Table of Contents

Przedmowa do 1. wydania

Przedmowa do 2. wydania

Wykaz skrótów

Rozdział I. Siatka pojęć i ogólne zasady praw człowieka

§ 1. Siatka pojęć

I. Historia praw człowieka

II. Definicja praw człowieka

III. Prawa a wolność człowieka

IV. Prawa człowieka i prawo międzynarodowe publiczne

§ 2. Godność jako źródło praw człowieka

I. Godność osobowa

II. Godność osobowościowa

§ 3. Podmioty chronione

I. System praw człowieka jako normatywny model ochrony praw jednostki

II. Ochrona praw osób prawnych, zbiorowości i państw w systemie praw człowieka

1. Ochrona praw osób prawnych w systemie praw człowieka

2. Ochrona praw zbiorowości i państw w systemie praw człowieka

III. Podmioty szczególnie chronione w systemie praw człowieka

1. Ochrona praw dziecka

2. Ochrona praw kobiet

3. Ochrona praw więźniów i osób detencjonowanych

4. Ochrona praw osób niepełnosprawnych

5. Ochrona praw pozostałych kategorii osób

§ 4. Ogólne zasady praw człowieka

I. Generacje praw człowieka

II. Wertykalne i horyzontalne oddziaływanie praw człowieka

III. Koncepcja marginesu oceny

IV. Specyfika wykładni norm w systemie praw człowieka

V. Klauzule limitacyjne praw człowieka

VI. Ogólne zasady derogacji praw człowieka

Krzysztof Orzeszyna

Michał Skwarzyński

Robert Tabaszewski

Prawo międzynarodowe

praw człowieka

2. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2022

Poszczególne rozdziały opracowali:

K. Orzeszyna – Rozdział I: § 1, pkt IV, § 2; Rozdział II: § 6; Rozdział III: § 10; Rozdział IV: wprowadzenie, § 14-17; Rozdział VI: § 20, pkt II.4, § 22, pkt II

M. Skwarzyński – Rozdział I: wprowadzenie, § 1: II–III; § 3: I i II; § 4; Rozdział II: wprowadzenie, § 8; Rozdział III: wprowadzenie, § 13; Rozdział VI: wprowadzenie, § 20: II.1–3; § 21, pkt III; § 22, pkt I i IV, wprowadzenie do do § 20, 21 i 22

R. Tabaszewski – Rozdział I: § 1, pkt I; § 3, pkt III; Rozdział II: § 5 i 7; Rozdział III: § 9, 11 i 12; Rozdział V: wprowadzenie, § 18 i 19; Rozdział VI: § 20, pkt I i II.5; § 21, pkt I i II; § 22, pkt III; wykazy literatury do wszystkich rozdziałów

Recenzent wydawniczy: dr hab. Elżbieta Karska, prof. UKSW

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

Opracowanie redakcyjne i korekta: Katarzyna Szubińska

© Wydawnictwo C.H.Beck 2022

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Marta Świerk

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8291-303-3

Przedmowa do 1. wydania

Wychodząc naprzeciw rosnącemu zainteresowaniu praktycznym rezonansem najbardziej dynamicznie rozwijającej się gałęzi prawa międzynarodowego, jaką są prawa człowieka, oddajemy w Państwa ręce podręcznik akademicki „Prawo międzynarodowe praw człowieka”. Prawa człowieka charakteryzują się coraz większym stopniem konkretności i rekognicji norm w poszczególnych systemach międzynarodowych i w coraz większym stopniu wpływają na stosowanie prawa krajowego.

Prawo międzynarodowe, dzięki modelom ratyfikacji, staje się prawem w granicach określonych w krajowych ustawach zasadniczych. Naturą tego prawa są istotowo nieograniczone trzy płaszczyzny możliwości jego stosowania i egzekwowania na poziomie międzynarodowym, regionalnym i krajowym, które zostały wyrażone w jego źródłach: traktatach, umowach między państwami, a także w normach zwyczajowego prawa międzynarodowego praw człowieka. Zadaniem autorów jest pokazanie, w jaki sposób specjalistom tworzącym zbiór prawa międzynarodowego przyświecały idee jak najpełniejszej realizacji, ochrony, promowania i wypełnienia praw człowieka.

Autorami podręcznika są pracownicy Katedry Praw Człowieka i Prawa Humanitarnego na Wydziale Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Pracownicy, w zakresie badań naukowych dotyczących praw człowieka i sposobów ich ochrony, kontynuują najlepsze tradycje wybitnych profesorów KUL, szanując i twórczo rozwijając dzieła pionierów Lubelskiej Szkoły Praw Człowieka: profesora dra hab. Franciszka Mazurka oraz profesor dr hab. Hanny Waśkiewicz. Systematyka praw człowieka prezentowana w podręczniku czerpie także z personalizmu chrześcijańskiego i dorobku naukowego Karola Wojtyły.

Mając na uwadze powyższe i znamienite tradycje badawcze, publikacja zawiera syntetyczny wykład prawa międzynarodowego praw człowieka sensu largo, uwzględniający bieżące orzecznictwo i poglądy doktryny. Tym samym podręcznik w zasadniczy sposób wypełnia istniejącą na rynku wydawniczym lukę z zakresu praw człowieka, szczególnie z zakresu prawa międzynarodowego praw człowieka.

Przewodnią ideą, na której została zbudowana cała koncepcja podręcznika, uczyniono zasadę poszanowania przyrodzonej godności osoby ludzkiej. Nie bez powodu ideą godności na wskroś jest przesiąknięta cała Konstytucja RP oraz jej aksjologiczne i normatywne matryce: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Zasada poszanowania godności i praw człowieka jest uznawana za normę o charakterze lex fundamentalis oraz źródło prawa międzynarodowego praw człowieka również przez autorów niniejszego podręcznika.

Przedstawiając podręcznik akademicki, czynimy to z nadzieją, że będzie on służył szerokiemu kręgowi odbiorców: studentom prawa, administracji, europeistyki, prawa kanonicznego, w szczególności zaś wszystkim tym odbiorcom, którzy są zainteresowani międzynarodową ochroną praw człowieka. Liczymy na to, że podręcznik spotka się z zainteresowaniem nie tylko studentów, doktorantów, kadry akademickiej, lecz z racji jego praktycznego ukierunkowania – także przedstawicieli służby zagranicznej oraz osób stosujących prawo: sędziów, adwokatów, radców prawnych, komorników i notariuszy. W całym podręczniku wyrażono ideę, że prawa człowieka umożliwiają prawidłowo realizować cel systemu prawa i wymierzać sprawiedliwość.

Niewątpliwą zaletą tego opracowania jest jego systematyka, wypływająca z zasady przyrodzonej godności osoby ludzkiej. Podręcznik jako pierwszy w Polsce w sposób kompleksowy uwzględnia specyfikę odziaływania norm prawa międzynarodowego praw człowieka na systemy krajowe. Konstrukcja podręcznika ma charakter nowatorski, z jednej strony wychodzi naprzeciw tradycyjnym klasyfikacjom dotyczącym materialnych praw człowieka, skupionych w ramach poszczególnych grup generacyjnych, z drugiej zaś w sposób całkowicie pionierski ujmuje je w grupy uznane przez prawników-praktyków za najbardziej użyteczne w procesie interpretacji, stosowania i wykładni przepisów. Podręcznik został sporządzony w taki sposób, aby odzwierciedlał zagadnienia w sposób najbardziej syntetyczny, jak również zawierał maksimum praktycznych treści. Oprócz systematyzacji zagadnień związanych z prawami człowieka, ma on za zadanie przekazać, że jest to system praktycznej ochrony praw jednostki, a nie wyłącznie struktura teoretyczna czy dydaktyczna.

Podręcznik składa się z sześciu zasadniczych rozdziałów podzielonych na podrozdziały, które zostały opracowane przez autorów-specjalistów z poszczególnych dziedzin prawa międzynarodowego praw człowieka. Warto zauważyć, że w większości został on opracowany przez praktykujących prawników, mających doświadczenie w rozwiązywaniu problemów prawnych związanych ze stosowaniem prawa międzynarodowego. Każdy rozdział został poprzedzony wykazem wybranej literatury z opracowywanego zakresu, co poszukującemu czytelnikowi ułatwi pogłębienie interesującego go zagadnienia. Niewątpliwym walorem jest uwypuklenie orzeczeń i decyzji organów ochrony praw człowieka w tekście, co w szczególny sposób powinno być przydatne dla praktyków prawa.

W rozdziale I, zatytułowanym „Siatka pojęć i ogólne zasady praw człowieka”, przedstawione zostały podstawowe zasady i konstrukcja prawa międzynarodowego praw człowieka. Szczegółowej analizie poddano godność jako źródło praw człowieka w systemie krajowym i międzynarodowym, a także relacje, które łączą prawa człowieka i prawo międzynarodowe publiczne. Przedstawiono podmioty, w tym podmioty szczególnie chronione praw człowieka. Uwzględniono koncepcję generacyjności, jako dominującej koncepcji teoretycznoprawnej. Omówiono podstawowe deklaracje, wytyczne i zasady przyjęte na poziomie międzynarodowym, uznając, że przyczyniają się do zrozumienia, wdrożenia i rozwoju prawa międzynarodowego.

Normatywny system ochrony praw człowieka został przedstawiony w rozdziale II. Szczegółowej analizie poddano interesujące nie tylko z punktu widzenia krajowego porządku prawnego, lecz także w świetle ujęcia systemowego modele praw człowieka obowiązujące w polskim systemie krajowym przez kreujące je organizacje: Narodów Zjednoczonych, Radę Europy, Unię Europejską, Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Na uwzględnienie zasługują systemy pozaeuropejskie: międzyamerykański, afrykański, arabsko-muzułmański oraz krystalizujący się system azjatycki. Z punktu widzenia praktyka prawa szczególnie atrakcyjna jest część poświęcona krajowemu systemowi ochrony praw człowieka.

Rozdział III dotyczy poszczególnych organów i środków ochrony praw człowieka w systemie uniwersalnym, w tym szczególnie interesujących z punktu widzenia czytelnika polskiego: skargi do Komitetu Praw Człowieka. W szerokim zakresie przedstawiono środki ochrony praw człowieka w systemach regionalnych, w tym Trybunałów: Międzyamerykańskiego i Afrykańskiego. Przedstawiono działalność Ligi Państw Arabskich wobec praw człowieka. Z uwagi na ważkość poruszanych na zajęciach z zakresu praw człowieka środków ich ochrony szczególne miejsce poświęcono takim instrumentom, jak: skarga konstytucyjna, skarga nadzwyczajna do Sądu Najwyższego, skarga do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, skarga do Europejskiego Komitetu Praw Społecznych, skarga do organów komitetowych ONZ czy skargi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wyczerpująco opisano krajowe środki ochrony praw człowieka, które może składać jednostka w ramach zakresu działania instytucji rzecznikowskich.

Kolejne rozdziały dotyczą szczegółowych aspektów prawa międzynarodowego praw człowieka w działaniu, z uwzględnieniem sytuacji specyficznych i nadzwyczajnych. Rozdział IV dotyczy międzynarodowego prawa humanitarnego i realizacji ochrony praw człowieka w stanach nadzwyczajnych. Natomiast w rozdziale V opisano ochronę praw mniejszości narodowych, uchodźców i migrantów, jako realizację ochrony praw człowieka. Szczegółowo opisano relacje łączące międzynarodowe prawo humanitarne i prawa człowieka. Analizie poddano zakres obowiązywania międzynarodowego prawa humanitarnego, jak również opisano odpowiedzialność państw za zbrodnie prawa międzynarodowego, naruszenia praw migrantów, mniejszości narodowych i etnicznych. Opisano szczegółowe uprawnienia podmiotowe przysługujące jednostkom w razie naruszenia ich praw.

W ostatnim rozdziale omówiono wybrane prawa człowieka. Niewątpliwym walorem tej części opracowania jest zastosowana w nim metodologia ujmująca poszczególne prawa człowieka w sposób funkcjonalny i dynamiczny, wymykając się tym samym klasycznemu podziałowi na poszczególne generacje praw człowieka. Zasadniczym kryterium podziału był stopień i specyfika zagrożenia dla godności jednostki. Kolejno omówieniu poddano: osobiste prawa człowieka, ochronę praw człowieka szczególnie zagrożonych wobec wykonywania imperium państwa oraz instytucję zakazu w systemie praw człowieka.

Podręcznik jest kolejną wspólną publikacją pracowników Katedry. Autorzy poszczególnych rozdziałów prezentują w nim swoje oryginalne i własne przemyślenia. Szczególne podziękowania kierujemy do recenzentów oraz wszystkich tych, którzy przyczynili się do powstania tego podręcznika. Z racji obszerności materii prawa międzynarodowego z niektórych zagadnień świadomie zrezygnowano bądź je ograniczono. Autorzy liczą na pomocne uwagi i komentarze, które mogą przyczynić się do ulepszenia publikacji.

Podręcznik uwzględnia stan prawny na 15.6.2020 r.

Lublin–Warszawa 2020

Krzysztof Orzeszyna

Michał Skwarzyński

Robert Tabaszewski

Przedmowa do 2. wydania

W ręce Czytelników oddajemy drugie, poprawione i uzupełnione wydanie podręcznika „Prawo międzynarodowe praw człowieka”. Jego pierwsze wydanie okazało się być sukcesem wydawniczym, który spotkał się z ogromnym odzewem ze strony naukowców pochodzących z ośrodków akademickich ze wszystkich stron Polski, jak również spoza naszego kraju. Zainteresowanie materią przedstawioną w podręczniku ze strony badaczy, teoretyków i praktyków prawa pokazało, jak ważne dla nauki prawa w Polsce miejsce zajmują obecnie prawa człowieka. Wsłuchując się w głos doktryny i jurysprudencji, dziękujemy za wszelkie sugestie i nadesłany do nas materiał badawczy, które przyczyniły się do udoskonalenia podręcznika. Szczególnie cenny dla nas był głos wykładowców i studentów prawa, do których materia zawarta w podręczniku jest skierowana w pierwszej kolejności.

Choć tok wykładu zawarty w poszczególnych rozdziałach nie stracił na swojej aktualności, to z uwagi na upływ czasu, jaki minął od wydania pierwszego, treść drugiego wydania podręcznika została poprawiona i uzupełniona. Z uwagi na to, że pierwsze wydanie przypadło na czas obfitujący w ważne dla rozwoju prawa międzynarodowego praw człowieka wydarzenia, podręcznik został uzupełniony o treści związane z obowiązywaniem praw człowieka w trakcie pandemii COVID-19, kryzysem migracyjnym i uchodźczym, wywołanym konfliktem rosyjsko-ukraińskim, kwestiami zrównoważonego rozwoju i zielonego ładu, jak również o treści dotyczące obowiązywania prawa krajowego. Pozwoli to na pełniejsze zrozumienie zarówno instytucji prawa materialnego praw człowieka, jak i umożliwi poznanie poszczególnych rozwiązań prawnoprocesowych. Poza uzupełnieniem o treści merytoryczne, w podręczniku uwzględniono zmiany stanu prawnego, które nastąpiły w okresie ostatnich 2 lat. W drugim wydaniu nasz zespół uwzględnił orzecznictwo zagranicznych i polskich sądów i trybunałów, jak również publikacje, które ukazały się w ostatnich latach.

Wyrażamy przekonanie, że każdy zainteresowany problematyką tworzenia, stosowania i wykonywania norm prawa międzynarodowego praw człowieka, niezależnie od tego, czy jest praktykiem bądź teoretykiem prawa, znajdzie w naszym podręczniku coś dla siebie. Podręcznik uwzględnia stan prawny na 1.5.2022 r.

Lublin, kwiecień 2022

Krzysztof Orzeszyna

Michał Skwarzyński

Robert Tabaszewski

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

AfrKPCiL

Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów przyjęta na Konferencji Organizacji Jedności Afrykańskiej w Nairobi 26.6.1981 r. (ang. The African Charter on Human and Peoples’ Rights)

AmDPiOC

Amerykańska Deklaracja Praw i Obowiązków Człowieka przyjęta na IX Konferencji Państw Amerykańskich 2.5.1948 r. (ang. American Declaration of the Rights and Duties of Man)

AmKPC

Amerykańska Konwencja Praw Człowieka przyjęta 22.11.1969 r. – Pakt z San José (ang. The American Convention on Human Rights)

ArKPC

Arabska Karta Praw Człowieka uchwalona w Tunisie 22.5.2004 r. (ang. Arab Charter on Human Rights)

EKB

Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny (Europejska Konwencja Bioetyczna), otwarta do podpisu w Oviedo 4.4.1997 r.

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4.11.1950 r., zmieniona następnie Protokołami Nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem Nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

EKS

Europejska Karta Społeczna z 18.10.1961 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67)

KairDPC

Kairska Deklaracja Praw Człowieka w Islamie przyjęta na Konferencji Organizacji Współpracy Islamskiej w Kairze 5.8.1990 r. (ang. Cairo Declaration on Human Rights in Islam)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 2345 ze zm.)

KNZ

Karta Narodów Zjednoczonych (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.)

KOMN

Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych, sporządzona w Strasburgu dnia 1.2.1995 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 22, poz. 209)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

konwencje genewskie

Konwencje o ochronie ofiar wojny, podpisane w Genewie dnia 12.8.1949 r. (Dz.U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171): I Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, II Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu, III Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych, IV Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1805 ze zm.)

KPD

Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 534 ze zm.)

KPP

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, uchwalona i podpisana 7.12.2000 r. (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389)

KPW

ustawa z 24.8.2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 457 ze zm.)

KWNP

Konwencja Wspólnoty Niepodległych Państw o prawach człowieka i wolnościach podstawowych przyjęta w Mińsku 26.5.1995 r.

MnNarEtU

ustawa z 6.1.2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 823)

MPPGSiK

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169, zał.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.)

OrgTKU

ustawa z 30.11.2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2393)

PDPC

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucją 217/III A w dniu 10.12.1948 r. w Paryżu (ang. Universal Declaration of Human Rights)

Proc.1503

Procedura 1503 dotycząca postępowania z informacjami na temat naruszania praw człowieka i podstawowych wolności, przyjęta 27.5.1970 r. rezolucją Rady Gospodarczo-Społecznej Nr 1503(XLVIII)

Protokoły do konwencji genewskich

Protokoły dodatkowe do Konwencji genewskich z 12.8.1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzone w Genewie dnia 8.6.1977 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 41, poz. 175)

I Protokół do MPPOiP

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 16.12.1966 r. w Nowym Jorku (Dz.U. z 1994 r . Nr 23, poz. 80)

II Protokół do MPPOiP

Drugi Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych w sprawie zniesienia kary śmierci, przyjęty w Nowym Jorku dnia 15.12.1989 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 891)

Protokół do MPPGSiK

Protokół fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 18.6.2008 r., przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 10.12.2008 r. rezolucją A/RES/63/117

Protokół Nr 1 do EKPC

Protokół Nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzony w Paryżu dnia 20.3.1952 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/1)

Protokół Nr 4 do EKPC

Protokół Nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzony w Strasburgu dnia 16.9.1963 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/2)

Protokół Nr 6 do EKPC

Protokół Nr 6 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, dotyczący zniesienia kary śmierci, sporządzony w Strasburgu 28.4.1983 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr 23, poz. 266)

Protokół Nr 7 do EKPC

Protokół Nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony dnia 22.11.1984 r. w Strasburgu (Dz.U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364)

Protokół Nr 13 do EKPC

Protokół Nr 13 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczącego zniesienia kary śmierci we wszystkich okolicznościach, sporządzony w Wilnie dnia 3.5.2002 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1155)

Protokół Nr 14 do EKPC

Protokół Nr 14 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności zmieniający system kontroli Konwencji, sporządzony w Strasburgu dnia 13.5.2004 r. (Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 587)

Protokół Nr 15 do EKPC

Protokół Nr 15 zmieniający konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony w Strasburgu dnia 24 czerwca 2013 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 1879)

Protokół z San Salvador

Protokół dodatkowy do Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka dotyczący praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 17.11.1988 r.

