Atlantyckim (Ghana przeciwko Wybrzeżu Kości Słoniowej), ITLOS Reports 2017, s. 4

Wyrok MTPM z 10.4.2019 r. w sprawie Nr 25, M/V „Norstar” (Panama przeciwko Włochom), ITLOS Reports 2019, s. 10

Postanowienie MTPM z 25.5.2019 r. w sprawie Nr 26 dotyczącej zatrzymania trzech ukraińskich okrętów wojennych (Ukraina przeciwko Federacji Rosyjskiej), ITLOS Reports 2019, s. 283

Postanowienie MTPM z 29.5.2019 r. w sprawie Nr 27, M/T „San Padre Pio” (Szwajcaria przeciwko Nigerii), ITLOS Reports 2019, s. 369

Postanowienie MTPM z 27.9.2019 r. w sprawie Nr 28 dotyczącej sporu o delimitację granicy morskiej między Mauritiusem a Malediwami na Oceanie Indyjskim (Mauritius przeciwko Malediwom), ITLOS Reports 2019, s. 511

Postanowienie MTPM z 7.1.2020 r. w sprawie Nr 29, M/T „San Padre Pio” (Nr 2) (Szwajcaria przeciwko Nigerii), ITLOS Reports 2020, s. 155

Postanowienie MTPM z 11.11.2022 r. w sprawie Nr 30, M/T „Heroic Idun” (Wyspy Marshalla przeciwko Gwinei Równikowej), ITLOS Reports 2022, s. 1

Postanowienie MTPM z 27.4.2023 r. w sprawie Nr 32, M/T „Heroic Idun” (Nr 2) (Wyspy Marshalla przeciwko Gwinei Równikowej), ITLOS Reports 2023, s. 1

Opinia doradcza MTPM z 1.2.2011 r. w sprawie Nr 17 dotyczącej odpowiedzialności i obowiązków państw finansujących osoby i podmioty w odniesieniu do działań w Obszarze, ITLOS Reports 2011, s. 10

Opinia doradcza MTPM z 2.4.2015 r. w sprawie Nr 21 – Wniosek z 27.3.2013 r. o opinię doradczą skierowany przez Subregionalną Komisję do spraw Rybołówstwa, ITLOS Reports 2015, s. 4

Opinia doradcza MTPM z 21.5.2024 r. w sprawie Nr 31 – Wniosek z 12.12.2022 r. o opinię doradczą skierowany przez Komisję Małych Państw Wyspiarskich do Zmian Klimatu i Prawa Międzynarodowego, ITLOS Reports 2024, s. 4

Orzeczenia i opinie MTPM: https://www.itlos.org/en/main/cases/list-of-cases/

7. Europejski Trybunał Praw Człowieka (European Court of Human Rights)

Wyrok ETPC z 25.4.1978 r. w sprawie Tyrer przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga Nr 5856/72, HUDOC

Wyrok ETPC z 25.2.1997 r. w sprawie Z. przeciwko Finlandii, skarga Nr 22009/93, HUDOC

Wyrok ETPC z 27.8.1997 r. w sprawie M.S. przeciwko Szwecji, skarga Nr 20837/92, HUDOC

Wyrok ETPC z 12.7.2001 r. w sprawie Hans Adam II książę Liechtensteinu przeciwko Niemcom, skarga Nr 42527/98, HUDOC

Wyrok ETPC z 29.4.2002 r. w sprawie Pretty przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, skarga Nr 2346/02, HUDOC

Wyrok ETPC z 9.3.2004 r. w sprawie Glass przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, skarga Nr 61827/00, HUDOC

Wyrok ETPC z 30.11.2004 r. w sprawie Öneryıldız przeciwko Turcji, skarga Nr 48939/99, HUDOC

Wyrok ETPC z 30.6.2005 r. w sprawie Bosphorus Airlines przeciwko Irlandii, skarga Nr 45036/98, HUDOC

Wyrok ETPC z 20.3.2007 r. w sprawie Tysiąc przeciwko Polsce, skarga Nr 5410/03, HUDOC

Wyrok ETPC z 10.4.2007 r. w sprawie Evans przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, skarga Nr 6339/05, HUDOC

Decyzja Wielkiej Izby ETPC z 2.5.2007 r. w sprawach połączonych Agim Behrami i Bekir Behrami przeciwko Francji oraz Ruzhdi Saramati przeciwko Francji, Niemcom i Norwegii, skargi Nr 71412/01 i 78166/01, HUDOC

Wyrok ETPC z 20.3.2008 r. w sprawach połączonych Budayeva i in. przeciwko Federacji Rosyjskiej, skargi Nr 15339/02, 21166/02, 20058/02, 11673/02 i 15343/02, HUDOC

Wyrok ETPC z 12.11.2008 r. w sprawie Bemir i Baykara przeciwko Turcji, skarga Nr 34503/97, HUDOC

Wyrok ETPC z 21.4.2009 r. w sprawie Enerji Yapi-Yol Sen przeciwko Turcji, skarga Nr 68959/01, HUDOC

Wyrok ETPC z 28.4.2009 r. w sprawie K.H. i in. przeciwko Słowacji, skarga Nr 32881/04, HUDOC

Wyrok ETPC z 20.1.2011 r. w sprawie Haas przeciwko Szwajcarii, skarga Nr 31322/07, HUDOC

Wyrok ETPC z 26.5.2011 r. w sprawie R.R. przeciwko Polsce, skarga Nr 27617/04, HUDOC

Wyrok ETPC z 8.2.2012 r. w sprawie V.C. przeciwko Słowacji, skarga Nr 18968/07, HUDOC

Wyrok ETPC z 28.8.2012 r. w sprawie Costa i Pavan przeciwko Włochom, skarga Nr 54270/10, HUDOC

Wyrok ETPC z 7.10.2013 r. w sprawie Avilkina i in. przeciwko Rosji, skarga Nr 1585/09, HUDOC

Wyrok ETPC z 26.11.2013 r. w sprawie Al-Dulimi i Montana Management Inc. przeciwko Szwajcarii, skarga Nr 5809/08, HUDOC

Wyrok ETPC z 5.6.2015 r. w sprawie Lambert i in. przeciwko Francji, skarga Nr 46043/14, HUDOC

Wyrok ETPC z 27.8.2015 r. w sprawie Parillo przeciwko Włochom, skarga Nr 46470/11, HUDOC

Wyrok z 8.11.2016 r. sprawie Magyar Helsinki Bizottság przeciwko Węgrom, skarga Nr 18030/11, HUDOC

Wyrok ETPC z 23.7.2020 r. w sprawach połączonych M.K. i in. przeciwko Polsce, skargi Nr 40503/17, 42902/17 i 43634/17, HUDOC

Wyrok ETPC z 8.7.2021 r. w sprawie D.A. i in. przeciwko Polsce, skarga Nr 51246/17, HUDOC

Wyrok ETPC z 4.10.2022 r. w sprawie Mortier przeciwko Belgii, skarga Nr 78017/17, HUDOC

Orzeczenia ETPC: https://www.echr.coe.int/hudoc-database

8. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Court of Justice of the European Union)

Wyrok TS z 5.2.1963 r. w sprawie 26/62, NV Algemene Transport- en Expeditie Onderneming van Gend & Loos przeciwko Nederlandse administratie der belastingen, EU:C:1963:1

Wyrok TS z 10.12.1968 r. w sprawie C-7/68, Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Włoskiej, EU:C:1968:51

Wyrok z 7.7.1992 r. w sprawie C-369/90, Mario Vicente Micheletti i in. przeciwko Delegación del Gobierno en Cantabria, EU:C:1992:295

Wyrok SPI z 21.9.2005 r. w sprawie T-306/01, Ahmed Ali Yusuf i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, EU:T:2005:331

Wyrok SPI z 21.9.2005 r. w sprawie T-315/01, Yassin Abdullah Kadi przeciwko Radzie i Komisji, EU:T:2005:332

Wyrok TS z 3.9.2008 r. w sprawach połączonych C-402/05 P i C-415/05 P, Yassin Abdullah Kadi i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, EU:C:2008:461

Wyrok TS z 14.5.2019 r. w sprawach połączonych C-391/16, C-77/17 i C-78/17, M przeciwko Ministerstvo vnitra i X i X. przeciwko Commissaire général aux réfugiés et aux apatrides, EU:C:2019:403

Orzeczenia TSUE: https://curia.europa.eu/jcms/jcms/P_106308/pl/

9. Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka (Inter-American Court of Human Rights)

Opinia doradcza MTPC z 19.1.1984 r. w sprawie OC-4/84 dotyczącej poprawek do postanowień Konstytucji Kostaryki dotyczących naturalizacji, http://www.corteidh.or.cr/docs/opiniones/seriea_04_ing.pdf

10. Stały Trybunał Arbitrażowy (Permanent Court of Arbitration)

Orzeczenie STA z 15.10.1926 r. w sprawie Neer (USA przeciwko Meksykowi), RIAA 1926, vol. IV, s. 60

Orzeczenie STA z 4.4.1928 r. w sprawie wysp Las Palmas (USA przeciwko Niderlandom), RIAA 1928, vol. II, s. 829

Orzeczenia STA i sądów arbitrażowych: https://legal.un.org/riaa/vol_34.shtml

Wykaz dokumentów

1. Prawo międzynarodowe

Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów, podpisana w Bandżulu dnia 27.6.1981 r. (https://www.oas.org/en/sla/dil/docs/African_Charter_Human_Peoples_Rights.pdf)

Afrykańska Karta praw i dobrobytu dziecka, przyjęta w Addis Abebie dnia 1.7.1990 r. (https://au.int/sites/default/files/treaties/36804-treaty-african_charter_on_rights_welfare_of_the_child.pdf)

Afrykańska konwencja o ochronie przyrody i zasobów naturalnych, podpisana w Algierze dnia 15.9.1968 r. (UNTS vol. 1001, s. 4)

Afrykańska konwencja o ochronie przyrody i zasobów naturalnych, podpisana w Maputo dnia 11.7.2003 r. (https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/EPLP-056.pdf, s. 25)

Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, przyjęty dnia 1.8.1975 r. (tekst w języku polskim:Z. Lachowski, A.D. Rotfeld (oprac.), Od Helsinek do Madrytu. Dokumenty Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie 1973–1983, Warszawa 1983, s. 110–203)

Akt końcowy kongresu wiedeńskiego z 9.6.1815 r. (tekst w języku polskim: B. Winiarski, Wybór źródeł do nauki prawa międzynarodowego, Warszawa 1938, s. 7–19)

Amerykańska Konwencja Praw Człowieka, przyjęta w San José dnia 22.11.1969 r. (ILM 1970, vol. 9, s. 673; tekst w języku polskim: https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/inne/1969a-c0.html)

Arabska Karta Praw Człowieka, przyjęta w Kairze dnia 15.9.1994 r. (https://www.refworld.org/legal/agreements/las/1994/en/10672)

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o obywatelstwie osób fizycznych w odniesieniu do sukcesji państw – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 55/153 z 12.12.2000 r. (A/RES/55/153)

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o ochronie osób w przypadku katastrof – projekt przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w rezolucji 71/141 z 13.12.2016 r. (A/RES/71/141)

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności organizacji międzynarodowych – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 66/100 z 9.12.2011 r. (A/RES/66/100)

Artykuły Komisji Prawa Międzynarodowego ONZ o odpowiedzialności państw za czyny międzynarodowo bezprawne – załącznik do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/83 z 12.12.2001 r. (A/RES/53/83)

Deklaracja dotycząca zamierzeń i celów MOP, przyjęta w Filadelfii dnia 10.5.1944 r. (załącznik do Konstytucji Międzynarodowej Organizacji Pracy, przyjętej w Montrealu dnia 9.10.1946 r., Dz.U. z 1948 r. Nr 43, poz. 308 ze zm., zał.)

Deklaracja i Program Działań Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu z 25.6.1993 r. (tekst w języku polskim: Deklaracja Wiedeńska i Program Działania Światowej Konferencji Praw Człowieka: Wiedeń, czerwiec 1993, Poznań 1998)

Deklaracja Milenijna Narodów Zjednoczonych – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 55/2 z 8.9.2000 r. (A/RES/55/2)

Deklaracja Mocarstw w sprawie zniesienia handlu Murzynami z 8.2.1815 r. (tekst w języku polskim: B. Winiarski, Wybór źródeł do nauki prawa międzynarodowego, Warszawa 1938, s. 5–6)

Deklaracja MOP dotycząca podstawowych zasad i praw w pracy oraz działania uzupełniające, przyjęte w Genewie dnia 18.6.1998 r. (https://www.mop.pl/html/miedzynarodowe_standardy/podstawowe_prawa.html)

Deklaracja MOP dotycząca sprawiedliwości społecznej na rzecz uczciwej globalizacji, przyjęta w Genewie dnia 10.6.2008 r. (https://www.mop.pl/html/miedzynarodowe_standardy/deklaracja_sprawiedliwosc_spoleczna.html)

Deklaracja Narodów Zjednoczonych podpisana w Waszyngtonie dnia 1.12.1942 r. (tekst w języku polskim: L. Gelberg (oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 3, Warszawa 1960, s. 44)

Deklaracja o międzynarodowych prawach człowieka z 12.10.1929 r. (tekst w języku polskim: M. Balcerzak, Podstawy międzynarodowej ochrony praw człowieka. Zarys wykładu z materiałami źródłowymi. Toruń 2017, s. 195–196)

Deklaracja o ustanowieniu Rady Arktycznej, sporządzona w Ottawie dnia 19.9.1996 r. (https://oaarchive.arctic-council.org/server/api/core/bitstreams/bdc15f51-fb91-4e0d-9037-3e8618e7b98f/content)

Deklaracja o zakazie używania na wojnie kul rozszerzających się lub rozpłaszczających z 29.7.1899 r. (tekst w języku polskim: M. Flemming, Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, uzup. i red. M. Gąska, E. Mikos-Skuza, Warszawa 2003, s. 174)

Deklaracja o zakazie używania pocisków gazowych z 29.7.1899 r. (tekst w języku polskim: M. Flemming, Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, uzup. i red. M. Gąska, E. Mikos-Skuza, Warszawa 2003, s. 174)

Deklaracja petersburska w sprawie pocisków wybuchających małego kalibru z 11.12.1868 r. (tekst w języku polskim: M. Flemming, Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, uzup. i red. M. Gąska, E. Mikos-Skuza, Warszawa 2003, s. 173–174)

Deklaracja praw ludów tubylczych – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 61/295 z 13.9.2007 r. (A/RES/61/295)

Deklaracja praw osób należących do mniejszości narodowych lub etnicznych, religijnych i językowych – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 47/135 z 10.12.1992 r. (A/RES/47/135; tekst w języku polskim: https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/onz/1992b.html)

Deklaracja w sprawie uznania prawa do bandery Państw, pozbawionych wybrzeża morskiego, podpisana w Barcelonie dnia 20.4.1921 r. (Dz.U. z 1925 r. Nr 47, poz. 328)

Deklaracja z Kartageny w sprawie uchodźców, przyjęta dnia 22.11.1984 r. (https://www.unhcr.org/media/cartagena-declaration-refugees-adopted-colloquium-international-protection-refugees-central)

Deklaracja zasad prawa międzynarodowego dotyczących przyjaznych stosunków i współdziałania państw zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych – rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 2625 (XXV) z 24.10.1970 r. (A/RES/2625(XXV); tekst w języku polskim: K. Kocot, K. Wolfke (oprac.), Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego, Wrocław–Warszawa 1978, s. 524–533)

Drugi Protokół dodatkowy sporządzony w Hadze dnia 26.3.1999 r. do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisanej w Hadze dnia 14.5.1954 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 248)

Drugi Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych w sprawie zniesienia kary śmierci, przyjęty w Nowym Jorku dnia 15.12.1989 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 891)

Drugi protokół zmieniający do Konwencji o ograniczeniu przypadków wielokrotnego obywatelstwa i obowiązków wojskowych w przypadkach wielokrotnego obywatelstwa, sporządzony w Strasburgu dnia 2.2.1993 r. (ETS No. 149)

Europejska Karta Społeczna, sporządzona w Turynie dnia 18.10.1961 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.)

Europejska Konwencja Krajobrazowa, sporządzona we Florencji dnia 20.10.2000 r. (Dz.U. z 2006 r. Nr 14, poz. 98)

Europejska konwencja kulturalna, sporządzona w Paryżu dnia 19.12.1954 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 8, poz. 44)

Europejska konwencja o ekstradycji, sporządzona w Paryżu dnia 13.12.1957 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 70, poz. 307 ze zm.)

Europejska konwencja o funkcjach konsularnych, przyjęta w Paryżu dnia 11.12.1967 r. (ETS No. 61)

Europejska konwencja o immunitecie państw, przyjęta w Bazylei dnia 16.5.1972 r. (ETS No. 74)

Europejska konwencja o obywatelstwie, sporządzona w Strasburgu dnia 6.11.1997 r. (ETS No. 166)

Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego, sporządzona w La Valetta dnia 16.1.1992 r. (Dz.U. z 1996 r. Nr 120, poz. 564)

Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa audiowizualnego, sporządzona w Strasburgu dnia 8.11.2001 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 914)

Europejska konwencja o pokojowym załatwianiu sporów, sporządzona w Strasburgu dnia 29.4.1957 r. (ETS No. 23)

Europejska konwencja o statusie prawnym pracowników migrujących, przyjęta w Strasburgu 24.11.1977 r. (CETS No. 93)

Europejska konwencja o uznaniu podmiotowości prawnej międzynarodowych organizacji pozarządowych, otwarta do podpisu w Strasburgu dnia 24.4.1986 r. (ETS No. 124)

Europejska konwencja o zniesieniu wymogu legalizacji dokumentów sporządzonych przez przedstawicieli dyplomatycznych lub urzędników konsularnych, sporządzona w Londynie dnia 7.6.1968 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 76, poz. 381)

Europejskie porozumienie w sprawie zniesienia wiz dla uchodźców, sporządzone w Strasburgu dnia 20.4.1959 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 225, poz. 1929)

Globalna konwencja UNESCO o uznawaniu kwalifikacji w szkolnictwie wyższym, podpisana w Paryżu dnia 25.11.2019 r. (https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/No%20Volume/57727/Part/I-57727-08000002806119b8.pdf)

Jednolita konwencja o środkach odurzających, sporządzona w Nowym Jorku dnia 30.3.1961 r. (Dz.U. z 1966 r. Nr 45, poz. 277 ze zm., zał.)

Karta Atlantycka z 14.8.1941 r. (tekst w języku polskim: L. Gelberg (oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 3, Warszawa 1960, s. 27–28)

Karta Narodów Zjednoczonych podpisana w San Francisco dnia 26.6.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.)

Kompleksowa umowa gospodarczo-handlowa (CETA) między Kanadą, z jednej strony, a Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z drugiej strony, podpisana dnia 30.10.2016 r. (Dz.Urz. UE L 11 z 2017 r., s. 23)

Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie w dniu 28.7.1993 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318)

Konkordat zawarty pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie 10.2.1925 r. (Dz.U. z 1925 r. Nr 72, poz. 501)

Konstytucja i Konwencja Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego, sporządzone w Genewie 22.12.1992 r. (Dz.U z 1998 r. Nr 35, poz. 196, zał.)

Konstytucja Międzynarodowej Organizacji Pracy, przyjęta w Montrealu dnia 9.10.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 43, poz. 308 ze zm., zał.)

Konstytucja Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa, podpisana w Quebec dnia 16.10.1945 r. (Dz.U. z 1958 r. Nr 57, poz. 283, zał. oraz https://www.fao.org/4/K8024E/K8024E.pdf)

Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia, Porozumienie zawarte przez Rządy reprezentowane na Międzynarodowej Konferencji Zdrowia i Protokół dotyczący Międzynarodowego Urzędu Higieny Publicznej, podpisane w Nowym Jorku dnia 22.7.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 61, poz. 477 ze zm.)

Konwencja (I) o pokojowym rozstrzyganiu międzynarodowych sporów, podpisana w Hadze dnia 29.7.1899 r. (https://avalon.law.yale.edu/19th_century/hague01.asp)

Konwencja (II) o prawach i zwyczajach wojny lądowej wraz z załącznikiem: Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 29.7.1899 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/hague-conv-ii-1899)

Konwencja (III) o przystosowaniu do wojny morskiej zasad konwencji genewskiej z 22.8.1864 r., podpisana w Hadze dnia 29.7.1899 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/hague-conv-iii-1899?activeTab=historical)

Konwencja (I) o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1930 r. Nr 9, poz. 64)

Konwencja (II) w sprawie ograniczenia użycia siły w celu odzyskania długów zawarowanych umową, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (UN Archives Treaties Collection, vol. 54, s. 437)

Konwencja (III) dotycząca rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 159)

Konwencja (IV) dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

Konwencja (V) dotycząca praw i obowiązków mocarstw i osób neutralnych w razie wojny lądowej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz.163)

Konwencja (VI) o postępowaniu ze statkami handlowymi nieprzyjaciela na początku działań wojennych, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1936 r. Nr 6, poz. 64)

Konwencja (VII) o przerabianiu statków handlowych na okręty wojenne, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1936 r. Nr 6, poz. 65)

Konwencja (VIII) dotycząca zakładania min wybuchających automatycznie za dotknięciem, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/hague-conv-viii-1907)

Konwencja (IX) o bombardowaniu przez morskie siły zbrojne w czasie wojny, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1936 r. Nr 6, poz. 66)

Konwencja (X) w sprawie zastosowania do wojny morskiej zasad konwencji genewskiej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/hague-conv-x-1907?activeTab=historical)

Konwencja (XI) o pewnych ograniczeniach w wykonywaniu prawa zdobyczy podczas wojny morskiej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1936 r. Nr 6, poz. 68)

Konwencja (XII) dotycząca utworzenia Międzynarodowego Trybunału Łupów, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/hague-conv-xii-1907?activeTab=historical)

Konwencja (XIII) dotycząca praw i obowiązków mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej, podpisana w Hadze dnia 18.10.1907 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/hague-conv-xiii-1907)

Konwencja ateńska w sprawie przewozu morzem pasażerów i ich bagażu, sporządzona w Atenach dnia 13.12.1974 r. (Dz.U. z 1987 r. Nr 18, poz. 108 ze zm., zał.)

Konwencja Beneluksu o polowaniu i ochronie ptaków, podpisana w Brukseli dnia 10.6.1970 r. (UNTS vol. 847, s. 260)

Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, przyjęta w Bernie dnia 9.9.1886 r., przejrzana w Berlinie dnia 13.11.1908 r. i w Rzymie dnia 2.6.1928 r. (Dz.U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515 ze zm.)

Konwencja dla ułatwienia międzynarodowego obiegu filmów, mających charakter wychowawczy, podpisana w Genewie dnia 11.10.1933 r. (Dz.U. z 1937 r. Nr 83, poz. 601)

Konwencja dotycząca międzynarodowego statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28.10.1933 r. (LNTS 1935, vol. CLIX, No. 3663)

Konwencja dotycząca odpowiedzialności cywilnej w dziedzinie przewozu morskiego materiałów jądrowych, sporządzona w Brukseli dnia 17.12.1971 r. (UNTS vol. 974, s. 255)

Konwencja dotycząca przywilejów i immunitetów Narodów Zjednoczonych, zatwierdzona przez Ogólne Zgromadzenie Narodów Zjednoczonych dnia 13.2.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 39, poz. 286)

Konwencja dotycząca specyficznych aspektów problemów uchodźstwa w Afryce, przyjęta w Addis Abebie dnia z 10.9.1969 r. (ILM 1969, vol. 8)

Konwencja dotycząca statusu bezpaństwowców, sporządzona w Nowym Jorku dnia 28.9.1954 r. (UNTS vol. 360, s. 117)

Konwencja dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28.7.1951 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515 ze zm.)

Konwencja dotycząca szkód wyrządzonych przez obce statki powietrzne osobom trzecim na powierzchni ziemi, podpisana w Rzymie dnia 29.5.1933 r. (LNTS 1938, vol. CXCII, No. 4479)

Konwencja dotycząca szkód wyrządzonych przez obce statki powietrzne osobom trzecim na powierzchni ziemi, podpisana w Rzymie dnia 7.10.1952 r. (ICAO Doc 7364)

Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, sporządzona w Paryżu dnia 17.11.1970 r. (Dz.U. z 1974 r. Nr 20, poz. 106)

Konwencja dotycząca traktowania jeńców wojennych, podpisana w Genewie dnia 27.7.1929 r. (Dz.U. z 1932 r. Nr 103, poz. 866)

Konwencja dotycząca ustroju żeglugi na Dunaju, podpisana w Belgradzie w dniu 18.8.1948 r. (tekst w języku polskim: L. Gelberg (oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 3, Warszawa 1960, s. 320–330)

Konwencja dotycząca utworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury, podpisana w Londynie dnia 16.11.1945 r. (t.j. Dz.U. z 1958 r. Nr 63, poz. 311, zał.)

Konwencja handlowa i nawigacyjna między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Portugalską, zawarta w drodze wymiany not w Lizbonie dnia 28.12.1929 r. (Dz.U. z 1931 r. Nr 37, poz. 289)

Konwencja i Statut o utworzeniu Unji Międzynarodowej Niesienia Pomocy, Akt końcowy, podpisane w Genewie dnia 12.7.1927 r. (Dz.U. z 1933 r. Nr 6, poz. 35)

Konwencja i Statut o wolności tranzytu, podpisane w Barcelonie dnia 20.4.1921 r. (Dz.U. z 1925 r. Nr 34, poz. 236)

Konwencja i Statut w sprawie urządzenia dróg żeglownych o znaczeniu międzynarodowym, podpisane w Barcelonie dnia 20.4.1921 r. (LNTS 1937, vol. VII, No. 172)

Konwencja konsularna między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białoruś, sporządzona w Warszawie dnia 2.3.1992 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 50, poz. 197)

Konwencja konsularna między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Bułgarii, sporządzona w Warszawie dnia 11.4.1994 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 63, poz. 711)

Konwencja konsularna między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Mołdowa, sporządzona w Warszawie dnia 15.11.1994 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 43, poz. 255)

Konwencja konsularna między Rzecząpospolitą Polską a Rumunią, sporządzona w Bukareszcie dnia 25.1.1993 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 29, poz. 104)

Konwencja między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Rumunii, dotycząca współpracy intelektualnej, podpisana w Warszawie dnia 27.11.1936 r. (Dz.U. z 1937 r. Nr 36, poz. 273)

Konwencja między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Węgierską w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku, podpisana w Budapeszcie w dniu 23.9.1992 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 125, poz. 602, sprost. Dz.U. z 2021 r. poz. 1310)

Konwencja między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki o przewozie napojów alkoholowych między Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, podpisana w Waszyngtonie dnia 19.6.1930 r. (Dz.U. Nr 57, poz. 468)

Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, sporządzona w Montego Bay dnia 10.12.1982 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 59, poz. 543, zał.)

Konwencja Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, sporządzona w Wiedniu dnia 11.4.1980 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45 poz. 286 ze zm.)

Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 15.11.2000 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 18, poz. 158)

Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia w państwach dotkniętych poważnymi suszami i/lub pustynnieniem, zwłaszcza w Afryce, sporządzona w Paryżu dnia 17.6.1994 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 185, poz. 1538)

Konwencja niemiecko-polska dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie dnia 5.5.1922 r. (Dz.U. Nr 44, poz. 371, zał.)

Konwencja Nr 1 MOP dotycząca ograniczenia czasu pracy do ośmiu godzin dziennie i czterdziestu ośmiu godzin tygodniowo w zakładach przemysłowych, przyjęta w Waszyngtonie dnia 28.11.1919 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k001.html)

Konwencja Nr 5 MOP w sprawie określenia najniższego wieku dopuszczania dzieci do pracy przemysłowej, przyjęta w Waszyngtonie dnia 28.11.1919 r. (Dz.U. z 1925 r. Nr 54, poz. 366)

Konwencja Nr 6 MOP w sprawie pracy nocnej młodocianych w przemyśle, przyjęta w Waszyngtonie dnia 28.11.1919 r. (Dz.U. z 1925 r. Nr 54, poz. 368)

Konwencja Nr 7 MOP określająca najniższy wiek dopuszczania dzieci do pracy w marynarce, przyjęta w Genewie dnia 9.7.1920 r. (Dz.U. z 1925 r. Nr 54, poz. 370 ze zm.)

Konwencja Nr 10 MOP w sprawie wieku dopuszczania dzieci do pracy w rolnictwie, przyjęta w Genewie dnia 16.11.1921 r. (Dz.U. z 1925 r. Nr 54, poz. 376)

Konwencja Nr 21 MOP w sprawie uproszczenia inspekcji emigrantów na pokładzie statku, przyjęta w Genewie dnia 5.6.1926 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k021.html)

Konwencja Nr 24 MOP dotycząca ubezpieczenia na wypadek choroby pracowników, zatrudnionych w przemyśle i handlu oraz w gospodarstwach domowych, przyjęta w Genewie dnia 15.6.1927 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 31, poz. 219)

Konwencja Nr 25 MOP dotycząca ubezpieczenia na wypadek choroby pracowników rolnych, przyjęta w Genewie dnia 15.6.1927 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 31, poz. 221)

Konwencja Nr 26 MOP dotycząca ustanowienia metod ustalania płac minimalnych, przyjęta w Genewie dnia 16.6.1928 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100: 0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312171:NO; tekst w języku polskim: Konwencje i zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy 1919–1973, t. 1, Warszawa 2014, s. 75)

Konwencja Nr 29 MOP dotycząca pracy przymusowej lub obowiązkowej, przyjęta w Genewie dnia 28.6.1930 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 20, poz. 122 ze zm.)

Konwencja Nr 30 MOP dotycząca uregulowania czasu pracy w handlu i w biurach, przyjęta w Genewie dnia 28.6.1930 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k030.html)

Konwencja Nr 33 MOP dotycząca wieku dopuszczania dzieci do pracy w zawodach nieprzemysłowych, przyjęta w Genewie dnia 30.4.1932 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312178:NO; tekst w języku polskim: Konwencje i zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy 1919–1973, t. 1, Warszawa 2014, s. 109)

Konwencja Nr 35 MOP dotycząca obowiązkowego ubezpieczenia na starość pracowników najemnych, zatrudnionych w przedsiębiorstwach przemysłowych i handlowych, w wolnych zawodach, jak również chałupników i pracowników gospodarstw domowych, przyjęta w Genewie dnia 29.6.1933 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 31, poz. 223)

Konwencja Nr 44 MOP dotycząca zapewnienia bezrobotnym nie z własnej winy odszkodowania lub zasiłku, przyjęta w Genewie dnia 23.6.1934 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k044.html)

Konwencja Nr 47 MOP dotycząca skrócenia czasu pracy do czterdziestu godzin tygodniowo, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1935 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k047.html)

Konwencja Nr 48 MOP dotycząca ustanowienia międzynarodowego systemu zachowania uprawnień w ubezpieczeniu na wypadek inwalidztwa, starości i śmierci, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1935 r. (Dz.U. z 1939 r. Nr 21, poz. 134)

Konwencja Nr 62 MOP dotycząca przepisów o bezpieczeństwie w przemyśle budowlanym, przyjęta w Genewie dnia 23.6.1937 r. (Dz.U. z 1951 r. Nr 11, poz. 83, zał.)