Protokół z Wagadugu

Protokół dodatkowy do Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów o utworzeniu Afrykańskiego Trybunału Praw Człowieka i Ludów z 9.6.1998 r.

PrPostSAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 329)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 2072 ze zm.)

Regulamin ETPC

Regulamin Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 18.10.2021 r. (https://www.echr.coe.int/Documents/Rules_Court_ENG.pdf)

Regulamin PE

Regulamin Parlamentu Europejskiego, Dziewiąta kadencja Parlamentu, lipiec 2019 (Dz.Urz. UE L 302 z 2019 r., s. 1)

Regulamin TS

Regulamin postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości z 25.9.2012 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE L 316 z 2019 r., s. 103)

Reguły Pekińskie

Wzorcowe reguły minimum Narodów Zjednoczonych dotyczące wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne 29.11.1985 r.

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 141)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 627 ze zm.)

SkPrzewPostU

ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 75 ze zm.)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1904 ze zm.)

Statut MTK

Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego sporządzony w Rzymie dnia 17.7.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708 ze zm.)

Statut MTS

Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.)

Statut MTW

Statut Międzynarodowego Trybunału Wojskowego – Zasady Norymberskie zatwierdzone rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ Nr 3(I) z 13.2.1946 r. oraz Nr 95(I) z 11.12.1946 r.

Statut RE

Statut Rady Europy z 5.5.1949 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 118, poz. 565)

Statut RPO

Statut Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego (UE, Eratom) 2021/1163 z 24.6.2021 r. określające przepisy i ogólne warunki regulujące wykonywanie funkcji Rzecznika Praw Obywatelskich (Statut Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich) i uchylające decyzję 94/262/EWWiS, WE, Euratom (Dz.Urz. UE L 253, s. 1)

Statut TSUE

Statut Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – Protokół Nr 3 do Traktatu o Unii Europejskiej w sprawie Statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 210)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 13.12.2007 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

Traktat z Amsterdamu

Traktat z Amsterdamu z 2.10.1997 r. zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre związane z nimi akty (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/31)

Traktat z Lizbony

Traktat z Lizbony z 13.12.2007 r. zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz.Urz. UE C 306, s. 1)

Traktat z Maastricht

Traktat o Unii Europejskiej z 7.2.1992 r. z Maastricht (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30) – wersja pierwotna

TRIPS

Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej z 15.4.1994 r. (Dz.Urz. WE L 336, s. 214)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej z 7.2.1992 r. (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

ZEKS

Zrewidowana Europejska Karta Społeczna otwarta do podpisu w Strasburgu 3.5.1996 r.

2. Organy i instytucje

AICHR

Międzyrządowa Komisja ds. Praw Człowieka (ang. Intergovernmental Commission on Human Right)

ASEAN

Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ang. Association of South East Asian Nation)

CAT

Komitet przeciwko Torturom (ang. Committee against Torture)

CORTEIDH

Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka (hiszp. Corte Interamericana de Derechos Humanos, ang. Inter-American Court of Human Rights)

CPT

Europejski Komitet ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (ang. European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment)

DH-BIO

Komitet ds. Bioetyki (ang. Committee on Bioethics)

ECOSOC

Rada Gospodarcza i Społeczna (ang. The Economic and Social Council)

EKPS

Europejski Komitet Praw Społecznych

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

FAO

Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (ang. Food and Agriculture Organization of the United Nations)

GRETA

Grupa Ekspertów do Działań Przeciwko Handlowi Ludźmi (ang. Group of Experts against Trafficking in Human Beings)

IACHR

Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka (ang. Inter-American Commission on Human Rights)

KBWE

Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KomPC

Komitet Praw Człowieka

KPD

Komitet Praw Dziecka

MKCK

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża

MONEYVAL

Komitet Ekspertów ds. Oceny Systemów Zwalczania Procederu Prania Pieniędzy i Finansowania Terroryzmu (ang. Committee of Experts on the Evaluation of Anti-Money Laundering Measures and the Financing of Terrorism)

MOP

Międzynarodowa Organizacja Pracy

MTK

Międzynarodowy Trybunał Karny

MTS

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

MTW

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze

NIK

Najwyższa Izba Kontroli

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

OIC

Organizacja Współpracy Islamskiej (ang. Organization of the Islamic Cooperation)

OJA

Organizacja Jedności Afrykańskiej

OLAF

Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (ang. European Anti-Fraud Office, fr. L’Office européen de lutte antifraude)

OPA

Organizacja Państw Amerykańskich

RPD

Rzecznik Praw Dziecka

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Sprawiedliwości

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (przed 1.12.2009 r.: ETS – Europejski Trybunał Sprawiedliwości)

UNESCO

Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization)

UNHCHR

Urząd Wysokiego Komisarza ds. Praw Człowieka (ang. United Nations High Commissioner for Human Rights)

UNHCR

Urząd Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców (ang. United Nations High Commissioner for Refugees)

UNICEF

Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (ang. United Nations Children’s Fund)

WHO

Światowa Organizacja Zdrowia (ang. World Health Organization)

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

WTO

Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization)

3. Publikatory i czasopisma

Dz.U.

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

Dz.Urz. UE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

Dz.Urz. WE

Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

HUDOC

baza orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (https://hudoc.echr.coe.int/)

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Zbiór Urzędowy, Seria A

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

PS

Przegląd Sejmowy

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

4. Pozostałe skróty

art.

artykuł

ed./eds.

editor/editors (redaktor/redaktorzy)

Iss.

issue (wydanie)

MPH

międzynarodowe prawo humanitarne

MPPC

Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka

No.

number (numer)

Nr

numer

PMPC

prawo międzynarodowe praw człowieka

post.

postanowienie

red.

redaktor/redaktorzy

tekst jedn.

tekst jednolity

Vol.

volume (tom)

wyr.

wyrok

Rozdział I. Siatka pojęć i ogólne zasady praw człowieka

Literatura: Alston P., International Human Rights, Oxford 2013; Anton D.K., Shelton D.L., Environmental Protection and Human Right, Cambridge 2011; Balcerzak M., Podstawy międzynarodowej ochrony praw człowieka. Zarys wykładu z materiałami źródłowymi, Toruń 2017; Balcerzak M., Sykuna S. (red.), Leksykon ochrony praw człowieka. 100 podstawowych pojęć, Warszawa 2010; Barcik J., Srogosz T., Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2019; Bates E., History, [w:] D. Moeckli et al. (eds.), International human rights law, Oxford 2014; Bates E., The Evolution of the European Convention on Human Rights: From Its Inception to the Creation of a Permanent Court of Human Rights, Oxford 2010; Benedek W., Understanding human rights. Manual on human rights educations, Antwerpen–Berlin–Wien 2006; Boven T. van, Categories of rights, [w:] Moeckli D. et al. (eds.), International human rights law, Oxford 2014; Burnyeat M.F., Did the ancient Greeks have the concept of human rights?, Polis: The Journal for Ancient Greek Political Thought, 2012, Vol. 13, Iss. 1–2; Clapham A., Human Rights. A Very Short Introduction, Oxford 2007; Complak K., O prawidłowe pojmowanie godności osoby ludzkiej w porządku RP, [w:] B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002; Cranston M., Are There Any Human Rights?, Daedalus 1983, Vol. 112, No. 4; Decaux E., Le pacte international relatif aux droits civils et politiques. Commentaire article par article, Paris 2011; Decaux E., Schutter O. de, Le pacte international relatif aux droits économiques, sociaux et culturels. Commentaire article par article, Paris 2019; Galster J., Knade-Plaskacz A., Pojęcie godności ludzkiej w orzecznictwie TS Unii Europejskiej, [w:] A. Madeja (red.), Nam hoc natura aequum est. Księga jubileuszowa ku czci profesora Janusza Justyńskiego w siedemdziesięciolecie urodzin, Toruń 2012; Garlicki L., Hofmański P., Wróbel A. (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, t. 1, Komentarz do artykułów 1–18, Warszawa 2010; Garlicki L., Hofmański P., Wróbel A. (red.), Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, t. 2, Komentarz do artykułów 19–59, Warszawa 2011; Gewirth A., Human dignity as the basis of rights, [w:] M.J. Meyer, W.A. Parent (eds.), The constitution of rights: Human dignity and american values, New York 1992; Hennebel L., Tigroudja H., Traité de droit international des Droits de l’homme, Paris 2018; Indellicato M., Etica della persona e diritti umani. La prospettiva del personalismo polacco Copertina flessibile, Lecce-Brescia 2015; Kant I., Krytyka praktycznego rozumu, Warszawa 1972; Karska E., Karski K., Introduction: Foreign Fighters and Foreign Terrorist Fighters: An International Law and Human Rights Perspective, International Community Law Review 2016, Vol. 18, Iss. 5; Kempen B., Godność człowieka jako idea przewodnia Konstytucji RP w Europie, [w:] J. Krukowski, O. Theisen (red.), Kultura i prawo. Podstawy jedności europejskiej. Materiały konferencyjne (Lublin, 23–25.IX.1998), Lublin 1999; Kilkelly U. et al., International Human Rights of Children, Singapore 2019; Kolb R., Droits de l’homme et droit international public, [w:] M. Hertig Randall, M. Hottelier (eds.), Introduction aux droits de l’homme, Genève–Zurich–Bâle 2014; Kołłątaj H., Prawa i obowiązki naturalne człowieka oraz o Konstytucji RP w ogólności, Warszawa 2006; Koncewicz T., Godność w orzecznictwie sądów unijnych. W kierunku jurysprudencji konstytucyjnej, Pal. 2012, Nr 1–2; Krąpiec M., Człowiek i prawo naturalne, Lublin 2009; Krawczyk R., Prawa człowieka w Biblii, Historia i Świat 2012, Nr 1; Kuźniar R., Prawa człowieka: prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Warszawa 2008; Latos B., Klauzula derogacyjna i limitacyjna w Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Warszawa 2008; Lauterpacht H., An International Bill of the Rights of Man, Oxford 1945; Lityński A., Kodyfikatorzy i humaniści: Hugona Kołłątaja wizja Konstytucji moralnej a kodeks prawa sądowego, [w:] I. Bogucka, Z. Tobor (red.), Prawo a wartość. Księga jubileuszowa Profesora Józefa Nowackiego, Kraków 2003; Machowicz K., Ochrona praw człowieka w Rzeczypospolitej Polskiej na tle standardów europejskich, Lublin 2008; Machowicz K., Tabaszewski R., Koncepcja CSR jako norma soft law Rady Europy, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach. Seria: Administracja i Zarządzanie 2017, Nr 113(40); Machowicz K., Tabaszewski R., Porozumienie Republiki Armenii i Republiki Azerbejdżanu z 9 listopada 2020 r. w sprawie Górskiego Karabachu – charakter prawny i implikacje polityczne, Studia Wschodnioeuropejskie 2021, Nr 14; Mariański J., Godność ludzka w narracji społecznej, Lublin 2021; Mazurek F.J., Prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła, Lublin 1991; Mazurek J., Godność osoby ludzkiej podstawą praw człowieka, Lublin 2001; Michałowska G., Prawa człowieka i ich ochrona, Warszawa 2000; Michalska A., Podstawowe prawa człowieka w prawie wewnętrznym a pakty praw człowieka, Warszawa 1976; Mihr A., Gibney M., The SAGE Handbook of Human Rights 2014, Vol. 1–2; Mik C., Koncepcja normatywna europejskiego prawa praw człowieka, Toruń 1994; Mikołajczyk B., Międzynarodowa ochrona praw osób starszych, Warszawa 2012; Moriarty B., Massa E. (eds.), Human Rights Law, Oxford 2012; Nowicki M.A., Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Warszawa 2009; Nussbaum M.C., Capabilities and Human Rights, Fordham Law Review 1997, Vol. 66, Iss. 2; Oberdorff H., Droits de l’homme et libertés fondamentales, Paris 2015; Okła W., Godność chorego z perspektywy personalistycznej – chory człowiek czy człowiek w chorobie, [w:] S. Steuden, M. Stanowska, K. Janowski (red.), Starzenie się z godnością, Lublin 2011; Opałek K., Hugona Kołłątaja poglądy na państwo i prawo, Warszawa 1952; Orsello G.P., Diritti umani e libertà fondamentali: incremento, evoluzione, universalità nell’organizzazione internazionale e nell’ordinamento interno, Milano 2005; Orzeszyna K., Extraordinary Measures in the Constitution of the Republic of Poland, [w:] K. Dunaj, M. Stepnowska (eds.), Legal Security, Warsaw 2013; Orzeszyna K., Godność ludzka podstawą praw człowieka, [w:] R. Tabaszewski (red.), Człowiek – jego prawa i odpowiedzialność, Lublin 2013; Orzeszyna K., Karta Praw Podstawowych w Unii Europejskiej w Traktacie Lizbońskim, Roczniki Nauk Prawnych 2009, t. XIX, Nr 2; Orzeszyna K., Prawo do dobrej administracji, [w:] M. Karpiuk, W. Kitler (red.), Nauka administracji, Warszawa 2013; Orzeszyna K., The Right of Conscientious Objection in a Democracy in Light of Polish Legal Solutions, Annali del Dipartimento Jonico 2018, Anno VI; Orzeszyna K., The Right to a Natural and Dignified Death, Studia Iuridica Lublinensia 2020, Vol. 29, No. 4; Orzeszyna K., Universalism of Human Rights: Notion of Global Consensus or Regional Idea, Review of European and Comparative Law 2021, Vol. 46, No. 3; Orzeszyna K., Tabaszewski R., The Legal Aspects of Activities Taken by Local Authorities to Promote Sustainable Development Goals: Between Global and Regional Regulations in Poland, Lex Localis – Journal Of Local Self-Government 2021, Vol. 19, No. 4; Osiatyński W., Prawa człowieka i ich granice, Kraków 2011; Petres A., Beyond human rights. the legal status of the individual in international law, Cambridge 2016; Picker E., Godność człowieka a życie ludzkie, Warszawa 2007; Piechowiak M., Godność i równość jako podstawy sprawiedliwości z perspektywy międzynarodowej ochrony praw człowieka, Toruński Rocznik Praw Człowieka i Pokoju 1992, Nr 1; Przyborowska-Klimczak A., Staszewski W.S. (red.), Prawo międzynarodowe publiczne, Lublin 2006; Reilly N., International Human Rights of Women, Singapore 2019; Resich Z., Ochrona praw człowieka w prawie międzynarodowym, Warszawa 1981; Resich Z., Polska w obronie praw człowieka, Warszawa 1979; Sägesser C., Les droits de l’homme, Brussels 2009; Schutter O. de, International human rights law: cases, materials, commentary, Cambridge 2014; Shelton D., The Oxford Handbook of International Human Rights Law, Oxford 2013; Sitek B., Bezpieczeństwo prawne a wertykalna wielowarstwowość systemów prawnych, Journal of Modern Science 2012, Vol. 12, Iss. 1; Sitek B., Depodmiotyzacja człowieka wobec stopniowej legalizacji usług uprzedmiatawiających osobę ludzką, [w:] B. Sitek, G. Dammacco (red.), Wykorzystywanie człowieka w XX i XXI wieku, Olsztyn 2012; Sitek M., Prawa (potrzeby) człowieka w ponowoczesności, Warszawa 2016; Skwarzyński M., Blasphemy in Poland and the standards of Protection of human rights. The Perspective of a Central-European Country, [w:] E. Krzysztofik, E. Tuora-Schwierskott (eds.), EU migration policy and the internal security of the member states, Berlin 2016; Skwarzyński M., Conscientious Objection. The Perspective of a Central European Country, [w:] M. Skwarzyński, P. Steczkowski (eds.), The influence of the European system of human rights into national law, Lublin 2018; Skwarzyński M., Granice podmiotowe wolności słowa w wypowiedziach publicznych, Prawo w Działaniu 1997, Nr 66; Skwarzyński M., Impact of the ECHR case law on the use of conscientious objection in Poland, [w:] A. Stępkowski (red.), Contemporary Challenges to Conscience Legal and Ethical Frameworks for Professional Conduct, Berlin–Bern–Bruxelles 2019; Skwarzyński M., Ochrona przed nierównym traktowaniem spółek powołanych przez osoby prawne związków wyznaniowych w europejskim systemie praw człowieka, PS 2018, Nr 2; Skwarzyński M., Podmiotowość prawna i godność dziecka w systemie praw człowieka a problem aborcji [w:] W. Lis (red.), Prawo do życia, Lublin 2021; Skwarzyński M., Prawa człowieka a wprowadzenie stanów nadzwyczajnych z uwagi na działania w cyberprzestrzeni, [w:] A. Podraza, P. Potakowski, K. Wiak (red.), Cyberterroryzm zagrożeniem XXI wieku. Perspektywa politologiczna i prawna, Warszawa 2013; Skwarzyński M., Protecting Conscientious Objection as the „Hard Core” of Human Dignity, Ius Novum 2019, Vol. 13, No. 2; Skwarzyński M., Protection of Property Rights of Legal Persons of Religious Associations in the System of Human Rights, [w:] M. Sitek, L. Tafaro, M. Indellicato (eds.), From human rights to essential rights, Józefów 2018; Skwarzyński M., Specyfika prawa człowieka do własności intelektualnej, Lublin 2012; Skwarzyński M., Współoddziaływanie ius cogens i soft law w prawie międzynarodowym w kontekście sprzeciwu sumienia, [w:] B. Kuźniak, M. Ingelevič-Citak (red.), Ius cogens – soft law, dwa bieguny prawa międzynarodowego publicznego, Kraków 2017; Smith R.K.M., International Human Rights Law, Oxford 2018; Stefanicki R., Koncepcja ochrony godności człowieka w świetle wybranego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości WE, Przegląd Prawa Publicznego 2009, Nr 5; Sudre F., Droit européen et international des droits de l’homme, Paris 2019; Sudre F., La Convention européenne des droits de l’homme, Paris 2008; Svák J., Ochrana ľudských práv: (z pohl’adu judikatúry a doktríny štrasburských orgánov ochrany práv, Bratislava 2006; Sylwestrzak A., „Prawa Kardynalne” Hugona Kołłątaja i Konstytucja 3 V 1791 rok, GSP 2007, t. II; Tabaszewski R., Achieving the Sustainable Development Goals in Europe and East Asia: role of regional organizations in monitoring right to good health and well-being, Ius Novum 2019, Vol. 13, No. 2; Tabaszewski R., Dopuszczalność egzekwowania klauzuli homogeniczności Unii Europejskiej w świetle zasady suwerenności państwa członkowskiego, Journal of Modern Science 2018, Vol. 41, Iss. 2; Tabaszewski R., Dopuszczalność pozyskiwania i handlu ludzkimi narządami w świetle Konwencji z Santiago de Compostela, [w:] E. Cała-Wacinkiewicz (red.), Prawo międzynarodowe – idee a rzeczywistość, Warszawa 2018; Tabaszewski R., Human rights and freedoms in systems of human rights protection, [w:] K. Kozioł (red.), Wolność człowieka i jej granice, Lublin 2017; Tabaszewski R., Judicial coordination of human rights policy in Poland, [w:] M. Mokryš et al. (eds.), Proceedings in Electronic International Interdisciplinary Conference, Žilina 2013; Tabaszewski R., Long-term and institutional care for older persons: a global perspective, [w:] A. Taylor, P.C. Kuszler (eds.), Legal, Ethical and Social Implications of Ageing: Towards an International Legal Framework to Advance the Human Rights and Health of Older Persons, Edward Elgar 2022; Tabaszewski R., Prawo człowieka do zdrowia i jego definiowanie w systemie ochrony Światowej Organizacji Zdrowia, [w:] J. Jaskiernia (red.), Uniwersalne standardy ochrony praw człowieka a funkcjonowanie systemów politycznych w dobie wyzwań globalnych, Toruń 2016; Tabaszewski R., Rola ius cogens i soft law Światowej Organizacji Zdrowia w kształtowaniu praw i wolności człowieka, [w:] M. Ingelevič-Citak, B. Kuźniak (red.), Ius cogens – soft law, dwa bieguny prawa międzynarodowego publicznego. Księga dedykowana profesorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego Kazimierzowi Lankoszowi, Kraków 2017; Tabaszewski R., The Permissibility Of Limiting Rights And Freedoms In The European And National Legal System Due To Health Protection, Review of European and Comparative Law 2020, Vol. 42, Iss. 3; Tabaszewski R., The role of local and regional authorities in prevention and control of NCDs: the case of Poland, BMC International Health and Human Rights. Springer Nature 2020, Vol. 20, Iss. 17; Vasak K., A 30-year struggle Thesustained efforts to give force of law to the Universal Declaration of Human Rights, The UNESCO Courier: a window open on the world 1997, No. 11; Vasak K. (ed.), The International dimensions of human rights, Westport 1982; Verdirame G., The UN and Human rights. Who guards the guardians?, Cambridge 2011; Villey M., Le droit et les droits de l’homme, Paris 2008; Waśkiwicz H., Historia teorii prawa naturalnego, Lublin 1969; Weissbrodt D., The human rights of non-citizens, Oxford 2008; Weissbrodt D., Vega C. de la, International Human Rights Law. An Introduction, Bristol 2009; Wellman C., The moral dimensions of Human rights, Oxford 2011; Wieruszewski R. (red.), Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich (osobistych) i Politycznych, Warszawa 2012; Wilmer F., Human rights in international politics. An introduction, Boulder 2015; Wiśniewski A., Koncepcja marginesu oceny w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Gdańsk 2008; Wojtyła K., Osoba i czyn, Kraków 1969; Wolter A., Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo cywilne, zarys części ogólnej, Warszawa 2001; Zajadło J., Godność jednostki w aktach międzynarodowej ochrony praw człowieka, RPEiS 1989, Nr 2; Zielińska E., Standardy Rady Europy w dziedzinie równości kobiet i mężczyzn oraz ich wpływ na polską politykę równościową i regulacje prawne, [w:] H. Machińska (red.), Polska w Radzie Europy. 10 lat członkostwa. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2002; Zieliński M., Regulacja godności we współczesnych konstytucjach, Studia Erasmiana Wratislaviensia 2010, Nr 4.