Konwencja Nr 66 MOP dotycząca rekrutacji, pośrednictwa i warunków pracy pracowników migrujących, przyjęta w Genewie dnia 9.7.1939 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:12100:11483889554555::NO::P12100_SHOW_TEXT:Y:)

Konwencja Nr 77 MOP dotycząca lekarskiego badania zdatności do zatrudnienia w przemyśle dzieci i młodocianych, przyjęta w Montrealu dnia 9.10.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 46, poz. 338)

Konwencja Nr 78 MOP dotycząca lekarskiego badania zdatności do zatrudnienia dzieci i młodocianych w zajęciach nieprzemysłowych, przyjęta w Montrealu dnia 9.10.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 46, poz. 339)

Konwencja Nr 79 MOP dotycząca ograniczenia pracy nocnej dzieci i młodocianych w zajęciach nieprzemysłowych, przyjęta w Montrealu dnia 9.10.1946 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 46, poz. 340)

Konwencja Nr 87 MOP dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych, przyjęta w San Francisco dnia 9.7.1948 r. (Dz.U. z 1958 r. Nr 29, poz. 125)

Konwencja Nr 90 MOP dotycząca pracy nocnej młodocianych w przemyśle, przyjęta w San Francisco dnia 10.7.1948 r., zrewidowana 17.6.1948 r. (Dz.U. z 1968 r. Nr 37, poz. 259)

Konwencja Nr 95 MOP dotycząca ochrony płacy, przyjęta w Genewie dnia 1.7.1949 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 38, poz. 234, zał.)

Konwencja Nr 97 MOP dotycząca pracowników migrujących (zrewidowana), przyjęta w Genewie dnia 1.7.1949 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO: 12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312242:NO)

Konwencja Nr 98 MOP dotycząca stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych, przyjęta w Genewie dnia 1.7.1949 r. (Dz.U. z 1958 r. Nr 29, poz. 126)

Konwencja Nr 100 MOP dotycząca jednakowego wynagrodzenia dla pracujących mężczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości, przyjęta w Genewie dnia 29.6.1951 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 38, poz. 238)

Konwencja Nr 102 MOP dotycząca minimalnych norm zabezpieczenia społecznego, przyjęta w Genewie dnia 28.6.1952 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 93, poz. 775)

Konwencja Nr 103 MOP dotycząca ochrony macierzyństwa (zrewidowana), przyjęta w Genewie dnia 28.6.1952 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 99)

Konwencja Nr 105 MOP o zniesieniu pracy przymusowej, przyjęta w Genewie dnia 25.6.1957 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 39, poz. 240).

Konwencja Nr 106 MOP dotycząca cotygodniowego odpoczynku w handlu i w biurach, przyjęta w Genewie dnia 26.6.1957 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k106.html)

Konwencja Nr 111 MOP dotycząca dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu, przyjęta w Genewie dnia 25.6.1958 r. (Dz.U. z 1961 r. Nr 42, poz. 218, zał.)

Konwencja Nr 115 MOP dotycząca ochrony pracowników przed promieniowaniem jonizującym, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1960 r. (Dz.U. z 1965 r., Nr 8, poz. 45, zał.)

Konwencja Nr 118 MOP dotycząca równości traktowania własnych i obcych obywateli w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, przyjęta w Genewie dnia 28.6.1962 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k118.html)

Konwencja Nr 119 MOP dotycząca zabezpieczenia maszyn, przyjęta w Genewie dnia 25.6.1963 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 14, poz. 53, zał.)

Konwencja Nr 120 MOP dotycząca higieny w handlu i w biurach, przyjęta w Genewie dnia 8.7.1964 r. (Dz.U. z 1968 r., Nr 37, poz. 261, zał.)

Konwencja Nr 121 MOP dotycząca świadczeń w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych, przyjęta w Genewie dnia 8.7.1964 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k121.html)

Konwencja Nr 123 MOP dotycząca najniższego wieku dopuszczenia do pracy pod ziemią w kopalniach, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1965 r. (Dz.U. z 1970 r. Nr 6, poz. 62)

Konwencja Nr 124 MOP dotycząca badania lekarskiego zdatności młodocianych do pracy pod ziemią w kopalniach, przyjęta w Genewie dnia 23.6.1965 r. (Dz.U. z 1968 r. Nr 37, poz. 263)

Konwencja Nr 127 MOP dotycząca ciężaru maksymalnego ładunków, dozwolonego przy przenoszeniu przez jednego pracownika, przyjęta w Genewie dnia 28.6.1967 r. (Dz.U. z 1973 r. Nr 25, poz. 142, zał.)

Konwencja Nr 128 MOP dotycząca świadczeń w razie inwalidztwa, na starość i w razie śmierci żywiciela rodziny, przyjęta w Genewie dnia 29.6.1967 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k128.html)

Konwencja Nr 130 MOP dotycząca opieki lekarskiej i zasiłków chorobowych, przyjęta w Genewie dnia 25.6.1969 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k130.html)

Konwencja Nr 132 MOP dotycząca corocznych płatnych urlopów, przyjęta w Genewie dnia 24.6.1970 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k132.html)

Konwencja Nr 138 MOP dotycząca najniższego wieku dopuszczenia do zatrudnienia, przyjęta w Genewie dnia 26.6.1973 r. (Dz.U. z 1978 r. Nr 12, poz. 53, zał.)

Konwencja Nr 139 MOP dotycząca zapobiegania i kontroli ryzyka zawodowego spowodowanego przez substancje i czynniki rakotwórcze, przyjęta w Genewie dnia 24.6.1974 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k139.html)

Konwencja Nr 143 MOP dotycząca migracji w niewłaściwych warunkach oraz popierania równości szans i traktowania pracowników migrujących, przyjęta w Genewie dnia 24.6.1975 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k143.html)

Konwencja Nr 148 MOP dotycząca ochrony pracowników przed zagrożeniami zawodowymi w miejscu pracy spowodowanymi zanieczyszczeniem powietrza, hałasem i wibracją, przyjęta w Genewie dnia 20.6.1977 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 66, poz. 574)

Konwencja Nr 151 MOP dotycząca ochrony prawa do organizowania się i procedury określania warunków zatrudnienia w służbie publicznej, przyjęta w Genewie dnia 27.6.1978 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 22, poz. 78)

Konwencja Nr 155 MOP dotycząca bezpieczeństwa, ochrony zdrowia i środowiska pracy, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1981 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k155.html)

Konwencja Nr 156 MOP dotycząca równości szans i traktowania pracowników obu płci: pracowników mających obowiązki rodzinne, przyjęta w Genewie dnia 23.6.1981 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k156.html)

Konwencja Nr 157 MOP dotycząca ustanowienia międzynarodowego zachowania praw w zakresie zabezpieczenia społecznego, przyjęta w Genewie dnia 21.6.1982 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k157.html)

Konwencja Nr 158 MOP dotycząca rozwiązywania stosunku pracy z inicjatywy pracodawcy, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1982 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB: 12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312303:NO; tekst w języku polskim: Konwencje i zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy 1974–2012, t. 2, Warszawa 2014, s. 1034)

Konwencja Nr 159 MOP dotycząca rehabilitacji zawodowej i zatrudnienia osób niepełnosprawnych, przyjęta w Genewie dnia 20.6.1983 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 43, poz. 412)

Konwencja Nr 162 MOP dotycząca bezpieczeństwa w stosowaniu azbestu, przyjęta w Genewie dnia 24.6.1986 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k162.html)

Konwencja Nr 167 MOP dotycząca bezpieczeństwa i zdrowia w budownictwie, przyjęta w Genewie dnia 20.6.1988 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k167.html)

Konwencja Nr 168 MOP dotycząca popierania zatrudnienia i ochrony przed bezrobociem, przyjęta w Genewie dnia 21.6.1988 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k168.html)

Konwencja Nr 170 MOP dotycząca bezpieczeństwa przy używaniu substancji i preparatów chemicznych w pracy, przyjęta w Genewie dnia 25.6.1990 r. (Dz.U. z 2006 r. Nr 194, poz. 1433)

Konwencja Nr 174 MOP dotycząca zapobiegania poważnym wypadkom przemysłowym, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1993 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB: 12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312319:NO; tekst w języku polskim: Konwencje i zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy 1974–2012, t. 2, Warszawa 2014, s. 1240)

Konwencja Nr 176 MOP dotycząca szczególnej ochrony pracowników zatrudnionych w kopalniach, przyjęta w Genewie dnia 22.6.1995 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 117, poz. 1105)

Konwencja Nr 182 MOP dotycząca zakazu i natychmiastowych działań na rzecz eliminowania najgorszych form pracy dzieci, przyjęta w Genewie dnia 17.6.1999 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 139, poz. 1474)

Konwencja Nr 183 MOP dotycząca ochrony macierzyństwa, przyjęta w Genewie dnia 15.6.2000 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k183.html)

Konwencja Nr 184 MOP dotycząca bezpieczeństwa i higieny pracy w rolnictwie, przyjęta w Genewie dnia 21.6.2001 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k184.html)

Konwencja Nr 187 MOP dotycząca podstaw promocji, bezpieczeństwa i higieny pracy, przyjęta w Genewie dnia 15.6.2006 r. (https://www.mop.pl/doc/html/konwencje/k187.html)

Konwencja o agentach konsularnych, sporządzona w Hawanie dnia 20.2.1928 r. (tekst w języku polskim: tłum. I. Kozak, Studia Prawnicze KUL 2014, Nr 3, s. 165–170)

Konwencja o bezpieczeństwie personelu Organizacji Narodów Zjednoczonych i personelu współdziałającego, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 9.12.1994 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 172, poz. 1671 ze zm.)

Konwencja o funkcjach konsularnych, podpisana w Caracas dnia 18.7.1911 r. (AJIL 1932, vol. 26, Supplement, Appendix 2: Multipartite Conventions, s. 381–383)

Konwencja o immunitecie jurysdykcyjnym państw i ich majątku, przyjęta rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ 59/38 z 2.12.2004 r. (A/RES/59/38)

Konwencja o międzynarodowej odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez obiekty kosmiczne, sporządzona w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 29.3.1972 r. (Dz.U. 1973 r. Nr 27, poz. 154, zał.)

Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem, sporządzona w Waszyngtonie dnia 3.3.1973 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 27, poz. 112)

Konwencja o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, podpisana w Chicago dnia 7.12.1944 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 35, poz. 212 ze zm., zał.)

Konwencja o Międzyrządowej Morskiej Organizacji Doradczej, podpisana w Genewie dnia 6.3.1946 r. (Dz.U. z 1961 r. Nr 14, poz. 74 ze zm., zał.)

Konwencja o misjach specjalnych, otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 16.12.1969 r. (Dz.U. z 1985 r. Nr 48, poz. 245, zał.)

Konwencja o morzu pełnym, sporządzona w Genewie dnia 29.4.1958 r. (Dz.U. z 1963 r. Nr 33, poz. 187, zał.)

Konwencja o morzu terytorialnym i strefie przyległej, sporządzona w Genewie dnia 29.4.1958 r. (https://treaties.un.org/doc/Treaties/1966/03/19660320%2002-16%20AM/Ch_XXI_01_2_3_ 4_5p.pdf; tekst w języku polskim: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo międzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, Lublin 1992, s. 310–318)

Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, przyjęta w Nowym Jorku przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych dnia 26.11.1968 r. (Dz.U. z 1970 r. Nr 26, poz. 208 ze zm.)

Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego, sporządzona w Rosmarze dnia 2.2.1971 r. (Dz.U. z 1978 r. Nr 7, poz. 24 ze zm.)

Konwencja o obywatelstwie kobiet zamężnych otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 20.2.1957 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 56, poz. 334)

Konwencja o ocenach oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym, sporządzona w Espoo dnia 25.2.1991 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 96, poz. 1110 ze zm.)

Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego wraz z Regulaminem wykonawczym do tej Konwencji oraz Protokół o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisane w Hadze dnia 14.5.1954 r. (Dz.U. z 1957 r. Nr 46, poz. 212 ze zm.)

Konwencja o ochronie dziedzictwa architektonicznego Europy, sporządzona w Grenadzie dnia 3.10.1985 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 210)

Konwencja o ochronie fok antarktycznych, podpisana w Londynie dnia 1.6.1972 r. (Dz.U. z 1980 r. Nr 28, poz. 119, zał.)

Konwencja o ochronie fok, podpisana w Waszyngtonie dnia 9.2.1957 r. (UNTS vol. 314, s. 106)

Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk, sporządzona w Bernie dnia 19.9.1979 r. (Dz.U. z 1996 r. Nr 58, poz. 263 ze zm., zał.)

Konwencja o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych, sporządzona w Helsinkach dnia 17.3.1992 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 702 ze zm.)

Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, przyjęta w Paryżu dnia 2.11.2001 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 1302)

Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny: Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie, przyjęta przez Komitet Ministrów dnia 19.11.1996 r., otwarta do podpisu w Oviedo dnia 4.4.1997 r. (ETS No. 164)

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

Konwencja o ochronie praw osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13.12.2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169 ze zm.)

Konwencja o ochronie przyrody oraz zachowaniu dzikiej fauny i flory na półkuli zachodniej, otwarta do podpisu w Waszyngtonie dnia 12.10.1940 r. (UNTS vol. 161, s. 193)

Konwencja o ochronie ptaków pożytecznych dla rolnictwa, podpisana w Paryżu dnia 19.3.1902 r. (Dz.U. z 1932 r. Nr 67, poz. 625 ze zm.)

Konwencja o ochronie Renu, przyjęta w Bernie dnia 12.4.1999 r. (Dz.Urz. WE L 289 z 2000 r., s. 31)

Konwencja o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego, sporządzona w Helsinkach dnia 9.4.1992 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 346)

Konwencja o ochronie środowiska morskiego obszaru Północno-Wschodniego Atlantyku, sporządzona w Paryżu dnia 22.9.1992 r. (Dz.Urz. WE L 104 z 1998 r., s. 2 ze zm.)

Konwencja o ochronie środowiska poprzez prawo karne, sporządzona w Strasburgu dnia 4.11.1998 r. (ETS No. 172)

Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt, sporządzona w Bonn dnia 23.6.1979 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 2, poz. 17)

Konwencja o odpowiedzialności cywilnej za szkody spowodowane działalnością niebezpieczną dla środowiska, sporządzona w Lugano dnia 21.6.1993 r. (ETS No. 150)

Konwencja o ograniczaniu bezpaństwowości, przyjęta w Nowym Jorku dnia 30.8.1961 r. (UNTS vol. 989, s. 175)

Konwencja o ograniczeniu odpowiedzialności za roszczenia morskie, sporządzona w Londynie dnia 19.11.1976 r. (Dz.U. z 1986 r. Nr 35, poz. 175 ze zm.)

Konwencja o ograniczeniu przypadków wielokrotnego obywatelstwa i obowiązków wojskowych w przypadkach wielokrotnego obywatelstwa, sporządzona w Strasburgu dnia 6.5.1963 r. (ETS No. 43)

Konwencja o Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, wraz z Protokołami dodatkowymi Nr 1 i 2 do tej Konwencji, stanowiącymi jej integralną część, sporządzone w Paryżu dnia 14.12.1960 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 76, poz. 490)

Konwencja o pracy na morzu, przyjęta przez Konferencję Ogólną Międzynarodowej Organizacji Pracy w Genewie dnia 23.2.2006 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 845 ze zm.)

Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.)

Konwencja o prawach i obowiązkach państw, przyjęta podczas siódmej międzynarodowej konferencji państw amerykańskich w Montevideo dnia 26.12.1933 r. (LNTS 1936, vol. CLXV, No. 3802–3803; tekst polski: L. Gelberg (oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 2, Warszawa 1958, s. 356–358)

Konwencja o prawie nieżeglownego użytkowania międzynarodowych cieków wodnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 21.5.1997 r. (UNTS vol. 2999, s. 77)

Konwencja o prawie prywatnym, sporządzona w Hawanie dnia 20.2.1928 r. (LNTS 1929, vol. LXXXVI, No. 1950)

Konwencja o przekazywaniu i wykorzystywaniu danych ze zdalnego badania Ziemi z kosmosu, sporządzona w Moskwie dnia 19.5.1978 r. (Dz.U. z 1980 r. Nr 10, poz. 27, zał.)

Konwencja o przywilejach i immunitetach organizacji wyspecjalizowanych, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 21.11.1947 r. (Dz.U. z 1970 r. Nr 4, poz. 25, zał.)

Konwencja o rejestracji obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną, otwarta do podpisania w Nowym Jorku dnia 14.1.1975 r. (Dz.U. z 1979 r. Nr 5, poz. 22, zał.)

Konwencja o rozpowszechnianiu drogą satelitarną sygnałów przenoszących program, sporządzona w Brukseli dnia 21.5.1974 r. (UNTS vol. 1144, s. 3)

Konwencja o rozstrzyganiu sporów inwestycyjnych między państwami a obywatelami innych państw, otwarta do podpisu w Waszyngtonie dnia 18.3.1965 r. (UNTS vol. 575, s. 159)

Konwencja o różnorodności biologicznej, sporządzona w Rio de Janeiro dnia 5.6.1992 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 184, poz. 1532)

Konwencja o rybołówstwie i ochronie żywych zasobów morza pełnego, sporządzona w Genewie dnia 29.4.1958 r. (https://treaties.un.org/doc/Treaties/1966/03/19660320%2002-16%20AM/Ch_XXI_01_2_3_4_5p.pdf)

Konwencja o rybołówstwie na Morzu Północnym, podpisana w Hadze dnia 6.5.1882 r. (https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Vict/46-47/22/schedules/enacted)

Konwencja o sukcesji państw w odniesieniu do mienia, archiwów i długów państwa, przyjęta w Wiedniu dnia 8.4.1983 r. (https://treaties.un.org/doc/source/docs/a_conf_117_14-E.pdf)

Konwencja o sukcesji państw w odniesieniu do traktatów, przyjęta w Wiedniu dnia 23.8.1978 r. (UNTS vol. 1946, s. 3)

Konwencja o szelfie kontynentalnym, sporządzona w Genewie dnia 29.4.1958 r. (Dz.U. z 1964 r. Nr 28, poz. 179, zał.)

Konwencja o traktatach, sporządzona w Hawanie dnia 20.2.1928 r. (AJIL 1935, vol. 29, Supplement: Research in International Law, s. 1205–1207)

Konwencja o ujednoliceniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, sporządzona w Montrealu dnia 28.5.1999 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 37, poz. 235 ze zm.)

Konwencja o ujednostajnieniu niektórych prawideł, dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, podpisana w Warszawie dnia 12.10.1929 r. (Dz.U. z 1933 r. Nr 8, poz. 49 ze zm.)

Konwencja o ułatwieniu międzynarodowego obrotu morskiego, sporządzona w Londynie dnia 9.4.1965 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 30, poz. 236)

Konwencja o uregulowaniu połowów wielorybów, podpisana w Genewie dnia 24.9.1931 r. (Dz.U. z 1935 r. Nr 14, poz. 75)

Konwencja o ustanowieniu Europejskiej Agencji Kosmicznej, sporządzona w Paryżu dnia 30.5.1975 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 61)

Konwencja o utworzeniu Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, sporządzona w Sztokholmie dnia z 4.1.1960 r. (https://www.worldtradelaw.net/document.php?id=fta/agreements/eftascfta.pdf&mode=download)

Konwencja o utworzeniu Międzynarodowego Trybunału Karnego, otwarta do podpisu w Genewie dnia 16.11.1937 r. (tekst w języku polskim: K. Lankosz, M. Marcinko (oprac.), Międzynarodowe konwencje antyterrorystyczne. Wybór tekstów, Bielsko-Biała 2007, s. 16–26)

Konwencja o uznaniu kwalifikacji związanych z uzyskaniem wyższego wykształcenia w Regionie Europejskim, sporządzona w Lizbonie dnia 11.4.1997 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 233, poz. 2339)

Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 10.6.1958 r. (Dz.U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41, zał.)

Konwencja o wczesnym powiadamianiu o awarii jądrowej, sporządzona w Wiedniu dnia 26.9.1986 r. (Dz.U. z 1988 r. Nr 31, poz. 216, zał.)

Konwencja o wyrównywaniu osobom trzecim szkód wynikających z bezprawnej ingerencji wobec statków powietrznych, podpisana w Montrealu 2.5.2009 r. (ICAO Doc 9920)

Konwencja o wyrównywaniu szkód spowodowanych przez statki powietrzne osobom trzecim, podpisana w Montrealu 2.5.2009 r. (ICAO Doc 9919)

Konwencja o zabezpieczeniach międzynarodowych na wyposażeniu ruchomym, podpisana w Kapsztadzie dnia 16.11.2001 r. (ICAO Doc 9793)

Konwencja o zachowaniu bioróżnorodności i ochronie obszarów dzikiej przyrody w Ameryce Środkowej, sporządzona w Managui dnia 5.6.1992 r. (https://www.minex.gob.gt/MDAA/DATA/MDAA/201011081600034231992-6-5%20Convenio%20Conservacion%20Biodiversidad%20y%20Proteccion%20Areas%20Silvestres.pdf)

Konwencja o zachowaniu i ochronie fok futerkowych, podpisana w Waszyngtonie dnia 7.7.1911 r. (tekst: S.S. Hayden, The International protection of Wild Life, New York 1942, s. 210–216)

Konwencja o zachowaniu żywych zasobów morskich Antarktyki, sporządzona w Canberry dnia 20.5.1980 r. (Dz.U. z 1984 r. Nr 61, poz. 314, zał.)

Konwencja o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, sporządzona w Genewie dnia 10.10.1980 r. (Dz.U. z 1984 r. Nr 23, poz. 104 ze zm., zał.)

Konwencja o zakazie produkcji, składowania i używania amunicji kasetowej, przyjęta w Dublinie dnia 30.5.2008 r. (UNTS vol. 2688, s. 39)

Konwencja o zakazie prowadzenia badań, produkcji i gromadzenia zapasów broni bakteriologicznej (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu, sporządzona w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 10.4.1972 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 1, poz. 1, zał.)

Konwencja o zakazie prowadzenia badań, produkcji, składowania i użycia broni chemicznej oraz o zniszczeniu jej zapasów, sporządzona w Paryżu dnia 13.1.1993 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 63, poz. 703 ze zm., zał.)

Konwencja o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz o ich zniszczeniu, sporządzona w Oslo dnia 18.9.1997 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 323)

Konwencja o zakazie używania technicznych środków oddziaływania na środowisko w celach militarnych lub jakichkolwiek innych celach wrogich, podpisana w Genewie dnia 18.5.1977 r. (Dz.U. z 1978 r. Nr 31, poz. 132, zał.)

Konwencja o zapobieganiu i karaniu terroryzmu, otwarta do podpisu w Genewie dnia 16.11.1937 r. (tekst w języku polskim: K. Lankosz, M. Marcinko (oprac.), Międzynarodowe konwencje antyterrorystyczne. Wybór tekstów, Bielsko-Biała 2007, s. 7–16)

Konwencja o zapobieganiu przestępstwom i karaniu sprawców przestępstw przeciwko osobom korzystającym z ochrony międzynarodowej, w tym przeciwko dyplomatom, sporządzona w Nowym Jorku dnia 14.12.1973 r. (Dz.U. 1983 r. Nr 37, poz. 168, zał.)

Konwencja o zwalczaniu bezprawnego zawładnięcia statkami powietrznymi, sporządzona w Hadze dnia 16.12.1970 r. (Dz.U. z 1972. Nr 25, poz. 181 ze zm., zał.)

Konwencja o zwalczaniu bezprawnych aktów dotyczących lotnictwa cywilnego, podpisana w Pekinie dnia 10.9.2010 r. (ICAO Doc 9960)

Konwencja o zwalczaniu bezprawnych czynów skierowanych przeciwko bezpieczeństwu lotnictwa cywilnego, sporządzona w Montrealu dnia 23.9.1971 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 8, poz. 37 ze zm., zał.)

Konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu, przyjęta dnia 30.11.1973 r. rezolucją 3068 (XXVIII) Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych (Dz.U. z 1976 r. Nr 32, poz. 186, zał.)

Konwencja osiedleńcza między Polską a Turcją, podpisana w Ankarze dnia 29.8.1931 r. (Dz.U. z 1934 r. Nr 3, poz. 7)

Konwencja osiedleńcza między Polską a Turcją, podpisana w Lozannie dnia 23.7.1923 r. (Dz.U. z 1924 r. Nr 39, poz. 411)

Konwencja paryska o odpowiedzialności osób trzecich w dziedzinie energetyki jądrowej, przyjęta w Paryżu dnia 29.7.1960 r. i Protokół dodatkowy do wspomnianej konwencji, przyjęty w Paryżu dnia 28.1.1964 r. (UNTS 956, s. 251)

Konwencja paryska urządzająca żeglugę powietrzną, podpisana w Paryżu dnia 13.10.1919 r. (Dz.U. z 1929 r. Nr 6, poz. 54)

Konwencja Rady Europy o koprodukcji filmowej, sporządzona w Rotterdamie dnia 30.1.2017 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1913)

Konwencja Rady Europy o przestępstwach przeciwko dobrom kultury, sporządzona w Nikozji dnia 19.5.2017 r. (CETS No. 221)

Konwencja Rady Europy o unikaniu bezpaństwowości w związku z sukcesją państw, sporządzona w Strasburgu 19.5.2006 r. (CETS No. 200)

Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzona w Stambule dnia 11.5.2011 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 961 ze zm.)

Konwencja Rady Europy o zapobieganiu terroryzmowi, sporządzona w Warszawie dnia 16.5.2005 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 161, poz. 998)

Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi, sporządzona w Warszawie dnia 16.5.2005 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 20, poz. 107)

Konwencja ramowa dotycząca ochrony praw mniejszości narodowych, sporządzona w Strasburgu dnia 1.2.1995 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 22, poz. 209)

Konwencja ramowa o pomocy w ramach obrony cywilnej, sporządzona w Genewie dnia 22.5.2000 r. (UNTS vol. 2172, s. 213)

Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa, sporządzona w Faro dnia 27.10.2005 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 396)

Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 20.10.2005 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 215, poz. 1585)

Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17.10.2003 r. (Dz.U. z 2011 r. Nr 172, poz. 1018)

Konwencja Unii Afrykańskiej o ochronie i pomocy dla osób wewnętrznie przesiedlonych w Afryce, przyjęta w Kampali dnia 23.10.2009 r. (https://au.int/sites/default/files/treaties/36846-treaty-kampala_convention.pdf)

Konwencja w przedmiocie emigracji i imigracji, zawarta pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Rzecząpospolitą Francuską, podpisana w Paryżu dnia 3.9.1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 41, poz. 246 ze zm.)

Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 18.12.1979 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 10, poz. 71)

Konwencja w sprawie międzynarodowych przepisów o zapobieganiu zderzeniom na morzu, sporządzona w Londynie dnia 20.10.1972 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 15, poz. 61)

Konwencja w sprawie ochrony Alp (Konwencja Alpejska), sporządzona w Salzburgu dnia 7.11.1991 r. (Dz.Urz. WE L 61 z 1996 r., s. 32 ze zm.)

Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, przyjęta w Paryżu dnia 16.11.1972 r. przez Konferencję Generalną Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury na jej siedemnastej sesji (Dz.U. z 1976 r. Nr 32, poz. 190, zał.)

Konwencja w sprawie pewnych zagadnień dotyczących kolizji ustaw o obywatelstwie oraz protokół dotyczący przypadku bezpaństwowości, podpisane w Hadze dnia 12.4.1930 r. (Dz.U. z 1937 r. Nr 47, poz. 361 ze zm.)

Konwencja w sprawie polepszenia losu rannych wojskowych w armiach w polu będących, podpisana w Genewie dnia 22.8.1864 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/gc-1864?activeTab=historical; tekst w języku polskim: L. Gelberg (oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 1, Warszawa 1954, s. 105–106)

Konwencja w sprawie pomocy w przypadku awarii jądrowej lub zagrożenia radiologicznego, sporządzona w Wiedniu dnia 26.9.1986 r. (Dz.U. z 1988 r. Nr 31, poz. 218, zał.)

Konwencja w sprawie przeciwdziałania bezprawnym czynom przeciwko bezpieczeństwu żeglugi morskiej, sporządzona w Rzymie dnia 10.3.1988 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 129, poz. 635 ze zm.)

Konwencja w sprawie przestępstw i niektórych czynów popełnionych na pokładzie statków powietrznych, sporządzona w Tokio dnia 14.9.1963 r. (Dz.U. z 1971 r. Nr 15, poz. 147 ze zm., zał.)

Konwencja w sprawie rybołówstwa i konserwacji zasobów biologicznych mórz pełnych, sporządzona w Genewie dnia 29.4.1958 r. (tekst w języku polskim: A. Przyborowska-Klimczak (oprac.), Prawo międzynarodowe publiczne. Wybór dokumentów, Lublin 1992, s. 329–336)

Konwencja w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości, sporządzona w Genewie dnia 13.11.1979 r. (Dz.U. z 1985 r. Nr 60, poz. 311 ze zm., zał.)

Konwencja w sprawie transgranicznych skutków awarii przemysłowych, sporządzona w Helsinkach dnia 17.3.1992 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 129, poz. 1352 ze zm.)

Konwencja w sprawie współpracy na rzecz ochrony i trwałego użytkowania Dunaju (Konwencja o ochronie Dunaju), przyjęta w Sofii dnia 29.6.1994 r. (Dz.Urz. WE L 342 z 1997 r., s. 19)

Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 10.12.1984 r. (Dz.U. z 1989 r. Nr 63, poz. 378)

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9.12.1948 r. (Dz.U. z 1952 r. Nr 2, poz. 9 ze zm.)

Konwencja weterynaryjna między Polską a Włochami, podpisana w Rzymie dnia 22.7.1930 r. (Dz.U. z 1931 r. Nr 65, poz. 535)

Konwencja wiedeńska dotycząca reprezentacji państw w ich stosunkach z organizacjami międzynarodowymi o charakterze uniwersalnym, otwarta do podpisu w Wiedniu w dniu 14.3.1975 r. (tekst w języku polskim: A. Przyborowska-Klimczak, W.S. Staszewski (oprac.), Prawo dyplomatyczne i konsularne. Wybór dokumentów, Lublin 2001, s. 121–155)

Konwencja wiedeńska o ochronie warstwy ozonowej, sporządzona w Wiedniu dnia 22.3.1985 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 98, poz. 488 ze zm.)

Konwencja wiedeńska o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową, sporządzona w Wiedniu dnia 21.5.1963 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 63, poz. 370 ze zm., zał.)

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów między państwami a organizacjami międzynarodowymi lub między organizacjami międzynarodowymi, przyjęta w Wiedniu dnia 20.3.1986 r. i otwarta do podpisu dnia 21.3.1986 r. (https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf)

Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu dnia 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439, zał.)

Konwencja wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych, sporządzona w Wiedniu dnia 18.4.1961 r. (Dz.U. z 1965 r. Nr 37, poz. 232, zał.)

Konwencja wiedeńska o stosunkach konsularnych, sporządzona w Wiedniu dnia 24.4.1963 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 13, poz. 98, zał.)

Konwencja z Bamako w sprawie zakazu importu do Afryki oraz kontroli transgranicznego przemieszczania i zarządzania niebezpiecznymi odpadami w Afryce, podpisana w Bamako dnia 30.1.1991 r. (ILM 1991, vol. 30, No. 3, s. 775–799)

Konwencja z Tampere o udostępnianiu zasobów telekomunikacyjnych do zapobiegania katastrofom i usuwaniu ich skutków, sporządzona w Tampere dnia 18.6.1998 r. (UNTS vol. 2296, s. 5)

Konwencja związkowa paryska o ochronie własności przemysłowej, przyjęta w Paryżu dnia 20.3.1883 r., przejrzana w Brukseli dnia 14.12.1900 r., w Waszyngtonie dnia 2.6.1911 r. i w Hadze dnia 6.11.1925 r. (Dz.U. 1932 r. Nr 2, poz. 8 ze zm.)

Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12.8.1949 r. (Dz.U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171 ze zm.): I Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, II Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu, III Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych, IV Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny

Międzyamerykańska konwencja o ułatwianiu pomocy w przypadku katastrof, podpisana w Santiago dnia 7.6.1991 r. (https://www.oas.org/juridico/english/treaties/a-54.html)

Międzyamerykański traktat o wzajemnej pomocy, podpisany w Rio de Janeiro dnia 2.9.1947 r. (UNTS vol. 21, s. 93)

Międzynarodowa konwencja o bezpieczeństwie życia na morzu, sporządzona w Londynie dnia 1.11.1974 r. (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 869 ze zm.)

Międzynarodowa konwencja o kontroli i postępowaniu ze statkowymi wodami balastowymi i osadami, sporządzona w Londynie dnia 13.2.2004 r. (Dz.U. z 2020 r. poz. 1800)

Międzynarodowa konwencja o liniach ładunkowych, sporządzona w Londynie dnia 5.4.1966 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 33, poz. 282 ze zm.)

Międzynarodowa konwencja o ochronie praw wszystkich pracowników migrujących i członków ich rodzin, przyjęta w Nowym Jorku dnia 18.12.1990 r. (UNTS vol. 2220, s. 3)

Międzynarodowa konwencja o ochronie ptaków, podpisana w Paryżu dnia 18.10.1950 r. (UNTS vol. 638, s. 186)

Międzynarodowa konwencja o odpowiedzialności cywilnej za szkody spowodowane zanieczyszczeniem olejami, sporządzona w Brukseli dnia 29.11.1969 r. (Dz.U. z 1976 r. Nr 32, poz. 184 ze zm.)

Międzynarodowa konwencja o pomierzaniu pojemności statków, sporządzona w Londynie dnia 23.6.1969 r. (Dz.U. z 1983 r. Nr 56, poz. 247)

Międzynarodowa konwencja o poszukiwaniu i ratownictwie morskim, sporządzona w Hamburgu dnia 27.4.1979 r. (Dz.U. z 1988 r. Nr 27, poz. 184)

Międzynarodowa konwencja o ratownictwie morskim, przyjęta w Londynie dnia 28.4.1989 r. (Dz.U. z 2006 r. Nr 207, poz. 1523)

Międzynarodowa konwencja o wymaganiach w zakresie wyszkolenia marynarzy, wydawania im świadectw oraz pełnienia wacht, sporządzona w Londynie 7.7.1978 r. (Dz.U. z 1984 r. Nr 39, poz. 201 ze zm.)

Międzynarodowa konwencja o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki, sporządzona w Londynie dnia 2.11.1973 r. (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 761 ze zm.)

Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu dopingu w sporcie, sporządzona w Paryżu dnia 19.10.2005 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 142, poz. 999)

Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 21.12.1965 r. (Dz.U z 1969 r. Nr 25 poz. 187, zał.)

Międzynarodowa konwencja w sprawie ochrony wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem, przyjęta w Nowym Jorku dnia 20.12.2006 r. (tekst w języku polskim: https://traktaty.msz.gov.pl/)

Międzynarodowe porozumienie o uregulowaniu połowu wielorybów, podpisane w Londynie dnia 8.6.1937 r. (LNTS 1938, vol. CXC, s. 80)

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169, zał.)

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.)

Pakt Ligi Państw Arabskich, podpisany w Kairze dnia 22.3.1945 r. (UNTS, vol. 70, s. 237)

Pakt o nieagresji i wspólnej obronie, przyjęty przez Unię Afrykańską w Abudży dnia 31.1.2005 r., (https://au.int/sites/default/files/treaties/37292-treaty-0031_-_african_union_non-aggression_and_common_defence_pact_e.pdf)

Poprawka przyjęta w Madrycie dnia 28.11.2003 r. do artykułów 25 i 26 Konwencji o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych, sporządzonej w Helsinkach dnia 17.3.1992 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 986)

Poprawki do Konwencji o Międzynarodowej Organizacji Morskiej (ustanowienie Komitetu Ułatwień) przyjęte dnia 7.11.1991 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 83, poz. 504)

Porozumienie ASEAN o ochronie przyrody i zasobów naturalnych, podpisane w Kuala Lumpur dnia 9.7.1985 r. (Environmental Policy and Law 1985, vol. 15, No. 2, s. 64–69)

Porozumienie ASEAN w sprawie zarządzania katastrofami i odpowiedzi w stanach nadzwyczajnych, sporządzone w Wientianie dnia 26.7.2005 r.( https://asean.org/speechandstatement/asean-agreement-on-disaster-management-and-emergency-response-vientiane-26-july-2005/)

Porozumienie dotyczące działalności państw na Księżycu i innych ciałach niebieskich, otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 18.12.1979 r. (tekst w języku polskim: P. Durys, F. Jasiński (oprac.), Wybór aktów prawnych do nauki międzynarodowego prawa lotniczego i kosmicznego, Warszawa 1999, s. 305–312)

Porozumienie dotyczące implementacji części XI Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 10.12.1982 r., sporządzone dnia 28.7.1994 r. (https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/agreement_part_xi/agreement_part_xi.htm)

Porozumienie między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Ludową Republiką Angoli o przyjaźni i współpracy, podpisane w Luandzie dnia 4.12.1978 r. (Dz.U. z 1984 r. Nr 29, poz. 147)

Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Europejską Agencją Kosmiczną o współpracy w dziedzinie badania i użytkowania przestrzeni kosmicznej do celów pokojowych, podpisane w Warszawie dnia 24.1.2002 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 73, poz. 662)

Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Radą Ministrów Bośni i Hercegowiny o sukcesji prawnej Bośni i Hercegowiny w stosunku do umów zawartych między Rzecząpospolitą Polską a Socjalistyczną Federacyjną Republiką Jugosławii, zawarte w Sarajewie dnia 22.12.2006 r. (M.P. z 2008 r. Nr 52, poz. 462)

Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białoruskiej w sprawie racjonalnego wykorzystania wód transgranicznych, podpisane w Białowieży dnia 7.2.2020 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 119)

Porozumienie między Rzecząpospolitą Polską a Czarnogórą o uregulowaniu dwustronnych stosunków traktatowych, zawarte w Podgoricy dnia 23.4.2009 r. (M.P. z 2011 r. Nr 74, poz. 739)

Porozumienie między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Macedonii o uregulowaniu dwustronnych stosunków traktatowych, podpisane w Warszawie dnia 9.5.2007 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 27, poz. 163)

Porozumienie między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Słowenii o obowiązywaniu w stosunkach między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Słowenii umów dwustronnych zawartych przez byłą Jugosławię i Polskę w latach 1922–1991, w formie wymiany not, podpisane w Warszawie dnia 1.3.1995 r. (niepubl.)

Porozumienie międzynarodowe w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, podpisane w Londynie dnia 8.8.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 63, poz. 367)

Porozumienie o Europejskim Państwie Współpracującym między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Europejską Agencją Kosmiczną, podpisane w Warszawie dnia 27.4.2007 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 154, poz. 959)

Porozumienie o ochronie niedźwiedzi polarnych, podpisane w Oslo dnia 15.11.1973 r. (ILM 1974, vol. 12, s. 13–18)

Porozumienie o ochronie ptaków pożytecznych dla rolnictwa przyjęte dnia 19.3.1875 r. (tekst w języku angielskim: B. Rüster, B. Simma, M. Bock (ed.), International Protection of the Environment. Treaties and Related Documents, New York 1976–1981, vol. 4, s. 1561)

Porozumienie ogólne w sprawie przywilejów i immunitetów Rady Europy, sporządzone w Paryżu dnia 2.9.1949 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr 23, poz. 270)

Porozumienie paryskie do Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, przyjęte w Paryżu dnia 12.12.2015 r. (Dz.U. z 2017 r. poz. 36)

Porozumienie Południowoazjatyckiego Stowarzyszenia Współpracy Regionalnej (SAARC) w sprawie szybkiego reagowania na katastrofy, przyjęte dnia 26.5.2011 r. (https://disasterlaw.ifrc.org/sites/default/files/media/disaster_law/2020-08/N840EN.pdf)

Porozumienie pomiędzy Organizacją Narodów Zjednoczonych i Stanami Zjednoczonymi Ameryki dotyczące Głównej Siedziby Organizacji Narodów Zjednoczonych, podpisane w Lake Success dnia 26.6.1947 r. (tekst w języku polskim: S. Hubert (red.), Zbiór statutów i regulaminów organizacji międzynarodowych, t. 1, Organizacja Narodów Zjednoczonych, Warszawa 1961, s. 48–63)

Porozumienie pomiędzy Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Japonii w sprawie Programu „Zwiedzaj i Pracuj”, podpisane w Tokio dnia 27.2.2015 r. (M.P. z 2015 r. poz. 998)

Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzone w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 98, poz. 483 ze zm.)

Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej – załącznik 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 213)

Porozumienie w sprawie modus vivendi w odniesieniu do połowów fok futerkowych w Morzu Beringa, podpisane w Waszyngtonie dnia 15.6.1891 r. (https://www.presidency.ucsb.edu/documents/proclamation-306-modus-vivendi-respecting-the-fur-seal-fisheries)

Porozumienie z 14.6.2007 r. między Rządem Rzeczypospolitej a Rządem Nowej Zelandii o wykonywaniu pracy przez członków rodzin, którzy pozostają na utrzymaniu członków personelu misji dyplomatycznej lub urzędu konsularnego (M.P. z 2007 r. Nr 93, poz. 1020)

Porozumienie z 18.12.2020 r. zmieniające art. 4 Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Węgier o wzajemnej reprezentacji wizowej, podpisanej w Krakowie dnia 14.3.2014 r. (M.P. z 2021 r. poz. 345)

Porozumienie z 20.1.2009 r. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Japonii w sprawie realizacji na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej Japońskiego Programu Wolontariatu Kulturalnego (M.P. Nr 18, poz. 233)

Powszechna Deklaracja o Genomie Ludzkim i Prawach Człowieka przyjęta dnia 11.11.1997 r. (https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000122990)

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, przyjęta rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ 217 (III)A z 10.12.1948 r. (A/RES/217(III)[A]; tekst w języku polskim: B. Gronowska, T. Jasudowicz, C. Mik, Prawa człowieka. Dokumenty międzynarodowe, Toruń 1993, s. 19–24)

Powszechna Deklaracja Różnorodności Kulturowej przyjęta przez UNESCO dnia 2.11.2001 r. (International conventions: annual review of States parties to the international conventions on intellectual property adopted under the auspices of UNESCO, 2002, s. 4–8)

Powszechna Deklaracja w sprawie Bioetyki i Praw Człowieka przyjęta dnia 19.10.2005 r. (https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000146180_pol)

Powszechna Deklaracja w sprawie Danych Genetycznych Człowieka przyjęta 16.10.2003 r. (https://www.unesco.org/en/legal-affairs/international-declaration-human-genetic-data?hub=66535)

Północnoamerykański układ o wolnym handlu – umowa zawarta pomiędzy USA, Kanadą i Meksykiem dnia 17.12.1992 r. (https://www.international.gc.ca/trade-commerce/trade-agreements-accords-commerciaux/agr-acc/nafta-alena/fta-ale/index.aspx?lang=eng)

Protokoły dodatkowe do Konwencji genewskich z 12.8.1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzone w Genewie dnia 8.6.1977 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 41, poz. 175)

Protokół do Europejskiej Konwencji o funkcjach konsularnych dotyczący ochrony uchodźców, przyjęty w Paryżu dnia 11.12.1967 r. (ETS No. 61A)

Protokół do Europejskiej Konwencji o funkcjach konsularnych w sprawie funkcji konsularnych w dziedzinie lotnictwa cywilnego, przyjęty w Paryżu dnia 11.12.1967 r. (ETS No. 61B)

Protokół do Konwencji o zabezpieczeniach międzynarodowych na wyposażeniu ruchomym dotyczący zagadnień właściwych dla sprzętu lotniczego, podpisany w Cape Town dnia 16.11.2001 r. (ICAO Doc 9794)

Protokół do Konwencji o zwalczaniu bezprawnego zawładnięcia statkami powietrznymi, podpisany w Pekinie dnia 10.9.2010 r. (ICAO Doc 9959)

Protokół dodatkowy do Afrykańskiej Karty o prawach kobiet w Afryce, przyjęty w Maputo dnia 11.7.2003 r. (https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Women/WG/ProtocolontheRightsofWomen.pdf)

Protokół dodatkowy do Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka dotyczący praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, podpisany w San Salvador dnia 17.11.1988 r. (https://www.oas.org/juridico/english/treaties/a-52.html)

Protokół dodatkowy do Europejskiej Karty Społecznej przewidujący system skarg zbiorowych, sporządzony w Strasburgu dnia 9.11.1995 r. (ETS No. 158)

Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z dnia 12.8.1949 roku dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego, przyjęty w Genewie dnia 8.12.2005 r. (Protokół III) (Dz.U. z 2010 r. Nr 70, poz. 447)

Protokół dodatkowy do Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny, dotyczący zakazu klonowania istot ludzkich, sporządzony w Paryżu dnia 12.1.1998 r. (ETS No. 168)

Protokół dodatkowy do Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie dotyczący przeszczepiania narządów i tkanek pochodzenia ludzkiego, sporządzony w Strasburgu dnia 24.1.2002 r. (ETS No. 186)

Protokół dodatkowy do Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie dotyczący badań biomedycznych, sporządzony w Strasburgu dnia 25.1.2005 r. (ETS No. 195)

Protokół dodatkowy do Konwencji o prawach człowieka i biomedycynie dotyczący badań genetycznych dla celów zdrowotnych, sporządzony w Strasburgu dnia 27.11.2008 r. (ETS No. 203)

Protokół dotyczący mechanizmu zapobiegania, zarządzania i rozwiązywania konfliktów oraz utrzymywania pokoju i bezpieczeństwa, przyjęty przez Wspólnotę Gospodarczą Państw Afryki Zachodniej w Lomé dnia 10.12.1999 r. (https://amaniafrica-et.org/wp-content/uploads/2021/04/Protocol-Relating-to-the-Mechanism-for-Conflict-Prevention-Management-Resolution-Peace-Keeping-and-Security-1999.pdf)

Protokół dotyczący Międzynarodowej konwencji o bezpieczeństwie życia na morzu, 1974, sporządzony w Londynie dnia 17.2.1978 r. (Dz.U. z 1984 r. Nr 61, poz. 320)

Protokół dotyczący Międzynarodowej konwencji o bezpieczeństwie życia na morzu, 1974, sporządzony w Londynie dnia 11.11.1988 r. (Dz.U. z 2008 r. Nr 191, poz. 1173)

Protokół dotyczący przepisów o akcji wojennej łodzi podwodnych, ustalonych w części IV traktatu londyńskiego z dnia 22.4.1930 r. (Dz.U. z 1937 r. Nr 55, poz. 425)

Protokół dotyczący statusu międzynarodowych dowództw wojskowych, ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego, sporządzony w Paryżu w dniu 28.8.1952 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 64, poz. 746)

Protokół dotyczący statusu uchodźców, sporządzony w Nowym Jorku dnia 31.1.1967 r. (Dz.U. 1991 r. Nr 119, poz. 517)

Protokół dotyczący wzajemnej pomocy w sprawach obronnych, podpisany we Freetown w Sierra Leone dnia 29.5.1981 r. (Official Journal of ECOWAS 1981, vol. 3, s. 9)

Protokół fakultatywny do Konwencji o misjach specjalnych dotyczący obowiązkowego załatwiania sporów, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 16.12.1969 r. (tekst w języku polskim: A. Przyborowska-Klimczak, W.S. Staszewski (oprac.), Prawo dyplomatyczne i konsularne. Wybór dokumentów, Lublin 2001, s. 111–112)

Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie angażowania dzieci w konflikty zbrojne, przyjęty w Nowym Jorku dnia 25.5.2000 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 91, poz. 608 ze zm.)

Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii, przyjęty w Nowym Jorku dnia 25.5.2000 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 76, poz. 494)

Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie procedury składania zawiadomień, przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku dnia 19.12.2011 r. (tekst w języku polskim: https://traktaty.msz.gov.pl)

Protokół fakultatywny do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 6.10.1999 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 248, poz. 2484)

Protokół fakultatywny do Konwencji wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycznych dotyczący nabycia obywatelstwa, przyjęty w Wiedniu dnia 18.4.1961 r. (tekst w języku polskim: A. Przyborowska-Klimczak, W.S. Staszewski (oprac.), Prawo dyplomatyczne i konsularne. Wybór dokumentów, Lublin 2001, s. 24–25)

Protokół fakultatywny do Konwencji wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycznych dotyczący obowiązkowego załatwiania sporów, przyjęty w Wiedniu dnia 18.4.1961 r. (tekst w języku polskim: A. Przyborowska-Klimczak, W.S. Staszewski (oprac.), Prawo dyplomatyczne i konsularne. Wybór dokumentów, Lublin 2001, s. 26–28)

Protokół fakultatywny do Konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych dotyczący nabycia obywatelstwa, sporządzony w Wiedniu dnia 24.4.1963 r. (UNTS vol. 596, s. 469)

Protokół fakultatywny do Konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych dotyczący obowiązkowego załatwiania sporów, sporządzony w Wiedniu dnia 24.4.1963 r. (UNTS vol. 596, s. 487)

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 18.6.2008 r., przyjęty rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ 63/117 z 10.12.2008 r. (A/RES/63/117)

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, przyjęty w Nowym Jorku dnia 10.12.2008 r. (UNTS vol. 2922, s. 29)

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 16.12.1966 r. w Nowym Jorku (Dz.U. z 1994 r. Nr 23, poz. 80)

Protokół fakultatywny dotyczący obowiązkowego rozstrzygania sporów, sporządzony w Genewie dnia 29.4.1958 r. (https://treaties.un.org/doc/Treaties/1966/03/19660320%2002-16%20AM/Ch_XXI_01_2_3_4_5p.pdf)

Protokół II w sprawie zakazów lub ograniczeń użycia min, min-pułapek i innych urządzeń zgodnie z poprawkami z dnia 3.5.1996 r., załączony do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, sporządzonej w Genewie dnia 10.10.1980 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 125, poz. 1048)

Protokół między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Malty o zmianie Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Malty w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu, sporządzonej w La Valetta dnia 7.1.1994 r., podpisany w Warszawie dnia 6.4.2011 r. (Dz.U. Nr 283, poz. 1661)

Protokół między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Malty o zmianie Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Malty w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu, sporządzonej w La Valetta dnia 7.1.1994 r., zmienionej Protokołem podpisanym w Warszawie dnia 6.4.2011 r., podpisany w Warszawie dnia 30.11.2020 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 534)

Protokół montrealski w sprawie substancji zubożających warstwę ozonową, sporządzony w Montrealu dnia 16.9.1987 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 98, poz. 490 ze zm.)

Protokół Nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzony w Paryżu dnia 20.3.1952 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/1)

Protokół Nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności gwarantujący niektóre prawa i wolności inne niż już zawarte w Konwencji i w Protokole 1 do Konwencji z 16.9.1963 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/2)

Protokół Nr 6 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zniesienia kary śmierci, sporządzony w Strasburgu dnia 28.4.1983 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr 23, poz. 266)

Protokół Nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony w Strasburgu dnia 22.11.1984 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364)

Protokół Nr 12 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zakazu dyskryminacji, sporządzony w Rzymie dnia 4.11.2000 r. (ETS No. 177)

Protokół Nr 13 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczący zniesienia kary śmierci we wszystkich okolicznościach z 3.5.2002 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1155)

Protokół Nr 15 zmieniający konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony w Strasburgu dnia 24.6.2013 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 1879)

Protokół Nr 16 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony w Strasburgu dnia 2.10.2013 r. (CETS No. 214)

Protokół o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych między Suwerennym Zakonem Kawalerów Maltańskich a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 9.7.1990 r. (Zbiór Dokumentów PISM 1991, Nr 3, s. 77)

Protokół o ochronie środowiska do Układu Antarktycznego, sporządzony w Madrycie dnia 4.10.1991 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr 6, poz. 52)

Protokół o tymczasowym stosowaniu Układu ogólnego w sprawie taryf celnych i handlu, podpisany w Genewie dnia 30.10.1947 r. (UNTS 1950, vol. 55, s. 308)

Protokół o utracie mocy Układu o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej, podpisany w Warszawie dnia 14.5.1955 r., oraz Protokół o przedłużeniu jego obowiązywania, podpisany w Warszawie dnia 26.4.1985 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 289)

Protokół o wybuchowych pozostałościach wojennych do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki (Protokół V), sporządzony w Genewie dnia 28.11.2003 r. (Dz.U. z 2011 r. Nr 266, poz. 1577)

Protokół o zakazie używania podczas wojny gazów duszących, trujących lub podobnych oraz środków bakteriologicznych, podpisany w Genewie dnia 17.6.1925 r. (Dz.U. z 1929 r. Nr 28, poz. 278)

Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, uzupełniający Konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 15.11.2000 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 18, poz. 160)

Protokół o zwalczaniu bezprawnych czynów przemocy w portach lotniczych obsługujących międzynarodowe lotnictwo cywilne uzupełniający Konwencję o zwalczaniu bezprawnych czynów skierowanych przeciwko bezpieczeństwu lotnictwa cywilnego podpisaną w Montrealu dnia 23.9.1971 r., sporządzony w Montrealu dnia 24.2.1988 r. (Dz.U. z 2006 r. Nr 48, poz. 348)

Protokół przeciwko przemytowi migrantów drogą lądową, morską i powietrzną, uzupełniający Konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 15.11.2000 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 18, poz. 162)

Protokół uzupełniający Międzynarodową konwencję o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki, 1973, zmodyfikowaną przynależnym do niej Protokółem z 1978 r., sporządzony w Londynie 26.9.1997 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 202, poz. 1679)

Protokół w sprawie odpowiedzialności cywilnej i odszkodowania za szkody wynikłe z transgranicznych skutków awarii przemysłowych na wodach transgranicznych do Konwencji o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych z 1992 r., sporządzony w Kijowie dnia 21.5.2003 r. (https://unece.org/DAM/env/civil-liability/documents/protocol_e.pdf)

Protokół w sprawie oślepiającej broni laserowej z 13.10.1995 r. do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, sporządzonej w Genewie dnia 10.10.1980 r. (Protokół IV) (Dz.U. z 2007 r. Nr 215, poz. 1583)

Protokół w sprawie pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych, sporządzony w Genewie dnia 2.10.1924 r. (tekst w języku polskim: L. Gelberg (wstęp i oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 2, Warszawa 1958, s. 243–252)

Protokół w sprawie ustalenia technicznych warunków przekazywania osób na granicy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec w związku z realizacją Porozumienia z dnia 29.3.1991 r. między Rządami Państw Grupy Schengen i Rządem Rzeczypospolitej Polskiej o przyjmowaniu osób przebywających bez zezwolenia i Porozumienia z dnia 7.5.1993 r. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o współpracy w zakresie skutków wynikających z ruchów migracyjnych z 29.9.1994 r. (https://traktaty.msz.gov.pl)

Protokół w sprawie wody i zdrowia do Konwencji o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych z 1992 r., sporządzony w Londynie dnia 17.6.1999 r. (https://unece.org/DAM/env/documents/2000/wat/mp.wat.2000.1.e.pdf)

Protokół z Kartageny o bezpieczeństwie biologicznym do Konwencji o różnorodności biologicznej, podpisany w Montrealu dnia 29.1.2000 r. (Dz.Urz. WE L 201 z 2002 r., s. 50 ze zm.)

Protokół z Kioto do Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, sporządzony w Kioto dnia 11.12.1997 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 203, poz. 1684 ze zm.)

Protokół z Nagoi do Konwencji o różnorodności biologicznej o dostępie do zasobów genetycznych oraz sprawiedliwym i równym podziale korzyści wynikających z wykorzystania tych zasobów, podpisany w Nagoi dnia 29.10.2010 r. (Dz.Urz. UE L 150 z 2014 r., s. 234)

Protokół zmieniający do Konwencji o ograniczeniu przypadków wielokrotnego obywatelstwa i obowiązków wojskowych w przypadkach wielokrotnego obywatelstwa, sporządzony w Strasburgu dnia 24.11.1977 r. (ETS No. 95)

Protokół zmieniający Konwencję dotyczącą szkód wyrządzonych przez obce statki powietrzne osobom trzecim na powierzchni ziemi, podpisany w Montrealu dnia 23.9.1978 r. (ICAO Doc 9257)

Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, sporządzona w Nowym Jorku dnia 9.5.1992 r. (Dz.U. z 1996 r. Nr 53, poz. 238)

Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej – aneks do Konwencji dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej, podpisanej w Hadze dnia 18.10.1907 r. (Dz.U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161)

Regulamin w sprawie stopni pierwszeństwa agentów dyplomatycznych, sporządzony w Wiedniu dnia 19.3.1815 r., stanowiący załącznik XVII do Aktu końcowego kongresu wiedeńskiego z dnia 9.6.1815 r. (tekst w języku polskim: A. Przyborowska-Klimczak, W.S. Staszewski (oprac.), Prawo dyplomatyczne i konsularne. Wybór dokumentów, Lublin 2001, s. 7–8)

Reguły haskie prowadzenia wojny powietrznej, przyjęte w Hadze dnia 19.2.1923 r. (http://lawofwar.org/hague_rules_of_air_warfare.htm)

Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, sporządzony w Rzymie dnia 17.7.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708)

Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii – załącznik do rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ 827 (1993) z 25.5.1993 r.

Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy – załącznik do rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ 955 (1994) z 8.11.1994 r.

Statut Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, obowiązująca wersja przyjęta w Genewie dnia 21.12.2017 r. (https://www.icrc.org/en/document/statutes-international-committee-red-cross-0)

Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, przyjęty w San Francisco dnia 26.6.1945 r. (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90)

Statut Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, podpisany w Nowym Jorku dnia 26.10.1956 r. (Dz.U.1958.41.187 ze zm., zał.)

Statut Rady Europy przyjęty w Londynie dnia 5.5.1949 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 118 poz. 565)

Statut Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, przewidzianego w artykule 14 Paktu Ligi Narodów, przyjęty w Genewie dnia 16.12.1920 r. (Dz.U. z 1923 r. Nr 106, poz. 839 ze zm.)

Traktat dotyczący Spitzbergenu, podpisany w Paryżu dnia 9.2.1920 r. (Dz.U. z 1931 r. Nr 97, poz. 747)

Traktat Karty Energetycznej oraz Protokół Karty Energetycznej dotyczący efektywności energetycznej i odnośnych aspektów ochrony środowiska, sporządzone w Lizbonie dnia 17.12.1994 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 105, poz. 985)

Traktat kopenhaski o zniesieniu ceł sundzkich podpisany dnia 14.3.1857 r. (Consolidated Treaty Series 1969, vol. 116, s. 357)

Traktat między głównymi mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi a Polską, podpisany w Wersalu dnia 28.6.1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 110, poz. 728)

Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, podpisany w Bonn dnia 17.6.1991 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 14, poz. 56)

Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy, podpisany w Warszawie dnia 14.11.1990 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 14, poz. 54)

Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, podpisany w Wilnie dnia 26.4.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 15, poz. 71)

Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy, sporządzony w Warszawie dnia 18.5.1992 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 125, poz. 573)

Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Wielką Brytanią o wydawaniu zbiegłych przestępców, podpisany w Warszawie dnia 11.1.1932 r. (Dz.U. z 1934 r. Nr 17, poz. 135)

Traktat międzynarodowy w sprawie ograniczenia i redukcji uzbrojenia morskiego, podpisany w Londynie dnia 22.4.1930 r. (https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/submarine-warfare-rules-1930?activeTab=)

Traktat o koncyljacji, postępowaniu sądowem i arbitrażu między Polską a Hiszpanją, podpisany w Madrycie dnia 3.12.1928 r. (Dz.U. z 1930 r. Nr 20, poz. 162)

Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie, podpisany w Paryżu dnia 19.11.1990 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 15, poz. 73, zał.)

Traktat o ochronie instytucji artystycznych i naukowych oraz zabytków historycznych, podpisany w Waszyngtonie dnia 15.4.1935 r. (LNTS 1936, vol. 167, No. 3874; https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/roerich-pact-1935)

Traktat o trwałej neutralności i funkcjonowaniu Kanału Panamskiego, zawarty pomiędzy Panamą a USA dnia 7.9.1977 r. (UNTS vol. 1161, s. 177)

Traktat o uregulowaniu połowów łososi w dorzeczu Renu podpisany dnia 30.6.1885 r. (tekst w języku angielskim: W.E. Burhenne (ed.), International Environmental Law – Multilateral Treaties, Berlin [b.r.w.], 885:48)

Traktat o zakazie broni jądrowej, przyjęty w Nowym Jorku dnia 7.7.2017 r. (https://treaties.un.org/doc/Treaties/2017/07/20170707%2003-42%20PM/Ch_XXVI_9.pdf)

Traktat państwowy w sprawie odbudowy niezawisłej i demokratycznej Austrii, podpisany w Wiedniu dnia 15.5.1955 r. (Dz.U. z 1957 r. Nr 19, poz. 94)

Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28.6.1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200 ze zm.)

Traktat pokoju podpisany w Lozannie dnia 24.7.1923 r. (LNTS 1924, vol. XXVIII, No. 701)

Traktat pokoju z Włochami, podpisany w Paryżu dnia 10.2.1947 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 50, poz. 378, zał.)

Traktat Północnoatlantycki, sporządzony w Waszyngtonie dnia 4.4.1949 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 87 poz. 970)

Traktat przeciwwojenny podpisany w Paryżu dnia 27.8.1928 r. (Dz.U. z 1929 r. Nr 63, poz. 489)

Traktat w sprawie Kanału Sueskiego, podpisany w Konstantynopolu dnia 29.10.1888 r. (tekst w języku polskim: L. Gelberg (oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. 1, Warszawa 1954, s. 153–156)

Traktat z Nairobi w sprawie ochrony symbolu olimpijskiego, przyjęty w Nairobi dnia 26.9.1981 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 34, poz. 201)

Traktaty laterańskie określające wzajemne relacje Włoch i Stolicy Apostolskiej, podpisane dnia 11.2.1929 r. (https://archive.org/stream/TheLateranTreaty11thFebruary1929/The%20Lateran%20Treaty%2011th%20February%2C%201929_djvu.txt; tekst w języku polskim: B. Winiarski (red.), Wybór źródeł do nauki prawa międzynarodowego, Warszawa 1938, s. 473–482)

Układ Antarktyczny podpisany w Waszyngtonie dnia 1.12.1959 r. (Dz.U. z 1961 r. Nr 46, poz. 237, zał.)