1

Każdy system prawny, w tym system prawa międzynarodowego publicznego, posługuje się własną siatką pojęć i określa własne główne zasady. W przedmiotowym rozdziale przedstawiony zostanie związek między prawem praw człowieka a prawem międzynarodowym publicznym. Wzajemna relacja tych systemów, oddziaływanie prawa międzynarodowego praw człowieka (PMPC) na prawo krajowe wymaga precyzyjnego określenia, czym normatywnie są prawa człowieka, jaka jest ich funkcja czy rola oraz na czym polega ich fenomen.

2

Prawa człowieka cechują się istotną specyfiką wobec innych elementów systemu prawa międzynarodowego. Wynika to z jednej strony z celu ochrony, ale także z ich istoty, sposobu i metody regulacji praw człowieka. Przyjmując, że system normatywny co do zasady jest jeden, przy wszystkich koncepcjach uniwersalnego, multicentrycznego czy podsystemowego ujęcia prawa międzynarodowego, to prawo międzynarodowe przez model ratyfikacji staje się prawem w granicach określonych w systemie krajowym, co nie zmienia faktu, że każdy dział prawa definiuje pewne zbieżne kwestie samodzielnie i autonomicznie.

Prawo międzynarodowe praw człowieka, z uwagi na konieczność jednoczesnego „pogodzenia” porządków normatywnych wielu państw, tę autonomię ma zdecydowanie szerszą niż w przypadku innych działów prawa. Możliwe jest to jednak tylko przy prawidłowym osadzeniu samych praw człowieka oraz prawidłowej ocenie normatywnej ich źródła. Podobnie stosowanie zasad praw człowieka pozwala na tego typu regulację. Każdy system prawny można próbować określać według tych samych kryteriów: przedmiotu regulacji, podmiotów, których regulacja dotyczy, sposobu regulacji i możliwości sankcjonowania. Także system praw człowieka może być opisany według tego schematu.

§ 1. Siatka pojęć

3

Specyfika praw człowieka wymaga przedstawienia procesu kształtowania i normatywnej ewolucji systemu prawa. Konieczne jest przedstawienie historii praw człowieka, bowiem ich regulacja międzynarodowa jest procesem, który rozpoczął się stosunkowo niedawno i trwa nadal. Istota i historia praw człowieka pozwala je normatywnie zdefiniować, a także wykazać różnice między prawem a wolnością człowieka.

I. Historia praw człowieka

4

Kodyfikacja praw człowieka i jego podstawowych wolności postępowała dwutorowo: z jednej strony uprawnienia obywatelskie pojawiały się w przepisach prawa krajowego (konstytucjach, statutach, przywilejach i paktach), a z drugiej – w normach aktów prawa międzynarodowego (umowach, zastrzeżeniach do traktatów pokojowych, konwencjach). Następnie wszystkie te dokumenty uwzględniano w krajowym ustawodawstwie.

5

Prawa człowieka od wieków wiązały się z zagadnieniami międzynarodowymi: wolnością religijną, handlem niewolnikami, wymianą jeńców i prawem wojny, zapewnieniem ochrony obywatelowi za granicą. Nigdy jednak nie zostały zgromadzone w jednym dokumencie, a pierwszy katalog praw człowieka, wspólny dla wszystkich państw i narodów, został zawarty w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (PDPC) przyjętej 10.12.1948 r., która wraz z Międzynarodowymi Paktami Praw Człowieka (MPPC) z 16.12.1966 r. tworzy tzw. Kartę Praw Człowieka.

6

Proces rozwoju praw człowieka został jednak zapoczątkowany znacznie wcześniej. U zarania dziejów, w warunkach podziału stanowego i modelu opartego na wyzysku ekonomicznym i politycznym jednostki przez panujących, prawa człowieka nie były respektowane. Pewnych elementów ochrony interesów osobistych człowieka można doszukiwać się w normach prawa zwyczajowego starożytnych Egipcjan, Persów, Greków (np. prawo azylu, prawo do życia rodzinnego). Również elementy ochrony praw politycznych i obywatelskich (np. prawo do sądu, czynne prawo wyborcze) pojawiały się w ideach starożytnych Rzymian, opierających koncepcję uprawnień jednostki na prawie naturalnym i koncepcji sprawiedliwości (Cyceron).

7

Dopiero rozwój prawodawstwa zawartego w Biblii, zawierającego komponenty podstawowych praw człowieka (np. prawa do życia, prawa do bezpieczeństwa, prawa do wolności, prawa do korzystania z własności, prawa do sprawiedliwego procesu), położył nacisk na konieczność traktowania przez władze publiczne człowieka jako osoby. Nakaz poszanowania drugiego człowieka jako podmiotu uprawnionego należy odczytywać z dyrektywy wyrażonej w Liście do Galatów: „nie masz Żyda, ani Greka; nie masz niewolnika ani wolnego; nie masz mężczyzny i niewiasty; albowiem wszyscy wy jednym jesteście w Chrystusie Jezusie” (Gal. 3:28). Urzeczywistnienie tego przesłania było możliwe po uzyskaniu przez chrześcijan wolności religijnej wyrażonej w edykcie mediolańskim z 313 r.

8

Pierwsze dokumenty o charakterze prawnie wiążącym, kodyfikujące niektóre prawa i wolności obywatela pojawiły się w średniowieczu i regulowały stosunki pomiędzy monarchą a stanem szlacheckim. W Anglii były to: Wielka Karta Swobód z 1215 r. (łac. Magna Carta Libertatum), Habeas Corpus Act z 1679 r. oraz Deklaracja praw z 1689 r. (ang. Declaration of Rights). Wielka Karta Swobód gwarantowała m.in.: zakaz bezprawnego aresztowania i uwięzienia albo pozbawiania mienia, wyjęcia spod prawa, wygnania czy jakiegokolwiek ciemiężenia (art. 39). Habeas Corpus Act zakazywał organom władzy publicznej aresztowania obywatela bez zezwolenia sądu. Natomiast Deklaracja praw usystematyzowała prawa polityczne i obywatelskie szlachty angielskiej.

We wszystkich tych aktach wolności i prawa były ograniczone podmiotowo, przedmiotowo i czasowo: przysługiwały jedynie szlachcie, dotyczyły tylko sfery osobistej i mogły być zawieszane na czas trwania zagrożenia bezpieczeństwa publicznego. Podobne prawa stopniowo wprowadzano w innych monarchiach: w 1188 r. w Królestwie Leónu, a w 1222 r. na Węgrzech (Złota Bulla Andrzeja II).

9

W Polsce wydawane były podobne regulacje dotyczące gwarancji nietykalności osobistych szlachty. Przywilej w Czerwińsku nad Wisłą w 1422 r., a następnie w Jedlni w 1430 r. i w Krakowie z 1433 r. zawierały wiele uprawnień, m.in. zasadę, że osoba stanu szlacheckiego nie zostanie uwięziona bez wyroku sądowego (łac. neminem captivabimus nisi iure victum). Uprawnienia szlachty były sukcesywnie rozszerzane przez konstytucje sejmowe, począwszy od Konstytucji Nihil Novi z 1505 r., przyznające jej prawa polityczne, m.in. udziału, wybierania i bycia wybieranym do sejmików szlacheckich. Szczególnym rodzajem swobody szlacheckiej była możliwość stosowania mechanizmu liberum veto.

10

Z kolei obywatelskie prawo do oporu (łac. ius resistendi) przeciwko władzy (tzw. rokosz), wynikające z przywileju mielnickiego z 1501 r., zostało zagwarantowane w Artykułach henrykowskich z 1573 r. Zasady te przełamane zostały dopiero przez przyjęcie w Polsce Konstytucji z 3.5.1791 r., pierwszej w nowożytnej Europie, zachowującej jednak zasadę stanowości. Formalną równość i wolność osobistą zagwarantowała dopiero, przesiąknięta ideami francuskiego republikanizmu, Konstytucja Księstwa Warszawskiego z 22.7.1807 r.

11

Postulat ochrony praw przez społeczność międzynarodową (łac. totus orbis una respublica), głoszony przez Francisca de Vitorię, wywarł zasadniczy wpływ na rozwój prawa międzynarodowego. Jednak został on zagłuszony w okresie absolutyzmu, idei sprowadzającej człowieka jedynie do tzw. siły roboczej, podporządkowanej całkowicie woli monarchy.

W wielu zawieranych w tym czasie traktatach można odnaleźć regulacje dotyczące wolności religijnej poszczególnych mniejszości narodowych i grup wyznaniowych (np. art. 28 traktatu westfalskiego z 24.10.1648 r., kończącego wojnę trzydziestoletnią, gwarantował pokój pomiędzy protestantami a katolikami; art. IV.2 Traktatu z Oliwy z 3.5.1660 r. zawartego między Polską a Szwecją i kończącego potop szwedzki zawierał prawo „wolności wyznania i spełniania obrządków swojej religii, bez żadnej inkwizycji ani też prześladowania”). Odpowiedzią na tendencje absolutystyczne był XVIII w. jako okres transponowania do krajowego ustawodawstwa filozofii oświeceniowej, którą prezentowali zwłaszcza: adwokat Charles Louis de Secondat, baron de la Brède et de Montesquieu, filozof John Locke, pisarz Thomas Paine, a także pedagog Jean Jacques Rousseau.

12

John Locke, angielski klasyk doktryny liberalizmu i twórca nowoczesnej szkoły prawa naturalnego, był twórcą triady podstawowych praw człowieka: prawa do wolności, prawa do życia i prawa do własności, którą uzupełniały zasada równości oraz zasada tolerancji religijnej. Jako krytyk patriarchalizmu, w dziele z 1690 r. „Dwa traktaty o rządzie” (ang. Two Treatises of Government) wyłożył koncepcję ograniczonej władzy podzielonej kompetencyjnie, a także relacji pomiędzy władzą a obywatelami. Głosił dobrowolność przynależności do tej wspólnoty i przyznawał poszczególnym jej członkom prawo do oporu i usunięcia władzy siłą w razie zamachu z jej strony na wolność i własność poszczególnych obywateli.

13

Przedstawicielem nowoczesnej koncepcji państwa jako gwaranta bezpieczeństwa osobistego jednostki był Monteskiusz. W dziele „O duchu praw” (fr. De l’esprit des lois) uznawał, że po stronie władzy publicznej leży obowiązek zagwarantowania praw i wolności wszystkich obywateli państwa. Jest to jednocześnie jedyna przyczyna, dla której jednostki zawierają kontrakt powołujący państwo, zwany również umową społeczną (fr. le contrat social). Stąd też miarą jakości państwa i jego ustroju (despotii, monarchii, republiki arystokratycznej bądź demokratycznej) jest stopień przestrzegania przez ich przedstawicieli wolności i interesów jego obywateli. Realizację praw obywatelskich umożliwia zaś ścisłe oddzielenie władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Na powyższych ideach wzorował się Thomas Paine, prekursor idei demokratycznego państwa prawnego, który w 1791 r. w dziele „Prawa człowieka” (ang. Rights of Man) zawarł koncepcję praw i wolności opartych na przyrodzonej godności człowieka.

14

Na grunt polski powyższe idee wprowadził Hugo Kołłątaj, który nie tylko przełożył dzieło T. Paine’a na język polski, lecz także przedstawił własną koncepcję praw kardynalnych w dziele „Prawa i obowiązki naturalne człowieka rozwinięte i dowiedzione według wiecznych, niezmiennych i koniecznych praw natury” (fr. Les droits et les devoirs naturels de l’homme développés et démontrés d’après les lois éternelles, immuables et nécessaires de la nature). Przez prawa kardynalne (łac. lex cardinalis) H. Kołłątaj rozumiał bliskie istocie praw człowieka najbardziej ogólne, ale o najwyższej sile obowiązywania zasady wyprowadzone z porządku prawnonaturalnego (fr. la loi de la nature), które miały stanowić podstawę uchwalania tak aktów konstytucyjnych, jak i aktów je uszczegóławiających: kodeksów i ustaw. Przez naturalne uprawnienia człowieka H. Kołłątaj zaś rozumiał wynikającą z prawa naturalnego moc całkowicie wolną i niezależną do zdobywania, posiadania, dysponowania i posługiwania się wszystkim, co jest konieczne dla zachowania życia i cieszenia się nim.

15

Przedstawicielem łączącym idee republikańskie i demokratyczne – w tym dotyczące podziału władzy oraz relacji jej przedstawicieli z obywatelami, opartymi na zasadach wolności (fr. la liberté) i równości (fr. l’égalité) – był J.J. Rousseau, który w dziele „Umowa społeczna” (fr. Du contrat social) z 1762 r. zauważył, że zarówno wolna wola (fr. la volonté particulière), jak i interes jednostki (fr. l’intérêt particulier) nie zawsze są zgodne z interesem całego społeczeństwa, stąd też – pomimo formalnej równości wszystkich ludzi – jednostka powinna podporządkować je państwu, którego zadaniem jest zharmonizowanie ich ze swoim interesem. W razie gdyby prawa jednostki były naruszane obywatelom, przysługiwałoby prawo do ponownego zorganizowania państwa.

Na zasady te powoływali się również przedstawiciele rewolucji amerykańskiej i francuskiej, którzy wpisali je do swoich ustaw zasadniczych (Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki z 17.9.1787 r., Konstytucja Królestwa Francji z 3.9.1791 r.) i uzupełniających je aktów podstawowych zawierających katalog praw i wolności ludzkich.

16

Na kontynencie amerykańskim, gdzie wzorowano się na wolnościowych ideach J. Locke’a, T. Paine’a i G. Masona, takie rozwiązania zawierała Deklaracja Praw Wirginii (ang. Virginia Declaration of Rights) z 12.6.1776 r., pierwszy akt normatywny zbudowany na koncepcji praw ludzkich (ang. rights of man) jako podstawy ustroju państwa. Poprzedzała ona Deklarację Niepodległości USA z 4.7.1776 r. gwarantującą niezbywalne prawa wszystkim obywatelom (np. prawa: do oporu, do życia, do wolności, do szczęścia). Wydarzeniem oddziałującym na społeczność międzynarodową było przyjęcie dziesięciu poprawek do Konstytucji (Bill of Rights), uchwalonych 25.9.1789 r., autorstwa Jamesa Madisona.

Poprawki, które weszły w życie 15.12.1791 r. po ratyfikacji przez wszystkie stany, gwarantowały podstawowe wolności i swobody, w tym:

1) wolności religii, prasy, słowa, petycji i zgromadzeń (I);

2) prawa posiadania, noszenia i posługiwania się bronią (II);

3) zakazu kwaterunku żołnierzy w domach prywatnych w razie wojny (III);

4) prawa nietykalności osobistej, własności, swobody korzystania z mieszkania i dokumentów (IV);

5) zasady ponoszenia i wymiaru odpowiedzialności karnej, w tym stosowania kary śmierci (V);

6) prawa osób oskarżonych, w tym prawa do bycia poinformowanym o zarzutach i prawa do obrony (VI);

7) prawa do sądu (VII);

8) zakazu stosowania niewspółmiernych i okrutnych kar i grzywien (VIII);

9) zakresu korzystania z pozakonstytucyjnych praw i wolności (IX–X).

17

Na gruncie francuskim, w warunkach trwającej rewolucji (1789–1799), wzorowano się na ideach skrajnego republikanizmu, zakładającego prymat idei równości, którego symbolem stała się stosowana na szeroką skalę gilotyna. Główne hasła rewolucji: wolność, równość, braterstwo (fr. liberté, égalité, fraternité) posłużyły następnie w XX w. do klasyfikowania praw człowieka odpowiednio na prawa: I generacji, czyli tzw. niebieskie prawa człowieka; II generacji, czyli tzw. czerwone prawa człowieka, oraz III generacji, nazywane również zielonymi prawami. W świetle innej klasyfikacji są to odpowiednio: prawa wolnościowe (I generacja), prawa społeczne oparte na zasadzie równości (II generacja), a także prawa solidarnościowe (III generacja). Dnia 26.8.1789 r. Zgromadzenie Narodowe, „uważając, że nieznajomość, zapomnienie i lekceważenie praw człowieka są jedynymi przyczynami nieszczęść publicznych i nadużyć rządów”, postanowiło przedstawić w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela (fr. Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen) „naturalne, niezbywalne i święte prawa człowieka”.

18

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela składa się z 18 artykułów zawierających zarówno prawa, wolności, jak i obowiązki każdego obywatela. W świetle jej art. 1 ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi w swych prawach, według art. 2 zaś celem każdej organizacji politycznej jest zachowanie naturalnych i nieprzedawnialnych praw człowieka. Tymi prawami są: wolność, własność, bezpieczeństwo i opór przeciwko uciskowi. W Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela wymienione zostały również inne prawa i wolności: wolność przekonań, swoboda wyrażania myśli i poglądów, wolność słowa, pisma i druku, własność z kolei uznano za prawo święte. Deklaracja ta zawiera także obowiązki: utrzymania siły zbrojnej, płacenia podatków, sprawozdania publicznego przez urzędników. Na Deklaracji wzorowała się Olympe de Gouges, która w 1791 r. ogłosiła Deklarację praw kobiety i obywatelki (fr. Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne), głosząc prawa kobiet jako odrębne od praw mężczyzn.