Układ między Międzynarodową Organizacją Lotnictwa Cywilnego i Rządem Kanady w sprawie głównej siedziby Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego, sporządzony w Montrealu dnia 14.4.1951 r. (tekst w języku polskim: S. Hubert (red.), Zbiór statutów i regulaminów organizacji wyspecjalizowanych, cz. 2, oprac. J. Kolasa, H. Okularczyk, B. Paxdzior, K. Wolfke, Warszawa 1967, s. 780–795)

Układ między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków, podpisany w Warszawie dnia 7.12.1970 r. (Dz.U. z 1972 r. Nr 24, poz. 168)

Układ między Rzecząpospolitą Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną o wytyczeniu ustalonej i istniejącej polsko-niemieckiej granicy państwowej, podpisany w Zgorzelcu dnia 6.7.1950 r. (Dz.U. z 1951 r. Nr 14, poz. 106)

Układ monetarny między Republiką Włoską, w imieniu Wspólnoty Europejskiej, a Państwem Watykańskim i, w jego imieniu, Stolicą Apostolską, sporządzony w Rzymie dnia 29.12.2000 r. (Dz.Urz. WE C 299 z 2001 r., s. 1)

Układ monetarny pomiędzy Unią Europejską a Państwem Watykańskim, przyjęty w Brukseli dnia 17.12.2009 r. (Dz.Urz. UE C 28 z 2010 r., s. 13)

Układ normujący działalność państw na Księżycu i innych ciałach niebieskich, zawarty w Nowym Jorku dnia 18.12.1979 r. (tekst w języku polskim: P. Durys, F. Jasiński (oprac.), Wybór aktów prawnych do nauki międzynarodowego prawa lotniczego i kosmicznego, Warszawa 1999, s. 305–312)

Układ o międzynarodowym transporcie lotniczym, podpisany w Chicago dnia 7.12.1944 r. (ICAO Doc 9587)

Układ o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej między Ludową Republiką Albanii, Ludową Republiką Bułgarii, Węgierska Republiką Ludową, Niemiecką Republiką Demokratyczną, Polską Rzecząpospolitą Ludową, Rumuńską Republiką Ludową, Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i Republiką Czechosłowacką, podpisany w Warszawie dnia 14.5.1955 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 30, poz. 182)

Układ o przywróceniu normalnych stosunków między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Japonią, podpisany w Nowym Jorku dnia 8.2.1957 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 233)

Układ o zakazie prób broni nuklearnej w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą, sporządzony w Moskwie dnia 5.8.1963 r. (Dz.U. z 1963 r. Nr 52, poz. 288)

Układ o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej łącznie z Księżycem i innymi ciałami niebieskimi, sporządzony w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 27.1.1967 r. (Dz.U. z 1968 r. Nr 14, poz. 82, zał.)

Układ ogólny w sprawie handlu usługami – załącznik 1B do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 190)

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu – załącznik 1A do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), sporządzonego w Marrakeszu dnia 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 11)

Układ ogólny w sprawie taryf celnych i handlu, podpisany w Genewie dnia 30.10.1947 r. (UNTS 1950, vol. 55, s. 194)

Układ pokojowy w sprawie Bośni i Hercegowiny wynegocjowany w Dayton w listopadzie 1995 r. i podpisany w Paryżu dnia 14.12.1995 r. (ILM 1996, No. 35, s. 75–138)

Układ Polsko-Włoski dotyczący przemysłu naftowego w Polsce, podpisany w Warszawie dnia 31.1.1923 r. (Dz.U. Nr 55, poz. 388)

Układ w sprawie pokojowego załatwiania sporów (Pakt z Bogoty), podpisany w Bogocie dnia 30.4.1948 r. (UNTS vol. 30, s. 55)

Układ z o tranzycie międzynarodowych służb powietrznych, podpisany w Chicago dnia 7.12.1944 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 35, poz. 213)

Umowa ASEAN w sprawie handlu towarami, podpisana w Cha-Am dnia 26.2.2009 r. (https://agreement.asean.org/media/download/20140119034633.pdf)

Umowa dotycząca statusu Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, przedstawicieli narodowych i personelu międzynarodowego, sporządzona w Ottawie dnia 20.9.1951 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 64, poz. 736)

Umowa między Ministrem Zdrowia Rzeczypospolitej Polskiej a Ministerstwem Ochrony Zdrowia Ukrainy o współpracy w dziedzinie ochrony zdrowia, podpisana w Warszawie dnia 14.3.2008 r. (M.P. z 2010 r. Nr 36, poz. 511)

Umowa między Organizacją Narodów Zjednoczonych a Stanami Zjednoczonymi dotycząca siedziby Organizacji Narodów Zjednoczonych, podpisana w Lake Success dnia 26.6.1947 r. (UNTS vol. 147, s. 11)

Umowa między państwami-stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotycząca statusu ich sił zbrojnych, sporządzona w Londynie dnia 19.6.1951 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 21, poz. 257)

Umowa między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Niemiecką Republiką Demokratyczną w sprawie rozgraniczenia obszarów morskich w Zatoce Pomorskiej, podpisana w Berlinie dnia 22.5.1989 r. (Dz.U. Nr 43, poz. 233)

Umowa między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Włoską o pomocy w sprawach karnych, podpisana w Warszawie dnia 28.4.1989 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 23, poz. 99)

Umowa między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o rozgraniczeniu morza terytorialnego (wód terytorialnych), strefy ekonomicznej, strefy rybołówstwa morskiego i szelfu kontynentalnego na Morzu Bałtyckim, podpisana w Moskwie dnia 17.7.1985 r. (Dz.U. z 1986 r. Nr 16, poz. 85)

Umowa między Rządem Kanady a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o współpracy w Arktyce, podpisana w Ottawie dnia 11.1.1988 r. (https://www.treaty-accord.gc.ca/text-texte.aspx?id=101701)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej a Rządem Malty w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu, sporządzona w La Valetta dnia 7.1.1994 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 49, poz. 256)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Gabinetem Ministrów Ukrainy o zasadach małego ruchu granicznego, podpisana w Kijowie dnia 28.3.2008 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 103, poz. 858 ze zm.)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Komisją Wspólnot Europejskich w sprawie ustanowienia oraz przywilejów i immunitetów Przedstawicielstwa Komisji Wspólnot Europejskich w Rzeczypospolitej Polskiej, podpisana w Brukseli dnia 21.6.1990 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 75, poz. 444)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o zasadach małego ruchu granicznego, podpisana w Moskwie dnia 14.12.2011 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 814)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Królestwa Danii o wzajemnej ochronie informacji niejawnych w dziedzinie obronności, podpisana w Warszawie dnia 8.6.2022 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 2634)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Angoli o zniesieniu obowiązku wizowego dla posiadaczy paszportów dyplomatycznych, podpisana w Luandzie dnia 8.2.2023 r. (M.P. z 2023 r. poz. 820)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Armenii o współpracy kulturalnej i naukowej, sporządzona w Warszawie dnia 27.1.1998 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 2, poz. 9)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Czeskiej o współpracy na wodach granicznych w dziedzinie gospodarki wodnej, podpisana w Pradze dnia 20.4.2015 r. (M.P. z 2015 r. poz. 1271)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Czeskiej o współpracy w dziedzinie ochrony środowiska, podpisana w Pradze dnia 15.1.1998 r. (A. Przyborowska-Klimczak, W. Staszewski (oprac.), Stosunki traktatowe Polski z państwami sąsiednimi. Wybór dokumentów, Lublin 1998, s. 81–84)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o wspólnej poprawie sytuacji na drogach wodnych na pograniczu polsko-niemieckim (ochrona przeciwpowodziowa, warunki przepływu i żeglugi), podpisana w Warszawie dnia 27.4.2015 r. (M.P. z 2015 r. poz. 1273)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o współpracy kulturalnej, sporządzona w Bonn dnia 14.7.1997 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 39, poz. 379)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o współpracy służb policyjnych, granicznych i celnych, sporządzona w Zgorzelcu dnia 15.5.2014 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 939)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec w zakresie ocen oddziaływania na środowisko i strategicznych ocen oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym, podpisana w Neuhardenberg dnia 10.10.2018 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 330)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Francuskiej o współpracy w dziedzinie kultury i edukacji, podpisana w Paryżu dnia 22.11.2004 r. (M.P. z 2008 r. Nr 36 poz. 325)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Kazachstanu o zniesieniu obowiązku wizowego dla posiadaczy paszportów dyplomatycznych, podpisana w Astanie dnia 29.3.2007 r. (M.P. z 2009 r. Nr 9, poz. 95)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Kirgiskiej o współpracy w dziedzinie turystyki, podpisana w Warszawie dnia 19.11.1998 r. (A. Przyborowska-Klimczak, W.S. Staszewski (oprac.), Stosunki polsko-kirgiskie. Wybór dokumentów, Lublin 2006, s. 93–95)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o współpracy w dziedzinie użytkowania i ochrony wód granicznych, sporządzona w Białowieży dnia 7.6.2005 r. (M.P. z 2012 r. poz. 188)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Słowackiej o gospodarce wodnej na wodach granicznych, sporządzona w Warszawie dnia 14.5.1997 r. (M.P. z 2012 r. poz. 186)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Turcji o współpracy w dziedzinach nauki, oświaty i kultury, sporządzona w Ankarze dnia 24.10.1990 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 106, poz. 521)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Włoskiej o współpracy w dziedzinie kultury i edukacji, zawarta w Rzymie dnia 12.7.2005 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 232, poz. 1707)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o wzmocnionej współpracy obronnej, podpisana w Warszawie dnia 15.8.2020 r. (Dz.U. z 2020 r. poz. 2153)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki w sprawie współpracy w zakresie bezpieczeństwa granic i imigracji, podpisana w Waszyngtonie dnia 16.8.2019 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 2402)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o budowie drogowego mostu przez rzekę Bug na polsko-ukraińskiej granicy państwowej w rejonie przejścia granicznego Dorohusk–Jahodyn, sporządzona w Kazimierzu Dolnym dnia 22.1.1998 r. (https://traktaty.msz.gov.pl)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o wzajemnym zatrudnianiu pracowników, sporządzona w Warszawie dnia 16.2.1994 r. (https://traktaty.msz.gov.pl)

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Republiki Francuskiej o zatrudnieniu we Francji polskich pracowników sezonowych, sporządzona w Warszawie 20.5.1992 r. (https://traktaty.msz.gov.pl)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Australią o zabezpieczeniu społecznym, podpisana w Warszawie dnia 7.10.2009 r. (Dz.U. z 2010 r. Nr 172, poz. 1160)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Danii w sprawie rozgraniczenia obszarów morskich na Morzu Bałtyckim, podpisana w Brukseli dnia 19.11.2018 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1240)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Królestwem Hiszpanii w sprawie zasad i warunków wzajemnego przepływu pracowników między obu państwami, podpisana w Warszawie dnia 21.5.2002 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 216, poz. 2191)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białoruś o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, sporządzona w Warszawie dnia 24.4.1992 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 122, poz. 545)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o uzupełnieniu i ułatwieniu stosowania Europejskiej konwencji o ekstradycji z dnia 13.12.1957 r., podpisana w Berlinie dnia 17.7.2003 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 244, poz. 2451)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Macedonii o zabezpieczeniu społecznym, podpisana w Warszawie dnia 6.4.2006 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 229, poz. 1686)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Mołdawii o ubezpieczeniu społecznym, podpisana w Warszawie dnia 9.9.2013 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1460)

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Portugalską o współpracy naukowej i technicznej, podpisana w Lizbonie dnia 17.6.2005 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 66, poz. 442)

Umowa między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej RP i Rządem ZSRR o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR, podpisana w Moskwie dnia 6.7.1945 r. (https://traktaty.msz.gov.pl)

Umowa o Międzynarodowym Banku Odbudowy i Rozwoju Gospodarczego, podpisana w Bretton Woods dnia 22.7.1944 r. (Dz.U. z 1948 r. Nr 40, poz. 292)

Umowa o Międzynarodowym Funduszu Walutowym, podpisana w Bretton Woods dnia 22.7.1944 r. (M.P. z 2010 r. Nr 36, poz. 501 ze zm.)

Umowa o partnerstwie gospodarczym między Unią Europejską a Japonią, przyjęta w Tokio dnia 17.7.2018 r. (Dz.Urz. UE L 330, s. 3 ze zm.)

Umowa o ratowaniu kosmonautów, powrocie kosmonautów i zwrocie obiektów wypuszczonych w przestrzeń kosmiczną, sporządzona w Moskwie, Londynie i Waszyngtonie dnia 22.4.1968 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 15, poz. 110, zał.)

Umowa o wolnym handlu pomiędzy Australią i Singapurem, podpisana w Singapurze dnia 17.2.2003 r. (https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/in-force/safta/official-documents)

Umowa o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Kanadą, podpisana w Warszawie dnia 2.4.2008 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 133, poz. 1095)

Umowa o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, podpisana w Warszawie dnia 2.4.2008 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 46, poz. 374)

Umowa pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych, podpisana w Moskwie dnia 15.2.1951 r. (Dz.U. z 1952 r. Nr 11, poz. 63)

Umowa w sprawie Międzynarodowej Komisji Ochrony Odry przed Zanieczyszczeniem, sporządzona we Wrocławiu dnia 11.4.1996 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 79, poz. 886 ze zm.)

Umowa w sprawie rozgraniczenia szelfu kontynentalnego i stref rybołówczych między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Królestwem Szwecji, sporządzona w Warszawie dnia 10.2.1989 r. (Dz.U. Nr 54, poz. 323)

Umowa w sprawie statusu przedstawicielstw i przedstawicieli państw trzecich przy Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, sporządzona w Brukseli dnia 14.9.1994 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 64, poz. 738)

Umowa w sprawie zmiany Umowy w sprawie Międzynarodowej Komisji Ochrony Odry przed Zanieczyszczeniem, sporządzona we Wrocławiu dnia 25.6.2008 r. i w Brukseli dnia 27.11.2008 r. (Dz.U. z 2011 r. Nr 172, poz. 1022)

Umowa z 22.3.2004 r. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Turcji o wzajemnym zezwoleniu na wykonywanie pracy zarobkowej przez członków rodzin członków personelu misji dyplomatycznej lub urzędu konsularnego państwa wysyłającego w państwie przyjmującym (M.P. Nr 34, poz. 596)

Umowa o współpracy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Suwerennym Wojskowym Zakonem Szpitalników św. Jana Jerozolimskiego zwanym Rodyjskim i Maltańskim, podpisana w Warszawie dnia 14.5.2007 r. (M.P. z 2010 r. Nr 36, poz. 507)

Umowa ustanawiająca Europejskie Laboratorium Biologii Molekularnej, sporządzona w Genewie dnia 10.5.1973 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 557)

Wspólny protokół dotyczący stosowania Konwencji wiedeńskiej i Konwencji paryskiej (o odpowiedzialności za szkody jądrowe), sporządzony w Wiedniu dnia 21.9.1988 r. (Dz.U. 1994 r., nr 129, poz. 633)

Zalecenie Nr 14 MOP dotyczące pracy nocnej dzieci i młodocianych w rolnictwie, przyjęte w Genewie dnia 15.11.1921 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0: :NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312352:NO)

Zalecenie Nr 30 MOP dotyczące ustanowienia metod ustalania płac minimalnych, przyjęte w Genewie dnia 16.6.1928 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0: :NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312368:NO)

Zalecenie Nr 35 MOP dotyczące przymusu pośredniego pracy, przyjęte w Genewie dnia 28.6.1930 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312373:NO)

Zalecenie Nr 41 MOP dotyczące dopuszczalnego wieku dzieci pracujących w zawodach nieprzemysłowych, przyjęte w Genewie dnia 30.4.1932 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312379:NO)

Zalecenie Nr 80 MOP dotyczące ograniczenia pracy nocnej dzieci i młodocianych w zajęciach nieprzemysłowych, przyjęte w Montrealu dnia 9.10.1946 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312418:NO)

Zalecenie Nr 131 MOP dotyczące świadczeń w razie inwalidztwa, na starość i w razie śmierci żywiciela rodziny, przyjęte w Genewie dnia 29.6.1967 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312469:NO)

Zalecenie Nr 134 MOP dotyczące opieki lekarskiej i zasiłków chorobowych, przyjęte w Genewie dnia 25.6.1969 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO: 12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312472:NO)

Zalecenie Nr 136 MOP dotyczące specjalnych programów zatrudnienia i szkolenia młodzieży w celach rozwoju, przyjęte w Genewie dnia 23.6.1970 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312474:NO)

Zalecenie Nr 146 MOP dotyczące najniższego wieku dopuszczenia do zatrudnienia, przyjęte w Genewie dnia 26.6.1973 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0: :NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312484:NO)

Zalecenie Nr 159 MOP dotycząca ochrony prawa do organizowania się i procedury określania warunków zatrudnienia w służbie publicznej, przyjęte w Genewie dnia 27.6.1978 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312497:NO)

Zalecenie Nr 162 MOP dotyczące pracowników w starszym wieku, przyjęte w Genewie dnia 23.6.1980 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO: 12100:P12100_INSTRUMENT_ID:312500:NO)

Zalecenie Nr 203 MOP dotyczące środków uzupełniających na rzecz skutecznej likwidacji pracy przymusowej, przyjęte w Genewie dnia 11.6.2014 r. (https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO:12100:P12100_INSTRUMENT_ID:3174688:NO)

Zrewidowana Europejska Karta Społeczna, sporządzona w Strasburgu dnia 3.5.1996 r. (ETS No. 163)

2. Prawo Unii Europejskiej

Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, podpisany w Paryżu dnia 18.4.1951 r. (tekst w języku polskim: http://www.sgipw.wlkp.pl/dokumenty/ewwis.pdf)

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, podpisany w Rzymie dnia 25.3.1957 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

Traktat o Unii Europejskiej, podpisany w Maastricht dnia 7.2.1992 r. (Dz.Urz. WE C 191, s. 1; wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

Traktat z Amsterdamu zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre związane z nimi akty z 2.10.1997 r. (Dz.Urz. WE C 340, s. 1)

Traktat między Królestwem Belgii, Królestwem Danii, Republiką Federalną Niemiec, Republiką Grecką, Królestwem Hiszpanii, Republiką Francuską, Irlandią, Republiką Włoską, Wielkim Księstwem Luksemburga, Królestwem Niderlandów, Republiką Austrii, Republiką Portugalską, Republiką Finlandii, Królestwem Szwecji, Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Państwami Członkowskimi Unii Europejskiej) a Republiką Czeską, Republiką Estońską, Republiką Cypryjską, Republiką Łotewską, Republiką Litewską, Republiką Węgierską, Republiką Malty, Rzecząpospolitą Polską, Republiką Słowenii, Republiką Słowacką dotyczący przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej, Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowenii i Republiki Słowackiej do Unii Europejskie, podpisany dnia 16.4.2003 r. w Atenach (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864 ze zm.)

Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, podpisany w Lizbonie dnia 13.12.2007 r. (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

Jednolity Akt Europejski podpisany w Luksemburgu dnia 17.2.1986 r. i w Hadze dnia 28.2.1986 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/5 ze zm.)

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej podpisana w Nicei 7.12.2000 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, z drugiej strony, sporządzony w Brukseli dnia 16.12.1991 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 11, poz. 38 ze zm.)

Rozporządzenie Rady (EWG) Nr 1210/1990 z 7.5.1990 r. w sprawie ustanowienia Europejskiej Agencji Ochrony Środowiska oraz Europejskiej Sieci Informacji i Obserwacji Środowiska (Dz.Urz. WE L 120, s. 1)

Rozporządzenie (WE) Nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.2.2004 r. ustanawiające wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylające rozporządzenie (EWG) Nr 295/91 (Dz.Urz. UE L 46, s. 1)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29.4.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 401/2009 z 23.4.2009 r. w sprawie Europejskiej Agencji Środowiska oraz Europejskiej Sieci Informacji i Obserwacji Środowiska (Dz.Urz. UE L 126, s. 13 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 987/2009 z 16.9.2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) Nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 284, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 536/2014 z 16.4.2014 r. w sprawie badań klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi oraz uchylenia dyrektywy 2001/20/WE (Dz.Urz. UE L 158, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/399 z 9.3.2016 r. w sprawie unijnego kodeksu zasad regulujących przepływ osób przez granice (kodeks graniczny Schengen) (Dz.Urz. UE L 77, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie Rady (UE) Nr 2016/369 z 15.3.2016 r. w sprawie udzielania wsparcia w sytuacjach nadzwyczajnych na terytorium Unii (Dz.Urz. UE L 70, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1139 z 4.7.2018 r. w sprawie wspólnych zasad w dziedzinie lotnictwa cywilnego i utworzenia Agencji Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego oraz zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 2111/2005, (WE) Nr 1008/2008, (UE) Nr 996/2010, (UE) Nr 376/2014 i dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/30/UE i 2014/53/UE, a także uchylające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 552/2004 i (WE) Nr 216/2008 i rozporządzenie Rady (EWG) Nr 3922/91 (Dz.Urz. UE L 212, s. 1 ze zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1347 z 14.5.2024 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako osób korzystających z ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony, zmieniające dyrektywę Rady 2003/109/WE oraz uchylające dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/95/UE (Dz.Urz. UE L 2024/1347)

Decyzja 95/533/WE przedstawicieli rządów państw członkowskich spotykających się w ramach Rady z 19.12.1995 r. dotycząca ochrony obywateli Unii Europejskiej przez przedstawicielstwa dyplomatyczne i konsularne (Dz.Urz. WE L 314, s. 73)

Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z 13.6.2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi (Dz.Urz. WE L 190, s. 1 ze zm.)

Decyzja Rady 2009/29/WPZiB z 22.12.2008 r. w sprawie zawarcia umowy między Unią Europejską a Republiką Somalijską w sprawie statusu sił morskich dowodzonych przez Unię Europejską w Republice Somalijskiej w ramach operacji wojskowej Unii Europejskiej Atalanta (Dz.Urz. UE L 10 z 2009 r., s. 27)

Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 1313/2013/UE z 17.12.2013 r. w sprawie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności (Dz.Urz. UE L 347, s. 924 ze zm.)

Decyzja Rady 2014/415/UE z 24.6.2014 r. w sprawie uzgodnień dotyczących zastosowania przez Unię klauzuli solidarności (Dz.Urz. UE L 192, s. 53)

Decyzja Rady (UE) 2023/1974 z 18.9.2023 r. w sprawie podpisania, w imieniu Unii Europejskiej, porozumienia, w ramach Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, dotyczącego ochrony i zrównoważonego wykorzystywania morskiej różnorodności biologicznej na obszarach znajdujących się poza jurysdykcją krajową (Dz.Urz. UE L 235, s. 1)

Dyrektywa Rady 94/33/WE z 22.6.1994 r. w sprawie ochrony pracy osób młodych (Dz.Urz. WE L 216, s. 12 ze zm.)

Dyrektywa 98/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 6.7.1998 r. w sprawie ochrony prawnej wynalazków biotechnologicznych (Dz.Urz. WE L 213, s. 13)

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 23.10.2000 ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz.Urz. WE L 327, s.1 ze zm.)

Dyrektywa 2001/20/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 4.4.2001 r. w sprawie zbliżania przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych Państw Członkowskich, odnoszących się do wdrożenia zasady dobrej praktyki klinicznej w prowadzeniu badań klinicznych produktów leczniczych, przeznaczonych do stosowania przez człowieka (Dz.Urz. WE L 121, s. 34 ze zm.)

Dyrektywa Rady 2001/55/WE z 20.7.2001 r. w sprawie minimalnych standardów przyznawania tymczasowej ochrony na wypadek masowego napływu wysiedleńców oraz środków wspierających równowagę wysiłków między Państwami Członkowskimi związanych z przyjęciem takich osób wraz z jego następstwami (Dz.Urz. WE L 212, s. 12)

Dyrektywa 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 4.11.2003 r. dotycząca niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.Urz. UE L 299, s. 9)

Dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29.4.2004 r. w sprawie obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Państw Członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) Nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.Urz. UE L 158, s. 77)

Dyrektywa 2006/118/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 12.12.2006 r. w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem i pogorszeniem ich stanu (Dz.Urz. UE L 372, s. 19 ze zm.)

Dyrektywa 2007/30/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 20.6.2007 r. zmieniająca dyrektywę 89/391/EWG, jej dyrektywy szczegółowe oraz dyrektywy Rady 83/477/EWG, 91/383/EWG, 92/29/EWG i 94/33/WE w celu uproszczenia i racjonalizacji sprawozdań z praktycznego wdrażania dyrektyw (Dz.Urz. UE L 165, s. 21)

Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 23.10.2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim (Dz.Urz. UE L 288, s. 27)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/105/WE z 16.12.2008 r. w sprawie środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej, zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy Rady 82/176/EWG, 83/513/EWG, 84/156/EWG, 84/491/EWG i 86/280/EWG oraz zmieniająca dyrektywę 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.Urz. UE L 348, s. 84 ze zm.)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/24/UE z 9.3.2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej (Dz.Urz. UE L 88, s. 45 ze zm.)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/95/UE z 13.12.2011 r. w sprawie norm dotyczących kwalifikowania obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako beneficjentów ochrony międzynarodowej, jednolitego statusu uchodźców lub osób kwalifikujących się do otrzymania ochrony uzupełniającej oraz zakresu udzielanej ochrony (Dz.Urz. UE L 337, s. 9)

Dyrektywa Rady (UE) 2015/637 z 20.4.2015 r. w sprawie środków koordynacji i współpracy mających ułatwić ochronę konsularną niereprezentowanych obywateli Unii w państwach trzecich oraz uchylająca decyzję 95/533/WE (Dz.Urz. UE L 106, s. 1)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1152 z 20.6.2019 r. w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE L 186, s. 105)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z 20.6.2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów (Dz.Urz. UE L 188, s. 79)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2041 z 19.10.2022 r. w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE L 275, s. 33)

Wspólne działanie Rady 2008/851/WPZiB z 10.11.2008 r. w sprawie operacji wojskowej Unii Europejskiej mającej na celu wnoszenie wkładu w bezpieczeństwo morskie w zachodniej części Oceanu Indyjskiego i na Morzu Czerwonym (EUNAVFOR Atalanta) (Dz.Urz. UE L 301, s. 33 ze zm.)

3. Prawo polskie

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22.7.1952 r. (t.j. Dz.U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 ze zm.)

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

Ustawa z 11.11.1924 r. o organizacji konsulatów i o czynnościach konsulów (Dz.U. Nr 103, poz. 944 ze zm.)

Ustawa z 13.2.1984 r. o funkcjach konsulów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 9, poz. 34)

Ustawa z 21.3.1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1125 ze zm.)

Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 17 ze zm.)

Ustawa z 4.9.1997 r. o działach administracji rządowej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1370 ze zm.)

Ustawa z 14.4.2000 r. o umowach międzynarodowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 127 ze zm.)

Ustawa z 27.4.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 54 ze zm.)

Ustawa z 3.7.2002 r. – Prawo lotnicze (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2110 ze zm.)

Ustawa z 13.6.2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1504 ze zm.)

Ustawa z 8.12.2006 r. o Polskiej Agencji Żeglugi Powietrznej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1272)

Ustawa z 4.2.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 503)

Ustawa z 26.9.2014 r. o Polskiej Agencji Kosmicznej (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1957)

Ustawa z 25.6.2015 r. – Prawo konsularne (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1329)

Ustawa z 20.7.2017 r. – Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1087 ze zm.)

Ustawa z 7.6.2018 r. o ratyfikacji Umowy ustanawiającej Europejskie Laboratorium Biologii Molekularnej, sporządzonej w Genewie dnia 10 maja 1973 r. (Dz.U. z 2018 r. poz. 1407)

Ustawa z 21.1.2021 r. o służbie zagranicznej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 85 ze zm.)

Ustawa z 14.10.2021 r. o zmianie ustawy o cudzoziemcach oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 1918)

Ustawa z 12.3.2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 167 ze zm.)

Ustawa z 7.7.2022 r. o ratyfikacji Protokołu do Traktatu Północnoatlantyckiego w sprawie akcesji Królestwa Szwecji, podpisanego w Brukseli dnia 5 lipca 2022 r. (Dz.U. z 2022 r. poz. 1544)

Rozporządzenie Ministra Oświaty z 23.12.1949 r. w sprawie organizacji i planu studiów na wydziałach prawa w państwowych szkołach akademickich (Dz.U. z 1950 r. Nr 6, poz. 58)

Rozporządzenie Rady Ministrów z 28.8.2000 r. w sprawie wykonywania niektórych przepisów ustawy o umowach międzynarodowych (Dz.U. Nr 79, poz. 891)

Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 5.8.2022 r. w sprawie klasyfikacji statków powietrznych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 25)

Zarządzenie Ministra Spraw Zagranicznych z 22.4.1986 r. w sprawie konsulów honorowych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (M.P. Nr 13, poz. 93)

Zarządzenie Nr 51 Prezesa Rady Ministrów z 20.5.2004 r. w sprawie powołania Zespołu do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego (M.P. Nr 23, poz. 402 ze zm.)

Uchwała Rady Ministrów RP Nr 170/91 z 27.12.1991 r. w sprawie uznania przez Rzeczpospolitą Polskę Republiki Armenii, Republiki Azerbejdżanu, Republiki Białoruś, Federacji Rosyjskiej, Republiki Kazachstanu, Republiki Kyrgystanu, Republiki Mołdawii, Republiki Tadżykistanu, Turkmenistanu i Republiki Uzbekistanu (Zbiór Dokumentów PISM 1992, Nr 2, s. 15–17)

Wykaz internetowych baz prawa międzynarodowego

Liga Narodów:

https://treaties.un.org/pages/Content.aspx?path=DB/LoNOnline/pageIntro_Table_en.xml

https://archives.ungeneva.org/lontad

ONZ:

https://digitallibrary.un.org/?ln=en

https://treaties.un.org/pages/LatestVolumes.aspx?clang=_en

Międzynarodowa Organizacja Pracy:

https://normlex.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:1::::::

Międzynarodowa Organizacja Morska:

https://www.imo.org/en/About/Conventions/Pages/ListOfConventions.aspx

Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego:

https://www.icao.int/publications/pages/doc-series.aspx

Rada Europy:

https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list

Międzynarodowe prawo humanitarne:

https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties

Prawo, historia, dyplomacja:

https://avalon.law.yale.edu/default.asp

Część I. Część ogólna prawa międzynarodowego

Rozdział I. Wprowadzenie do systemu prawa międzynarodowego

Literatura: L. Antonowicz, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 2011, 2015; L. Antonowicz, Pojęcie państwa w prawie międzynarodowym, Warszawa 1974; L. Babiński, Prawo międzynarodowe publiczne, cz. 1, Prawo stosunków pokojowych, Szczecin 1948; J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2014, 2019; J. Białocerkiewicz, Prawo międzynarodowe publiczne. Zarys wykładu, Olsztyn 2003; R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2003, 2016; R. Bierzanek, J. Symonides, M. Balcerzak, M. Kałduński, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2023; E. Cała-Wacinkiewicz, Fragmentacja prawa międzynarodowego, Warszawa 2018; E. Cała-Wacinkiewicz, Podstawy systemu prawa międzynarodowego, Warszawa 2012 (w rozdziale wykorzystano ustalenia zawarte w przywołanych wcześniejszych publikacjach autorki); E. Cała-Wacinkiewicz, Prawo do obrony – rozważania na tle wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Yassin Abdullah Kadi i Al Barakaat International Foundation, [w:] K. Flaga-Gieruszyńska, G. Jędrejek (red.), Aequitas sequitur legem, Warszawa 2014; E. Cała-Wacinkiewicz, Relations between the European Union and the United Nations – Considerations in the Context of International Security Against The Case of Ahmed Ali Yusuf And Al Barakaat International Foundation, Reality of Politics. Estimates – Comments – Forecasts 2013, No. 4; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2014; L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1958; S. Ehrlich, Wstęp do nauki o państwie i prawie, Warszawa 1979; L. Gelberg, Zarys prawa międzynarodowego, Warszawa 1979; W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2011, 2015, 2020; W. Góralczyk, K. Karski, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2024; G. Grabowska, Narodziny międzynarodowego prawa środowiska, [w:] R. Mikosz (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej Profesora Antoniego Agopszowicza, Katowice 2000; H. Grotius, Trzy księgi o prawie wojny i pokoju w których znajdują wyjaśnienie prawo natury i prawo narodów a także główne zasady prawa publicznego, t. 1 i 2, tłum. R. Bierzanek, Warszawa 1957; T. Kamiński, K. Myszona-Kostrzewa, Prawo międzynarodowe publiczne w pytaniach i odpowiedziach (red. S. Sawicki), Warszawa 2009; A. Klafkowski, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1979; E. Klein, Self-Contained Regime, [w:] R. Wolfrum (ed.), The Max Planck Encyclopedia of Public International Law, vol. 9, Oxford 2012; J. Kolasa, Normatywne podstawy jedności prawa międzynarodowego. Zarys problemu, [w:] J. Kolasa, A. Kozłowski (red.), Rozwój prawa międzynarodowego – jedność czy fragmentacja?, Wrocław 2007; S.D. Krasner, Structural Causes and Regime Consequences: Regimes as Intervening Variables, [w:] S.D. Krasner (ed.), International Regimes, Ithaca–London 1983; J. Kukułka, Polityka zagraniczna a polityka wewnętrzna, [w:] J. Kukułka, R. Zięba (red.), Polityka zagraniczna państwa, Warszawa 1992; R. Kuźniar, Międzynarodowe stosunki polityczne, [w:] E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura, dynamika, Warszawa 2000; R. Kwiecień, Wprowadzenie. Prawo międzynarodowe jako system prawa (przegląd zagadnień badawczych i koncepcja badań), [w:] R. Kwiecień (red.), Państwo a prawo międzynarodowe jako system prawa, Lublin 2015; M. Kumm, The Cosmopolitan Turn in Constitutionalism: On the Relationship between Constitutionalism in and beyond the State, [w:] J.L. Dunoff, J.P. Trachtman (eds.), Ruling the World? Constitutionalism, International Law and Global Governance, Cambridge 2009; M. Lachs, Czy kryzys prawa międzynarodowego?, PiP 1992, z. 2; W. Lang, System prawa i porządek prawny, [w:] O. Bogucki, S. Czepita (red.), System prawny a porządek prawny, Szczecin 2008; F. von Liszt, System prawa międzynarodowego, tłum. W. Olszewski, Kraków 1907; T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie – systemy – uczestnicy, Wrocław 2000; J. Machowski, Stan i perspektywy rozwoju międzynarodowego prawa polarnego (próba systematyzacji), [w:] Aktualne problemy prawa międzynarodowego we współczesnym świecie. Księga pamiątkowa dla uczczenia Profesora Mariana Iwanejko, Kraków 1995; J. Makowski, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 1948; A. Marschik, Subsysteme im Völkerrecht. Ist die Europäische Union ein „Self-Contained Regime“?, Berlin 1997; J. Menkes, Jedność nauki versus wielość nauk, Przegląd Strategiczny 2012, Nr 1; J. Menkes, Zasady prawa międzynarodowego, PiP 1988, z. 10; J. Menkes, A. Wasilkowski, Organizacje międzynarodowe. Prawo instytucjonalne, Warszawa 2006; C. Mik, Ius cogens we współczesnym prawie międzynarodowym, [w:] A. Wnukiewicz-Kozłowska (red.), Aksjologia współczesnego prawa międzynarodowego, Wrocław 2011; C. Mik, Lex generalis w prawie międzynarodowym, [w:] B. Krzan (red.), Ubi ius ibi remedium. Księga dedykowana pamięci Profesora Jana Kolasy, Warszawa 2016; J. Malenovský, Mezinárodní právo veřejné. Obecná část a poměr k jiným právním systémům, Brno–Pizen 2014; S. Nahlik, Wstęp do nauki prawa międzynarodowego, Warszawa 1967; W. Namysłowski, Systematyczny wykład prawa narodów, Olsztyn 1947; J. Oniszczuk, Filozofia i teoria prawa, Warszawa 2012; S. Parzymies, J. Symonides, Rola prawa międzynarodowego w rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych, Przegląd Strategiczny 2012, Nr 1; D. Pulkowski, Universal International Law’s Grammar, [w:] U. Fastenrath et al. (eds.), From Bilateralism to Community Interest. Essays in Honour of Judge Bruno Simma, Oxford 2011; A. Przyborowska-Klimczak, Polskie podręczniki prawa międzynarodowego wydane w XX wieku, [w:] A. Przyborowska-Klimczak (red.), Z kart historii polskiej nauki prawa międzynarodowego, Lublin 2002; M. Shaw, Prawo międzynarodowe, tłum. A. Kułak, A. Misztal, P. Nowak, Warszawa 2000; M. Shaw, Prawo międzynarodowe, tłum. J.J. Gojło i in., Warszawa 2006; J. Symonides, D. Pyć (red.), Wielka encyklopedia prawa, t. 4, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2014; A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe w systemie prawa wspólnotowego – zagadnienia teorii i praktyki, [w:] J. Kolasa, A. Kozłowski (red.), Prawo międzynarodowe publiczne a prawo europejskie, Wrocław 2003; A. Zawidzka-Łojek (red.), A. Łazowski, B. Sonczyk, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2022.

§ 1. Zagadnienia wprowadzające

1

Celem niniejszego rozdziału – mającego wprowadzający charakter – jest przybliżenie zagadnień o fundamentalnym znaczeniu z perspektywy jakichkolwiek analiz poświęconych prawu międzynarodowemu publicznemu. Jego zakresem objęte zostało ustalenie sposobu rozumienia pojęcia prawa międzynarodowego i pojęć treściowo z nim powiązanych, a występujących w analizach jemu dedykowanych (takich jak m.in. społeczność międzynarodowa, stosunki międzynarodowe, polityka zagraniczna czy organy państwa).

Ponadto za szczególnie istotne w kontekście zrozumienia istoty tego porządku prawnego uznać należy ukazanie jego cech charakterystycznych, relacji pomiędzy prawem międzynarodowym publicznym a prawem międzynarodowym prywatnym czy pomiędzy tym pierwszym a prawem krajowym.

Uwaga poświęcona zostanie również systematyce prawa międzynarodowego, na której konstrukcyjnie oparto niniejszy podręcznik. W rozdziale nie braknie także odniesień do współczesnych zjawisk zachodzących wewnątrzsystemowo, takich jak fragmentacja prawa międzynarodowego czy konstytucjonalizacja tego prawa.

§ 2. Pojęcie prawa międzynarodowego publicznego i pojęcia treściowo z nim powiązane

2

Współcześnie, przez pojęcie prawa międzynarodowego publicznego (zwanego prawem międzynarodowym), ujmowanego jako system prawa, rozumie się zespół norm prawnych regulujący wzajemne stosunki pomiędzy podmiotami tego prawa. Ze względu na jego charakter wskazuje się także, że jest to system wiążących norm prawnych, konsensualnie uzgodnionych przez jego podmioty (zob. rozdziały II i IV).

3

Kształtujący wpływ na sposób pojmowania przedmiotowego pojęcia ma ewolucja kategorii podmiotów prawa międzynarodowego (zob. rozdział VI). Faktem jest bowiem, że historycznie prawo międzynarodowe regulowało wyłącznie stosunki między państwami jako podstawowymi, pierwotnymi oraz suwerennymi podmiotami prawa międzynarodowego, a wyraz „podmiot” stanowił – upraszczając – synonim wyrazu „państwo”.

Oparcie definicji pojęcia prawa międzynarodowego wyłącznie na państwach, choć znajduje historyczne uzasadnienie, stanowi obecnie jedynie wąskie ujęcie (sensu stricto) analizowanej problematyki. Zauważalny po II wojnie światowej proces rozszerzania zakresu katalogu podmiotów prawa międzynarodowego (przede wszystkim o inne niż państwa podmioty o prawodawczych kompetencjach) kierunkuje sposób definiowania pojęcia prawa międzynarodowego w stronę ujęcia szerokiego (sensu largo). Kładzie ono nacisk nie tylko na państwa, jako na bezsprzecznie konstrukcyjny element kategorii podmiotowości, ale także na inne podmioty tego prawa, w tym przede wszystkim na organizacje międzynarodowe o rządowym charakterze, które drogę do podmiotowości torowały sobie począwszy od drugiej połowy XX w., odgrywając coraz większą rolę w stosunkach międzynarodowych (zob. organizacje międzynarodowe – rozdział VII).

Jak podkreślają J. Menkes i A. Wasilkowski, nie można zrozumieć zjawisk międzynarodowych, abstrahując od roli i rangi organizacji międzynarodowych w całokształcie stosunków międzynarodowych (J. Menkes, A. Wasilkowski, Organizacje międzynarodowe, s. 9). Są one bowiem najbardziej efektywną formą współpracy i rywalizacji państw przy osiąganiu wspólnych celów w dziedzinie politycznej, społecznej, gospodarczej i humanitarnej (J. Białocerkiewicz, Prawo międzynarodowe publiczne, s. 363).

Pojęcie prawa międzynarodowego

ujęcie wąskie (sensu stricto)

zespół norm prawnych, regulujący wzajemne stosunki między państwami czy też – innymi słowy – stosunki wzajemne państw tworzących społeczność międzynarodową (L. Antonowicz, Podręcznik, 2011, s. 18)

ujęcie szerokie (sensu largo)

system norm regulujących stosunki między państwami i organizacjami międzynarodowymi oraz innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych, mającymi zdolność do działania w stosunkach międzynarodowych (J. Symonides, M. Kałduński, [w:] R. Bierzanek i in., Prawo międzynarodowe publiczne, s. 27)

Definiując pojęcie prawa międzynarodowego, podkreślić należy, że – przedmiotowo – prawo to reguluje stosunki między państwami, państwami a innymi podmiotami prawa międzynarodowego (czyli np. między państwami i organizacjami międzynarodowymi), a także między tymi innymi podmiotami (np. wyłącznie między organizacjami międzynarodowymi) w ich wzajemnych relacjach. Na tym tle uwidacznia się zewnętrzny (przekraczający granice jednego państwa) charakter owych stosunków, a także fakt, że państwa nie korzystają już z monopolu jedynych ich uczestników, na który wskazywano jeszcze w latach 50. XX w.

Przykład: W 1958 r. L. Ehrlich nadal utrzymywał, że prawo międzynarodowe to ogół norm prawnych obowiązujących między państwami, które wzajemnie uznają się za należące do społeczności międzynarodowej (zob. L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, s. 6).

Doktrynalne ujmowanie pojęcia prawa międzynarodowego publicznego:

Pojęcie prawa międzynarodowego publicznego

L. Antonowicz

Prawo międzynarodowe to prawo regulujące stosunki wzajemne państw tworzących społeczność międzynarodową (L. Antonowicz, Podręcznik, 2015, s. 18).

W. Czapliński i A. Wyrozumska

Prawo międzynarodowe publiczne to system norm regulujących wzajemne stosunki między podmiotami tego prawa, przede wszystkim państwami i organizacjami międzynarodowymi. System ten opiera się na kilku zasadniczych normach, mających charakter zasad prawa: suwerenności państw, zakazie stosowania siły, pokojowym rozstrzyganiu sporów międzynarodowych, mocy wiążącej zobowiązań międzynarodowych, poszanowaniu podstawowych praw człowieka (W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne, s. 11).

J. Symonides i M. Kałduński

Prawo międzynarodowe to system norm regulujących stosunki między państwami i organizacjami międzynarodowymi oraz innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych mającymi zdolność do działania w stosunkach międzynarodowych. (J. Symonides, M. Kałduński, [w:] R. Bierzanek i in., Prawo międzynarodowe publiczne, s. 27).

W. Góralczyk, K. Karski i S. Sawicki

Współczesne prawo międzynarodowe jest zespołem norm regulujących stosunki międzynarodowe w szerokim znaczeniu: nie tylko stosunki międzypaństwowe, lecz także stosunki między państwami a innymi podmiotami oraz między tymi innymi podmiotami, tzn. ogólnie stosunki między rożnymi podmiotami – niezależnymi od siebie i niepodlegającymi jakiejś wspólnej władzy państwowej (W. Góralczyk, K. Karski, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne, 2024, s. 18).

A. Łazowski i B. Sonczyk

Prawo międzynarodowe publiczne to szczególnego rodzaju system prawny, który tworzy zasady oraz mechanizmy współpracy państw, organizacji międzynarodowych oraz innych uznanych podmiotów tegoż systemu prawnego (A. Zawidzka-Łojek (red.), A. Łazowski, B. Sonczyk, Prawo międzynarodowe publiczne, s. 2).

J. Barcik

Prawo międzynarodowe to zespół norm regulujących stosunki wzajemne pomiędzy podmiotami tego systemu prawa (J. Barcik, [w:] J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, 2019, s. 1).

M.N. Shaw

Prawo międzynarodowe w najszerszym sensie tego pojęcia to kultura stanowiąca metodę komunikowania roszczeń, wzajemnych roszczeń, oczekiwań oraz przewidywań, jak również dostarczania ram strukturalnych dla oceny i ustalania priorytetów wśród tego rodzaju zadań. Prawo międzynarodowe funkcjonuje w szczególnym, konkretnym systemie światowym, angażując zespół aktorów – od państw do organizacji międzynarodowych, przedsiębiorstw oraz pojedynczych osób, musi więc być w stanie reagować na potrzeby i aspiracje takich uczestników (M.N. Shaw, Prawo międzynarodowe, 2000, s. 64).

4

Treściowo z pojęciem prawa międzynarodowego powiązane jest pojawiające się w jego kontekście pojęcie społeczności międzynarodowej. Jako przedmiot analiz zakotwiczone jest ono zarówno w nauce prawa międzynarodowego, jak i w ujętej w oddzielną dyscyplinę badawczą nauce o stosunkach międzynarodowych.

Nauka o stosunkach międzynarodowych postrzega kategorię społeczności międzynarodowej szeroko, bowiem nie tylko przez pryzmat państw czy organizacji międzynarodowych o rządowym charakterze – podmiotów prawa międzynarodowego, ale także m.in. organizacji pozarządowych, partii politycznych, kościołów i innych związków wyznaniowych, którym nauka o stosunkach międzynarodowych przypisuje status aktorów czy też – innymi słowy – uczestników stosunków międzynarodowych.

Stosunki międzynarodowe, jak podkreśla T. Łoś-Nowak, to z jednej strony rzeczywistość, w jakiej funkcjonują autorzy państwowi i niepaństwowi, ale także fakty, zdarzenia, zjawiska i procesy, dokonujące się w realnym świecie polityki, gospodarki, finansów itp. Definicja ta potwierdza tezę o konieczności interpretowania stosunków międzynarodowych sensu largo (T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe, s. 192).

W nauce prawa międzynarodowego, spójnie z definicją pojęcia tego prawa, pojęcie społeczności międzynarodowej rozumiane może być wąsko (sensu stricto) – jako ogół państw, bądź szeroko (sensu largo) – jako ogół podmiotów prawa międzynarodowego, utrzymujących wzajemne stosunki międzynarodowe, regulowane prawem międzynarodowym. Cechami charakteryzującymi tak rozumianą społeczność międzynarodową będą przede wszystkim oparcie jej funkcjonowania na zasadzie suwerennej równości państw (zob. rozdział VI, § 3), rozumianej jako równość wobec prawa (nie zaś jako równość praw), a także stosunkowo niski stopień jej zorganizowania, będący pochodną braku – znanego z ustrojów politycznych poszczególnych państw – klasycznego trójpodziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Swoistość prawa międzynarodowego względem prawa krajowego uwidacznia się także i w tym kontekście.

5

Kolejnym pojęciem treściowo powiązanym z powyższymi jest pojęcie stosunków międzynarodowych, przynależne co do zasady nauce o stosunkach międzynarodowych. Swoim zakresem obejmuje ono wszelkie stosunki społeczne mające charakter międzynarodowy (realizowane ponad granicami państw), a zatem interakcje, w które wchodzą między sobą uczestnicy (czy też aktorzy) tychże stosunków. Są nimi: państwa, organizacje międzynarodowe o rządowych charakterze, organizacje pozarządowe (w tym różnego typu fundacje i stowarzyszenia podlegające regulacjom prawa wewnętrznego), partie polityczne, grupy nacisku, osoby fizyczne, osoby prawne, korporacje transgraniczne, a nawet ruchy religijne. Aspektem podmiotowym wskazanej definicji objęte są zatem zarówno podmioty prawa międzynarodowego (np. państwa czy organizacje międzynarodowe), jak i uczestnicy stosunków międzynarodowych nieposiadający podmiotowości tego prawa (np. partie polityczne czy ruchy religijne). Aspekt przedmiotowy zaś rozciąga się na stosunki konsularne, dyplomatyczne, handlowe itd.

Nauka prawa międzynarodowego, niejako na własny użytek, zawłaszczyła sobie pojęcie stosunków międzynarodowych, postrzegając je przede wszystkim jako stosunki między państwami oraz stosunki między innymi podmiotami prawa międzynarodowego (np. między organizacjami międzynarodowymi). Katalog podmiotów prawa międzynarodowego, jak widać, jest zdecydowanie mniej liczny niż katalog uczestników stosunków międzynarodowych. Nie obejmuje chociażby partii politycznych, organizacji pozarządowych, a także osób fizycznych i prawnych – w tak szerokim zakresie, w jakim zajmuje się nimi nauka o stosunkach międzynarodowych.

6

Pojęcie stosunków międzynarodowych bywa niekiedy zestawiane z pojęciem obrotu międzynarodowego. Jego zakres – upraszczając – rozciąga się na całokształt stosunków utrzymywanych przez podmioty prawa międzynarodowego, jednak semantycznie pojęcie to wiązane jest z naukami ekonomicznymi, w których oznacza ruch towarów, usług i środków finansowych dokonujący się między państwami.

7

W kontekście prawa międzynarodowego pojawia się pojęcie polityki zagranicznej państwa. Jest to zespół skierowanych na zewnątrz (tj. ukierunkowanych na inne podmioty prawa międzynarodowego) określonych działań, mający na celu reprezentację państwa i realizację jego interesów, w którym uczestniczą wyposażone w odpowiednie kompetencje organy państwa (zob. rozdział XI). Interesy te muszą pozostawać w zgodzie z państwową racją stanu, postrzeganą jako nadrzędny interes państwa.

Pojęcie polityki zagranicznej państwa definiowane jest na wiele sposobów. J. Kukułka pojmuje ją jako działalność zmierzającą do obrony i maksymalizacji uznawanych i preferowanych wartości oraz interesów wewnątrz państwa i w środowisku międzynarodowym (J. Kukułka, Polityka zagraniczna, s. 19). T. Łoś-Nowak określa ją jako dynamiczny proces formułowania i realizacji interesów narodowych w policentrycznym środowisku międzynarodowym (T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe, s. 192). Dla R. Kuźniara jest to zorganizowany i skierowany na zewnątrz wysiłek państwa, podporządkowany osiąganiu jego żywotnych interesów (R. Kuźniar, Międzynarodowe stosunki polityczne, s. 112).

8

Organy państwa biorące udział w realizowaniu polityki zagranicznej państwa podzielić można według kryterium ich umiejscowienia w systemie państwowym na organy wewnętrzne i zewnętrzne. Pierwsze usytuowane są wewnątrz systemu państwowego, jak np.: głowa państwa (w przypadku Polski – Prezydent RP), parlament (Sejm i Senat), rząd (Rada Ministrów), szef rządu (Prezes Rady Ministrów), Minister Spraw Zagranicznych, odpowiedni ministrowie w ramach przyznanych im kompetencji. Organy zewnętrzne zaś usytuowane są poza granicami państwa: przedstawicielstwa dyplomatyczne (stałe i ad hoc), urzędy konsularne, misje ustanawiane przy organizacjach międzynarodowych czy też misje ustanawiane w innych państwach (np. misje stabilizacyjne, wojskowe) – zob. rozdziały XI, XIV i XV.

9

Prawo międzynarodowe, za sprawą terminologii właściwej prawu krajowemu i ukazywania jego istoty poprzez porównanie do tego ostatniego, bywa ujmowane za pomocą takich terminów jak „porządek prawny” i „system prawa”. W niniejszym podręczniku w odniesieniu do prawa międzynarodowego publicznego wskazane terminy stosowane będą synonimicznie, mimo zauważalnych między nimi dystynkcji znaczeniowych.

Na fakt synonimicznego traktowania przywołanych terminów zwraca uwagę W. Lang, wskazując, że terminy „system prawa” i „porządek prawny” używane są w naukach prawnych zamiennie jako terminy równoznaczne lub bliskoznaczne, choć mają one różny zakres odniesienia. System prawa oznacza zbiór norm, a porządek prawny, jako pojęcie szersze, oznacza zbiór norm tworzących system prawa oraz zbiór działań i realnych stosunków między ludźmi, wyróżnionych i uporządkowanych normatywnie według reguł systemu prawa. W skład porządku prawnego wchodzą nie tylko normy generalno-abstrakcyjne, lecz również normy konkretno-indywidualne oraz wykładnia prawa, doktryna prawnicza i orzecznictwo sądowe (zob. W. Lang, System prawa i porządek prawny, s. 13).

10

Ponadto – co wyraźnie trzeba zastrzec – prawo międzynarodowe rozpatrywane będzie systemowo. Znajduje to przełożenie nie tylko na prowadzone analizy szczegółowe, ale także na systematykę niniejszego podręcznika, który – w ramach poziomego porządkowania systemu prawa międzynarodowego – oparty został na działach, będących analogami gałęzi prawa wewnętrznego. Twierdzenie, że prawo międzynarodowe jest skonstruowane jako system prawa (zob. rozdziały II i IV), zakorzenione jest w myśli i w międzynarodowej praktyce prawnej. Pogląd o systemowości prawa międzynarodowego jest niemal powszechnie akceptowany zarówno w doktrynie przedmiotu (włączając w to raporty KPM), jak i w judykaturze.

Co ciekawe, już w 1915 r. Z. Cybichowski zatytułował swoje opracowanie „Prawo narodów. System prawa międzynarodowego” (Lwów 1915), a następnie w 1923 r. kontynuował tę myśl, sprowadzając ją wyłącznie do ujęcia „System prawa międzynarodowego” (Warszawa 1923). Analiza zakresu ostatniego z opracowań wskazuje jednoznacznie, że nie był to zabieg przypadkowy. Podręcznik Z. Cybichowskiego z 1923 r. nie był jednak pierwszym, który posługiwał się terminem „system prawa międzynarodowego”. W 1907 r. określenia tego użył F. von Liszt, już wtedy, oprócz kwestii ogólnych, odnosząc się do takich zagadnień szczegółowych, jak prawnomiędzynarodowe przestępstwo, ruch międzynarodowy czy międzynarodowa ochrona zdrowia, międzynarodowa ochrona interesów majątkowych, prawo wojenne (zob. F. von Liszt, System prawa międzynarodowego, s. XI–XIV). Także J. Makowski w 1948 r. przy okazji opisywania wspólnej woli państw uwypuklał, że leży ona u podstawy każdej czynności prawnej państw, wprowadzającej nową normę do systemu tego prawa (zob. J. Makowski, Podręcznik, s. 10). O prawie międzynarodowym jako systemie prawa wypowiedział się w 1958 r. także L. Ehrlich (Prawo międzynarodowe, s. 9), ponadto prawo międzynarodowe ujmuje systemowo J. Menkes (Zasady prawa międzynarodowego, s. 76 i n.). Na gruncie stanowiska polskiej doktryny przekonanie o systemowym charakterze prawa międzynarodowego wyrażają również W. Czapliński i A. Wyrozumska (Prawo międzynarodowe publiczne, s. 11).

Na gruncie orzeczniczym przykład stanowić mogą konstatacje MTS zawarte przykładowo w wyr. z 12.4.1960 r. w sprawie prawa przejazdu przez terytorium Indii (Portugalia przeciwko Indiom), w którym Trybunał odnotował, że międzynarodowy system prawny opiera się na wzajemnym poszanowaniu suwerenności. Ponadto w omawianym kontekście warto także przywołać wyr. z 4.12.1998 r. w sprawie jurysdykcji w zakresie rybołówstwa (Hiszpania przeciwko Kanadzie), w którym MTS wprost wskazał, że prawo międzynarodowe stanowi system prawa.

11

System prawa międzynarodowego, odnosząc przedmiotową kategorię do definicji pojęcia prawa międzynarodowego, może być postrzegany dwojako. Po pierwsze podmiotowo, a zatem przez pryzmat państw (i ta perspektywa właściwa jest założeniom stricte prawnomiędzynarodowym), po drugie zaś – przedmiotowo, a więc w ujęciu norm prawnych czy też ich zbiorów (co charakteryzuje teoretyczny model systemu prawa). Elementami konstrukcyjnymi prawa międzynarodowego jako systemu są zatem z jednej strony państwa (ujęcie podmiotowe), z drugiej zaś – normy prawne (ujęcie przedmiotowe). O tym, że prawo międzynarodowe jest systemem, przesądzają zatem relacje między elementami systemu (rozumianego jako system państw bądź system norm prawnych).

Jak podkreśla się w piśmiennictwie, prawo międzynarodowe to system prawa, czyli porządek prawny o charakterze zupełnym (kompletnym) i spójnym (niesprzecznym) wewnętrznie. Jego reguły prawne są uporządkowane, pozostają we wzajemnych, uporządkowanych relacjach i każda z tych reguł musi być stosowana i interpretowana w kontekście innych. Społeczność międzynarodowa zbudowała też stopniowo system aksjologiczny oparty na pokoju i sprawiedliwości – wartościach, z których wywodzą się współczesne normy prawa międzynarodowego. Błędne byłoby zatem stwierdzenie, że prawo międzynarodowe jest zespołem luźnie powiązanych norm, by nie powiedzieć – zespołem norm autonomicznych (sfragmentowanych, np. prawo UE), między którymi nie zachodzą żadne relacje. Międzynarodowy porządek prawny ma zatem wewnętrznie spójną strukturę wzajemnie powiązanych norm i reguluje wszystkie sytuacje zachodzące w relacjach międzynarodowych (zob. J. Symonides, M. Kałduński, [w:] R. Bierzanek i in., Prawo międzynarodowe publiczne, s. 27).

12

Kolejnym wyrażeniem, które pierwotnie nie stanowiło domeny nauki prawa międzynarodowego, lecz nauki o stosunkach międzynarodowych, a które dość powszechnie zaczęto wykorzystywać na gruncie języka prawnego i prawniczego, analizując charakter prawa międzynarodowego jako takiego, jest określenie „reżim międzynarodowy” (czy też „reżim sektorowy”). Upraszczając, stanowi on synonim pewnego porządku prawnego czy – innymi słowy – takiego zbioru przepisów, które regulują określony sektor – obszar życia społecznego. Spojrzenie na prawo międzynarodowe przez pryzmat reżimów może być jednak odczytywane jako odrzucenie systemowego charakteru tego prawa, bowiem neguje ono bezsporne oddziaływanie prawa międzynarodowego na jego poszczególne fragmenty. Reżimy, zajmując się każdorazowo tymi ostatnimi, odrywają je od systemowych założeń, a jako przykłady najczęściej wskazuje się reżim nieproliferacji broni jądrowej czy reżim światowego systemu handlu.

Dlatego też – co przypominają S. Parzymies i J. Symonides – teoria reżimów może być krytykowana jako próba zastąpienia prawa międzynarodowego przez jego specyficznie interpretowane i dowolnie dobierane fragmenty (zob. S. Parzymies, J. Symonides, Rola prawa międzynarodowego, s. 69).

Pamiętać jednak warto, że teoria reżimów, pierwotnie rozwijana przez S.D. Krasnera, zasadzała się na czteroelementowej strukturze reżimu, obejmującej zasady, normy, reguły i procedury podejmowania decyzji (principles, norms, rules and decision-making procedures). Mimo pogłębionych badań nad autonomią reżimów S.D. Krasner nie przesądził jednak, czy istnienie łącznie wszystkich wskazanych elementów stanowi warunek konieczny wyodrębnienia reżimu międzynarodowego. Jednak to zasadom i normom nadał szczególne znaczenie, podkreślając, że zmiany ich dotyczące są zmianami samego reżimu (S.D. Krasner, Structural Causes and Regime Consequences, s. 2; zob. też pierwsza wersja tego tekstu w: International Organization 1982, vol. 36, No. 2, s. 186).

13

Na gruncie nauki prawa międzynarodowego renesans koncepcji reżimów międzynarodowych nastąpił wraz z podjęciem przez KPM badań nad fragmentacją tego prawa, a konstrukt reżimu pierwotnie wiązany był z problematyką odpowiedzialności państw (zob. rozdział XIII). Biorąc zatem za podstawę badania nad teorią reżimów, a także ich prawnomiędzynarodowe uwarunkowania, zaproponować można uproszczoną typologię reżimów, opartą kolejno na:

1) reżimach prawnomiędzynarodowych – w uproszczeniu: synonimach funkcjonalnie wydzielonych porządków prawnych – instytucji prawnych, bazujących przede wszystkim na regułach pierwotnych;

2) reżimach prawnomiędzynarodowych – reżimach specjalnych (special regimes) definiowanych przez pryzmat koniunkcji reguł pierwotnych i wtórnych, których kompleksowość, względnie niezależność, a także samowykonalność w odniesieniu do ogólnego prawa międzynarodowego stanowić będą na tle innych reżimów główną cechę wyróżniającą;

3) reżimach prawnomiędzynarodowych – reżimach zamkniętych (self-contained regimes) definiowanych jako kwalifikowana forma reżimów, odizolowana od ogólnego prawa międzynarodowego (zob. rozdział I, § 7) i jako taka stanowiąca pewne ekstremum.

14

W doktrynie prawa międzynarodowego najwięcej kontrowersji wzbudzają ostatnie z wymienionych, a zatem self-contained regimes. Są one ujmowane jako reżimy autonomiczne (tj. względnie niezależne, samodzielne, stanowiące same o sobie i w tym kontekście samowystarczalne) albo jako reżimy zamknięte (i jako takie pozostające poza zakresem prawa międzynarodowego). W zależności od tego, czy self-contained regimes uznane zostaną za zespoły norm prawnych wydzielone z prawa międzynarodowego jako autonomiczne, czy też wręcz przeciwnie, traktowane będą jako zespoły norm prawnych odrębne i zamknięte względem tego porządku, tak kształtować się będzie sposób ich postrzegania. Niewątpliwie trudność w ustaleniu znaczenia terminu self-contained wzmagana jest faktem, że doktrynalnie i orzeczniczo jest on stosowany tak w pierwszym, jak i w drugim przypadku, mimo ich wzajemnie wykluczającego się charakteru.

Kategoria self-contained regime kilkakrotnie pojawiała się w orzecznictwie sądów międzynarodowych, które analizowały ją, ustalając:

1) charakter konkretnych postanowień traktatu, w celu uwypuklenia ich zamknięcia (samowykonalności) względem innych norm prawnych.