19

Koniec XVIII w. to również zapoczątkowanie wprowadzenia zasady humanitaryzmu w ustawodawstwie karnym. We francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela ustanowiono liczne gwarancje dla oskarżonego, m.in. zasadę domniemania niewinności, legalizmu, zakazu stosowania kar niewspółmiernych. W ustawodawstwach wielu innych państw europejskich zakazano kar hańbiących (tzw. mutylacyjnych) oraz odstąpiono od stosowania tortur jako środka dowodowego (w Rzeczypospolitej zniesiono je w 1776 r.).

20

W dobie wojen napoleońskich, na przełomie XVIII i XIX w., pojawiły się również pierwsze międzynarodowe instytucje filantropijne zabezpieczające prawa egzystencjalne i bytowe człowieka. Niektóre z tych praw wpisywano do konstytucji i ustawodawstwa krajowego, jak np.: prawo ubogich do pomocy, powszechne prawo do edukacji (Konstytucja Królestwa Francji z 1791 r.) czy prawo do dobrowolnego zabezpieczenia socjalnego (wprowadzone w 1790 r. w Królestwie Danii).

21

W XIX w. rozwój praw człowieka oparty był na regulacjach włączanych do traktatów pokojowych i ustaleń konferencji międzynarodowych. Na Kongresie wiedeńskim (1814–1815) potwierdzono wiele praw i wolności, m.in. wolność osobistą i religijną, powołano również specjalny komitet ds. międzynarodowego handlu niewolnikami. W kolejnych dekadach powstawało coraz więcej stałych komitetów eksperckich i komisji międzyrządowych zajmujących się wyspecjalizowanymi kwestiami dotyczącymi człowieka. Rozwiązania techniczne wypracowywane przez specjalistów znajdowały swoje odzwierciedlenie w umowach międzynarodowych. Było to wynikiem rewolucji przemysłowej oraz teorii ludzkiego kapitału, zgodnie z którą to w interesie państwa leży uregulowanie zagadnień, takich jak: zmniejszenie śmiertelności, poprawa warunków pracy, zapewnienie przyzwoitych warunków sanitarnych, uregulowanie komunikacji i zapewnienie przepływu informacji.

22

Do rozwoju praw człowieka w XIX w. doszło również na kontynencie latynoamerykańskim, którego jednym z przedstawicieli był Simón Bolívar (1783–1830), tzw. wyzwoliciel (hiszp. El Libertador) głoszący powszechną wolność cywilną, polityczną i religijną.

23

Na kontynencie europejskim przyspieszenie kodyfikacji obywatelskich i politycznych praw człowieka przypieczętowały wydarzenia tzw. Wiosny Ludów z 1848 r. W wyniku reform Franciszka Józefa obywatelom Cesarstwa Austriackiego, a następnie Monarchii Austro-Węgierskiej przyznano prawo każdego do imienia i nazwiska, zdolność do osobistego występowania przed sądem, prawo do udziału w życiu publicznym. Nad przysługującymi obywatelowi prawami zagwarantowanymi w Konstytucji z 21.12.1867 r. czuwał Trybunał Państwa, który rozpoczął działalność w 1869 r. jako prototyp dzisiejszego Trybunału Konstytucyjnego. Poszerzeniu praw politycznych i wyborczych na zasadach powszechności, równości, tajności i bezpośredniości towarzyszyła jednocześnie likwidacja cenzusów majątkowych i pochodzenia (we Francji w 1848 r.), a następnie płci i wykształcenia (w Polsce i Wielkiej Brytanii w 1918 r.), co umożliwiło równy dostęp kobiet i mężczyzn do wszystkich stanowisk i urzędów.

24

Przełom XIX i XX w. to rozwój praw pracowniczych i socjalnych wpisywanych do kolejnych konwencji i układów sanitarnych. Dotyczyły one regulacji czasu i jakości pracy, zakazu pracy niewolniczej, zakazu zatrudniania dzieci i kobiet w niektórych sektorach przemysłu, a także obowiązku wypłaty wynagrodzenia za pracę. W Niemczech pojawiły się również pierwsze, tzw. ustawy bismarckowskie dotyczące powszechnego systemu opieki społecznej, zakładające pomoc państwa w postaci świadczenia zdrowotnego (1883 r.), wypadkowego (1884 r.) i emerytalnego (1889 r.). Prawa socjalne, rozumiane jako prawa przysługujące każdemu człowiekowi, zostały potwierdzone przez papieża Leona XIII w Encyklice Rerum Novarum z 1891 r. Instytucjonalizację zorganizowanej ochrony praw pracowniczych umożliwiła powołana 28.6.1919 r. Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP), jako międzynarodowa organizacja autonomiczna przy Lidze Narodów, a obecnie organizacja wyspecjalizowana ONZ. Do 1933 r. MOP przyjęła 40 konwencji w zakresie wymiaru czasu pracy, urlopów macierzyńskich, bezrobocia, warunków pracy w nocy oraz dla kobiet i dzieci, równej płacy, zasad pracy na morzu, pracy przymusowej i wolności zrzeszania się.

25

Wynikiem I wojny światowej, a także wydarzeń jej towarzyszących (takich jak rewolucja bolszewicka) był nie tylko nowy porządek polityczny, lecz także konieczność zastosowania nowatorskich rozwiązań prawnych, opartych na koncepcji praw naturalnych, uwzględniających prawa pewnej kategorii osób: mniejszości narodowych, robotników, osób znajdujących się w niewoli, ludności tubylczej, kobiet i dzieci. W wyniku postanowień części I traktatu wersalskiego, podpisanego 28.6.1919 r., powołana została Liga Narodów, funkcjonująca w latach 1920–1946, z siedzibą w Genewie. Była to pierwsza organizacja międzynarodowa o charakterze uniwersalnym, która zajmowała się ochroną praw wyżej wymienionych grup, a także zwalczaniem transgranicznych problemów zagrażających człowiekowi. W tym celu pod auspicjami Ligi Narodów przyjmowano kolejne regulacje, m.in.: Deklarację Praw Dziecka z 26.11.1924 r. (tzw. deklaracja genewska), Międzynarodową konwencję opiumową z 19.2.1925 r. Do Rady Ligi Narodów, jako organu stojącego na straży przestrzegania tzw. małych traktatów wersalskich, przedstawiciele mniejszości narodowych mogli składać petycje, w których sygnalizowali naruszenia ich praw. Zręby praw kulturalnych wypracowywane były w ramach działającej od 1922 r. Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów, której sukcesorem jest dzisiejsze UNESCO (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury, ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization).

26

Liga Narodów, jako część mechanizmu bezpieczeństwa zbiorowego, nie zapobiegła wybuchowi II wojny światowej, której zbrodniczy charakter stanowił zaprzeczenie wszelkich praw. Do idei uniwersalnych praw przysługujących wszystkim ludziom odniósł się papież Pius XII, który w wigilę świąt Bożego Narodzenia 1942 r. przedstawił siedem podstawowych praw człowieka, czyli prawa do:

1) zachowania i rozwoju życia,

2) prywatnej i publicznej czci Boga,

3) zawarcia małżeństwa,

4) założenia rodziny,

5) pracy,

6) wolnego wyboru zawodu,

7) używania dóbr doczesnych z zachowaniem swych obowiązków i ograniczeń natury społecznej.

Koncepcja praw człowieka oparta na godności osoby została rozszerzona przez papieża Jana XXIII w encyklice Pacem in terris z 1963 r. o prawa III generacji. Potwierdził to Jan Paweł II, poszerzając ją o doświadczenia Europy Centralnej i Wschodniej, natomiast Benedykt XVI i Franciszek przestrzegają przed nadużywaniem praw człowieka, zauważając, że inflacja uprawnień podmiotowych oraz mnożenie praw jednostkowych grozi zniszczeniem idei naturalnych praw człowieka.

27

Koncepcja praw uznanych i usankcjonowanych przez prawo międzynarodowe znalazła poparcie polityczne. Prezydent USA Franklin Delano Roosevelt w przemówieniu do Kongresu z 1941 r. przedstawił cztery główne wolności, na których miał się opierać ład powojenny:

1) wolność słowa i swoboda wyrażania opinii,

2) swoboda wyznawania wiary w Boga,

3) wolność od niedostatku oraz

4) wolność od lęku, która miała przejawiać się m.in. w redukcji zbrojeń.

Wolności stały się podstawą opracowywanych deklaracji:

1) Karty Atlantyckiej z 14.8.1941 r., podpisanej przez Winstona Churchilla i F.D. Roosevelta na Pancerniku HMS Prince of Wales, zawierającej m.in. prawo do bezpieczeństwa i korzystania przez wszystkie narody z równego dostępu do handlu i surowców;

2) Deklaracji Narodów Zjednoczonych z 1.1.1942 r. (tzw. deklaracji waszyngtońskiej).

28

Pod wpływem powyższych idei w 1943 r. Hersch Lauterpacht, polsko-brytyjski profesor, wystąpił z koncepcją projektu Międzynarodowej Karty Praw Człowieka (ang. International Bill of Human Rights), zawierającej prawa i wolności osobiste, społeczne i ekonomiczne, która byłaby wiążąca dla wszystkich ludzi i narodów świata, a w której znalazłaby się również norma o charakterze gwarancyjnym, stanowiąca zobowiązanie władz państwowych do jej urzeczywistnienia. Idee dotyczące przyjęcia takiego dokumentu udało się częściowo zrealizować w ramach Narodów Zjednoczonych (1948 i 1966 r.) w oparciu o ideę godności każdej istoty ludzkiej.

29

Pomimo formalno-prawnego ustanowienia i akceptacji przez społeczność Narodów Zjednoczonych poszanowania praw człowieka jako zasady wciąż dostrzegalne są problemy z selektywnym respektowaniem i egzekwowaniem tych praw na tle problemów o zasięgu globalnym. W ostatnich dekadach Narody Zjednoczone przyznają wyraźny priorytet zasadzie zrównoważonego rozwoju ustalonej w Deklaracji w sprawie naturalnego środowiska człowieka, przyjętej 16.6.1972 r. na konferencji w Sztokholmie, następnie rozwijanej w czasie II Konferencji w Rio de Janeiro w 1992 r. oraz na Światowym Szczycie Zrównoważonego Rozwoju w 2002 r. w Johannesburgu. W dokumencie „Milenijne Cele Rozwoju z 2000” ONZ zobowiązała do 2015 r. państwa rozwinięte do poprawy warunków życia przez wsparcie krajów rozwijających się. „Milenijne Cele Rozwoju” zostały w 2015 r. zastąpione „Celami Zrównoważonego Rozwoju”, które charakteryzują się znacznie szerszym horyzontem zaplanowanych działań oraz perspektywą do 2030 r. Przy wdrażaniu Agendy 2030, zawierającej 17 celów zrównoważonego rozwoju, a także 169 bardziej szczegółowych zadań, państwa nie mogą zapominać, że w centralnym punkcie zarządzania państwem należy postawić człowieka, który ma prawo do zdrowego i twórczego życia w harmonii ze środowiskiem.

30

W wyniku ogłoszenia przez WHO 11.3.2020 r. pandemii COVID-19 w wielu państwach władze krajowe dokonały ograniczenia szeregu praw i wolności gwarantowanych konwencyjnie i konstytucyjnie. Poza klasycznymi środkami limitacyjnymi i derogacyjnymi na nieznaną dotąd, globalną skalę, znaczna liczba państw wykorzystała nieznane wcześniej nadzwyczajne obostrzenia i tzw. środki ostrożności (ang. extra precautions measures), takie jak lockdown. Społeczeństwa zaakceptowały powyższe dolegliwości w pełnym korzystaniu z praw i wolności jako środków o charakterze ultima ratio, licząc na to, że te nadzwyczajne regulacje są rozwiązaniami czasowymi i zostaną zniesione, jak tylko pandemia zostanie zwalczona. Władze krajowe nie mogą przedłużać stosowania środków ostrożności, których choćby pośrednim skutkiem jest dolegliwe i uciążliwe ograniczanie praw i wolności ponad przewidzianą prawem miarę.

II. Definicja praw człowieka

31

Prawidłowe określenie, czym są prawa człowieka i próba ich ujęcia normatywnego, wymaga wskazania celu, jaki mają spełniać prawa człowieka. Każdy element systemu prawnego czemuś służy. Każda instytucja prawna ma jakieś zadanie. Fakt, że systemy prawne różnych państw korzystają z takich samych rozwiązań normatywnych na całym świecie, wskazuje, że pewne mechanizmy, instytucje, rozwiązania systemowe pozwalają realizować ogólny cel prawa, jakim jest urzeczywistnienie idei sprawiedliwości. Państwa korzystają z rozwiązań normatywnych opracowanych i stosowanych w innych krajach. Jako przykład można wskazać stosowanie koncepcji praw autorskich według modelu francuskiego lub modelu niemieckiego, przyjmowanie zasad prawa cywilnego na podstawie prawa niemieckiego itp.

32

Skoro prawa człowieka jako idea filozoficzna mają tak duże oddziaływanie, że są one regulowane i chronione, choćby czysto deklaratoryjnie w większości państw, to źródło i cel praw człowieka muszą determinować „moc i oddziaływanie” tych praw. Parafrazując H. Kołłątaja, stwierdzić należy, że prawa człowieka są to normy o najbardziej ogólnym sformułowaniu w porządku prawnym, lecz jednocześnie są to normy o najwyższej sile oddziaływania. Nie chodzi przy tym o uznanie, że prawa człowieka pochodzą wprost z prawa naturalnego, bowiem jest to dyskusja z zakresu filozofii prawa. Z punktu widzenia praktycznego i rzeczywistego oddziaływania praw człowieka musi za nimi stać wartość normatywna o takim „ciężarze”, że jej nierespektowanie budzi głęboki sprzeciw. Wartością taką (zob. rozdział I, § 2) jest godność człowieka.

Prawa człowieka mają za zadanie, mniej lub bardziej skuteczne, normatywne wyrażenie przyrodzonej godności człowieka w systemie norm prawnych, a nie w systemie norm wyłącznie moralnych. Zadanie to mogą spełniać normy ogólne określające kolejne najważniejsze „warstwy” godności, przez konkretne prawa człowieka.

33

W konsekwencji system praw człowieka jest to system normatywny, znajdujący się najbliżej godności, która jest źródłem wszelkich praw jednostki. Normy prawne, w przeciwieństwie do norm moralnych, operują sankcją prawną za ich nieprzestrzeganie. Oczywiście w prawie międzynarodowym stosowanie sankcji jest ułomne, choć wyjątkiem w tym zakresie wydaje się właśnie system praw człowieka i międzynarodowe prawo karne, które chronią przed skrajnymi naruszeniami praw człowieka. Wynika to z faktu, że prawa człowieka, odwołując się wprost do godności, wyrażają przy tym prawdę o człowieku jako istocie rozumnej obdarzonej godnością.

34

Jednym z twierdzeń naukowych K. Wojtyły było wskazanie, że prawda ma taką „moc”, iż determinuje, ale także kreuje normy moralne. Rozwijając tę myśl, należy stwierdzić, że godność człowieka wyrażona w systemie normatywnym praw człowieka podkreśla prawdę o nim samym, więc ma taką moc, iż determinuje i kreuje normy niższego rzędu. To podkreślanie godności, działanie w celu jej ochrony „daje moc” prawom człowieka. Jeśli prawa człowieka nie wyrażają tej oczywistej prawdy o nim i nie chronią godności, a stają się postulatem politycznym, społecznym czy czysto formalnoprawnym, to przestają mieć tę „moc”’ i przestają skutecznie chronić jednostkę. Koncepcja taka jest alternatywą wobec szkoły postmodernizmu J. Habermasa, który wiodącą rolę praw człowieka wiąże z moralnością. Szkoła ta wywodzi prawa człowieka przede wszystkim z moralności.

35

Mając na uwadze oddziaływanie praw człowieka, za jedną z najbardziej trafnych uznaje się definicję C. Mika, który twierdzi, że prawa człowieka to „specyficznie rozwarstwione, naturalne możności ludzkie, co do zasady indywidualne, lecz zdeterminowane społecznie, równe, niezbywalne, trwałe czasowo, uniwersalne podmiotowo, przedmiotowo i terytorialnie (do pewnego stopnia również kulturowo), konieczne (wymuszające ochronę prawną) oraz zawsze wynikające z przyrodzonej każdemu człowiekowi godności osobowej”. Definicja ta jest zbieżna z poglądami tzw. szkoły chicagowskiej praw człowieka M. Nussbaum. Ma ona charakter definicji funkcjonalnej. Na potrzeby nauki prawa należy jednak określić definicję normatywną praw człowieka, co pozwoli odtworzyć wszystkie ich cechy.

36

Wydaje się, że prawa człowieka należy definiować na kształt rozumienia prawa podmiotowego w prawie cywilnym, jako przyznaną przez przepisy (normę) prawa i wynikającą ze stosunku prawnego sferę możności postępowania danego podmiotu w określony sposób. Jest tak dlatego, że prawo człowieka także jest istotowo prawem podmiotowym, oczywiście nie cywilnym, a mającym charakter konstytucyjnego prawa podmiotowego bądź międzynarodowego prawa podmiotowego. Także metoda cywilnoprawna równorzędności podmiotów stosunków cywilnoprawnych i metoda prawa międzynarodowego publicznego równorzędności stron traktatów pozwalają na odnalezienie i stosowanie podobnych instytucji prawnych czy definicji. Oznacza to, że prawo człowieka to nie „zwykłe” prawo, przyznane bądź nie przez prawodawcę, a kategoria normatywna związana z „podmiotowością” człowieka. Prawo podmiotowe jest czymś więcej niż prawo, jest kategorią wynikającą z istoty człowieczeństwa. Człowiek jest bowiem podmiotem, a nie przedmiotem prawa. Istnieje zatem źródło tej podmiotowości, i to z tego źródła podmiotowości wynikają prawa podmiotowe człowieka. Źródłem tym jest oczywiście godność człowieka. Prawo podmiotowe jest zatem pierwotne, nie nadane przez prawodawcę, a wynikające z podmiotowości człowieka, nie jego przedmiotowości – człowiek nie jest przedmiotem prawa.

Prawem człowieka jest więc taka sfera, w której człowiek może realizować swoją: wolność jako sferę możności postępowania, uprawnienie lub kompetencję, a państwo w tym przypadku musi zachować się aktywnie i zapewnić ochronę prawa przez tworzenie norm w prawie pozytywnym. Prawo człowieka jest to więc taki rodzaj wolności, uprawnienia bądź kompetencji, dla realizacji którego jednostka ma prawo żądać ochrony i zapewnienia jej przez państwo. Każde prawo, także prawo człowieka, zawiera w sobie „wiązki uprawnień” składających się na to prawo. Określenie cząstkowych wiązek uprawnień prawa człowieka jako:

1) sfery możności postępowania,

2) uprawnienia,

3) kompetencji,

pozwala w jednej definicji ująć wszystkie rodzaje sprecyzowanych uprawnień cząstkowych, składających się na konkretne prawo człowieka.

37

Cechą specyficzną praw człowieka jest to, że zobowiązane do przestrzegania praw człowieka jest przede wszystkim państwo. W założeniu przez ten system ochrony jednostce ma być zapewnione bezpieczeństwo przed negatywnym działaniem aparatu państwowego jak i nakazanie państwu ochrony praw i wolności jednostek. Tym samym, jeśli przyjmujemy, że dana wolność – rozumiana jako sfera możności postępowania, uprawnienie lub/i kompetencja – jest prawem człowieka, to państwo ma obowiązek takiej budowy systemu prawa pozytywnego, aby możliwe było zrealizowanie poszczególnych uprawnień wynikających z tego prawa człowieka.

III. Prawa a wolność człowieka

38

Z punktu widzenia zarówno dogmatycznego, jak i praktycznego należy wyjaśnić występujący w systemie praw człowieka podział na prawa i wolności.