Pierwszym orzeczeniem, w którym termin self-contained został przywołany, jest wyr. STSM z 17.8.1923 r. w sprawie statku Wimbledon (Zjednoczone Królestwo i in. przeciwko Niemcom), mocą którego Trybunał odniósł się do statusu Kanału Kilońskiego, regulowanego do czasu zakończenia I wojny światowej wyłącznie prawem niemieckim. Status Kanału wraz z przyjęciem Traktatu z Wersalu uległ zmianie, gdyż na podstawie art. 380 traktatu uczyniono z Kanału międzynarodową drogę żeglowną, co do zasady o otwartym charakterze. Trybunał, stosując termin self-contained, dość precyzyjnie oddał zamknięty charakter postanowień art. 380 Traktatu z Wersalu, z założenia wyłączający potrzebę stosowania jakichkolwiek innych przepisów (w tym wypadku przepisów prawa wewnętrznego). Tym samym ugruntował zasadę, że samowystarczalny normatywnie reżim Kanału Kilońskiego zamyka się na obowiązywanie innych regulacji prawnych, zmierzających do wywołania odmiennych – aniżeli przewidziane art. 380 Traktatu z Wersalu – skutków prawnych;

2) charakter działu prawa międzynarodowego (i tworzących ten dział instytucji prawnych), który posiadając pewną autonomię względem ogólnego prawa międzynarodowego, jest z nim wielostronnie powiązany.

Drugim orzeczeniem, istotnym z punktu widzenia prowadzonych rozważań, jest wyr. MTS z 24.5.1980 r. w sprawie amerykańskiego personelu dyplomatycznego i konsularnego w Teheranie (USA przeciwko Iranowi). Trybunał zastosował w nim wprost kategorię self-contained regime, określając tym mianem konkretny dział prawa międzynarodowego, jakim jest prawo dyplomatyczne. Rozpatrywał on bowiem, czy można przypisać odpowiedzialność prawnomiędzynarodową Iranowi za wydarzenia, w wyniku których m.in. pracownicy konsularni i dyplomatyczni Ambasady USA w Teheranie zostali zakładnikami grupy studentów. Uznanie przez Trybunał faktu, że normy prawa dyplomatycznego stanowią wyodrębnioną część większej całości, jaką bez wątpienia jest prawnomiędzynarodowy porządek, wyklucza – na gruncie przedmiotowego orzeczenia – możliwość traktowania self-contained regimes jako reżimów bezwzględnie zamkniętych. Nie ma bowiem wątpliwości, że prawo dyplomatyczne stanowi jeden z działów prawa międzynarodowego (zob. rozdział XIV);

3) charakter organów sądowych, z których każdy, stanowiąc całość, ma zdolność do samodzielnego funkcjonowania, w oparciu o normy prawne, które organy te kreują.

Trzecią sprawą mającą wpływ na ustalenie sposobu pojmowania terminu self-contained jest argumentacja podniesiona przez Izbę Apelacyjną MTKJ w post. z 2.10.1995 r. w sprawie D. Tadicia (Prokurator przeciwko Tadiciowi, pkt 11). Rozważając kwestię jurysdykcji, zwrócono uwagę na brak zintegrowanego systemu sądownictwa jako na cechę prawnomiędzynarodowego porządku, co dało podstawę do uznania każdego trybunału z osobna za tworzący self-contained system. Termin self-contained w powyższym kontekście nie może być interpretowany wyłącznie jako forma wyrażenia bezwzględnie zamkniętego charakteru określonego zespołu norm prawnych, a jako wyraz ich samodzielności bądź samowystarczalności w relacji do większej całości, czy też względem pewnych reguł ogólnych.

Najczęściej wskazywanym przykładem reżimu self-contained – choć nie bez kontrowersji – jest prawo UE. Zwolennicy koncepcji jego genetycznie międzynarodowego rodowodu (tzw. internacjonaliści) traktują ten system jako reżim specjalny. Zaś ci, którzy uważają, że wykształcił on już w pełni samodzielne – zamknięte na prawo międzynarodowe i niekorzystające z jego instytucji – regulacje prawne (tzw. autonomiści), nadają mu status self-contained regime.

Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy prawo UE to self-contained regime i jakie są relacje tego systemu względem prawa międzynarodowego, zasadzać się musi na pierwszym ze wskazanych znaczeń, tj. reżimu autonomicznego, nie zaś zamkniętego, przy pełnej świadomości tego, że analizując piśmiennictwo, spotkać można także poglądy przeciwne. Jednak nawet w przypadku wyodrębnionego zespołu norm prawnych, jakim bez wątpienia jest prawo UE, którego zakres niezależności – względem klasycznego rdzenia prawa międzynarodowego – jest relatywnie największy, trudno zaakceptować pogląd, że prawo to w pełni zamknęło się na prawo międzynarodowe. Zważywszy na fakt, że podstawą prawną działania UE jest umowa międzynarodowa, a Unia kwalifikowana jest jako podmiot prawa międzynarodowego, którego działania zewnętrzne często mają umocowanie we współpracy międzyrządowej, istnieją związki prawa unijnego z prawem międzynarodowym.

Na związek prawa UE z prawem międzynarodowym wskazuje A. Wyrozumska, określając prawo wspólnotowe (czy szerzej prawo UE) jako subsystem prawa międzynarodowego (prawo subregionalne) o zamkniętym, autonomicznym i rządzącym się własnymi regułami charakterze. Autorka podkreśla, że zjawisko to nie jest obce prawu międzynarodowemu ze względu na konstrukcję tzw. self-contained regime, a prawo wspólnotowe (czy szerzej prawo UE) ma charakter swoisty, albowiem WE/UE stanowi strukturę ewoluującą w kierunku struktury państwowej, stąd bez wątpienia oparcie działań struktury na zasadzie praworządności, poszanowania praw fundamentalnych itp. nie zmienia charakteru przyjętej w 1951 r. metody i rozwijania struktury przez prawo międzynarodowe (zob. A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe w systemie prawa wspólnotowego, s. 73–74). W podobnym nurcie wypowiada się E. Klein, wskazując, że pępowina łącząca prawo unijne z ogólnym prawem międzynarodowym nie została jeszcze przecięta (zob. E. Klein, Self-Contained Regime, s. 102), a także A. Marschik, podkreślając, że UE, stanowiąc podsystem udoskonalony i par excellence zupełny, pozostaje podsystemem otwartym (zob. A. Marschik, Subsysteme im Völkerrecht, s. 259 i n.).

§ 3. Etymologia nazwy „prawo międzynarodowe”

15

Nazwa „prawo międzynarodowe”pochodzi od łac. ius gentium – „prawo narodów”, i używana jest na określenie międzynarodowego porządku prawnego (zob. rozdział III). W czasach Cesarstwa Rzymskiego ius gentium stosowane było przez pretora peregrynów w stosunkach między obywatelami rzymskimi a „obcokrajowcami” oraz we wzajemnych stosunkach między tymi ostatnimi. Traktowane więc było jako – w pewnym sensie – prawo zewnętrzne. Do przejścia od nazwy ius gentium – „prawo narodów”, do nazwy ius inter gentes – „prawo między narodami”, przyczynił się na przełomie XVI i XVII w. F. Suarez, który spopularyzował pojęcie ius inter gentes, a także w XVII w. R. Zouche.

Nazwy „prawo międzynarodowe” (international law) po raz pierwszy użył w 1780 r. J. Bentham, wywodząc je z wyrażenia „prawo między narodami”, a w Polsce w 1885 r. F. Kasparek (w pracy zatytułowanej „Udział Polaków w uprawie prawa międzynarodowego”). I być może dosłowność nakazywałaby stosować określenie „prawo międzypaństwowe”, jako że to państwa, nie zaś narody są podstawowymi podmiotami prawa międzynarodowego. Jednak pewnego uzasadnienia dla stosowania nazwy „prawo międzynarodowe” dostarcza dosłowne tłumaczenie słowa nation – naród, w wielu językach będącego synonimem wyrazu „państwo”. Nazwa „prawo międzynarodowe” przyjęła się w praktyce, będąc powszechnie akceptowaną.

W Polsce nazwą „prawo narodów” posługiwał się w 1872 r. F. Kasparek (w pracy „Zasady Hugona Grocyusza o prawie interwencyi ze stanowiska dzisiejszej nauki filozoficznego i pozytywnego prawa narodów”), a także Z. Cybichowski (we wspomnianym już wyżej podręczniku z 1915 r. „Prawo narodów. System prawa międzynarodowego”) oraz w 1927 r. L. Ehrlich (w podręczniku „Prawo narodów”). Nazwa „prawo międzynarodowe publiczne” jako termin języka prawnego pojawiła się w rozporządzeniu Ministra Oświaty z 23.12.1949 r. w sprawie organizacji i planu studiów na wydziałach prawa w państwowych szkołach akademickich.

§ 4. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego

16

Prawo międzynarodowe publiczne stanowi – względem prawa krajowego – odrębny i odmienny porządek prawny (system prawa), który charakteryzuje szereg wyznaczających jego specyfikę oraz właściwość cech.

Cechy prawa międzynarodowego publicznego:

17

Pierwszą z nich, związaną z aspektem tworzenia prawa międzynarodowego, jest brak ustawodawcy w rozumieniu prawa krajowego. Tworzenie tego prawa ma zdecentralizowany charakter i dokonuje się przede wszystkim przez prawodawczą działalność państw (zawierających umowy międzynarodowe bądź w drodze zwyczaju – zob. rozdział IV) oraz organizacji międzynarodowych (poprzez ich uchwały). Brak jest zatem jednego organu prawodawczego – na kształt polskiego parlamentu – wyposażonego w kompetencje w zakresie stanowienia prawa. W tym aspekcie szczególnie uwidacznia się zatem znaczenie zgody państw (konsensus), będącej podstawą obowiązywania prawa międzynarodowego. Pamiętać trzeba, że normy prawnomiędzynarodowe są normami prawnymi, obowiązującymi podmioty prawa międzynarodowego, które w sposób wyraźny bądź dorozumiany im się poddały. Oznacza to, że konstytutywne znaczenie przy obowiązywaniu norm prawnomiędzynarodowych ma wola podmiotów, które je tworzą (konsensualny charakter prawa międzynarodowego – zob. rozdziały II i IV).

18

Drugą ze wskazanych cech jest brak całościowego systemu sankcji, określanego mianem zorganizowanego aparatu przymusu, znanego z prawa wewnętrznego. Zdaniem niektórych stanowi to powód naruszania norm prawnomiędzynarodowych, jako że trójczłonowa konstrukcja normy prawnej nie została przeniesiona na grunt prawa międzynarodowego. Wynika to z zasady równości podmiotów, która sprawia, że normy prawa międzynarodowego nie operują sankcją. W porównaniu z normą prawa krajowego zarysowuje się odmienna konstrukcja normy prawa międzynarodowego, która nie jest zbudowana zgodnie z tzw. koncepcją trójczłonową – z hipotezy, dyspozycji i sankcji.

Ów brak powodował, że przez długi czas w nauce toczyły się dyskusje, czy prawo międzynarodowe może być w ogóle uznane za prawo (zob. J. Barcik, [w:] J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, 2019, s. 7).

W doktrynie przedmiotu spotkać można różne kryteria podziału sankcji. J. Symonides pisze o sankcjach zorganizowanych (a w ich ramach o sankcjach organizacyjnych korygujących oraz przymusu bezpośredniego), a także o sankcjach niezorganizowanych (w tym sankcjach socjologicznych/psychologicznych i odwecie) – zob. J. Symonides, [w:] R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, 2003, s. 24–26. Mniej rozbudowanym doktrynalnie podziałem jest podział na sankcje psychologiczne, zorganizowane i odwetowe, znane już w w latach 70. XX w. (zob. S. Nahlik, Wstęp do nauki, s. 34–35).

Sankcje psychologiczne polegają na nagłośnieniu (napiętnowaniu) przez opinię publiczną (społeczność międzynarodową) określonych zdarzeń i zajęciu konkretnego stanowiska w sprawie (np. poprzez wydanie rezolucji przez organizację międzynarodową, wyrażenie opinii, skomentowanie zdarzenia na forum międzynarodowym itp.). Sankcje zorganizowane zaś są stosowane przez organ (najczęściej organizacji międzynarodowej), przybierając charakter polityczny, gospodarczy czy wojskowy. Mogą także przybrać formę zawieszenia w prawach członka państwa, które dopuściło się naruszenia prawa, a nawet w skrajnych przypadkach – wykluczenia z organizacji międzynarodowej (organizacyjny charakter sankcji zorganizowanych). Sankcje odwetowe natomiast to sankcje stosowane bezpośrednio przez państwo (indywidualnie) bądź grupę państw (zbiorowo), których prawa zostały naruszone.

Przez pojęcie środków odwetowych rozumiemy podjęcie przez państwo działalności nadzwyczajnej poprzez zastosowanie środków nacisku na drugą stronę w celu skłonienia jej do ustępstw lub wymuszenia żądanego zadośćuczynienia za naruszenie praw lub interesów danego państwa (zob. T. Kamiński, K. Myszona-Kostrzewa, Prawo międzynarodowe publiczne, s. 31).

Sankcje odwetowe, na co wskazuje się doktrynalnie, przybrać mogą formę retorsji bądź represaliów. Retorsje polegają na zastosowaniu względem państwa naruszającego prawo przez państwo pokrzywdzone środków natury podobnej. W swej istocie nie stanowią jednak naruszenia prawa międzynarodowego (np. nałożenie lub podniesienie ceł czy wprowadzenie wiz). Represalia są natomiast środkiem bezprawnym, stanowiącym odwet państwa, którego prawa zostały naruszone, względem tego kto tych naruszeń się dopuścił. Przyjmuje się, że działania takie powinny być dokonywane przy zachowaniu zasady proporcjonalności stosowanych środków i zasady humanitarności, niepozwalającej na występowanie przeciw np. ludności cywilnej.

Karta Narodów Zjednoczonych, podpisana w San Francisco 26.6.1945 r., wprowadza zaś sankcje wojskowe i niewojskowe, znane już w latach 40. XX w. (rozdział VII KNZ). Szczególne kompetencje w zakresie ich stosowania przyznano Radzie Bezpieczeństwa ONZ jako organowi organizacji międzynarodowej o powszechnym charakterze. Zgodnie z art. 41 KNZ Rada Bezpieczeństwa może zadecydować, jakie środki niewymagające użycia siły zbrojnej należy zastosować dla skutecznego przeprowadzenia jej decyzji. Ponadto może wezwać członków ONZ do zastosowania takich środków, które obejmują zupełne lub częściowe przerwanie stosunków gospodarczych oraz komunikacji: kolejowej, morskiej, lotniczej, pocztowej, telegraficznej, radiowej i innej, jak również zerwanie stosunków dyplomatycznych (sankcje niewojskowe). Jeżeli jednak Rada Bezpieczeństwa uzna środki wymienione w art. 41 KNZ za niewystarczające albo gdy już okazały się one niewystarczającymi, może przeprowadzić akcję wojskową. Jest ona władna podjąć taką akcję przy pomocy sił powietrznych, morskich lub lądowych, jeśli – rzecz jasna – uzna ją za konieczną do utrzymania albo przywrócenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Wówczas akcja ta polegać może na demonstracjach, blokadzie i innych operacjach sił zbrojnych powietrznych, morskich lub lądowych członków Narodów Zjednoczonych (sankcje wojskowe). Przedmiotowe postanowienia przyznają kompetencje do działania Radzie Bezpieczeństwa w przypadku zagrożenia lub naruszenia pokoju bądź aktu agresji. Działania te mają charakter zorganizowany, jako że dokonywane są przez organizację międzynarodową, wykazującą odrębny względem państw członkowskich charakter.

19

Trzecią cechą prawa międzynarodowego jest brak sądownictwa wyposażonego w kompetencje obowiązkowe. Państwa, poddając się jurysdykcji trybunałów i sądów czy też innych organów międzynarodowych, czynią to dobrowolnie. Formą wyrażenia przez nie na owe poddanie się zgody jest podpisanie umowy międzynarodowej konstytuującej takowy trybunał bądź też przystąpienie do organizacji międzynarodowej, w której trybunał jest organem sądowym.

Jako przykłady trybunałów o fakultatywnej jurysdykcji wskazać można Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze, Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu czy Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Luksemburgu.

20

Czwartą cechę stanowi fakt, że normy prawa międzynarodowego nie wykazują hierarchiczności właściwej prawu wewnętrznemu. Wynika to m.in. z poziomego charakteru systemu prawa międzynarodowego, choć zaznaczyć trzeba, że coraz częściej kładzie się nacisk na kształtowanie się właściwej prawu międzynarodowemu hierarchii (zob. hierarchia źródeł – rozdział IV). Jednak postanowienia art. 38 Statutu MTS, wymieniającego podstawy wyrokowania Trybunału, w których powszechnie upatruje się katalogu źródeł prawa międzynarodowego, nie są usystematyzowane analogicznie do postanowień art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, mając niehierarchiczny charakter.

Jak podkreśla się w doktrynie, normy prawa międzynarodowego mają w zasadzie jednakową moc wiążącą (zob. W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne, 2011, s. 29).

Normy prawnomiędzynarodowe mają dwoistą naturę. Przeważająca ich większość to normy dyspozytywne (ius dispositivum). Wyróżnia się normy obowiązujące wszystkie państwa, a zatem normy o charakterze powszechnym (tj. co do zasady normy prawa zwyczajowego czy normy o charakterze ius cogens) oraz normy o charakterze partykularnym, których adresatem jest pewna grupa państw (minimum dwa). Wśród tych ostatnich wskazać można normy bilateralne (dwustronne) oraz normy multilateralne (wielostronne), mogące być zawarte odpowiednio w umowach bilateralnych (dwustronnych) oraz multilateralnych (wielostronnych).

W systemie prawa międzynarodowego szczególne znaczenie przypisuje się normom imperatywnym – ius cogens, będącym przejawem hierarchicznego zróżnicowania norm prawnych. Definicja legalna tego pojęcia zawarta została w art. 53 KWPT. Zgodnie z jego postanowieniami bezwzględnie wiążącą normą powszechnego prawa międzynarodowego (ius cogens) jest norma przyjęta i uznana przez międzynarodową społeczność państw jako całość za normę, od której uchylenie się jest niedopuszczalne i która może być zmieniona jedynie przez późniejszą normę powszechnego prawa międzynarodowego o tym samym charakterze. Oznacza to, że ius cogens, będąc bezwzględnie wiążącą normą prawa międzynarodowego, nie może być uchylona, a jej zmiana dopuszczalna jest jedynie poprzez przyjęcie innej normy prawnej o tym samym charakterze.

Analizowanym normom – mimo braku ich zamkniętego katalogu – prawo międzynarodowe nadało szczególne znaczenie, czyniąc z nich fundament porządku międzynarodowego. Jako przykład wskazuje się zakaz agresji, prawo narodów do samostanowienia czy zakaz ludobójstwa. Przedmiotowy rodzaj norm prawnych C. Mik traktuje jako fundament cywilizowanego międzynarodowego porządku prawnego, działający jako klauzula porządku publicznego. Powoduje ona usuwanie z zakresu prawa międzynarodowego sprzecznych z nim zachowań sformalizowanych i ich następstw prawnych, w pewnym stopniu korygując także postępowanie podmiotów prawa międzynarodowego (C. Mik, Ius cogens, s. 276).

Od powyższych norm odróżnić należy normy skuteczne erga omnes, traktowane jako zobowiązania wobec wspólnoty międzynarodowej jako całości (the international community as a whole). Ich status trafnie ocenił J. Kolasa, podkreślając koncepcję tych norm jako z jednej strony fundamentalnych dla porządku prawnego ze względu na ich orientację na zabezpieczenie wspólnych dla całej społeczności międzynarodowej wartości i interesów, a z drugiej – adresowanych do wszystkich razem i każdego z osobna członków społeczności międzynarodowej, co nadaje normom erga omnes efekt typowo konstytucyjny (zob. J. Kolasa, Normatywne podstawy, s. 31).

Zob. także wyr. z 5.2.1970 r. w sprawie Barcelona Traction, Light and Power Company Ltd (Belgia przeciwko Hiszpanii), pkt 33, w którym MTS potwierdził istnienie w prawie międzynarodowym zobowiązań erga omnes.

Przejawem hierarchicznego zróżnicowania norm prawnych jest ponadto wyrażony chociażby w art. 103 KNZ wymóg jednoznacznie wskazujący, że w razie sprzeczności między zobowiązaniami członków ONZ wynikającymi z postanowień KNZ a ich zobowiązaniami wynikającymi z jakiegokolwiek innego porozumienia międzynarodowego pierwszeństwo będą miały zobowiązania wynikające z Karty.

Wskazane postanowienia, mimo kontrowersji wiążących się z pojmowaniem supremacji KNZ, wyrażonych choćby na gruncie spraw Yassin Abdullah Kadi oraz Ahmed Ali Yusuf i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, mają istotne dla prawa międzynarodowego znaczenie. Wspomniane kontrowersje wiązały się z rozbieżnościami w ocenie pierwszeństwa stosowania postanowień art. 103 KNZ, wyrażonymi przez SPI oraz TS. Ten pierwszy, w wyr. z 21.9.2005 r. w sprawach T-315/01, Kadi przeciwko Radzie i Komisji, oraz T-306/01, Yusuf i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, powołując się na art. 103 KNZ, opowiedział się za tym, że zobowiązania z niej wynikające przeważają nad wszystkimi innymi obowiązkami (pkt 177 wyroku w sprawie T-315/01), wynikającymi z prawa krajowego lub umownego prawa międzynarodowego. Co ciekawe, stanowisko to zostało także odzwierciedlone w opinii rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura z 16.1.2008 r. w sprawach połączonych C-402/05 P i C-415/05 P, Yassin Abdullah Kadi i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji (EU:C:2008:11). Stwierdził on, powołując się na orzecznictwo SPI, że rezolucje Rady Bezpieczeństwa przyjęte na podstawie rozdziału VII KNZ mają w stosunku do przepisów prawa wspólnotowego charakter nadrzędny. Prawo to przyznaje i akceptuje fakt, że zgodnie z art. 103 KNZ rezolucje te mają charakter nadrzędny także względem postanowień traktatu (pkt 18). Przedmiotowa argumentacja w kontekście art. 103 KNZ uległa jednak osłabieniu w wyr. TS z 3.9.2008 r. w sprawach połączonych C-402/05 P i C-415/05 P, Kadi i Al Barakaat International Foundation przeciwko Radzie i Komisji, mocą którego uchylone zostały dwa wcześniejsze wyroki SPI. Trybunał do kwestii pierwszeństwa stosowania KNZ podszedł już dużo ostrożniej niż SPI (zob. E. Cała-Wacinkiewicz, Relations between the European Union and the United Nations, s. 11–28; taż, Prawo do obrony, s. 47–54).

Dokonując eksplikacji tak sformułowanej zasady pierwszeństwa, ETPC w orzeczeniu w sprawach Behrami i Saramati odwołał się do interpretacji postanowień art. 103 KNZ, dokonanej przez MTS w sprawie działań militarnych i paramilitarnych na terytorium Nikaragui.

Zob. decyzja Wielkiej Izby ETPC z 2.5.2007 r. w sprawach Agim Behrami i Bekir Behrami przeciwko Francji oraz Ruzhdi Saramati przeciwko Francji, Niemcom i Norwegii, skargi Nr 71412/01 i 78166/01, pkt 27 i zawarte tam odwołanie do wyr. MTS z 26.11.1984 r. w sprawie działań militarnych i paramilitarnych na terytorium Nikaragui, Nikaragua przeciwko USA, pkt 107.

W wyroku tym MTS uwypuklił, że postanowienia art. 103 KNZ należy interpretować jako takie, na podstawie których obowiązki państw członkowskich ONZ płynące z Karty mają pierwszeństwo przed sprzecznymi zobowiązaniami z innego traktatu międzynarodowego, niezależnie od tego, czy został on zawarty przed lub po jej przyjęciu, bądź też czy był on jedynie układem regionalnym. Przy czym – na co wskazuje się w orzecznictwie – przypisanie prymatu zobowiązaniom płynącym z KNZ nie czyni nieważnym traktatu, który pozostaje z nimi w konflikcie, a jedynie zawiesza moc jego obowiązywania na czas trwania tego konfliktu.

Zob. np. stanowisko ETPC wyrażone w wyr. z 26.11.2013 r. w sprawie Al-Dulimi i Montana Management Inc. przeciwko Szwajcarii, skarga Nr 5809/08, pkt 7.2: „Prymat ten nie unieważnia traktatu, który jest sprzeczny ze zobowiązaniami wynikającymi z Karty, a jedynie zawiesza traktat na czas trwania konfliktu”.

Zasada pierwszeństwa stosowania przysługuje ponadto w prawie międzynarodowym także ogólnym zasadom prawa, tj. lex specialis derogat legi generali czy też lex posterior derogat legi priori.

21

Piątą cechą jest szczególna forma, w jakiej tworzone jest prawo międzynarodowe. W tym zakresie, patrząc na źródła tego prawa (zob. rozdział IV), wskazać można na umowy międzynarodowe, zwyczaj i prawo zwyczajowe, ogólne zasady prawa czy uchwały organizacji międzynarodowych oraz akty jednostronne państw. Pamiętać należy, że w aspekcie stosowania prawa międzynarodowego podmioty biorące udział w jego tworzeniu jednocześnie są zobowiązane do stosowania norm prawa międzynarodowego. Prawo to jest tworzone niejako „na własną potrzebę” tych podmiotów, które występują w podwójnej roli – stanowiącego i stosującego normy tego prawa.

22

Szóstą cechą, która w kontekście powyższych nabiera szczególnej doniosłości, ukazując charakter prawa międzynarodowego, jest jego poziomość, w odróżnieniu od prawa krajowego, mającego pionowy i hierarchiczny charakter. Owa poziomość wynika z faktu, że prawo to tworzone jest przez równe sobie państwa (zasada ich suwerennej równości), a jego normy pozbawione są hierarchiczności właściwej prawu wewnętrznemu i systemom pionowym.

23

Siódmą cechą jest właściwa prawu międzynarodowemu zasada wzajemności, zapewniająca jego przestrzeganie i skuteczność. Opiera się ona na domniemaniu, że żaden podmiot prawa międzynarodowego nie ma wobec drugiego obowiązku spełniania zobowiązania, jeżeli ten drugi nie spełnia analogicznego zobowiązania wobec niego. W prawie rzymskim formułowano tę zasadę jako dozwalającą nie wypełniać wobec tego, który nie wypełnia (non adimplenti, non est adimplendum) – zob. L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, s. 18–19.

Przykładowo immunitety zagranicznych dyplomatów uznawane są przez inne państwa w związku z tym, że oczekują one tego samego względem swoich przedstawicieli dyplomatycznych (zob. rozdział XIV).

§ 5. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo międzynarodowe prywatne

24

Prawo międzynarodowe prywatne – wbrew swej nazwie, zbliżonej do nazwy „prawo międzynarodowe publiczne” – jest zespołem norm prawa wewnętrznego, wskazującym system prawny właściwy dla stosunków prawnych z udziałem elementu obcego (elementu międzynarodowego, czy też zagranicznego) w odniesieniu do osób fizycznych i prawnych. Polskie prawo prywatne międzynarodowe, mocą regulacji art. 1 PrPrywM stanowi, że ustawa ta reguluje właściwość prawa dla stosunków z zakresu prawa prywatnego związanych z więcej niż jednym państwem. Znajdzie ono zatem zastosowanie, ilekroć poszukiwane będzie rozstrzygnięcie stanu faktycznego, w którym występuje tzw. element obcy. Jego podmiotami są osoby fizyczne (bądź też prawne), w odróżnieniu od prawa międzynarodowego publicznego opartego, w głównej mierze, na państwach i organizacjach międzynarodowych.

Prawo prywatne międzynarodowe wskaże system prawny, według którego rozstrzygane będą kwestie związane np. z nabyciem przez Polaka nieruchomości położonej we Francji bądź z obywatelstwem dziecka Polki urodzonego na pokładzie samolotu włoskich linii lotniczych.

25

Różnice zachodzące pomiędzy analizowanymi systemami prawnymi rozpatrywać należy w aspekcie tworzenia prawa, katalogu źródeł oraz obowiązywania prawa.

W pierwszym z nich prawo międzynarodowe publiczne tworzone jest przez podmioty prawa międzynarodowego. Prawodawcą międzynarodowym co do zasady są państwa jako podstawowe (pierwotne) podmioty tego prawa oraz organizacje międzynarodowe, które cechuje wtórność względem tworzących je państw. Prawo międzynarodowe prywatne natomiast jest prawem zawierającym normy kolizyjne, tworzonym przez ustawodawcę krajowego (w przypadku Polski przez parlament).

W drugim ze wskazanych aspektów w odniesieniu do omawianych porządków prawnych odmienny jest także katalog ich źródeł. W prawie międzynarodowym publicznym za źródła tego prawa uznaje się: umowy międzynarodowe, zwyczaj międzynarodowy oraz ogólne zasady prawa. Nie bez znaczenia są także doktryna (zdanie znawców prawa międzynarodowego) i judykatura (wyroki sądowe), pełniące funkcję pomocniczą do ustalenia źródeł tego prawa. Wspomniany katalog, wraz ze wzrastającą rolą organizacji międzynarodowych, uzupełnić należy ponadto o prawotwórcze uchwały organizacji międzynarodowych czy akty jednostronne państw, które spełniając określone wymogi, są także rozpatrywane jako źródło prawa międzynarodowego publicznego (zob. rozdział III). Katalog źródeł prawa międzynarodowego prywatnego zaś, będącego częścią prawa krajowego, wyznaczają postanowienia art. 87 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie z nim źródłami powszechnie obowiązującego prawa polskiego są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Z regulacji tej wynika zatem, że – od strony negatywnej – nie mają charakteru źródeł prawa polskiego ani zwyczaj, ani też ogólne zasady prawa. Także uchwałom organizacji międzynarodowych, które mają pierwszeństwo stosowania w przypadku kolizji z ustawami i obowiązują bezpośrednio w polskim porządku prawnym (art. 91), Konstytucja RP nie przyznaje statusu źródła prawa powszechnie obowiązującego. Źródłem prawa polskiego zaś są ratyfikowane umowy międzynarodowe. I jest to jedyny element wspólny w kontekście źródeł prawa tak prawa międzynarodowego publicznego, jak i prywatnego.

W trzecim aspekcie omawiane porządki prawne różnicuje także zakres ich obowiązywania (racione loci). Prawo międzynarodowe publiczne, mające charakter powszechny, regionalny czy partykularny, nie jest bowiem ograniczone swoim zasięgiem wyłącznie do terytorium poszczególnych państw czy też państwa. Prawo międzynarodowe prywatne natomiast obowiązuje jedynie na terytorium określonego państwa, będąc jego prawem wewnętrznym. Dlatego też uprawnione jest mówienie o francuskim, niemieckim czy polskim prawie międzynarodowym prywatnym, czego nie da się powiedzieć o prawie międzynarodowym publicznym, które z założenia jest wspólne dla podmiotów uczestniczących w jego tworzeniu.

26

Ilekroć w niniejszym podręczniku stosowana będzie nazwa „prawo międzynarodowe”, każdorazowo odnosić ją należy do prawa międzynarodowego publicznego, nie zaś do prawa międzynarodowego prywatnego. Mimo zbieżnych ich nazw u podstaw kluczowej cechy różnicującej obydwa porządki prawne leży uniwersalny charakter prawa międzynarodowego publicznego. Jest ono bowiem zespołem norm prawnych wspólnym państwom tworzącym społeczność międzynarodową. Nie ma zatem podstaw do mówienia o polskim, włoskim, niemieckim czy hiszpańskim prawie międzynarodowym każdorazowo, gdy przedmiotem analizy jest prawo publiczne. Inaczej jest zaś, gdy w obrębie zainteresowania przywołuje się prawo prywatne – to bowiem, mając status prawa krajowego, wiąże się z krajowymi regulacjami prawnymi, obowiązującymi w tym zakresie.