Wolność, nie w rozumieniu wolności osobistej, ale ogólnym, to możność dowolnego zachowania człowieka. Na gruncie normatywnym jest to sfera możności postępowania w określony sposób, np. działania albo niedziałania. Wolność jest sferą, w którą państwu zakazuje się ingerencji, jest to bowiem prawo w znaczeniu negatywnym i jednostka w ramach swojej woli z wolności korzysta bądź nie. Wolność jest emanacją rozumności człowieka, który w ramach swojej przyrodzonej godności jest obdarzony wolną wolą, z której nie można zakazać mu korzystać i której nie można nakazać mu realizować.

Jednak wolność jednego człowieka powinna kończyć się tam, gdzie zaczyna się wolność innego. Dlatego też państwo nie jest zwolnione z działania na rzecz ochrony wolności. W sytuacji istnienia wolności prawnie chronionej występują trzy modalności:

1) zakaz ingerencji państwa,

2) zakaz ingerencji innych podmiotów,

3) nakaz udzielenia ochrony prawnej przez państwo.

Konsekwencją wolności jest to, że państwo ma obowiązek zapewnić tylko nienaruszanie granic wolności, ale nie ma obowiązku zapewnić realizacji pozytywnej wolności, np. państwo nie ma obowiązku zapewnienia wolności słowa, ma jedynie obowiązek zapewnienia nieograniczenia tej wolności, niezakłócania korzystania z niej itd.

39

Natomiast prawem jest taka sfera, w której człowiek może realizować swoją wolność, lecz państwo w tym przypadku jest zobowiązane zachować się aktywnie i zapewnić jego ochronę przez tworzenie prawa pozytywnego, które zapewni realizację konkretnych sfer możności postępowania, uprawnień czy kompetencji człowieka. Dotyczy to także uszczegóławiania prawa człowieka przez regulację wiązek uprawnień.

40

W przypadku wolności państwo nie może określać normatywnie wiązek uprawnień wolności, bowiem oznaczałoby to określanie treści wolności, co stanowiłoby jej ograniczenie przez określanie wiązek uprawnień, które chroni. Oznaczałoby to już ingerencję w wolność i w jej istotę. Widać to w hipotetycznej próbie określenia normatywnego, jakie elementy składowe mieszczą się w wolności ekspresji (wyrażania opinii). Jeśli istnieje wolność osobista, to polega ona na korzystaniu przez jednostkę z tej wolności, a nie na określaniu przez państwo, co z tą wolnością osobistą człowiek ma prawo zrobić. Ochrona państwa dotyczy wyłącznie granic wolności bez ingerencji w jej treść czy elementy składowe. Inaczej wolność przestałaby być wolnością, bowiem narusza to jej istotę.

41

Mogłoby się wydawać, że ta kwestia nie ma żadnego praktycznego znaczenia, ale tak nie jest. W przypadku prawa państwo ma obowiązek chronić każde wiązkowe uprawnienie składające się na dane prawo. Gdy chodzi o prawo do obrony, ma obowiązek chronić choćby prawo do obrońcy, dostępu do tłumacza, dostępu do akt itd. Jednostka może zatem żądać od państwa ochrony wszelkich uprawnień wiązkowych, które razem wchodzą w skład prawa człowieka.

42

W przypadku wolności państwo ma obowiązek chronić wyłącznie granice wolności, bez oceny i analizy jej realizacji. Jeśli mamy wolność religii, to państwo ma chronić jej granice, a nie treść czy przedmiot tej wolności. To znaczy, że państwo ma zapewniać każdemu możliwość realizacji tej wolności np. przez umożliwienie uczestnictwa w czynnościach rytualnych czy kulcie, ale nie ma prawa określać, jak te czynności mają wyglądać. Człowiek nie ma prawa żądać od państwa ochrony w zakresie „środka” wolności, tylko w zakresie jej granic. Jednostka może żądać ochrony od państwa w sytuacji, gdy zorganizowała legalne publiczne wystąpienie i przekazuje swoje poglądy, a ktoś utrudnia czy uniemożliwia jej przekazanie swoich myśli, ale nie może żądać od państwa zgromadzenia audytorium, zapewnienia środków technicznych do wystąpienia, aby ktokolwiek tego słuchał, czy się z tym zgadzał. Jeśli odnieślibyśmy to do praw człowieka, to np. uzyskanie uprawnień adwokackich będzie mieściło się w ochronie prawa człowieka do własności (poszanowania swego mienia), bowiem państwo musi chronić tę wiązkę uprawnień, która dotyka ochrony praw majątkowych wynikających z równego i opartego na kryterium zdolności dostępu do zawodu. Tym samym prawa człowieka są regulowane i chronione bardzo szczegółowo na podstawie uprawnień cząstkowych, wolność jest co do zasady nieregulowana normatywnie, a jest doktrynalnie precyzowana i chroniona wyłącznie w aspekcie granic. Ma to przełożenie praktyczne, bowiem nie można zarzucać skutecznie państwu braku ochrony w przypadku naruszenia jakiejś składowej którejkolwiek z wolności. Jeśli państwo zapewniło ochronę granic wolności, spełniło swoje obowiązki.

43

Z prawami i wolnościami człowieka wiąże się także kwestia obowiązków jednostki. Nie jest bowiem tak, że jednostka – człowiek – ma wyłącznie prawa. Jednym z podstawowych obowiązków człowieka jest przestrzeganie praw i wolności innych osób. Przejawia się to w horyzontalnym oddziaływaniu praw człowieka, ale także akty normatywne praw człowieka wskazują wprost, że nie może żądać ochrony ten, kto sam narusza prawa i wolności człowieka.

W prawie międzynarodowym praw człowieka obowiązki człowieka są określone w art. 29 PDPC, w którym wskazano, że każdy człowiek ma obowiązki wobec społeczeństwa, a ograniczenie korzystania ze swych praw i wolności jest możliwe wyłącznie w celu zapewnienia odpowiedniego uznania i poszanowania praw i wolności innych oraz w celu uczynienia zadość słusznym wymogom moralności, porządku publicznego i powszechnego dobrobytu demokratycznego społeczeństwa. Zwłaszcza te ostanie wymogi są później powtarzane w tzw. klauzulach limitacyjnych praw człowieka. Podobnie źródła normatywne praw człowieka wprost wskazują, że nie wolno korzystać z praw i wolności człowieka w sposób sprzeczny z celami i zasadami praw człowieka. Wynika to zarówno z art. 29 ust. 3 PDPC, jak też art. 17 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Zakaz ten często jest określany jako zakaz nadużywania praw człowieka.

44

Podstawowymi obowiązkami jednostki wobec państwa określonymi w porządku krajowym są obowiązek obrony ojczyzny (art. 85 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r., Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) oraz obowiązki fiskalne i podatkowe (art. 84 Konstytucji RP). Te dwa obowiązki mają wymiar najbardziej praktyczny. W art. 83 Konstytucji RP wskazano także na ogólny obowiązek przestrzegania przez każdego prawa RP. Obowiązek ten dotyczy zwłaszcza przestrzegania praw i wolności człowieka innych osób. Konstytucja RP zawiera także obowiązek wierności ojczyźnie (art. 82 Konstytucji RP) i odpowiedzialności za środowisko naturalne (art. 86 Konstytucji RP). Oczywiście system obowiązków ma charakter ogólny, ale wskazuje na to, że podmiot praw nie ma wyłącznie praw, ale są one zawsze skorelowane z obowiązkami. Jednostka nigdy nie funkcjonuje w próżni, a w relacjach z innymi podmiotami praw, wobec których także ma obowiązki. Przekłada się to na oddziaływanie wertykalne i horyzontalne praw człowieka.

IV. Prawa człowieka i prawo międzynarodowe publiczne

45

Pośród licznych dziedzin prawniczych niewiele tak szybko zyskało na znaczeniu jak wiedza o prawach człowieka. Pomimo swojego interdyscyplinarnego charakteru prawa człowieka są obecnie uznawane za jeden z działów prawa międzynarodowego publicznego, najstarszej z gałęzi prawa. Prawo międzynarodowe publiczne oraz prawa człowieka łączy ten sam cel, jakim jest osiągnięcie stabilizacji i bezpieczeństwa w relacjach między państwami, charakter stosowanych przez nie norm prawnych, sposoby egzekwowania naruszonego prawa i możliwości dochodzenia roszczeń przed sądami i trybunałami międzynarodowymi. Łączy je także metoda badawcza prawa, jaką jest niezawodna metoda indukcyjna. Stąd też, ze względu na daleko idące zbieżności, w tym na aksjologiczne i funkcjonalne związki w nauce i doktrynie prawa, wiedzę o prawach człowieka określa się mianem „prawa międzynarodowego praw człowieka” (ang. international human rights law, fr. le droit international des droits de l’homme).

46

Między potencjałami podmiotów prawa międzynarodowego oraz podmiotów praw człowieka występuje jednak zasadnicza różnica. Prawo międzynarodowe publiczne obejmuje całokształt norm prawnych regulujących stosunki pomiędzy podmiotami prawa międzynarodowego, w szczególności państwami, organizacjami międzynarodowymi i innymi podmiotami, w tym: Stolicą Apostolską, terytoriami autonomicznymi i wspólnotami powstańczymi. Natomiast prawa człowieka, co do zasady, regulują relacje pomiędzy jednostką a władzą i jej przedstawicielami. Wyjątkowo podmiotami prawa praw człowieka mogą być również podmioty inne niż jednostka: osoby prawne, małżonkowie, rodziny, wspólnoty, stowarzyszenia, organizacje pozarządowe, a nawet całe społeczności (np. mniejszości narodowe i etniczne). Nie występuje tu więc tradycyjnie spotykana w prawie międzynarodowym publicznym zasada formalnej równości podmiotów. Różne są też zadania państwa. Ze względu na dysproporcje w relacji jednostki z państwem, jego organami i funkcjonariuszami, prawa człowieka zakładają konieczność udzielenia jej dodatkowego instrumentarium ochrony w prawie krajowym.

47

Mimo że prawa człowieka wyrastają z gałęzi prawa międzynarodowego publicznego – korzystając z jego metody, przyjętych założeń ideologicznych i płaszczyzny badawczej – to po 1945 r. można również zaobserwować dodatnie sprzężenie zwrotne w postaci pozytywnego wpływu idei praw człowieka na aksjologię prawa międzynarodowego publicznego. Obecnie jest to szczególnie widoczne w tym, że jedną z naczelnych zasad prawa narodów jest traktatowa zasada poszanowania praw człowieka przez państwa i całą społeczność międzynarodową. Została ona wyrażona w podstawowych instrumentach o zasięgu uniwersalnym: Karcie Narodów Zjednoczonych z 26.6.1945 r. (zob. Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm., art. 1 ust. 3 KNZ), Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz Międzynarodowych Paktach Praw Człowieka.

48

Należy wyróżnić cztery fazy rozwoju praw człowieka jako dyscypliny prawa międzynarodowego publicznego:

1) etap idealizacji, trwający od przełomu XVIII i XIX w. do okresu dwudziestolecia międzywojennego;

2) etap konceptualizacji, trwający do lat 40. XX w.;

3) etap normatywizacji, trwający do 1966 r.;

4) etap upowszechniania i realizacji, trwający do dziś.

Wydaje się również, że obowiązek przestrzegania praw człowieka przez państwo jest obecnie traktowany jako ius cogens prawa międzynarodowego, co wynika z art. 53 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów z 23.5.1969 r. (Dz.U. z 1990 r. Nr 74, poz. 439).

49

Etap pierwszy, zapoczątkowany pod wpływem idei oświeceniowych, zainicjował potrzebę wymiany myśli filozoficznej dotyczącej rozwoju idei regulujących relacje między jednostką a państwem i jego organami. Przebieg działań wojennych w XIX w. i rozwój międzynarodowego prawa humanitarnego nie pozostał bez wpływu na rozwój ostatecznej koncepcji praw człowieka (ang. human righs), jaka jest znana obecnie. Poważna debata, która nastąpiła w drugiej połowie XX w., była odpowiedzią na potrzeby społeczności międzynarodowej, na deficyt aksjologiczny i głęboki kryzys człowieczeństwa, jaki przyniosły wydarzenia I i II wojny światowej, obnażając tym samym niedostatki krajowego prawa stanowionego. Aby przekuć postulaty w wiążące normy prawne, konieczne było użycie prawa naturalnego (ang. natural rights), które stanowiło swoistą matrycę dla praw i wolności uznanych w latach 40. XX w. przez społeczność międzynarodową. Konsekwencją powyższego procesu jest uznana przez prawo międzynarodowe odpowiedzialność karna za zbrodnie przeciwko ludzkości.

50

Na etapie konceptualizacji, czyli ostatecznego sformułowania idei praw człowieka jako myśli naukowej, największy wpływ wywarli w swoich dziełach internacjonaliści. Byli nimi: francuski profesor prawa międzynarodowego A.G. de Lapradelle (projekt Międzynarodowej Deklaracji Praw Ludzkich), brytyjski pisarz H.G. Wells („Prawa człowieka: czyli o co walczymy?” z 1940 r., ang. The Rights of Man: Or What Are We Fighting For?) oraz francuski filozof J. Maritain („Prawa człowieka i prawo naturalne” z 1942 r., fr. Les droits de l’homme et la loi naturelle). Ostatecznego uporządkowania wiedzy z zakresu praw człowieka dokonał przede wszystkim H. Lauterpacht, który w 1943 r. w Cambridge opracował projekt Międzynarodowej Karty Praw Człowieka (ang. International Bill of Human Rights), częściowo inspirowany myślą H. Kelsena.

51

Etap trzeci, dotyczący wydawania prawnie wiążących norm z zakresu praw człowieka na podstawie wcześniej istniejących koncepcji normatywnych, był związany z powstaniem ONZ i jej twórczym dorobkiem w postaci konwencji ogólnych i specjalnych z zakresu praw człowieka. Nie bez znaczenia było przyjęcie 26.6.1945 r. Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (zob. Dz.U. z 1947 r. Nr 23, poz. 90 ze zm.), który w art. 38 zawiera katalog źródeł prawa międzynarodowego, w tym PMPC. Są nimi:

1) konwencje międzynarodowe – ogólne bądź specjalne, ustalające reguły wyraźnie uznane przez państwa wiodące spór;

2) zwyczaj międzynarodowy – jako dowód istnienia powszechnej praktyki przyjętej jako prawo;

3) zasady ogólne prawa – uznane przez narody cywilizowane;

4) wyroki sądowe;

5) zdania najznakomitszych znawców prawa publicznego różnych narodów – jako środek pomocniczy do stwierdzania przepisów prawnych.

W literaturze przyjmuje się jednak, że również jednostronne akty państwa wywołujące skutki na płaszczyźnie międzynarodowej oraz uchwały organizacji międzynarodowych o charakterze prawotwórczym (zwłaszcza uchwały pro foro externo, a w mniejszym stopniu pro foro interno), mogą wywoływać skutki w sferze praw i obowiązków jednostki, stąd też należy je zaliczyć do źródeł PMPC.

52

Etap upowszechniania i realizacji polega na egzekwowaniu już istniejących norm prawnych i uzupełnianiu ich o orzecznictwo sądów i trybunałów międzynarodowych, jak również na implementacji norm z zakresu praw człowieka na poziomie krajowym. Jest to szczególnie ważne, ponieważ przez wieki prawo międzynarodowe, zwane również prawem narodów, było niedoceniane z racji braku możliwości egzekwowania jego norm. Obecnie coraz więcej ustawodawstw krajowych, w tym również Konstytucja RP, traktuje prawa człowieka jako część swojego prawa krajowego. Zostało to wyrażone w art. 9 („Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”) oraz rozdziale II Konstytucji RP zatytułowanym „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”. W tym celu konieczne jest uzupełnianie już istniejących standardów międzynarodowych i konstytucyjnych o praktykę ich stosowania przez państwa składające sprawozdania w okresowych raportach przedkładanych komisjom i komitetom na szczeblu regionalnym i uniwersalnym.

53

Warto podkreślić znaczenie polskiej nauki prawa w kształtowaniu norm prawa międzynarodowego praw człowieka. Na szczególne podkreślenie zasługuje działalność Pawła Włodkowica, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który promował ideę tolerancji religijnej na soborze Kościoła katolickiego w Konstancji (1414–1418). Kolejnym etapem rozwoju praw człowieka były wydawane przez polskich monarchów tzw. przywileje szlacheckie, które dotyczyły prawa do sądu, praw politycznych i obywatelskich. Okres tzw. złotej wolności w Rzeczypospolitej obfitował w liczne akty antyabsolutystyczne, zabezpieczające swobody poszczególnych stanów w Rzeczypospolitej. Na szczególne uwzględnienie zasługuje wydanie uchwały, tzw. Konfederacji warszawskiej (1573 r.), dotyczącej wolności religijnej i gwarantującej opiekę państwa nad mniejszościami religijnymi. Pod wpływem idei oświeceniowych 3.5.1791 r. doszło w Polsce do uchwalenia pierwszej w Europie, a drugiej po USA Konstytucji, która w sposób nowatorski wdrażała idee ochrony jednostki. Rozwiązania w niej zawarte były jednak trudne do przyjęcia w absolutystycznej Europie, w związku z czym Rzeczpospolita utraciła byt prawnomiędzynarodowy. Na przełomie XVIII i XIX w. wielu polskich myślicieli, takich jak Stanisław Staszic oraz Hugo Kołłątaj, wywarło wpływ na rozwój idei praw człowieka jako myśli naukowej. Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 r. Polska była jednym z pierwszych krajów, w którym przyznano prymat zasadzie równości, w tym przez zniesienie wszelkich cenzusów oraz przyznanie kobietom pełni praw wyborczych. Okres międzywojenny (1918–1939) obfitował w zaangażowanie polskich myślicieli na arenie międzynarodowej, nawiązujących do klasycznej myśli polskiego prawa humanitarnego Włodkowica. Do najbardziej zasłużonych na tym polu należą: Michał Rostworowski, profesor prawa międzynarodowego i sędzia Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, warszawski adwokat Rafał Lemkin, autor wykorzystanej przez ONZ definicji ludobójstwa (ang. genocide), Ludwik Rajchman, lekarz i bakteriolog, inicjator powstania Światowej Organizacji Zdrowia. Do luminarzy nauki polskiej prawa międzynarodowego praw człowieka po 1945 r. należą: Bohdan Winiarski, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, sędzia i przewodniczący Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Hadze, Manfred Lachs, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i sędzia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, Zbigniew Resich, profesor nauk prawnych, który jako przewodniczący Komisji Praw Człowieka ONZ współkształtował treść Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka. Ze strony Polski w Komitecie Praw Człowieka ONZ zasiadali Adam Zieliński (1985–1988) oraz Roman Wieruszewski (1998–2006). Od 2021 r. funkcję prezesa Międzynarodowego Trybunału Karnego pełni Piotr Hofmański.

54

Stosując kryterium przedmiotu regulacji prawa międzynarodowego publicznego, prawa człowieka jako osobny dział są umieszczane w obszarze dotyczącym ochrony ludności, między zagadnieniami związanymi z nabywaniem i utratą obywatelstwa, statusu cudzoziemców i uchodźców w państwie, instytucji azylu i ekstradycji oraz ochrony mniejszości narodowych, co nie wyklucza traktowania praw człowieka przez władze krajowe jako część prawa krajowego.

§ 2. Godność jako źródło praw człowieka

55

Źródłem zarówno wszelkich praw i wolności, jak i obowiązków człowieka jest przyrodzona i niezbywalna godność ludzka (ang. human dignity). Jest to pojęcie kluczowe dla PMPC, ale trudne do zdefiniowania przez prawników. W żadnym z aktów PMPC nie można odnaleźć legalnej definicji „przyrodzonej godności człowieka”. Dlatego też niektórzy klasycy teorii praw człowieka, tacy jak Hanna Waśkiewicz, obok, a nawet zamiast pojęcia godności człowieka, przez wiele lat używali terminów „natura ludzka” lub „natura człowieka”, jako bezpośredniego źródła praw człowieka. W literaturze istnieje również wielość poglądów co do możliwości jak i zasadności dokonywania normatywnej eksplanacji tego pojęcia.