§ 6. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo krajowe

27

W piśmiennictwie dość powszechnie wskazuje się na dychotomiczny podział prawa na prawo międzynarodowe i prawo krajowe (zwane prawem wewnętrznym poszczególnych państw). Różnice między wskazanymi porządkami prawnymi są daleko idące, a wynikają przede wszystkim z innego sposobu kreacji norm prawnych jak i samej prawnej natury obu wskazanych porządków.

Prawo międzynarodowe a prawo krajowe – analiza porównawcza:

Prawo międzynarodowe

Prawo krajowe

aspekt tworzenia prawa

– zdecentralizowane tworzenie prawa (brak ustawodawcy w rozumieniu prawa krajowego)

– scentralizowane tworzenie prawa (ustawodawca, np. parlament)

– kompetencje w tym zakresie posiadają głównie państwa i organizacje międzynarodowe jako prawodawcy międzynarodowi (brak jednego organu prawodawczego)

– kompetencje w tym zakresie wyznaczone ustawą zasadniczą (art. 95 ust. 1 Konstytucji RP: władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat)

formy, w jakiej tworzone jest prawo

– umowy międzynarodowe (dwustronne i wielostronne)

– ustawy

– zwyczaj międzynarodowy

– rozporządzenia

– uchwały organizacji międzynarodowych

– zarządzenia

– akty jednostronne państw

– akty prawa miejscowego

aspekt stosowania prawa

państwa i organizacje międzynarodowe występują w podwójnej roli, z jednej strony stanowią prawo międzynarodowe, z drugiej je stosują

do stosowania prawa polskiego, stanowionego przez parlament zobligowane są, w uproszczeniu, organy posiadające kompetencje w tym zakresie

system prawa

– system poziomy

– system pionowy

– brak hierarchii aktów prawnych (hierarchia kształtuje się)

– hierarchia aktów prawnych

katalog źródeł

– umowy międzynarodowe

– Konstytucja RP

– prawo zwyczajowe

– ustawy

– ogólne zasady prawa

– ratyfikowane umowy międzynarodowe

– prawotwórcze uchwały organizacji międzynarodowych

– rozporządzenia

– doktryna i judykatura – jako środki pomocnicze do ustalenia obowiązywania (bądź nie) norm prawnych

– akty prawa miejscowego (na obszarze działania organów, które je ustanowiły)

sądownictwo

– brak sądownictwa wyposażonego w kompetencje obowiązkowe

wymiar sprawiedliwości w Polsce sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP)

– państwa muszą poddać się pod jurysdykcję trybunału (wyrazić na nią zgodę)

sankcje

– natury psychologicznej

– kary

– natury zorganizowanej

– egzekucja

– natury odwetowej (retorsje i represalia)

– nieważność

aspekt obowiązywania

stosunki zewnętrzne państwa

stosunki wewnątrz państwa

28

Począwszy od XIX w. relacje między prawem międzynarodowym i prawem krajowym były przedmiotem licznych dyskusji, znajdując odzwierciedlenie w dwóch zasadniczych teoriach: dualistycznej i monistycznej.

Pierwsza z nich zakłada, że prawo międzynarodowe i prawo wewnętrzne stanowią dwa niezależne względem siebie i zasadniczo różniące się (m.in. katalogiem źródeł) systemy prawne, między którymi nie zachodzą żadne powiązania. Dualiści (wśród których wymienić należy H. Triepela i D. Anzilottiego) zakładali, że jedyną formalną możliwością stosowania prawa międzynarodowego na gruncie krajowego porządku prawnego jest jego przekształcenie w prawo wewnętrzne. Proces ten określany mianem transformacji stanowi niejako nadanie prawu międzynarodowemu mocy obowiązującej na gruncie prawa wewnętrznego. Wskazanej teorii nie można jednak przyjąć bezkrytycznie. Odnosząc ją do polskiego porządku prawnego, jej zasadniczym mankamentem jest to, że umowa międzynarodowa – w wyniku transformacji – nie staje się ustawą czy innym aktem prawa krajowego ex lege. Wręcz przeciwnie, stając się częścią krajowego porządku prawnego, nadal obowiązuje jako akt prawnomiędzynarodowy, o czym świadczy nie tylko sama jej nazwa, ale przede wszystkim charakter prawny.

W odróżnieniu od prezentowanego stanowiska dualistów, moniści zakładali systemową jedność prawa międzynarodowego i prawa wewnętrznego stwierdzając, że należą one do tego samego systemu prawnego.

Jak podkreśla M. Shaw, monistów łączy akceptowanie jednolitego charakteru prawa jako całości (zob. M. Shaw, Prawo międzynarodowe, 2006, s. 104).

Jeśli prawo międzynarodowe wraz z prawem krajowym tworzą jeden system prawny, to powstaje kwestia nadrzędności (prymatu) jednego ze wskazanych porządków prawnych. Najbardziej znanym reprezentantem nurtu monistycznego był m.in. H. Kelsen, przedstawiciel tzw. szkoły wiedeńskiej, który opowiadał się za przypisaniem owej nadrzędności prawu międzynarodowemu (tzw. monizm z prymatem prawa międzynarodowego). Zakładając, że prawo wewnętrzne wydawane jest niejako na podstawie (z upoważnienia) prawa międzynarodowego – co uznać należy za pogląd zbyt daleko idący – właśnie ten porządek prawny zaopatrywał w walor prymatu.

Kelsenowska szkoła „prymatu prawa międzynarodowego” przekreśla zasadę suwerenności państw, głosząc „suwerenność” prawa międzynarodowego. Jej twórcy uważają prawo wewnętrzne za „pochodne” od prawa międzynarodowego i oparte na jego „delegacji”. Normy prawa wewnętrznego wydawane są „z upoważnienia” prawa międzynarodowego. Podejście takie jest sprzeczne z faktami historycznymi, obowiązującym prawem międzynarodowym i praktyką państw, które swego prawa wewnętrznego wcale nie uważają za pochodne od prawa międzynarodowego (zob. W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne, 2020, s. 35).

W kontekście monizmu głoszona była także – przez przedstawiciela niemieckiej nauki P. Zorna – inna koncepcja, zakładająca nadrzędność prawa wewnętrznego nad prawem międzynarodowym (tzw. monizm z prymatem prawa wewnętrznego). Trudno jednak brać jej założenia w obronę, jako że państwa, niezależnie od ich udziału w tworzeniu prawa międzynarodowego, posiadają wewnętrzne porządki prawne, regulujące wzajemne relacje prawa międzynarodowego i krajowego, co niejako mocą prawa obala zasadność tej koncepcji.

I tak art. 91 ust. 2 Konstytucji RP wprost wyznacza pierwszeństwo stosowania umowy międzynarodowej ratyfikowanej za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie w przypadku kolizji – przed ustawą.

29

Charakteryzując w ujęciu monizmu i dualizmu polski system prawny i określając jego relacje względem prawa międzynarodowego, najczęściej spotkać można pogląd, że tworzy on system mieszany. Z jednej strony opiera się na monistycznej zasadzie prymatu prawa międzynarodowego, z drugiej zaś wprowadzenie umów międzynarodowych do wewnętrznego porządku prawnego uzależnia od dualistycznej konstrukcji transformacji, mającej współcześnie nieco inne znaczenie.

30

Prawo międzynarodowe i prawo krajowe to dwa odrębne względem siebie porządki prawne, choć ich wzajemnie kształtujące oddziaływanie jest niekwestionowane, zwłaszcza w obliczu postępującej internacjonalizacji życia społecznego. Nie ma współcześnie takiego jego obszaru, który nie byłby regulowany prawem międzynarodowym, co oddziałuje z kolei na prawo krajowe.

Zagadnienia prawnomiędzynarodowe w polskim porządku konstytucyjnym:

art. 9 Konstytucji RP

Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego

art. 19 Konstytucji RP

Polska otacza specjalną opieką weteranów walk o niepodległość, a zwłaszcza inwalidów wojennych

art. 25 ust. 4 Konstytucji RP

stosunki między RP a Kościołem katolickim określa umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską

art. 27 Konstytucji RP

w Polsce językiem urzędowym jest język polski, choć przepis ten nie narusza praw mniejszości narodowych wynikających z ratyfikowanych umów międzynarodowych

art. 42 Konstytucji RP

odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia; zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego

art. 43 Konstytucji RP

zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości nie podlegają przedawnieniu

art. 56 Konstytucji RP

cudzoziemcy mogą korzystać z prawa azylu w RP na zasadach określonych w ustawie, a tym, którzy w RP poszukują ochrony przed prześladowaniem, może być przyznany status uchodźcy zgodnie z wiążącymi RP umowami międzynarodowymi

art. 59 ust. 4 Konstytucji RP

zakres wolności zrzeszania się w związkach zawodowych i organizacjach pracodawców oraz innych wolności związkowych może podlegać tylko takim ograniczeniom ustawowym, jakie są dopuszczalne przez wiążące RP umowy międzynarodowe

art. 87 Konstytucji RP

źródłami powszechnie obowiązującego prawa RP są m.in. ratyfikowane umowy międzynarodowe

art. 88 ust. 3 Konstytucji RP

zasada ogłaszania umów międzynarodowych ratyfikowanych za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie

art. 89 Konstytucji RP

zasada ratyfikowania przez RP umów międzynarodowych i ich wypowiadania

art. 90 Konstytucji RP

zasada przekazania organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencji organów władzy państwowej w niektórych sprawach

art. 91 ust. 1 Konstytucji RP

miejsce umów międzynarodowych w krajowym porządku prawnym

art. 91 ust. 3 Konstytucji RP

miejsce prawa stanowionego przez organizacje międzynarodowe w krajowym porządku prawnym

art. 116 Konstytucji RP

kompetencje Sejmu w zakresie stanu wojny i zawierania pokoju

art. 117 Konstytucji RP

zasady użycia Sił Zbrojnych poza granicami RP oraz zasady pobytu obcych wojsk na terytorium RP i zasady przemieszczania się ich przez to terytorium, które określa ratyfikowana umowa międzynarodowa lub ustawa

art. 133 Konstytucji RP

kompetencje Prezydenta RP jako reprezentanta państwa w stosunkach zewnętrznych

art. 146 ust. 4 Konstytucji RP

kompetencje Rady Ministrów w zakresie polityki zagranicznej RP

art. 172 ust. 2 Konstytucji RP

prawa jednostek samorządu terytorialnego do przystępowania do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych oraz współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw

art. 188 Konstytucji RP

kompetencje Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do prawa międzynarodowego

art. 229 Konstytucji RP

kompetencje Prezydenta RP do wprowadzenia stanu wojennego na części albo na całym terytorium państwa w razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej napaści na terytorium RP lub gdy z umowy międzynarodowej wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji

art. 241 ust. 1 i 2 Konstytucji RP

status umów międzynarodowych ratyfikowanych przed wejściem w życie Konstytucji RP

31

W kontekście relacji między prawem międzynarodowym a prawem krajowym podkreślić należy, że na gruncie polskiego porządku prawnego przestrzeganie prawa międzynarodowego stanowi prawny obowiązek, wyrażony w art. 9 Konstytucji RP, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego. Koresponduje to z jedną z podstawowych zasad prawnomiędzynarodowych – obowiązkiem dotrzymywania zaciągniętych zobowiązań (zasada pacta sunt servanda).

Użyte przez ustawodawcę sformułowanie, że RP przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego, odnosi się nie tylko do umów międzynarodowych (zob. rozdział V), których RP jest stroną i które zgodnie z art. 87 Konstytucji RP explicite stanowią źródło prawa polskiego, lecz także do zwyczaju (zob. rozdział IV, § 4), który będąc źródłem prawa międzynarodowego, w polskim systemie prawnym nie uzyskał tego statusu. W doktrynie prawa międzynarodowego podnosi się, że postanowienia art. 9 Konstytucji RP stwarzają formalną podstawę do stosowania prawa zwyczajowego na gruncie polskiego porządku prawnego. Ponadto, wraz ze wzrastającą rolą organizacji międzynarodowych, Polska zobowiązana jest także do przestrzegania prawa tworzonego (prawo organizacji międzynarodowych – zob. rozdział VII, § 7 i 8) przez te organizacje, w których ma status państwa członkowskiego.

32

Państwa nie mogą powoływać się na postanowienia swojego prawa wewnętrznego dla usprawiedliwienia niewykonywania przez nie zawartych traktatów. Zasada ta wyrażona została w art. 27 KWPT, określając tym samym – z jednej strony – że prawo wewnętrzne powinno pozostawać w zgodzie z prawem międzynarodowym, z drugiej zaś – że na państwach ciąży obowiązek dostosowywania swojego prawodawstwa do prawa międzynarodowego. Szczególnie zasada ta uwidoczniona jest w odniesieniu do obowiązku harmonizacji prawa polskiego z prawem unijnym, w związku z przystąpieniem Polski do UE.

Wyrażony zarówno w prawie wewnętrznym, jak i międzynarodowym obowiązek przestrzegania prawa międzynarodowego nie narusza zasady suwerenności państw. Państwa nie tylko są twórcami prawa międzynarodowego, ale wiążąc się dobrowolnie jego normami – na etapie zawierania umów czy przystępując do organizacji międzynarodowych – dokonują weryfikacji, czy działania te będą zgodne z ich państwową racją stanu.

33

Z perspektywy relacji między analizowanymi porządkami prawnymi odnieść się trzeba do skuteczności prawa międzynarodowego na gruncie polskiego porządku prawnego. Może ona zostać zapewniona dwiema metodami wywołującymi co do zasady tożsamy skutek prawny, sprowadzający się każdorazowo do obowiązywania w wewnętrznym porządku prawnym norm prawa międzynarodowego.

Pierwsza ze wskazanych metod, określana jako recepcyjna (czy też transpozycyjna), powoduje przekształcenie normy prawa międzynarodowego w normę prawa krajowego. Może ono dokonać się przez powtórzenie – polegające na wydaniu w prawie wewnętrznym aktu prawnego o treści tożsamej, jak treść aktu prawnomiędzynarodowego (tzw. odwzorowanie jego treści), jak i transformację – poprzez którą normy prawa międzynarodowego uzyskują status normy prawa krajowego. Transformacja przybrać może formę generalną, gdy przekształcenie normy prawa międzynarodowego w normę prawa krajowego dokonuje się za pomocą normy prawa wewnętrznego (np. normy konstytucyjnej), oraz szczegółową, gdy przekształcenie normy prawa międzynarodowego w normę prawo krajowego jest możliwe poprzez wydanie aktu prawa krajowego (np. ustawę ratyfikacyjną).

Transformacja generalna zawarta jest w art. 91 ust. 3 Konstytucji RP: „Jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami”.

Transformacja szczegółowa zaś zawarta jest w art. 91 ust. 1 Konstytucji RP: „Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy”.

Druga ze wskazanych metod, określana jako pozarecepcyjna, zakłada bezpośrednie stosowanie prawa międzynarodowego w krajowym porządku prawnym. Może ono nastąpić poprzez:

1) adopcję – gdy norma prawa międzynarodowego, bez wydania żadnego aktu prawa wewnętrznego w tym zakresie, zostaje dopuszczona do stosowania na gruncie tego porządku prawnego;

2) odesłanie – gdy norma prawa wewnętrznego odsyła do normy prawa międzynarodowego;

3) stosowanie ex prioprio vigore – gdy akty prawa międzynarodowego obowiązują niejako mocą własną.

Metodzie recepcyjnej bliżej jest do prezentowanego dualizmu, zaś pozarecepcyjnej – do monizmu. Tu również zauważalny jest w odniesieniu do Polski model mieszany.

§ 7. Systematyka prawa międzynarodowego

34

Próby systematyzowania prawa międzynarodowego (nie licząc klasycznego podziału prawa międzynarodowego na prawo wojny i pokoju) nie są rozpowszechnione. Wiąże się to z faktem, że prawo to dość spontanicznie poszerzało swój zakres regulacji, obejmując stopniowo coraz większą liczbę dziedzin życia społecznego. Systemowość prawa międzynarodowego (zob. rozdział II) jest zatem konsekwencją rozwoju tego prawa, nie zaś jego naturalnym środowiskiem, bowiem prawo międzynarodowe – w przeciwieństwie do prawa krajowego – nie było konstruowane w oparciu o założenia systemowe. Systematyzowanie prawa międzynarodowego to poziome porządkowanie norm tego prawa, będące konsekwencją – przypadającej na drugą połowę XX w. – zdecydowanej intensyfikacji rozwoju tego prawa.

Pierwsze próby systematyzowania prawa międzynarodowego pokrywają się z tematyką publikowanych do połowy XX w. podręczników, koncentrując się na problematyce wojny i pokoju oraz nawiązując przede wszystkim do sposobu pojmowania prawa narodów, proponowanego przez H. Grocjusza już w XVII w. (zob. H. Grotius, Trzy księgi o prawie wojny i pokoju, t. 1 i 2). Tematyka wojny poruszana była również – oprócz innych zagadnień, takich jak choćby koncepcja państwa w sensie statycznym i w sensie dynamicznym – w opracowaniu W. Namysłowskiego (Systematyczny wykład, s. 176–200). Kwestia pokoju zaś zdominowała opracowanie L. Babińskiego (zob. L. Babiński, Prawo międzynarodowe publiczne, cz. 1).

35

Zarys kierunku ewolucji prawa międzynarodowego przebiega zatem od pojedynczych, regulujących konkretne zagadnienia norm prawnych do systemu prawa, w którym poszczególne zagadnienia objęte są zakresem regulacji poszczególnych działów. Poszerzanie zakresu regulacji, obejmujące coraz większą liczbę dziedzin życia społecznego, zaobserwować można, analizując podręczniki do nauki prawa międzynarodowego.

Polskie podręczniki z zakresu prawa międzynarodowego

Z. Cybichowski

Podręcznik odzwierciedlał systemowe podejście do prawa międzynarodowego, z tym że pojęcie systemu prawa międzynarodowego obejmowało międzynarodowe prawo publiczne jak i międzynarodowe prawo prywatne. W zakresie pierwszego opisane zostały podmioty prawa narodów (w tym państwa z uwzględnieniem problematyki neutralności), przedmioty (w tym administracja międzynarodowa i jej gałęzie, tj. administracja w zakresie komunikacji i środków obrotu, administracja w zakresie ochrony człowieka, administracja w zakresie ochrony dóbr oraz w zakresie spraw politycznych) oraz postępowanie pokojowe i wojenne (Z. Cybichowski, System prawa międzynarodowego, Warszawa 1923, s. 147–214; tenże, Prawo międzynarodowe publiczne i prywatne, Warszawa 1928, s. 447–448; tenże, Prawo międzynarodowe publiczne i prywatne, Warszawa 1932, s. 535–536).

J. Makowski

Dwa wydania podręcznika podzielone były na cz. 1 – o pokoju (wyjaśniającą, czym jest prawo międzynarodowe oraz opisującą podmioty i przedmioty tego prawa, a także zobowiązania międzynarodowe), oraz na cz. 2 – poświęconą sporom międzynarodowym (J. Makowski, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1918, s. 653–655; tenże, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1922, s. 653–655).

W kolejnym wydaniu podręcznika, z 1948 r., oprócz zagadnień o państwach, sporach międzynarodowych, wojnach i prawu neutralności, autor zasygnalizował tematykę prawa: rzecznego, morskiego, lotniczego i komunikacyjnego, stopniowo poszerzając opis zakresu regulacji prawa międzynarodowego o nowe zagadnienia (J. Makowski, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 1948, s. 766–771).

M. Muszkat (red.)

W t. 1 podręcznika zawarto rozdział poświęcony podziałowi prawa międzynarodowego, koncentrując się na międzynarodowym prawie karnym i międzynarodowym prawie prywatnym. W t. 2 zaś poszerzono kwestie ogólne o zagadnienia pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych, przedstawione przez A. Bramsona, a także prawa konfliktów zbrojnych (prawa wojennego), autorstwa K. Kocota (M. Muszkat (red.), Zarys prawa międzynarodowego publicznego, t. 1, Warszawa 1955, s. 317–323, oraz t. 2, Warszawa 1956, s. 493–504).

M. Muszkat pisał, że normy zawarte w prawie międzynarodowym – w zależności od zagadnień, których dotyczą – określane są mianem międzynarodowego prawa administracyjnego, komunikacyjnego, finansowego, prywatnego i karnego (M. Muszkat, Podział prawa międzynarodowego i metoda badań w nauce prawa międzynarodowego [rozdział VI], [w:] M. Muszkat (red.), Zarys prawa międzynarodowego publicznego, t. 2, Warszawa 1956, s. 35).

L. Ehrlich

Jeszcze w czwartym wydaniu podręcznika L. Ehrlicha problematyka podziału prawa międzynarodowego nie została wyrażona. Akcentował on jedynie problemy stawiane przed podmiotami prawa międzynarodowego w zakresie stosunków dyplomatycznych i konsularnych, załatwiania sporów międzynarodowych czy prawa wojennego. Analizował także normy w zakresie korzystania z płodów przyrody, energii atomowej, komunikacji i tranzytu, obrotu towarowego, statystyki i bankowości, pracy umysłowej, wystaw, ochrony zdrowia czy też nawet walki z namiętnościami oraz przestępstwami (L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Warszawa 1958, s. 739–749).

S. Nahlik

Ogólnie o zmianach w prawie międzynarodowym pisał S. Nahlik, zauważając dużą płynność tego prawa, narastanie w nim nowych elementów, ścieranie się sprzecznych prądów, co sprawia, że nauka i dydaktyka prawa międzynarodowego nie wykształciły systemu przedmiotu tak powszechnie czy prawie powszechnie przyjętego jak zwłaszcza prawo cywilne (S. Nahlik, Wstęp do nauki prawa międzynarodowego, Warszawa 1967, s. 38–39 i 429–432).

A. Klafkowski

W piątym wydaniu podręcznika autor podniósł problematykę morza otwartego, międzynarodowej ochrony praw człowieka, stosunków dyplomatycznych i konsularnych, a także uregulowań w zakresie sporów między państwami oraz międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych (A. Klafkowski, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1979, s. 452–459).

L. Gelberg

W trzecim wydaniu podręcznika posłużył się określeniem prawa przeciwwojennego i wojennego, analogicznie do A. Klafkowskiego dobierając pozostałe zagadnienia (L. Gelberg, Zarys prawa międzynarodowego, Warszawa 1979, s. 305–308).

B. Wierzbicki (red.)

Jako działy międzynarodowego prawa publicznego powszechnie zaczęto traktować prawo dyplomatyczne i konsularne, ochronę praw człowieka, prawo lotnicze i kosmiczne, prawo morza, a także załatwianie sporów międzynarodowych (B. Wierzbicki (red.), Prawo międzynarodowe publiczne, Białystok 1997, s. 225–222).

W. Góralczyk, K. Karski i S. Sawicki

Autorzy charakteryzują międzynarodowe prawo morza, międzynarodowe prawo lotnicze i kosmiczne, prawo dyplomatyczne i konsularne, a także załatwianie sporów międzynarodowych, prawo przeciwwojenne i prawo konfliktów zbrojnych (W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne, 2015, s. 5–10).

R. Bierzanek, J. Symonides, M. Balcerzak, M. Kałduński

Autorzy w swoim podręczniku odnoszą się do międzynarodowej ochrony praw człowieka, pokojowego rozwiązywania sporów międzynarodowych oraz prawa konfliktów zbrojnych i (R. Bierzanek, J. Symonides, M. Balcerzak, M. Kałduński Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2023).

L. Antonowicz

L. Antonowicz – odmiennie od powyższych – opisuje prawo międzynarodowe przez pryzmat konkretnych zagadnień, takich jak obszary wodne, powietrzne i kosmiczne, spory międzynarodowe czy konflikty zbrojne (L. Antonowicz, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 2015, s. 5–7).

J. Barcik i T. Srogosz

W podobnym zakresie do układu treści podchodzą J. Barcik i T. Srogosz, podejmując problematykę międzynarodowego prawa morza, międzynarodowego prawa cieków wodnych, międzynarodowego prawa lotniczego i kosmicznego, ochrony praw człowieka, prawa międzynarodowego karnego, prawa dyplomatycznego i konsularnego oraz pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych i użycia siły w stosunkach międzynarodowych (J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2014, s. V–XII).

Podręczniki anglojęzyczne z zakresu prawa międzynarodowego

B.M. Jankovic

B.M. Jankovic przedstawił klasyfikację prawa międzynarodowego, pisząc wprost o special branches of international law, wśród których wymienił: międzynarodowe prawo transportu, międzynarodowe prawo karne, międzynarodowe prawo medyczne, międzynarodowe prawo atomowe, międzynarodowe prawo kosmiczne. Autor nie pominął także klasycznych zagadnień, takich jak międzynarodowe relacje dotyczące konsulów i dyplomatów czy konfliktów zbrojnych (B.M. Jankovic, Public International Law, New York 1984, s. VII–XX).

S.D. Murphy

W podobny sposób do opisywanego zagadnienia podszedł także S.D. Murphy, używając w kontekście działów prawa międzynarodowego określenia (stosowanego również dość powszechnie w kontekście fragmentacji) specialized areas of international law. Do owych wyspecjalizowanych obszarów zaliczył m.in.: prawa człowieka, prawo morza, międzynarodowe prawo ochrony środowiska, międzynarodowe prawo karne czy też użycie siły zbrojnej (S.D. Murphy, Principles of International Law, Washington 2006, s. VII i n.).

M.N. Shaw

W szerszym zakresie akcent na konkretne działy prawnomiędzynarodowego porządku położył M.N. Shaw, odnosząc się do międzynarodowej ochrony praw człowieka, prawa lotniczego i kosmicznego, prawa morza, międzynarodowego prawa ochrony środowiska, pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych i międzynarodowego prawa humanitarnego (M.N. Shaw, International Law, Cambridge 2003; w wersji polskiej: M.N. Shaw, Prawo międzynarodowe, Warszawa 2006, s. 5–16).

J. Crawford

J. Crawford przedstawił szczegółowy opis zagadnień składających się na część szczegółową, obejmując jej zakresem prawo morza, środowisko i źródła naturalne, relacje dyplomatyczne i konsularne, ochronę praw człowieka, a także międzynarodowe sądownictwo karne (J. Crawford, Brownlie’s Principles of Public International Law, Oxford 2012, s. V–VI).

J. Klabbers

Opis międzynarodowego prawa humanitarnego w ramach prawa konfliktów zbrojnych znaleźć można także u J. Klabbersa, który – oprócz tych kwestii – jako the substance of international law analizuje także użycie siły zbrojnej, międzynarodowe prawo karne, prawo lotnicze, kosmiczne oraz prawo morza, prawo środowiska i gospodarkę światową (globalną) – J. Klabbers, International Law, Cambridge 2015, s. V–XII. Jak wskazuje C. Mik, J. Klabbers ewidentnie dąży do zbudowania części ogólnej prawa międzynarodowego, nie rezygnując zarazem z prezentacji kluczowych działów szczegółowych (reżimów, podsystemów) materialnego prawa międzynarodowego (C. Mik, Lex generalis, s. 420).

Podręczniki niemieckojęzyczne z zakresu prawa międzynarodowego

W.G. Vitzthum (red.)

W podręczniku pod redakcją W.G. Vitzthuma problemowo przedstawiono takie zagadnienia, jak ochrona środowiska, prawa człowieka, gospodarka i kultura w prawie międzynarodowym, nie pomijając jednocześnie odniesień do kwestii rozwiązywania sporów międzynarodowych, międzynarodowego prawa karnego czy prawa wojennego (W.G. Vitzthum (Hrsg.), Völkerrecht, Berlin‒New York 2001, s. XI–XX; analogiczny układ podręcznika został utrzymany w wyd. VII z 2016 r.).

B. Kempen, C. Hillgruber

B. Kempen oraz C. Hillgruber deskrypcji poddali prawo dyplomatyczne i konsularne, pokojowe rozwiązywanie sporów międzynarodowych, międzynarodowe prawo humanitarne, międzynarodową i regionalną ochronę praw człowieka, a także międzynarodowe prawo karne (B. Kempen, C. Hillgruber, Völkerrecht, München 2007, s. VII–XII; także wyd. II z 2012 r. utrzymuje analogiczny podział treści).

K. Ipsen (red.)

Precyzyjne określenie katalogu działów prawa międzynarodowego wywieść można także z pracy pod redakcją K. Ipsena, w której autorzy przeanalizowali stosunki dyplomatyczne i konsularne, prawnomiędzynarodową odpowiedzialność oraz międzynarodowe prawo karne. Wyraźny nacisk położyli także na międzynarodowe publiczne prawo gospodarcze, wyodrębniając w jego ramach prawo handlu międzynarodowego, międzynarodowe prawo inwestycyjne, międzynarodowe prawo finansowe i walutowe. Nie zrezygnowali tym samym z klasycznej problematyki międzynarodowej, pisząc o międzynarodowej ochronie praw człowieka, międzynarodowym prawie morza, międzynarodowym prawie lotniczym i kosmicznym, a także międzynarodowym prawie ochrony środowiska (K. Ipsen (Hrsg.), Völkerrecht, München 2014, s. VII–XVI).

A. von Arnauld

Analizę międzynarodowej ochrony praw człowieka, międzynarodowego prawa morza, międzynarodowego prawa lotniczego i kosmicznego, a także międzynarodowego prawa ochrony środowiska odnaleźć można także u A. von Arnaulda, który dodatkowo systematykę prawa międzynarodowego poszerzył o opis międzynarodowych stosunków dyplomatycznych i konsularnych, międzynarodowego publicznego prawa rozwoju czy też międzynarodowego publicznego prawa kulturowego. W publikacji nie zabrakło także deskrypcji prawa konfliktów zbrojnych (w tym międzynarodowego prawa humanitarnego), międzynarodowego prawa karnego i międzynarodowego sądownictwa karnego. Podobnie jak u K. Ipsena, zaprezentowany został także podział międzynarodowego publicznego prawa gospodarczego w rozbiciu na wskazane powyżej trzy odrębne podsystemy (A. von Arnauld, Völkerrecht, Heidelberg 2016, s. V–XV).

M. Herdegen

M. Herdegen uwzględnił zaś międzynarodowe prawo ochrony środowiska, międzynarodowe stosunki gospodarcze, międzynarodowe stosunki dyplomatyczne i konsularne, międzynarodowe prawo morskie i prawo kosmiczne, a także prawa człowieka (M. Herdegen, Völkerrecht, München 2016, s. VII–XV).

36

Początkowo w podręcznikach przeważało podejście problemowe, odnoszące się do takich zagadnień, jak np. status morza otwartego, stosunki dyplomatyczne i konsularne, konflikty zbrojne, lotnictwo. Stopniowo jednak zastępowano je opisem konkretnych działów, ujmowanych jako międzynarodowe prawo morza, międzynarodowe prawo dyplomatyczne i konsularne, międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych czy międzynarodowe prawo lotnicze.

Katalog działów nie jest ani stały, ani zamknięty. Podlega on przeobrażeniom w określonej perspektywie czasowej. Dlatego też w zależności od tego, na jakim etapie rozwoju prawnomiędzynarodowego porządku podejmuje się próbę systematyzowania tego prawa, katalog działów może kształtować się odmiennie. O ile dziś w pełni zasadne jest mówienie o międzynarodowym prawie karnym czy międzynarodowym prawie praw człowieka, to jeszcze przed II wojną światową wyodrębnianie takich działów nie znajdowało normatywnego odwzorowania. Dla przykładu międzynarodowe prawo praw człowieka powstało jako odpowiedź społeczności międzynarodowej na okrucieństwa wojen światowych, realizując konkretną potrzebę, jaką była ochrona osób fizycznych i przyrodzonej im godności.