Dokładna treść pojęcia godności osoby ludzkiej pozostaje trudna do zdefiniowania wyłącznie na podstawie narzędzi prawnych i wymaga podejścia holistycznego i interdyscyplinarnego. Możliwości definiowania „godności jednostki” były podważane w doktrynie prawa konstytucyjnego, zwłaszcza państw komunistycznych. Natomiast na gruncie międzynarodowym tradycyjnie potwierdza się cechy godności:

1) podstawowość,

2) przyrodzoność,

3) niezbywalność,

4) niestopniowalność,

5) obiektywność,

6) niezależność od praw i wolności,

7) niezastępowalność.

56

Godność jako źródło praw człowieka, nadająca im moc i siłę oddziaływania, sytuuje te prawa jako oddziałujące erga omnes. Nie jest jednak tak, że w przypadku praw człowieka samo zobowiązanie państwa ma wyłącznie taki charakter [por. wyr. MTS z 5.12.1970 r. w sprawie Belgia przeciwko Hiszpanii – Barcelona Traction, Light and Power Company, Limited (Belgium v. Spain); Second Phase, https://www.refworld.org/cases,ICJ,4040aec74.html, dostęp: 17.1.2022 r.]. To istota tych praw skutkuje powszechnym obowiązkiem ich respektowania.

57

Jako warunek przynależności jednostki do gatunku ludzkiego godność wynika z faktu istnienia człowieka jako indywidualnego bytu. Jako wartość prawna jest jednocześnie fundamentem, podstawą praw człowieka i celem, uwieńczeniem konstrukcji prawnej tych praw. Godność upodmiotawia jednostkę w systemie aksjologicznym praw człowieka, przyznając mu narzędzia w postaci praw i wolności. W praktyce oznacza to, że każdy człowiek, niezależnie od czasu i miejsca, w którym przyszło mu żyć, ze względu na swoją godność, będącą wartością absolutną, nie może być traktowany instrumentalnie przez żaden z podmiotów prawa międzynarodowego.

58

Pojęcie godności należy do tych, które próbowali wyjaśniać już starożytni od czasów stoickich. Etymologicznie pochodzi z łacińskiego dignitas i z greckiego axia αξία (wartość). Godnym jest więc to, „co ma wartość samo w sobie”. W języku polskim godność oznacza „szacunek, na który ktoś zasługuje”, ale może oznaczać także „wysoką funkcję”, jak np. godność sędziego. Takie funkcjonalne ujęcie godności zostało użyte we francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 1789 r., uznającej, że „wszyscy obywatele są równi wobec prawa i mają równy dostęp do wszystkich godności, stanowisk i funkcji publicznych, zależnie od ich uzdolnień i z zachowaniem tylko takich różnic, które wynikają z ich cnót i talentów” (art. VI).

59

W filozofii, naukach społecznych i medycznych najczęściej wyróżnia się trzy rodzaje godności:

1) niezbywalną godność osobową, którą posiada każdy człowiek jako przedstawiciel gatunku ludzkiego;

2) godność osobowościową, wyrastającą ze stosunku człowieka do samego siebie, która jest zespołem indywidualnych cech danego człowieka, świadczących o jego prawości bądź nieprawości, w przeszłości łączoną z tzw. zdolnością honorową;

3) godność osobistą, która jest indywidualnym odczuciem jednostki związanym z pełnieniem danej roli społecznej.

Ta ostania jest wartością subiektywną, która w doktrynie ma wartość prawnie irrelewantną. W ujęciu teleologicznym uznaje się natomiast, że godność ludzkiej osoby jest wartością bardziej transcendentalną niźli normatywną. Stąd też w naukach prawnych najbardziej upowszechniony jest podział na godność osobową i osobowościową.

I. Godność osobowa

60

W systemie prawa międzynarodowego mamy do czynienia z godnością w ujęciu osobowym. Godność osobowa (ontyczno-aksjologiczna) to centralne dobro chronione praw człowieka. Wszystkie prawa i wolności człowieka wynikają z godności osobowej, która jest wartością niezależną od świadomości, intelektu, przeżyć, uczynków i zasług jednostki. Ma ona charakter upodmiotawiający jednostkę, nadający jej szczególną, niepowtarzalną wartość. Zarówno w systemie prawa krajowego, jak i PMPC każda istota ludzka stanowi unicum. Oznacza to, że dzięki godności osobowej jest dobrem najwyższym, wartością autoteliczną, której nie można zredukować do dobra użytecznego lub przyjemnego.

61

Godność osobowa została uznana w systemie prawa międzynarodowego za źródło zobowiązań pozytywnych i negatywnych dla każdego państwa. Godność w ujęciu pozytywnym jest nakazem podmiotowego traktowania osoby jako celu działań władz krajowych, natomiast w ujęciu negatywnym godność zakazuje instrumentalnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania drugiego człowieka przez władze krajowe i ich aparat. Godność nie podlega żadnym ograniczeniom faktycznym i prawnym, w przeciwieństwie do praw i wolności ludzkich, które ulegają limitacjom i modyfikacji, a ich ochrona wymaga zgody co do warunków, w jakich mogą być realizowane.

62

Godność ludzka figurująca w prawie międzynarodowym praw człowieka ma wartość fundującej zasady prawnej bądź matrycy. W systemie uniwersalnym godność wymieniana jest we wszystkich instrumentach ochrony praw człowieka. O godności wspomniano już w Deklaracji filadelfijskiej MOP z 10.5.1944 r. oraz Konstytucji UNESCO z 16.11.1945 r. (zob. Konwencja dotycząca utworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury, Dz.U. z 1947 r. Nr 46, poz. 242). Z kolei Karta Narodów Zjednoczonych z 1945 r. w swojej preambule podkreśla determinację władz krajowych do przywrócenia wiary w podstawowe prawa człowieka, w godność i wartość człowieka.

63

Na zasadzie poszanowania godności oparta jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, która odnosi się do pojęcia godności w art. 1, 22 i 23, jak również w preambule, gdzie stwierdzono, że „uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie”. Deklaracja zamiennie posługuje się terminami „godność przyrodzona”, „godność i wartość osoby ludzkiej”, „godność” czy „godność ludzka”. W tekście deklaracji na równej płaszczyźnie umieszczono przyrodzoną godność bytu ludzkiego i prawa człowieka. Są to dwa różne pojęcia, które w tym kontekście otrzymują wspólne zdeterminowanie w celu budowania wolności, sprawiedliwości i pokoju w świecie.

64

W art. 1 PDPC godność ma charakter normatywny i jest wyrazem określonej koncepcji antropologicznej. Przepis ten podkreśla z jednej strony przyrodzoną wolność i równość wszystkich ludzi pod względem ich praw i godności, z drugiej zaś jest nakazem postępowania w duchu braterstwa wynikającym z takich atrybutów ludzkiej natury, jak rozum i sumienie. W przepisach zawartych w art. 22 i 23 ust. 3 „godność” jest pozanormatywnym punktem odniesienia dla sposobu realizacji lub uzasadnienia określonych praw. Deklaracja proklamuje również zasadę niedyskryminacji, odnosząc się do zasady poszanowania godności i uznając, że wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi w swej godności i w swych prawach, a także że każdemu człowiekowi przysługują wszystkie prawa i wolności w niej wymienione, bez względu na jakiekolwiek różnice, w szczególności bez względu na rasę, kolor skóry i pochodzenie narodowe. Godność jest tu rozumiana jako „podstawa wolności, sprawiedliwości i pokoju w świecie”.

65

Na zasadzie poszanowania godności skonstruowane są oba Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka, uchwalone na mocy rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ Nr 2200A (XXI) z 16.12.1966 r., podnoszące godność do rangi zasady prawnej:

1) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.);

2) Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169, zał.).

Odwołania do godności można odnaleźć w ich preambułach, gdzie odniesiono się do zasady poszanowania godności zawartej w PDPC, jak również w części dyspozytywnej. W swych preambułach pakty potwierdziły, że „zgodnie z zasadami ogłoszonymi w Karcie Narodów Zjednoczonych uznanie przyrodzonej godności oraz równych niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej stanowi podstawę wolności, sprawiedliwości i pokoju na świecie”, co oznacza, że źródłem wszystkich praw człowieka jest przyrodzona godność osoby ludzkiej. Natomiast w art. 10 ust. 1 MPPOiP ustanowiony został standard postępowania wobec osób pozbawionych wolności, które powinny być traktowane „w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka”. Z kolei w art. 13 ust. 1 MPPGSiK uznano, że „nauczanie powinno zmierzać do pełnego rozwoju osobowości i poczucia godności ludzkiej”.

66

Potwierdzenie godności znalazło się w Deklaracji Wiedeńskiej i Programie Działania, uchwalonych na Światowej Konferencji Praw Człowieka w czerwcu 1993 r. Uznano, „że wszystkie prawa człowieka mają swoje źródło w przyrodzonej godności i wartości osoby ludzkiej” (akapit 2 preambuły). Odwołania do uniwersalnej zasady godności ludzkiej znaleźć można także w:

1) Międzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej otwartej do podpisu w Nowym Jorku dnia 7.3.1966 r. (Dz.U. z 1969 r. Nr 25, poz. 187);

2) Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 18.12.1979 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 10, poz. 71);

3) preambule Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 10.12.1984 r. (Dz.U. z 1989 r. Nr 63, poz. 378);

4) Międzynarodowej konwencji o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu, przyjętej dnia 30.11.1973 r. rezolucją Nr 3068 (XXVIII) Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych (Dz.U. z 1976 r. Nr 32, poz. 186);

5) Międzynarodowej konwencji przeciw apartheidowi w sporcie, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych dnia 10.12.1985 r. (Dz.U. z 1988 r. Nr 14, poz. 100).

67

W Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych z 13.12.2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169) w art. 1 expressis verbis określono, że jednym z celów jest popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności, w art. 3 zaś znalazło się zobowiązanie do uznania i poszanowania przyrodzonej godności, autonomii osoby, w tym swobody dokonywania wyborów, a także poszanowanie niezależności osoby przez władze krajowe. Pojęcie godności i reputacji włączono (art. 19 i 24) do wciąż nieratyfikowanej przez Polskę Międzynarodowej konwencji w sprawie ochrony wszelkich osób przed wymuszonym zaginięciem z 20.12. 2006 r. Godność jako uznana zasada prawna została wpisana do art. 17 i 71 Konwencji o ochronie praw wszystkich pracowników migrujących oraz członków ich rodzin z 18.12.1990 r. (nieratyfikowanej przez Polskę).

68

Na koncepcji poszanowania godności ludzkiej zbudowana jest Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20.11.1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.). W jej preambule podkreślono, że dziecko powinno być w pełni przygotowane do życia w społeczeństwie jako indywidualnie ukształtowana jednostka, wychowana w duchu ideałów zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych, a w szczególności w duchu pokoju, godności, tolerancji, wolności, równości i solidarności. W normatywnej części tej konwencji wielokrotnie przywołano pojęcie godności (art. 23, 28 ust. 2 art. 37 lit. c, art. 39 i 40). Również Powszechna deklaracja o genomie ludzkim i prawach człowieka z 11.11.1997 r. uznaje godność za swoją podstawę aksjologiczną (art. 1, 2, 6, 10, 12, 21 i 24). W świetle deklaracji badania nad genomem ludzkim powinny w pełni szanować ludzką godność, wolność i prawa człowieka oraz respektować zakaz wszelkiej dyskryminacji opartej na cechach genetycznych.

69

Również większość instrumentów regionalnych ochrony praw człowieka uznaje godność za wartość podstawową. Amerykańska Konwencja Praw Człowieka z 22.11.1969 r. używa pojęcia godności w art. 5 (prawo do humanitarnego traktowania), art. 6 (wolność od niewolnictwa) i art. 11 (prawo do prywatności). Także w systemie Unii Afrykańskiej godność została uznana za podstawowy cel dla realizacji uzasadnionych aspiracji ludów afrykańskich. W Afrykańskiej Karcie Praw Człowieka i Ludów z 26.6.1981 r. określono, że każda osoba ma prawo do poszanowania swojej godności przyrodzonej osobie ludzkiej oraz do uznania swojej osobowości prawnej (art. 5). Z kolei w pkt 23 Deklaracji z Bangkoku przyjętej na konferencji w dniach 29.3–2.4.1993 r. powiązano godność z prawami dziecka, uznając prawo dziecka do korzystania ze specjalnej ochrony oraz możliwości rozwoju fizycznego, psychicznego, moralnego, duchowego i społecznego w warunkach wolności i godności.

70

Na kontynencie europejskim uznaje się, że wszystkie prawa człowieka wywodzą się z godności ludzkiej i wartości przyrodzonych osobie ludzkiej. Pojęcie to jednak nie zostało wprowadzone do systemu Rady Europy expressis verbis, jak również nie zostało umieszczone w pierwotnych tekstach Statutu Rady Europy z 5.5.1949 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 118, poz. 565), Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Europejskiej Karty Społecznej z 18.10.1961 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67). W tekstach dokumentów Rady Europy powoływano się za to na dorobek ONZ, w tym na przesiąkniętą ideą godności ludzkiej Powszechną Deklarację Praw Człowieka.

71

W przypadku strasburskiego systemu ochrony praw człowieka po raz pierwszy termin „godność” pojawił się w preambule Protokołu Nr 13 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności dotyczącego zniesienia kary śmierci we wszystkich okolicznościach z 3.5.2002 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1155), gdzie wyrażono „przekonanie, że prawo każdego do życia jest podstawową wartością w społeczeństwie demokratycznym i że zniesienie kary śmierci jest niezbędne dla ochrony tego prawa i pełnego uznania wrodzonej godności każdej istoty ludzkiej”. Niezależnie od tego, Europejski Trybunał Praw Człowieka konsekwentnie wykazywał, że w strasburskim systemie ochrony prawa człowieka stanowią zintegrowany system chroniący godność wszystkich ludzi (wyr. ETPC z 25.4.1978 r. w sprawie Tyrer przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga Nr 5856/72, HUDOC, oraz z 28.8.2012 r. w sprawie Costa i Pavan przeciwko Włochom, skarga Nr 54270/10, HUDOC).

72

Jeśli chodzi o prawa społeczne, to dopiero Zrewidowana Europejska Karta Społeczna (otwarta do podpisu w Strasburgu 3.5.1996 r.) posługuje się pojęciem godności, które wyrażono w art. 26 dotyczącym prawa do godności w pracy. Zobowiązano w nim władze krajowe do skutecznego wykonywania prawa wszystkich pracowników do ochrony ich godności w pracy. Również w Konwencji o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny przyjętej w Oviedo 4.4.1997 r. (Europejska Konwencja Bioetyczna) uznana została ochrona godności i tożsamości wszystkich ludzi. Konwencja gwarantuje ją każdemu człowiekowi, bez jakiejkolwiek dyskryminacji, co ma zapewnić poszanowanie jego integralności i praw podczas stosowania w biologii i w medycynie.

73

W systemie ochrony praw podstawowych Unii Europejskiej, inaczej niż w systemie strasburskim i w systemie uniwersalnym, w zależności od kontekstu, godność może oznaczać zarówno normę, jak i postulat prawnomiędzynarodowy. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389) wynosi przymiot „godności” do miana normatywnego aksjomatu. Artykuł 1 KPP określa, że: „Godność człowieka jest nienaruszalna. Musi być szanowana i chroniona”. Podmiotem prawa wyrażonego w tym przepisie są wszyscy bez względu na wiek, płeć, rasę, zdolność do wyrażania swoich poglądów, status majątkowy, społeczny i inny. Godności nie mogą być pozbawione osoby ubezwłasnowolnione, pozbawione praw publicznych bądź pozostające w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli.

74

Godność stanowi ideę przewodnią, normę programową, zasadę ustrojową bądź naczelną zasadę prawną krajowych porządków prawnych większości państw cywilizowanych. Postawienie zarzutu naruszenia godności stanowi samodzielną przesłankę złożenia skargi konstytucyjnej w systemie krajowym. Konstytucja Republiki Weimarskiej z 11.8.1919 r. stanowiła w art. 151, że „organizacja życia ekonomicznego powinna być zgodna z zasadami sprawiedliwości a jej celem powinno być gwarantowanie wszystkim egzystencji godnej człowieka (…)”. Także dla twórców niemieckiej ustawy zasadniczej z 1949 r., poza wszelką wątpliwością było, że ochrona godności człowieka musi być prawdziwym prawem podstawowym, a nie tylko ogólną zasadą albo tzw. określeniem celu państwa.

75

Również Konstytucja RP podnosi poszanowanie godności do rangi zasady ustrojowej krajowego porządku prawnego. W świetle art. 30 Konstytucji RP przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Godność stanowi klauzulę generalną, co oznacza, że całą Konstytucję należy odczytywać w świetle wezwania zawartego w tekście jej preambuły, nakazującej wszystkim stosującym przepisy Konstytucji RP, aby dbali o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę RP. Co więcej, w świetle art. 233 ust. 1 Konstytucji RP, godność człowieka nie może być limitowana przez ustawę określającą zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu wojennego i wyjątkowego. Warto zauważyć, że pojęcie godności występuje we wszystkich czterech Konwencjach o ochronie ofiar wojny, podpisanych w Genewie dnia 12.8.1949 r. (Dz.U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171):

1) I Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych,

2) II Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu,

3) III Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych,

4) IV Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny.

Pojęcie godności zostało zawarte także w Protokołach dodatkowych do Konwencji genewskich z 12.8.1949 r., dotyczącym ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczącym ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzonych w Genewie dnia 8.6.1977 r. (Dz.U. z 1992 r. Nr 41, poz. 175).

76

Na koncepcji godności zbudowana została również współczesna idea wyrażona w normach prawa kanonicznego Kościoła katolickiego. Godność człowieka jest właściwa istocie ludzkiej, a swoją postawę czerpie w stworzeniu jej na obraz i podobieństwo Boże. Dla św. Tomasza wyrazem ludzkiej godności było, że jest on z natury swej istotą wolną i istnieje sam dla siebie. Ideą godności człowieka przesiąkniętych jest wiele dokumentów wypracowanych przez Kościół katolicki w nauczaniu posoborowym. Już Deklaracja o wolności religijnej Dignitatis humanae z 7.12.1965 r. ustanawia ideę wolności religijnej na podstawie przyrodzonej każdemu człowiekowi godności. W świetle kanonu 208 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 4.12.1983 r. „z racji odrodzenia w Chrystusie wszyscy wierni są równi co do godności i działania, na skutek czego każdy, zgodnie z własną pozycją i zadaniem współpracuje w budowaniu Ciała Chrystusowego”.

77

Zakotwiczenie praw człowieka na zasadzie poszanowania godności ludzkiej implikuje określone konsekwencje. W szczególności pojęcie godności osoby ludzkiej jest paszportem integrującym w dziedzinie prawa międzynarodowego i krajowego praw człowieka. Skoro wszystkie prawa i wolności człowieka mają tę samą podstawę – przyrodzoną, uniwersalną i niepodzielną godność człowieka, to mają też to samo przeznaczenie i muszą mieć ten sam status prawny, są uniwersalne i niepodzielne. Wszystkie prawa człowieka mają swoje źródło w godności człowieka, konsekwencją zaś tego jest ochrona godności ludzkiej, która ma na celu ich integrację. Przyrodzona godność człowieka jako wartość pierwotna wobec praw i wolności oraz obowiązków ludzkich pojawia się także w pokrewnych dziedzinach, takich jak: prawo cywilne, prawo karne, prawo zabezpieczania społecznego, prawo medyczne i zdrowia publicznego czy prawo administracyjne.

II. Godność osobowościowa

78

Konsekwencją istnienia godności osobowej (ontyczno-aksjologicznej) jako źródła praw i wolności człowieka jest zobowiązanie do poszanowania godności osobowościowej (empirycznej) każdego człowieka. Mutatis mutandis indywidualne dobra i wartości każdego człowieka stanowią przejaw godności osobowościowej człowieka. Godność osobowościowa jest zatem synonimem określonej postawy przyjmowanej przez jednostkę, polegającej na wierności samemu sobie. W odróżnieniu od godności osobowej, którą posiada każdy człowiek bez względu na swoją wolę, godność osobowościowa nie ma charakteru wrodzonego i kształtuje się samodzielnie przez pracę. Godność osobowościowa nie jest stała i można ją utracić bądź zostać jej pozbawionym.

79

Naruszenie godności osobowościowej może nastąpić w wymiarze zbiorowym (zbrodnie przeciwko ludzkości) bądź w wymiarze indywidualnym w różny sposób, ale najczęściej przez przemoc fizyczną (np. tortury, eksperymenty medyczne, przymusowe amputacje, sterylizacje, zapłodnienia), przemoc psychiczną (np. pranie mózgu, przemoc domowa, psychiczna depersonalizacja), pozostawanie w stanie zależności (np. przymusowa prostytucja, zakazy wykonywania określonych zawodów, pełnienia funkcji lub stanowisk) bądź w stanie uniemożliwiającym minimum egzystencji (obozy pracy, eksploatacja ekonomiczna przy jednoczesnym pozostawianiu jednostki w skrajnym ubóstwie). Przy dokonywaniu oceny, czy godność została naruszona, nie decydują wyłącznie subiektywne odczucia osoby żądającej ochrony prawnej, ale pierwszeństwo mają czynniki zobiektywizowane.

80

Godność osobowościowa jest prawem przysługującym jednostce, które można dochodzić na drodze pozasądowej i sądowej (sądy krajowe, Trybunał Konstytucyjny, sądy i trybunały międzynarodowe). W świetle art. 17 MPPOiP każdy ma prawo do ochrony prawnej przed ingerencjami i zamachami na jego cześć i dobre imię. Przedmiotem ochrony przed bezprawnym zamachem jest szczególnie cenne, bo określone przepisami prawa międzynarodowego lub konstytucyjnego, dobro prawne. Te szczególnie cenne dobra zostały określone przez przepisy prawa międzynarodowego bądź krajowego (art. 12 PDPC, art. 11 ust. 1 AmKPC, art. 17 ust. 1 MPPOiP, art. 47 Konstytucji RP). Są nimi: dobre imię, reputacja, honor, korespondencja, życie prywatne, życie rodzinne, życie domowe. W przypadku postępowania sądowego nie wystarczy jednak jedynie subiektywne przekonanie o naruszeniu godności jednostki. Naruszenie to musi być obiektywne i niewątpliwe. O rzeczywistym naruszeniu godności decydują powołane do tego organy, którymi w systemie krajowym są przede wszystkim sądy powszechne.

81

Zamachów na godność w wymiarze osobowościowym (w tekstach można również spotkać tłumaczenia godność osobistą) zabraniają przepisy prawa międzynarodowego, w tym art. 8 ust. 2 lit. b pkt (xxi) Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17.7.1998 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 78, poz. 708 ze zm.), art. 75 Protokołu I do konwencji genewskich, a także art. 4 Protokołu II do konwencji genewskich. W świetle prawa międzynarodowego zamachy takie stanowią zbrodnie wojenne. W szczególności do zamachów na godność w wymiarze osobowościowym należy zaliczyć poniżające i upokarzające traktowanie, którego zakazują liczne normy zawarte we wszystkich czterech konwencjach genewskich oraz w art. 7 MPPOiP. Pogwałcenie wolności lub godności członków grupy lub kilku grup rasowych jest traktowane – w świetle Międzynarodowej konwencji o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu – jako zbrodnia apartheidu.

82

W prawie krajowym godność osobowa w ujęciu konstytucyjnym ma znacznie węższy zakres i bardziej konkretne znaczenie niż godność osobowościowa, jako źródło wolności i praw człowieka wyrażona w art. 30 Konstytucji RP oraz w postanowieniach jej preambuły. W jej przepisach dyspozytywnych występują dwie postaci godności osobowościowej, jedna wyrażona w art. 33, druga – w art. 47 Konstytucji RP. Po pierwsze, reminiscencją godności osobowościowej w postaci zdolności honorowej (tzw. honorowość), zdolności orderowej, a także zdolności do piastowania urzędu, jaki się zajmuje, jest art. 33 ust. 2 Konstytucji RP. Statuuje on zasadę równości kobiet i mężczyzn w sferze publicznej, w tym równe prawo do zajmowania stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych i odznaczeń. Uchybienie godności danego zawodu może być podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej i skutkować zdjęciem z urzędu w razie udowodnienia naruszenia przepisów obowiązującego prawa, etyki zawodowej i reguł stosowanych w orzecznictwie sądów dyscyplinarnych. W tym sensie godność urzędu i godność osobowościowa się łączą.

83

W świetle art. 47 Konstytucji RP każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. W takim ujęciu godność jest niezwykle bliska wyżej wymienionym wartościom, szczególnie czci, honorowi i dobremu imieniu, dobrej sławie, szacunkowi, gotowości poświęcenia się oraz gotowości do obrony uznawanych przez jednostkę wartości i poglądów. W tej formule godność osobowościowa jest przedmiotem ochrony prawnej Konstytucji RP jako jedna z kategorii dobra osobistego. W świetle jej art. 233 ma charakter niederogowalny, co oznacza, że dobra wymienione w katalogu zawartym w art. 47 Konstytucji RP nigdy nie mogą być naruszone, nawet w czasie stanu wojennego i wyjątkowego.

84

W judykaturze podkreśla się immanentny związek między prywatnością i godnością. Ochrona życia prywatnego obejmuje „integralność fizyczną i psychiczną osoby ludzkiej” (wyr. ETPC z 16.12.1997 r. w sprawie Raninen przeciwko Finlandii, skarga Nr 20972/92). W konsekwencji, z istnienia godności osobowościowej wynika obowiązek poszanowania „sfery czysto osobistej człowieka, gdzie nie jest narażony na konieczność «życia z innymi» czy «dzielenia się z innymi» swoimi przeżyciami czy doznaniami o intymnym charakterze”. Pozbawienie jednostki przysługującego jej prawa do prywatności może prowadzić do naruszenia w zasadniczy sposób godności ludzkiej (wyr. TK z 12.12.2005 r., K 32/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 132).

85

Godność w wymiarze osobowościowym w ujęciu cywilistycznym przybiera postać dobra osobistego. W doktrynie przyjmuje się, że ochrona dóbr osobistych obejmuje fizyczną i psychiczną integralność człowieka, jego indywidualność oraz godność i pozycję w społeczeństwie, będącymi przesłankami samorealizacji człowieka. Ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.) w art. 23 do dóbr osobistych zalicza w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukową, artystyczną, wynalazczą i racjonalizatorską.

86

W zakres terminu „cześć” wchodzi aspekt wewnętrzny (godność w ujęciu osobowościowym), czyli wyobrażenie człowieka o własnej wartości i oczekiwanie szacunku ze strony innych ludzi, oraz aspekt zewnętrzny, który jest utożsamiany z dobrym imieniem, dobrą sławą, dobrą opinią innych ludzi, a także z szacunkiem obdarzanym daną osobę przez otoczenie (wyr. SA w Warszawie z 4.3.2015 r., I ACa 305/13, Legalis). Dobra osobiste pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Kodeks przewiduje również, że osoba może być w pewnych sytuacjach niegodna np. dziedziczenia, czyli uznana przez sąd za wyłączoną od dziedziczenia jako potencjalny nawet spadkobierca (art. 928 KC).

87

Ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 2345 ze zm.) opiera się na zasadzie humanitaryzmu, której podstawą jest koncepcja poszanowania ludzkiej godności. Z art. 3 KK wynika, że kary oraz inne środki przewidziane w tym kodeksie stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności poszanowania godności człowieka. Kodeks karny kryminalizuje wszelkie przypadki zamachów na ludzką godność, uznając, że zbrodnię tę stanowią w szczególności przypadki poniżającego i upokarzającego traktowania, pozbawienia wolności, pozbawienia prawa do niezależnego i bezstronnego sądu albo ograniczenia prawa do obrony w postępowaniu karnym, ogłaszania praw lub roszczeń obywateli strony przeciwnej za wygasłe, zawieszone lub niedopuszczalne do dochodzenia przed sądem (art. 124 § 1 KK). Kryminalizacji podlegają przypadki znieważenia (art. 216 KK) bądź zniesławienia, czyli pomówienia osoby lub grupy osób o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności (art. 212 KK).

88

Podobnie jak doktryna prawa międzynarodowego, polska doktryna prawa karnego posługuje się pojęciem „dopuszczenia się zamachu na godność osobistą”. W świetle art. 217 KK karalne jest naruszenie nietykalności cielesnej człowieka, w tym nawet takie, które wywołało wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego albo jeżeli pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności. Ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego. Przesłanka zamachu na cześć lub godność została również wymieniona w przepisie dotyczącym interwencyjnej obrony koniecznej (art. 231b § 1 KK). Do zamachów na godność człowieka w wymiarze pośrednim należy zaliczyć również przypadki pomówienia bądź znieważenia, prowadzące do utraty bądź znacznego uszczerbku dobrego imienia danego człowieka lub grupy osób.

89

Kodeks karny dokonuje również typizacji niektórych innych czynów naruszających godność ludzką. W szczególności w świetle art. 115 § 22 KK uznaje się za nie handel ludźmi, czyli werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastosowaniem: przemocy lub groźby bezprawnej, uprowadzenia, podstępu, wprowadzenia w błąd albo wykorzystania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, nadużycia stosunku zależności, wykorzystania krytycznego położenia lub stanu bezradności, udzielenia albo przyjęcia korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy osobie sprawującej opiekę lub nadzór nad inną osobą w celu jej wykorzystania, nawet za jej zgodą, w szczególności w prostytucji, pornografii lub innych formach seksualnego wykorzystania, w pracy lub usługach o charakterze przymusowym, w żebractwie, w niewolnictwie lub innych formach wykorzystania poniżających godność człowieka albo w celu pozyskania komórek, tkanek lub narządów wbrew przepisom ustawy. Pojęcie to zostało inkorporowane do Konwencji Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi z 16.5.2005 r. (Dz.U. z 2009 r. Nr 20, poz. 107), uznającej handel ludźmi jako naruszenie praw człowieka oraz przestępstwo przeciwko godności i integralności istoty ludzkiej (tzw. Konwencja warszawska).

§ 3. Podmioty chronione

90

Jednostka jest podstawowym podmiotem systemu ochrony praw człowieka. System ten chroni również zbiorowości, osoby prawne, a czasem państwo. Występują także podmioty szczególnie narażone na naruszenia swoich praw człowieka. Są to: dzieci, kobiety oraz osoby detencjonowane. Wszystkie te zagadnienia wymagają przedstawienia i usystematyzowania.

I. System praw człowieka jako normatywny model ochrony praw jednostki

91

System ochrony praw człowieka jest skierowany na przeorientowanie paradygmatu oddziaływania prawa międzynarodowego z ochrony wzajemnych równych podmiotów na ochronę praw jednostek wobec państwa. Taki rodzaj zobowiązań nie był stosowany w prawie międzynarodowym aż do II wojny światowej. Państwa stosowały system ochrony przed konfliktem zbrojnym zbudowany na zobowiązaniach międzypaństwowych równych podmiotów. Druga wojna światowa pokazała, że system zobowiązań tego rodzaju nie jest skuteczny. Istniała bowiem zarówno Liga Narodów, jak i system zobowiązań międzypaństwowych, choćby pakty o nieagresji. Zobowiązania wynikające z uznanej zasady równości nie zapobiegły kolejnej wielkiej wojnie.

92

Zaproponowano więc inny sposób na uniknięcie konfliktów zbrojnych w przyszłości. Państwo zostało zobowiązane wobec jednostki – konkretnego człowieka – do respektowania jej podstawowych praw. Powyższe zobowiązania wobec jednostek państwa zawarły w aktach o randze międzynarodowej, a nie tylko w ramach zobowiązań konstytucyjnych, a więc krajowych. Chodziło o ochronę najważniejszych praw wynikających z godności osoby ludzkiej, służących ochronie funkcjonowania w jej podstawowym wymiarze w społeczeństwie danego kraju. Taka koncepcja normatywna zmierzała w kierunku zapobiegania barbarzyństwu II wojny światowej, jakim był Holocaust, ale ta zmiana paradygmatu miała także zapobiec podobnym zdarzeniom w przyszłości. Takie zobowiązanie wydawało się słabsze niż zobowiązanie międzypaństwowe, a jednak to ono odniosło skutek. Wynika to z prostej kalkulacji, że żadnej jednostce nie opłaca się wojna, więc państwo nie będzie do niej dążyć, skoro obywatele tego państwa nie mają w tym interesu. Obywatele, widząc zagrożenie dla własnego interesu, nie będą chcieli władzy dążącej do wojny. Mając instrumenty ochrony własnych praw, które wynikają z prawa międzynarodowego, system praw człowieka pozwala identyfikować państwo i jego władzę, które stanowią zagrożenie dla ładu międzynarodowego.

93

Gwarancją wykonania takiego zobowiązania było określenie sankcji za naruszenie praw jednostki. Okazało się, że skuteczną sankcją dla państwa jest zasadniczo sankcja egzekucji, czyli skuteczna odpowiedzialność finansowa państwa wobec obywatela. Stwierdzić należy, że ta skuteczność może być zapewniona na gruncie prawa krajowego bądź międzynarodowego (np. EKPC). Drugim elementem skutecznej ochrony praw człowieka jest określenie sankcji za najcięższe naruszenia praw człowieka i wymierzanie ich przez MTK. Za uzasadnieniem obydwu rodzajów sankcji stoi „moc” praw człowieka, czyli przyrodzona godność.

94

W takiej sytuacji, w sposób nie do końca zamierzony, stworzono system, który okazał się doskonałym narzędziem dla prawników. Stał się bardzo użytecznym narzędziem praktycznym. Okazało się, że jest to instrument normatywny, pozwalający racjonalizować prawo oraz praktykę stosowania prawa, i to w kierunku trudnym do kwestionowania. Kierunkiem tym było działanie progodnościowe, a więc takie, które zmierza do wyeliminowania prawa lub orzeczenia stosującego prawo, które narusza godność konkretnego człowieka. Państwom trudno bronić się przed zarzutem złego prawa, jeśli przeciw temu działaniu postawiono godność człowieka. Jeśli naruszenie prawa bądź wolności człowieka było ewidentne, państwo nie broniło takiego prawa. Podobnie organ administracji czy sąd nie broni rozstrzygnięcia w takiej sytuacji. Warunkiem jest jednak, aby naruszenie dotyczyło czegoś, co istotnie narusza godność jednostki, a nie jest tylko dla pozoru traktowane, z powodów politycznych, jako prawo człowieka. Takie działanie nie zyskuje odpowiedniej siły oddziaływania i osłabia cały system ochrony praw człowieka. System praw człowieka może łatwo stać się narzędziem politycznym, co widać przy problemie generacji praw człowieka, a to nie służy rzeczywistej ochronie praw jednostek. Służyć mają temu ogólne zasady, jakie w swej specyfice wytworzył sam system praw człowieka. Z uwagi właśnie na zasady, których duża część wynika z poszanowania suwerenności i odrębności państw, wypracowano system uniwersalny, systemy regionalne oraz systemy krajowe ochrony praw człowieka.

95

Jeśli ten instrument, jakim są prawa człowieka, rzeczywiście służy poprawie prawa i jego stosowania oraz umożliwia wykonanie zadania społeczeństwa i państwa, jakim jest realizacja idei sprawiedliwości, to instrument taki z uwagi na progodnościowe oddziaływanie będzie w sposób naturalny przejmowany do porządków prawnych kolejnych państw. Skoro tak, to system praw człowieka można określić jako self-made system, tj. taki, który w momencie jego „wymyślenia” sam się kreuje w danym państwie, bowiem służy ogólnemu celowi prawa i wymiaru sprawiedliwości. Stanowi on narzędzie dla prawników, ale także dla decydenta politycznego i społeczeństwa do korekty błędów prawa i stosowania prawa. Przejawia się to nie tylko w normatywnej ochronie praw człowieka, lecz także w powielaniu takich samych organów ochrony, środków ochrony, a także poddawaniu się w tym zakresie przez państwa kontroli międzynarodowej. Instrument taki pozwala bowiem racjonalizować rzeczywistość społeczną przez naprawę systemu prawnego.

Charakter self-made system praw człowieka potwierdza także odwzorowywanie organów ochrony praw człowieka w poszczególnych systemach regionalnych i krajowych. Chodzi tu zwłaszcza o organy krajowe, jak Trybunał Konstytucyjny i Rzecznik Praw Obywatelskich, jak też poddawanie się przez państwa pod ocenę i kontrolę trybunałów czy sądów międzynarodowych. Podobnie jest z wykorzystywaniem przez sądy czy trybunały krajowe dorobku organów międzynarodowych czy orzeczeń Trybunałów Konstytucyjnych innych państw w podobnej materii. Przykładem może być kwestia stosowania inwigilacji przez służby specjalne oceniana najpierw przez niemiecki, a następnie przez polski Trybunał Konstytucyjny.

96

Ponieważ system praw człowieka to system ochronny, musi on zawierać zarówno organy, jak i instrumenty prawne dotyczące ochrony. Wypracowano tutaj także podobny model w systemach regionalnych jak i w systemie uniwersalnym – trybunał, komitet, sąd międzynarodowy i skargę indywidualną oraz międzypaństwową. System dla swojej skuteczności musi także zawierać sankcje. Sankcją dla państwa jest sankcja egzekucji, a więc odpowiedzialność finansowa przed jednostką lub organem międzynarodowym. Sankcja ta jest wystarczająca, jeśli stosuje się ją racjonalnie. Każdy podmiot prawa, wobec którego stosowana jest sankcja egzekucji, ulega jej – zwłaszcza jeżeli dotyczy ona długotrwałej odpowiedzialności finansowej państwa za powtarzające się naruszenia. Bardziej korzystnym rozwiązaniem dla państwa jest naprawienie źródła problemu, aby uniknąć stosowania sankcji.

97

Państwom za naruszenie praw człowieka, które zawsze skutkuje naruszeniem godności, trudno jest uniknąć odpowiedzialności finansowej. Idea sprawiedliwości wymaga zadośćuczynienia za krzywdy i odszkodowania za szkodę. Jednocześnie państwo działa z danin publicznych i zbyt duże obciążenie sankcją egzekucji utrudnia jego sprawne działanie. Tym samym jest ono zainteresowane ograniczeniem skali stosowania sankcji egzekucji i poprawia ochronę praw człowieka, aby sankcja nie była stosowana. Państwo działa przez system organów i instytucji, więc za konieczność wypłaty odszkodowań i zadośćuczynień odpowiadają konkretne osoby. Są one zainteresowane, aby nie ponosić dalszej odpowiedzialności, jeśli takie naruszenia praw i wolności człowieka są stwierdzone.

98

Osobom sprawującym władzę trudno także zyskać ochronę własnego państwa i społeczeństwa, jeśli popełniają zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie prawa międzynarodowego, w tym ludobójstwo. Skala naruszenia praw człowieka jest tak duża, że państwa w tak skrajnych przypadkach rezygnują ze swojej suwerenności sądowej i poddają taką osobę pod osąd MTK. To godność ofiar umożliwia takie działanie, aby państwo zrezygnowało ze swojego podstawowego obowiązku ochrony sądowej własnego obywatela. Ranga czynów, których dotyczy to postępowanie, jak również skala naruszenia prawa uzasadniają taką decyzję.