Dlatego też współczesna systematyka prawa międzynarodowego sprowadza się do wydzielania dwóch jego głównych składowych, tj. części ogólnej i szczegółowej.

37

Część ogólna prawa międzynarodowego (general international law) zrodziła się jako efekt starań o wyodrębnienie pewnego lex generalis, ujmowanego jako zbiór reguł ogólnych prawa międzynarodowego, mających zastosowanie do różnych działów tego prawa (zob. C. Mik, Lex generalis, s. 420). W tym ujęciu część ogólna to pewna część wspólna o tak ogólnym charakterze, że daje się ją stosować także w poszczególnych częściach składowych systemu prawa międzynarodowego, a zatem – najczęściej – w zróżnicowanych w swej istocie zbiorach norm prawnych, określanych mianem działów prawa międzynarodowego. Zapewnia ona jedność i spójność prawa międzynarodowego jako systemu.

Część ogólna prawa międzynarodowego to klasyczny rdzeń tego prawa ujmowany przez KPM jako tradycyjne prawo międzynarodowe (traditional international law) – zob. Raport Grupy Badawczej Komisji Prawa Międzynarodowego z 2006 r., pkt 488, s. 247 (zob. niżej, Nb 44). Część ogólna jest także określana jako spajający poszczególne autonomiczne porządki prawne systemowy „kręgosłup”, nazywany także systemowym „gorsetem” (zob. R. Kwiecień, Wprowadzenie, s. 29) czy też wspólną gramatyką prawa międzynarodowego (zob. D. Pulkowski, Universal International Law’s Grammar, s. 138 i n.).

Sposób myślenia o wyodrębnionej części ogólnej wiąże się również z rozpowszechnianą przez J. Austina jurysprudencją generalną, rozumianą jako ogólna refleksja nad prawem (czy też ogólna nauka o prawie). Jurysprudencja nie zajmuje się rozważaniami skierowanymi na poszczególne gałęzie prawa, nie dostarcza także odpowiedzi dotyczących problemów szczegółowych dyscyplin prawa, ale zorientowana jest na badania prawa z ogólnego punktu widzenia. Kieruje swoje analizy m.in. w stronę prawnego znaczenia różnych reguł, przynależności norm do systemu prawnego, posiadania uprawnień lub obowiązków prawnych, określenia, jaki rodzaj uzasadnień prawnych używany jest przy rozstrzyganiu spraw (J. Oniszczuk, Filozofia, s. 13). Jak wskazuje przywołany autor, odpowiednikiem jurysprudencji (jurisprudence) na kontynencie europejskim jest ogólna teoria prawa (allgemeine Rechtslehre).

W kontekście części ogólnej prawa międzynarodowego, niekiedy upraszczając, mówi się także o „ogólnym prawie międzynarodowym” (general international law).

Od terminu „ogólne prawo międzynarodowe” odróżnić należy termin „powszechne prawo międzynarodowe” (universal international law). Prawo powszechne jest wyodrębniane ze względu na kryteria podmiotowe, związane z zasięgiem jego stosowania, prawo ogólne ze względu na kryteria przedmiotowe, leżące u podstaw kwalifikowania określonych norm prawnych jako posiadających taki charakter. Ilekroć w niniejszym podręczniku mowa będzie o części wspólnej prawa międzynarodowego czy – innymi słowy – o pewnym zestawie reguł ogólnych, stosowany będzie termin general international law.

Wyznaczając zakres części ogólnej prawa międzynarodowego od strony negatywnej, uznać można, że będzie nią to, co nie zostało uznane za składające się na część szczegółową tego prawa, a zatem to, co nie podlega zakwalifikowaniu do poszczególnych działów prawa międzynarodowego. Część ogólna prawa międzynarodowego obejmie zatem swoim zakresem:

1) źródła prawa międzynarodowego (z uwzględnieniem prawa zwyczajowego, prawa traktatów czy ogólnych zasad prawa, aktów jednostronnych i prawa organizacji międzynarodowych, ale także norm ius cogens oraz norm skutecznych erga omnes);

2) podmiotowość prawnomiędzynarodową (w tym problematykę państwowości, elementów składowych państwa czy funkcjonowania innych podmiotów prawa międzynarodowego, np. organizacji międzynarodowych);

3) problematykę związaną z ludnością;

4) problematykę terytorium państwa;

5) problematykę sukcesji;

6) problematykę organów państwa w stosunkach międzynarodowych;

7) problematykę instytucji uznania międzynarodowego;

8) problematykę instytucji odpowiedzialności.

W innym ujęciu, wyznaczając zakres części ogólnej prawa międzynarodowego, wskazać można – za C. Mikiem – na pewnego rodzaju:

1) reguły techniczne, określające podmioty prawa międzynarodowego i przemiany ich dotyczące, ale także źródła prawa międzynarodowego, zwłaszcza reguły prawa traktatów, normy i zobowiązania międzynarodowe, w tym odpowiedzialność za czyny międzynarodowo bezprawne oraz metody pokojowego rozstrzygania sporów;

2) reguły materialne, stanowiące punkt odniesienia dla prawa międzynarodowego i wszystkich jego norm. Zmiana tych reguł przez państwa w ich stosunkach wzajemnych oznaczałaby zerwanie z prawem międzynarodowym, podważenie jego paradygmatu. Do ogólnych reguł materialnych należałoby zaliczyć te, które ustalają podstawowe wartości dla wspólnoty międzynarodowej jako całości, w tym zasady naczelne prawa międzynarodowego, jak np. zasada suwerennej równości, zakazu użycia siły zbrojnej, a także niektóre inne reguły (zob. C. Mik, Lex generalis, s. 419).

38

Część szczegółową prawa międzynarodowego tworzą działy będące podstawowymi składowymi systemu prawa międzynarodowego. Są one przejawem nie tylko wewnętrznego uporządkowania systemu prawa międzynarodowego, ale także podstawowymi składowymi tego systemu. Ich powstawanie stanowi konsekwencję zwiększającej się ogólnej liczby norm prawnych (ich ilościowego i jakościowego rozrostu), zauważalnej zwłaszcza od drugiej połowy XX w. Zjawisko to określa się mianem multiplikacji norm prawnych (czy alternatywnie – ich proliferacji) i jest ono zarówno stanem, procesem, jak i cechą współczesnego prawa międzynarodowego. Z założenia dotyczy tych dziedzin, które sukcesywnie obejmowane były poszerzającymi swój zakres regulacjami prawa międzynarodowego, począwszy od drugiej połowy XX w.

Tendencję tę trafnie ukazał M. Lachs, podkreślając, że powstają coraz nowe rozdziały prawa międzynarodowego, stanowiące refleks coraz ściślejszej współpracy w skali regionalnej i światowej. Zaznaczył on, że specjalną rolę w rozwoju prawa międzynarodowego odgrywają nauka, technika i ekonomia, które przyczyniają się do rozwoju norm w zakresie telekomunikacji, żeglugi, transportu, ochrony środowiska, stosunków gospodarczych, praw człowieka (jako instytucji nieznanej w klasycznym prawie międzynarodowym) czy bezpieczeństwa zbiorowego i rozbrojenia (zob. M. Lachs, Czy kryzys prawa, s. 18–24 i n.).

39

Przez pojęcie działu prawa międzynarodowego rozumieć należy taki zespół norm prawnych (podsystem), który będąc wyodrębniony ze względu na przedmiot regulacji, normuje kompleksowo określoną dziedzinę życia społecznego. Działy są zatem podstawowymi, dającymi się precyzyjnie wydzielić, jednostkami konstrukcyjnymi systemu prawa międzynarodowego.

Definicja ta uwidacznia zdecydowanie różne zakresy znaczeniowe terminów „dział” i „dziedzina”, których granice w rozważaniach dotyczących systematyki prawnomiędzynarodowego porządku niekiedy się zacierają. Termin „dział” przypisany zostanie określonemu zbiorowi norm prawnych, termin „dziedzina” zaś obszarowi stosunków społecznych, które wyodrębnione w dział normy prawne regulują.

Terminem „dział” posługuje się dla przykładu L. Ehrlich, traktując międzynarodowe prawo karne (obejmujące normy, których naruszenie stanowi tzw. zbrodnię przeciw prawu narodów) jako dział prawa międzynarodowego (zob. S. Ehrlich, Wstęp do nauki, s. 86). Brak jednego modelu analiz systematyki prawa międzynarodowego skutkuje jednak pewną dowolnością w określaniu składowych systemu, stąd niekiedy spotkać można także – znane prawu krajowemu – określenie „gałąź prawa”. Tak międzynarodowe prawo środowiska widzi G. Grabowska, określając je mianem „gałęzi prawa międzynarodowego” (zob. G. Grabowska, Narodziny międzynarodowego prawa środowiska, s. 224).

Termin „gałąź” w niniejszym podręczniku zastrzeżony zostanie dla składowych systemu prawa wewnętrznego. Działy prawa międzynarodowego są bowiem analogonami gałęzi prawa wewnętrznego, choć porównanie to nie jest w pełni zasadne. I choć zdaniem niektórych system prawa międzynarodowego składa się z takich samych podsystemów jak prawo krajowe, to zauważalne są różnice dotyczące systematyki obu porządków prawnych jak i techniki wyodrębniania podsystemów. Wydzielenie gałęzi prawa wewnętrznego dokonuje się w oparciu o dwa zasadnicze kryteria: metodę oraz przedmiot regulacji. Działy prawa międzynarodowego – biorąc pod uwagę równość stron stosunków prawnomiędzynarodowych – wyodrębnia się przede wszystkim ze względu na przedmiot regulacji. Brak swoistości metody powoduje, że działy prawa międzynarodowego nie są tożsame z gałęziami prawa wewnętrznego, będąc co najwyżej, jak określa to J. Menkes, „quasi-gałęziami” tego prawa (zob. J. Menkes, Jedność nauki, s. 56).

40

Brak powszechnie akceptowalnej systematyki prawa międzynarodowego skutkuje swobodą w zakresie kształtowania nie tylko katalogu działów prawa międzynarodowego, ich nazewnictwa, ale także wzajemnych relacji, w jakich działy względem siebie pozostają.

Za działy prawa międzynarodowego, będące na różnym etapie ich rozwoju, uznaje się:

1) działy uwarunkowane historycznym rozwojem norm prawnych – oddają one klasyczny charakter prawa międzynarodowego, które w głównej mierze koncentrowało się kompleksowo na szeroko pojmowanych sprawach wojny i pokoju, stosunkach dyplomatycznych i konsularnych, a także prawie morza. Problemy te niejako „zasymilowały” się z prawem międzynarodowym, odwzorowując jego pierwotny charakter:

a) międzynarodowe prawo dyplomatyczne (zob. rozdział XIV),

b) międzynarodowe prawo konsularne (zob. rozdział XV),

c) międzynarodowe prawo morza (zob. rozdział XVI),

d) pokojowe załatwianie sporów międzynarodowych (zob. rozdział XVII),

e) prawo przeciwwojenne (zob. rozdział XVIII),

f) międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych (zob. rozdział XIX);

2) działy uwarunkowane współczesnym rozwojem norm prawnych – wieloaspektowy rozwój stosunków międzynarodowych i współpraca podmiotów prawa międzynarodowego w określonych dziedzinach życia społecznego skutkują tworzeniem prawa wyspecjalizowanego. Stąd realizacja zapotrzebowania na konkretny rodzaj regulacji prawnej powoduje poszerzanie się przedmiotowego zakresu prawa międzynarodowego i powstawanie kolejnych działów, tj. przykładowo:

a) międzynarodowe prawo praw człowieka (zob. rozdział XX),

b) międzynarodowe prawo lotnicze (zob. rozdział XXI),

c) międzynarodowe prawo kosmiczne (zob. rozdział XXII),

d) międzynarodowe prawo środowiska (zob. rozdział XXIII),

e) międzynarodowe prawo karne (zob. rozdział XXIV),

f) międzynarodowe prawo pracy (zob. rozdział XXV),

g) międzynarodowe prawo kultury (zob. rozdział XXVI),

h) międzynarodowe prawo medyczne (zob. rozdział XXVII),

i) międzynarodowe prawo migracyjne (zob. rozdział XXVIII),

j) międzynarodowe prawo cieków wodnych (zob. rozdział XXIX),

k) międzynarodowe prawo gospodarcze, obejmujące: międzynarodowe prawo handlu międzynarodowego, międzynarodowe prawo inwestycyjne i międzynarodowe prawo finansowe (zob. rozdział XXX);

3) działy in statu nascendi – wyliczając działy prawa międzynarodowego, pamiętać trzeba, że ich katalog nie jest ani stały w czasie, ani zamknięty. Stąd obserwując zmiany w systemie prawa międzynarodowego, postulatywnie wskazuje się także na:

a) międzynarodowe prawo polarne (zob. rozdział XXXI),

b) międzynarodowe prawo katastrof (zob. rozdział XXXII).

W zagranicznym piśmiennictwie spotkać można także inne podziały. System prawa międzynarodowego dzielony jest także ze względu na cztery kryteria:

1) praktyczne aspekty wieloletniej historii stosowania konkretnego zespołu norm (np. prawo morskie),

2) zwiększone zainteresowanie społeczności międzynarodowej przejawiające się odrębną kodyfikacją (np. prawo humanitarne),

3) szeroki zakres materii normatywnej (np. prawo dyplomatyczne) lub po prostu

4) ze względu na nadanie im takiego statusu przez słynnych znawców i systematyków prawa międzynarodowego (zob. J. Malenovský, Mezinárodní právo veřejné, s. 240–246).

41

Status poszczególnych działów prawa międzynarodowego jest zróżnicowany, a stanowiska odnośnie do ich wyodrębniania nierzadko rozbieżne. Nie wszystkie działy mają ugruntowane podstawy normatywne (takie jak chociażby międzynarodowe prawo morza), będąc co najwyżej w fazie tworzenia (jak międzynarodowe prawo sportu). Powstanie działu nie zawsze jest także wynikiem kodyfikacji prawa (jak w międzynarodowym prawie dyplomatycznym i konsularnym), stąd proces jego tworzenia może być rozłożony w czasie. Utrudnieniem w konstruowaniu (kształtowaniu) powszechnie akceptowalnego katalogu działów prawa międzynarodowego jest również niewątpliwie subiektywizm z założenia wpisany w ocenę co do samej zasadności ich wyodrębniania. To co dla jednych przemawia za odrębnością (bądź względną odrębnością) konkretnego zespołu norm prawnych, dla innych nie musi stanowić wystarczająco przekonującego argumentu na rzecz definitywnego wydzielania takiego zbioru.

W kontekście działów wskazać trzeba na ich specjalizacyjny charakter. Współczesny, wieloaspektowy rozwój stosunków międzynarodowych i współpraca podmiotów prawa międzynarodowego w określonych dziedzinach życia społecznego skutkuje tworzeniem prawa wyspecjalizowanego.

Wskazany schemat zauważa także J. Machowski, podkreślając, że jedną z cech rozwoju współczesnego prawa międzynarodowego jest tendencja odśrodkowa, przejawiająca się powstawaniem coraz to nowych jego działów, odznaczających się wysokim stopniem specjalizacji i interdyscyplinarnością. Przyczyną tych tendencji jest potrzeba sprostania dynamicznym i głębokim przemianom w stosunkach między państwami oraz wyzwaniom globalnej rewolucji naukowo-technicznej (J. Machowski, Stan i perspektywy rozwoju, s. 263).

§ 8. Fragmentacja prawa międzynarodowego i jego konstytucjonalizacja

42

Prawo międzynarodowe w ciągu ostatniego stulecia uległo tak zdecydowanym przekształceniom, że liniowy kierunek zmian od niepowiązanych wzajemnie zespołów norm prawnych (obejmujących zakresem regulacji konkretne zagadnienia, tj. wojna czy pokój) do prawa międzynarodowego, modelowanego na jednym systemie prawa, daje podstawy, by odnieść się do przekształceń wewnątrzsystemowych, wyróżniających ten porządek prawny na tle innych. Jednym z nich jest fragmentacja prawa międzynarodowego, której problematyka podjęta została przez KPM, w tym przez powołaną w jej ramach w celu zbadania tego zagadnienia Grupę Badawczą.

43

Punkt wyjścia ku ożywionej dyskusji poświęconej fragmentacji prawa międzynarodowego stanowił Raport KPM z 2000 r. i wyrażony w nim pogląd G. Hafnera, zgodnie z którym fragmentacja to proces prowadzący do erozji prawa międzynarodowego, głównie ze względu na fakt, że tzw. częściowe systemy funkcjonujące w jego obszarze powodują ryzyko powstania wzajemnie wykluczających się zobowiązań poszczególnych państw. W jego pejoratywnym ujęciu fragmentacja może nawet – w skrajnym ujęciu – zagrażać stabilności i spójności prawa międzynarodowego.

Zob. Report of the International Law Commission on the work of its fifty-second session, (A/55/10), 1 May – 9 June and 10 July – 18 August 2000, Official Records of the General Assembly, Fifty-fifth session, Supplement No. 10, YILC 2000, vol. II, part 2. Do raportu dołączono Annex No. 5: G. Hafner, Risks Ensuing from Fragmentation of International Law, YILC 2000, vol. II, part 2.

44

Pewna „odwilż” w zakresie postrzegania fragmentacji prawa międzynarodowego nastąpiła wraz z Raportem Grupy Badawczej KPM z 2006 r., zamykającym prace Komisji w tym obszarze, a przygotowanym pod przewodnictwem M. Koskenniemiego. W raporcie tym nie tylko złagodzono wcześniejsze ustalenia G. Hafnera, ale przede wszystkim dopuszczono stymulującą funkcję fragmentacji względem rozwoju międzynarodowego porządku prawnego, dopatrując się – co szczególnie cenne – jej pozytywnych aspektów.

Zob. Report of the Study Group of the International Law Commission, Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law, finalized by Martti Koskenniemi, General Assembly (A/CN.4/L.682), 13 April 2006, International Law Commission Fifty-eighth session, Geneva 1 May – 9 June and 3 July – 11 August 2006. Do raportu dołączono: Conclusions of the work of the Study Group on the Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law, General Assembly (A/61/10), para. 251, International Law Commission, Fifty-eighth session, Geneva, 1 May – 9 June and 3 July – 11 August 2006, YILC 2006, vol. II, part 2 (dalej: Konkluzje do Raportu Grupy Badawczej KPM z 2006 r.). Przedmiotowe konkluzje ujęte także zostały w: Report of the Study Group of the International Law Commission, Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law, General Assembly (A/CN.4/L.702), 18 July 2006, International Law Commission Fifty-eighth session, Geneva, 1 May – 9 June and 3 July – 11 August 2006.

Raport Grupy Badawczej KPM z 2006 r. – mimo wielu poznawczych walorów i odmiennego światła rzuconego na zjawisko fragmentacji jako takiej – nie może zostać przyjęty bezkrytycznie, przede wszystkim ze względu na brak definicji pojęcia fragmentacji prawa międzynarodowego i przerzucenie ciężaru definiowania tego zjawiska na przedstawicieli doktryny.

W Konkluzjach do Raportu Grupy Badawczej KPM z 2006 r., stanowiących kwintesencję prac nad analizowanym zagadnieniem, termin „fragmentacja”, za wyjątkiem tytułu dokumentu („Conclusions of the work of the Study Group on the Fragmentation of International Law: Difficulties arising from the Diversification and Expansion of International Law Difficulties arising from the Diversification and Expansion of International Law”), nie pojawił się w jego treści ani razu.

45

Fragmentacja prawa międzynarodowego sensu stricto to zjawisko, którego istotą jest wewnętrzny podział systemu prawa międzynarodowego na zróżnicowane w swej prawnej istocie wyodrębnione zespoły norm prawnych, jakimi są działy. Zakodowany w składających się na nie sektorowych instytucjach prawnych „tryb autonomiczny” wpływać może na odrębność normatywną działów, które mając status wyodrębnionych części całości, posiadają tę właściwość, że zdolne są do względnie samodzielnego funkcjonowania w obrębie systemu prawa międzynarodowego, jednocześnie na system ten oddziałując. Efektem tak rozumianej fragmentacji jest rozdrobnienie (rozczłonkowanie) sprowadzające się do funkcjonowania w obrębie prawa międzynarodowego wielu pomniejszych zespołów norm prawnych – porządków normatywnych (takich jak np. międzynarodowe prawo karne, międzynarodowe prawo środowiska czy międzynarodowe prawo gospodarcze), w konsekwencji mogące prowadzić do fragmentaryzacji tego prawa.

46

Podobnie brzmiącym określeniem, ale obejmującym zjawisko daleko bardziej zagrażające jedności prawa międzynarodowego aniżeli fragmentacja, jest pojęcie fragmentaryzacji prawa międzynarodowego, obejmujące rozpad systemu prawa międzynarodowego na szereg zróżnicowanych w swej prawnej istocie zespołów norm prawnych, w konsekwencji prowadzący do nabycia przez nie pełnej niezależności (self-contained regimes). Tak powstałe porządki prawne mają tę właściwość, że zdolne są do w pełni samodzielnego funkcjonowania poza systemem prawa międzynarodowego. Efektem tak rozumianej fragmentaryzacji będzie rozdrobnienie sprowadzające się do jednoczesnego funkcjonowania wielu odrębnych i niezależnych względem siebie porządków prawnych.

47

Fragmentacja prawa międzynarodowego jako zjawisko intrasystemowe (wewnątrzsystemowe) wpisuje się wyłącznie w część szczegółową prawa międzynarodowego, nie naruszając tym samym norm prawnych – instytucji, zasad czy reguł, tworzących część ogólną tego prawa (general international law). Innymi słowy, fragmentacja prawa międzynarodowego, dokonując się wyłącznie na poziomie części szczegółowej, nie godzi w system prawa międzynarodowego. Ten zaś, stanowiąc kategorię zbiorczą – pewną przestrzeń normatywną, o ile na poziomie poszczególnych działów dopuszcza pewne tendencje odśrodkowe, o tyle części wspólnej przypisuje rolę siły dośrodkowej, traktując ją jako spajającą system prawa. Fragmentacja prawa międzynarodowego nie rozciąga się zatem na cały system prawa, a jedynie na jego pewne części składowe, będące pochodną multiplikacji norm prawnych.

48

Od zaprezentowanego ujęcia fragmentacji prawa międzynarodowego sensu stricto odróżnić także należy fragmentację prawa międzynarodowego sensu largo, obejmującą zjawiska powiązane z fragmentacją, które w systemie prawa międzynarodowego zachodzą równolegle, wpisując się tym samym w wieloaspektowe przekształcenia prawa międzynarodowego, in fine skutkując fragmentacją. Całokształt tych zjawisk – procesów, stanów i cech, łączy wspólny mianownik – pewien punkt centralny. Jego cechą specyfikującą jest wewnętrzny podział systemu prawa międzynarodowego na zróżnicowane w swej prawnej istocie wyodrębnione zespoły norm prawnych, na który niewątpliwy wpływ mają zjawiska: multiplikacji (namnożenia), specjalizacji czy dywersyfikacji (zróżnicowania) międzynarodowego porządku prawnego. Stwierdzenie ich istnienia oddaje ilościowy (multiplikacja i fragmentacja) jak i jakościowy (specjalizacja i dywersyfikacja) charakter przekształceń wewnątrzsystemowych prawa międzynarodowego, a zatem fragmentację tego prawa sensu largo.

49

Z kategorią fragmentacji wiąże się także inne zagadnienie – konstytucjonalizacji prawa międzynarodowego. Koncepcja międzynarodowego konstytucjonalizmu – jak podkreśla się w piśmiennictwie – z jednej strony ogniskuje się wokół terminu „konstytucja”, z drugiej zaś jest projektem opisującym prawo międzynarodowe lub jego poszczególne części jako spójny system prawny (zob. szerzej M. Kumm, The Cosmopolitan Turn in Constitutionalism, s. 260).

W przedmiocie konstytucjonalizacji – jak widzi to W. Czapliński – konieczne jest oparcie prawa międzynarodowego na bardziej sformalizowanych zasadach. Dlatego też konstytucjonalizacja to wykształcenie się pewnych norm o charakterze porządkującym system, określających wzajemny stosunek jego poszczególnych elementów oraz strukturę władzy (w tym kompetencji stanowienia prawa). Jedność systemu opierałaby się na hierarchii norm z wiodącym znaczeniem KNZ (W. Czapliński, Zasady ogólne prawa międzynarodowego, [w:] J. Symonides, D. Pyć (red.), Wielka encyklopedia prawa, t. 4, s. 597).

Konstytucjonalizacja – w tym ujęciu – może być zatem rozumiana jako wprowadzanie (zebranie, uporządkowanie) reguł kształtowania systemu (kształtujących system), w obrębie którego współgrają ze sobą rożne procesy.

§ 9. Dla przypomnienia przed egzaminem

50

1. Przez pojęcie prawa międzynarodowego publicznego (zwanego prawem międzynarodowym), ujmowane jako system prawa, rozumie się zespół norm prawnych regulujący wzajemne stosunki pomiędzy podmiotami tego prawa. Ze względu na jego charakter wskazuje się także, że jest to system wiążących norm prawnych, konsensualnie uzgodnionych przez jego podmioty.

2. W nauce prawa międzynarodowego pojęcie społeczności międzynarodowej rozumiane może być wąsko (sensu stricto) – jako ogół państw, bądź szeroko (sensu largo) – jako ogół podmiotów prawa międzynarodowego, utrzymujących wzajemne stosunki międzynarodowe, regulowane prawem międzynarodowym.

3. Pojęcie stosunków międzynarodowych co do zasady przynależne jest nauce o stosunkach międzynarodowych. Swoim zakresem obejmuje ono wszelkie stosunki społeczne mające charakter międzynarodowy (realizowane ponad granicami państw), a zatem interakcje, w które wchodzą między sobą uczestnicy (czy też aktorzy) tychże stosunków.

4. System prawa międzynarodowego może być postrzegany dwojako. Po pierwsze podmiotowo, tj. przez pryzmat państw (i ta perspektywa właściwa jest założeniom stricte prawnomiędzynarodowym), oraz – po drugie – przedmiotowo, a zatem w ujęciu norm prawnych czy też ich zbiorów (co charakteryzuje teoretyczny model systemu prawa).

5. Przez pojęcie działu prawa międzynarodowego rozumieć należy taki zespół norm prawnych (podsystem), który będąc wyodrębniony ze względu na przedmiot regulacji, normuje kompleksowo określoną dziedzinę życia społecznego. Działy są zatem podstawowymi, dającymi się precyzyjnie wydzielić jednostkami konstrukcyjnymi systemu prawa międzynarodowego.

6. Fragmentacja prawa międzynarodowego sensu stricto to zjawisko, którego istotą jest wewnętrzny podział systemu prawa międzynarodowego na zróżnicowane w swej prawnej istocie wyodrębnione zespoły norm prawnych, jakimi są działy. Zakodowany w składających się na nie sektorowych instytucjach prawnych „tryb autonomiczny” wpływać może na odrębność normatywną działów, które mając status wyodrębnionych części całości, posiadają tę właściwość, że zdolne są do względnie samodzielnego funkcjonowania w obrębie systemu prawa międzynarodowego, jednocześnie na system ten oddziałując. Efektem tak rozumianej fragmentacji jest rozdrobnienie (rozczłonkowanie) sprowadzające się do funkcjonowania w obrębie prawa międzynarodowego wielu pomniejszych zespołów norm prawnych – porządków normatywnych (takich jak np. międzynarodowe prawo karne, międzynarodowe prawo środowiska czy międzynarodowe prawo gospodarcze), w konsekwencji mogące prowadzić do fragmentaryzacji tego prawa.

7. Pojęciem fragmentaryzacji prawa międzynarodowego – podobnie brzmiącym do terminu „fragmentacja”, ale wywołującym inne skutki faktyczne i prawne – obejmuje się rozpad systemu prawa międzynarodowego na szereg zróżnicowanych w swej prawnej istocie zespołów norm prawnych, w konsekwencji prowadzący do nabycia przez nie pełnej niezależności (self-contained regimes). Tak powstałe porządki prawne mają tę właściwość, że zdolne są do w pełni samodzielnego funkcjonowania poza systemem prawa międzynarodowego. Efektem tak rozumianej fragmentaryzacji będzie rozdrobnienie sprowadzające się do jednoczesnego funkcjonowania wielu odrębnych i niezależnych względem siebie porządków prawnych.

8. Fragmentacja prawa międzynarodowego sensu largo obejmuje zjawiska powiązane z fragmentacją, które w systemie prawa międzynarodowego zachodzą równolegle, wpisując się tym samym w wieloaspektowe przekształcenia prawa międzynarodowego, tj. multiplikacja (namnożenie) i specjalizacja norm prawnych czy dywersyfikacja (zróżnicowanie) międzynarodowego porządku prawnego.

9. Reżimy prawnomiędzynarodowe to w uproszczeniu synonimy funkcjonalnie wydzielonych porządków prawnych – instytucji prawnych, bazujących przede wszystkim na regułach pierwotnych. Wyróżnia się reżimy specjalne (special regimes), definiowane przez pryzmat koniunkcji reguł pierwotnych i wtórnych, których kompleksowość, względnie niezależność, a także samowykonalność w odniesieniu do ogólnego prawa międzynarodowego stanowią na tle innych reżimów główną cechę wyróżniającą, a także reżimy prawnomiędzynarodowe – reżimy zamknięte (self-contained regimes) definiowane jako kwalifikowana forma reżimów, odizolowana od ogólnego prawa międzynarodowego i jako taka stanowiąca pewne ekstremum.

Table of Contents

1. Wstęp

2. Wykaz skrótów

3. Wykaz orzeczeń i opinii

4. Wykaz dokumentów

5. Część I. Część ogólna prawa międzynarodowego

1. Rozdział I. Wprowadzenie do systemu prawa międzynarodowego

1. § 1. Zagadnienia wprowadzające

2. § 2. Pojęcie prawa międzynarodowego publicznego i pojęcia treściowo z nim powiązane

3. § 3. Etymologia nazwy „prawo międzynarodowe”

4. § 4. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego

5. § 5. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo międzynarodowe prywatne

6. § 6. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo krajowe

7. § 7. Systematyka prawa międzynarodowego

8. § 8. Fragmentacja prawa międzynarodowego i jego konstytucjonalizacja

9. § 9. Dla przypomnienia przed egzaminem

Landmarks

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Prawa autorskie

4. Przedmowa

5. Meritum publikacji

Spis treści

Wstęp

Wykaz skrótów

Wykaz orzeczeń i opinii

Wykaz dokumentów

Część I. Część ogólna prawa międzynarodowego

Rozdział I. Wprowadzenie do systemu prawa międzynarodowego

§ 1. Zagadnienia wprowadzające

§ 2. Pojęcie prawa międzynarodowego publicznego i pojęcia treściowo z nim powiązane

§ 3. Etymologia nazwy „prawo międzynarodowe”

§ 4. Cechy charakterystyczne prawa międzynarodowego publicznego

§ 5. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo międzynarodowe prywatne

§ 6. Prawo międzynarodowe publiczne a prawo krajowe

§ 7. Systematyka prawa międzynarodowego

§ 8. Fragmentacja prawa międzynarodowego i jego konstytucjonalizacja

§ 9. Dla przypomnienia przed egzaminem