II. Ochrona praw osób prawnych, zbiorowości i państw w systemie praw człowieka

99

System praw człowieka, jako chroniący godność, powoduje, że „siła i moc” jego oddziaływania wstrzymuje niegodziwe praktyki stosowania prawa przez organy państwowe, jak również antygodnościową działalność państw. W oczywisty sposób dostrzegając skuteczność systemu, musiał on ewoluować w kierunku ochrony innych podmiotów prawa, które przecież także składają się z jednostek.

Najbardziej pierwotne jest to w stosunku do tych praw człowieka, których człowiek nie może realizować sam ze sobą, jak prawo do małżeństwa czy prawo do poszanowania życia rodzinnego czy też prawo do zgromadzeń itp. Przy całej różnorodności tych praw system ochrony praw człowieka chronił także ten wymiar aktywności człowieka, który wymagał współdziałania więcej niż jednej osoby. Skoro tak, to nic nie stało na przeszkodzie, aby takiej samej ochronie podlegały osoby prawne. Oczywiście nie przysługuje im taki sam zakres ochrony jak człowiekowi, bowiem osoby prawne nie posiadają takich samych praw jak człowiek, ale tylko te, które są im przyznane i chronione przez prawa człowieka.

1. Ochrona praw osób prawnych w systemie praw człowieka

100

Najbardziej widocznym przykładem ochrony praw osób prawnych w systemie praw człowieka jest prawo własności. Stwierdzić należy, że w Protokole Nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonym w Paryżu 20.3.1952 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/1) w art. 1 określono prawo człowieka do własności. Treść tego przepisu jest ogólna i brzmi: „Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego”. W normie tej określono zatem wprost, że to prawo człowieka dotyczy praw także osoby prawnej. Nie może to dziwić, ponieważ własność jest typowym prawem przysługującym podmiotom innym niż osoba fizyczna. Trudno przecież mówić o prywatności osoby prawnej. Ponadto, śledząc zwłaszcza orzecznictwo ETPC, można stwierdzić, że norma ta chroni prawa samej spółki czy prawa wynikające z akcji czy udziału w spółce prawa handlowego, co ma charakter stałej linii orzeczniczej. Oczywiście występuje tu problem pozornej sprzeczności tego artykułu z art. 1 EKPC. Wynika to z nieprecyzyjnego tłumaczenia art. 1 EKPC, bowiem prawidłowym tłumaczeniem na język polski powinno być, że Wysokie Układające się Strony „zapewniają każdej osobie” ochronę praw przyznanych w konwencji. Trybunał właśnie tak interpretuje tę normę (szerzej zob. wyr. ETPC z 1.10.2009 r. w sprawie Kimlya i in. przeciwko Rosji, skargi Nr 76836/01, 32782/03, HUDOC, pkt 54, 85; decyzja ETPC z 5.10.2006 r. w sprawie Pokis przeciwko Litwie, skarga Nr 528/02, HUDOC, część B skarga na podstawie art. 13 EKPC; wyr. ETPC z 257.2002 r. w sprawie Sovtransavto Holding przeciwko Ukrainie, skarga Nr 48553/99, pkt 91; wyr. ETPC z 16.9.1996 r. w sprawie Matos de Silva, LDA. i in. przeciwko Portugalii, skarga Nr 15777/89, HUDOC, pkt 75).

Nie jest jednak tak, że odwołanie się w treści normy prawnej wprost do osoby prawnej powoduje automatycznie, że podmioty te podlegają ochronie. Bardzo często potrzebna jest wykładnia konkretnych praw człowieka dla wykazania ich ochrony.

101

Kolejnym przykładem ochrony praw osób prawnych jest ochrona siedziby firmy w ramach prawa człowieka do poszanowania własnego mieszkania. Do ochrony praw osób prawnych należy zaliczyć przypadek ochrony siedziby firmy, która wynika z przepisów dotyczących własności. Jednak sam przedmiot ochrony mieszkania czy siedziby nie wymaga własności bądź posiadania ochrony mieszkania. Wystarczającym tytułem dla ochrony jest np. umowa najmu. Ochrona siedziby firmy jest szczególnie ważna, bowiem zabezpiecza przed ingerencją w postaci niezasadnego przeszukania, co mogłoby sparaliżować pracę przedsiębiorstwa.

102

Podobna sytuacja ma miejsce wobec poszanowania jej korespondencji, gdzie poczta osoby prawnej korzysta z takiej samej ochrony jak osób fizycznych, choć celem ochrony nie jest prywatność, a działalność takiej osoby, np. przedsiębiorstwa, jego tajemnic czy know-how.

2. Ochrona praw zbiorowości i państw w systemie praw człowieka

103

System praw człowieka pozwala także chronić prawa zbiorowości, tj. nie tylko osób fizycznych czy prawnych jako wyłącznie indywidualnych jednostek. W niektórych przypadkach dochodzi do ochrony praw zbiorowości, a dotyczy to praw, które są nie tylko realizowane samodzielnie. Widoczne jest to w prawie człowieka do małżeństwa, prawie człowieka do założenia rodziny, gdzie następuje to ze swej istoty z inną osobą. Małżeństwo czy rodzina, nie jako podmioty prawa, ale jako instytucje, także podlegają ochronie, w dużej mierze przez inne prawa człowieka, co dostrzec można przykładowo w orzecznictwie ETPC wobec dziedziczenia dzieci pozamałżeńskich.

104

Bardziej widoczne jest to przy ochronie prawa człowieka do pokojowego zgromadzania się oraz do swobodnego stowarzyszania się, włącznie z prawem tworzenia związków zawodowych. Oczywiście są tu chronione prawa osobiste do małżeństwa, prawo osobiste do zgromadzania się itd., ale jednocześnie te związki także zyskują ochronę. Przykładem jest ochrona wspólna pisowni nazwisk małżonków pochodzących z krajów o różnych językach i transkrypcji.

105

Podobnie stowarzyszenia i związki zawodowe uzyskają „swoje prawa” jako osoby prawne lub inne jednostki, które mogą nie mieć osobowości prawnej, ale zyskają taką samą ochronę. Także zgromadzenie, na czas swojego istnienia, jako kolektyw jednostek, korzysta z ochrony praw człowieka, bowiem jednym z obowiązków państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa dla przeprowadzenia zgromadzenia, nawet w warunkach tzw. kontrdemonstracji. Dotyczy to przy tym obu pokojowych zgromadzeń o często sprzecznych postulatach, gdzie konkretne jednostki mogą pozostać anonimowe. Chroni się przecież zgromadzenie jako kolektyw jednostek np. wyrażających dany pogląd.

106

Jednak najbardziej będzie to dostrzegalne w ochronie praw związków wyznaniowych. Chodzi tutaj, z jednej strony, o ochronę praw indywidualnych, ale oczywiste jest, że same związki także zyskują ochronę. Jest to oczywiście możliwe w ramach przyznania osobowości prawnej związkom wyznaniowym i ich osobom prawnym, ale ochrona będzie przysługiwała także bez takich instytucji. Widać to w komponencie majątkowego działania związków wyznaniowych, które mieści się sferze wykonywania forum externum i zasługuje na ochronę z perspektywy art. 9 EKPC. Trybunał w swoim orzecznictwie poszedł nawet dalej, stwierdzając, że związek wyznaniowy ma prawo do zakładania przedsiębiorstw i prowadzenia działalności gospodarczej.

107

Zdarza się również tak, że w ramach systemu praw człowieka działania ochronne podejmują państwa, które mogą zażądać zbadania naruszania praw człowieka określonych w danej konwencji przez inne państwo. Sytuacje te nie są zbyt częste. W przypadku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczyły tortur, naruszenia praw człowieka podczas konfliktów zbrojnych czy interwencji wojskowych, są to jednak pojedyncze przypadki. Podobnie jest z Komitetem Praw Człowieka. Taka możliwość wskazuje jednak, że państwa, jako podmioty prawa międzynarodowego, mogą żądać ochrony przed naruszeniem praw człowieka. Instrument ten nie jest zbyt często używany, ponieważ dotyczy on z reguły konfliktu politycznego rozwiązywanego na innych płaszczyznach. Jednak pozwala on także chronić prawa człowieka przez państwo, które może wskazywać na poważne czy strukturalne naruszenia konwencji. Państwa przy tym realizują swój interes zasadniczo rozumiany jako interes swoich obywateli.

III. Podmioty szczególnie chronione w systemie praw człowieka

108

W doktrynie praw człowieka wyodrębnia się określone kategorie osób, które ze względu na swoje cechy i właściwości osobiste nie są w stanie same zadbać o przynależną im ochronę ich praw i wolności. Jest to odstąpienie od zasady ogólnej, że wszyscy ludzie rodzą się równi i wolni w godności i prawach. Konieczność wyodrębniania specjalnej kategorii podmiotów szczególnie chronionych jest też uwarunkowana historycznie. Obecnie uznaje się, że podmioty te wymagają odpowiedniego traktowania przez władze krajowe, które powinny za pomocą mechanizmów tzw. dyskryminacji pozytywnej zapobiegać ewentualnej marginalizacji tych osób i przeciwdziałać pozbawianiu przynależnych im praw.

109

Posiłkując się kryteriami wypracowanymi przez doktrynę i orzecznictwo, można wyodrębnić następujące kategorie podmiotów szczególnych. Ze względu na kryterium płci i wieku należałoby wyodrębnić podmioty z grupy vulnerable: m.in. kobiety, dzieci i młodzież czy osoby starsze. Stosując kryterium szczególnej kondycji psychofizycznej, w jakiej znajduje się jednostka, należy wyodrębnić: osoby niepełnosprawne, osoby chore psychicznie, osoby uzależnione, a także osoby zawodowo zajmujące się ochroną życia i zdrowia drugiego człowieka. Na podstawie kryterium szczególnego położenia należy wyodrębnić: ludność tubylczą, osoby migrujące, uchodźców, jeńców wojennych, więźniów, a także inne osoby poddane detencji. Ostatnia kategoria podmiotów może być wyróżniana na styku międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych i PMPC ze względu na kryterium sprawowanej przez nie funkcji. Są nimi m.in.: jeńcy wojenni, rozbitkowie, a także dziennikarze i korespondenci wojenni.

110

Biorąc pod uwagę kryterium dotychczasowego dorobku ONZ, można wyodrębnić podmioty, którym przysługują określone prawa ze względu na uchwalone konwencje. Są nimi:

1) dzieci;

2) kobiety;

3) niepełnosprawni;

4) osoby narażone na tortury, okrutne, nieludzkie lub poniżające traktowanie;

5) dotknięte tzw. wymuszonymi zaginięciami;

6) dyskryminowani ze względu na rasę i kolor skóry;

7) ludność tubylcza;

8) osoby nieheteroseksualne i zagrożone stygmatyzacją;

9) osoby zaginione;

10) pracownicy migrujący.

1. Ochrona praw dziecka

111

Dziecko jest jednym z podmiotów, wobec którego normy PMPC expressis verbis nakazały władzom krajowym zapewnić dodatkową ochronę i uprawnienia. Dzieckiem jest każda istota ludzka w wieku poniżej 18 lat, chyba że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletniość (art. 1 KPD). Z powodu niedojrzałości fizycznej i umysłowej każde dziecko wymaga szczególnej opieki i troski, a także odpowiedniej opieki prawnej, zarówno przed, jak i po urodzeniu.

112

Tradycje ochrony dziecka sięgają okresu międzywojennego. W 1924 r. Zgromadzenie Ogólne Ligi Narodów przyjęło genewską Deklarację praw dziecka. Nałożyła ona na władze krajowe następujące obowiązki w zakresie zapewnienia każdemu dziecku:

1) normalnego rozwoju fizycznego i duchowego;

2) nakarmienia, pielęgnacji, resocjalizacji i opieki;

3) pomocy w razie klęski;

4) przygotowania do zarobkowania i zabezpieczenia przed wyzyskiem;

5) wychowania w wierze.

113

Obecnie obowiązek ochrony praw dziecka w systemie uniwersalnym wynika zarówno z dokumentów o charakterze generalnym, jak i z konwencji specjalnych. Regulacja o charakterze ogólnym została wyrażona w art. 24 MPPOiP, w którego świetle każde dziecko, bez żadnej dyskryminacji ze względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, religię, pochodzenie narodowe lub społeczne, sytuację majątkową lub urodzenie, ma prawo do środków ochrony, jakich wymaga status małoletniego, ze strony rodziny, społeczeństwa i państwa. Każde dziecko powinno być zarejestrowane niezwłocznie po urodzeniu i posiadać nazwisko, jak również prawo do nabycia obywatelstwa.

114

Etapem na drodze tzw. twardnienia prawa międzynarodowego praw dziecka było uchwalenie przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20.11.1959 r. Deklaracji praw dziecka, w której zamierzeniu „ludzkość powinna dać dziecku to, co ma najlepszego”. Adresatami deklaracji są nie tylko władze krajowe, ale przede wszystkim rodzice, stowarzyszenia i władze lokalne. Zostały one zobowiązane do wprowadzenia dziesięciu zasad mających na celu zapewnienie szczęśliwego dzieciństwa i korzystanie, zarówno w interesie dziecka, jak i w interesie społeczeństwa, z praw i swobód wymienionych w deklaracji. Jako pierwsza uznaje ona prawa dziecka jako leges speciales praw człowieka i jest odpowiedzią na konieczność uwzględniania specyficznych potrzeb dziecka. Do innych znaczących dokumentów należą: Deklaracja zasad społecznych i prawnych odnoszących się do ochrony i dobra dziecka ze szczególnym odniesieniem do umieszczania w rodzinie zastępczej oraz adopcji w wymiarze krajowym i międzynarodowym przyjęta 3.12.1986 r. oraz tzw. Reguły Pekińskie, czyli Wzorcowe reguły minimum Narodów Zjednoczonych dotyczące wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne 29.11.1985 r.

115

Oryginalny katalog praw dziecka został zawarty w przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20.11.1989 r. Konwencji o prawach dziecka. Jest to jeden z tych prawnie wiążących dokumentów prawa międzynarodowego, który cieszy się największym stopieniem rekognicji (stronami konwencji jest 196 państw). W części pierwszej zawiera ona katalog praw dziecka (art. 6–41) wzorowany na klasycznym podziale na prawa: osobiste, obywatelskie, społeczne, gospodarcze i kulturalne. Znaczną część tekstu KPD zajmują postanowienia poświęcone zdrowotnym prawom dziecka. Konwencja opiera się na podstawowych zasadach:

1) niedyskryminacji;

2) najlepszego interesu dziecka;

3) prawa dziecka do życia, przeżycia i rozwoju;

4) uwzględnieniu jego poglądów przy podejmowanych przez nie decyzjach.

Mechanizm kontroli zobowiązań państw-stron konwencji został zawarty w części II KPD. Państwa, przystępując do KPD, mają również możliwość złożenia do niej określonych zastrzeżeń, np. Polska złożyła zastrzeżenia do art. 7 w zakresie możliwości zachowania przez przysposabiających tajemnicy pochodzenia dziecka, a także w zakresie granicy wieku dziecka, od której dopuszczalne jest powoływanie do służby wojskowej lub podobnej oraz uczestnictwo w działaniach zbrojnych.

Konwencja o prawach dziecka została uzupełniona o protokoły dodatkowe. Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie angażowania dzieci w konflikty zbrojne, przyjęty w Nowym Jorku 25.5.2000 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 91, poz. 608 ze zm.), ratyfikowany przez Polskę 7.4.2005 r., ratyfikowany przez Polskę 4.2.2005 r., zakazuje przymusowego wcielania dzieci do sił zbrojnych i wzywa władze krajowe, aby zrobiły wszystko, by zapobiec także udziałowi dzieci w konfliktach zbrojnych. Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii, przyjęty w Nowym Jorku 25.5.2000 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 76, poz. 494), zobowiązuje państwo do pełnego objęcia swoim prawem karnym:

1) oferowania, dostarczenia lub przyjęcia dziecka w jakikolwiek sposób w celu seksualnego wykorzystywania;

2) przekazywania organów dla zysku, angażowania dziecka do pracy przymusowej;

3) nakłaniania jako pośrednika do udzielenia zgody na adopcję dziecka;

4) oferowania, uzyskiwania, nabycia lub dostarczenia dziecka w celu prostytucji;

5) produkcji, dystrybucji, rozpowszechniania, importu, eksportu, oferowania, handlu lub posiadania dziecięcej pornografii.

Trzeci Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie procedury składania zawiadomień, przyjęty w Nowym Jorku 19.12.2011 r. (nieratyfikowany przez Polskę), umożliwia dzieciom lub ich przedstawicielom składanie indywidualnych skarg dotyczących naruszenia praw dziecka.

116

W celu badania postępów w implementacji i stopnia realizacji zobowiązań przewidzianych w Konwencji o prawach dziecka i protokołach fakultatywnych dokonywanych przez państwa-strony ustanowiony został Komitet Praw Dziecka (ang. Committee on the Rights of the Child). Składa się on z 18 członków, ekspertów o wysokim poziomie moralnym i kompetencjach w dziedzinie ochrony praw dziecka, wybieranych przez państwa-strony spośród ich obywateli na 4-letnią kadencję. Członkowie Komitetu nie reprezentują państw i mogą być ponownie wybrani. Bada on przesyłane przez państwa sprawozdania okresowe dotyczące stosowanych przez nie środków realizacji praw zawartych w konwencji oraz postępów w korzystaniu z tych praw. Komitet może zwrócić się również o informacje zapewniające mu pełną wiedzę na temat wprowadzania w życie postanowień konwencji. Komitet wydaje komentarze ogólne (ang. General Comments) dotyczące wybranych aspektów praktyki ochrony praw dziecka. W wyniku wejścia w życie 14.4.2014 r. III Protokołu fakultatywnego Komitet Praw Dziecka rozpoznaje również skargi indywidualne.

117

W ONZ prawa dziecka są również przedmiotem działalności specjalnych sprawozdawców, w tym Specjalnego Sprawozdawcy ds. prawa do edukacji czy Specjalnego Sprawozdawcy ds. tortur. Istotny jest funkcjonujący od 1990 r. urząd Specjalnego Sprawozdawcy ds. handlu dziećmi, prostytucji dziecięcej i pornografii dziecięcej zajmujący się również sprawami nielegalnej adopcji, czy też przymusowej eksploatacji dzieci. Jego zadaniem jest podejmowanie działań w imieniu Rady Praw Człowieka ONZ, w tym badanie spraw ewentualnego naruszenia praw dzieci w tym zakresie na miejscu, a następnie przedstawianie władzom krajowym zaleceń w zakresie zakończenia takich praktyk. Istotne działania na rzecz urzeczywistnienia praw dziecka podejmuje Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF). Jego mandat obejmuje promowanie ochrony praw dzieci oraz pomoc w zaspakajaniu podstawowych potrzeb dzieci.

118

Jednym z kluczowych obowiązków władz krajowych jest przeciwdziałanie udziałowi dzieci w konfliktach zbrojnych, na co zwraca uwagę Deklaracja o ochronie kobiet i dzieci w sytuacjach nadzwyczajnych i w czasie konfliktów zbrojnych, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 14.12.1974 r. Z art. 38 ust. 2 KPD wynika, że władze krajowe powinny uczynić wszystko, aby osoby, które nie osiągnęły wieku 15 lat, nie brały bezpośredniego udziału w działaniach zbrojnych. Powinny powstrzymać się przed rekrutowaniem do sił zbrojnych osób poniżej tego wieku, a przy prowadzonej rekrutacji powinny być brane pod uwagę w pierwszej kolejności osoby starsze. Zagadnienie tzw. dzieci-żołnierzy jest przedmiotem m.in. Konwencji MOP Nr 182 z 17.6.1999 r. dotyczącej zakazu i natychmiastowych działań na rzecz eliminowania najgorszych form pracy dzieci (Dz.U. z 2004 r. Nr 139, poz. 1474). Dziecko jest również podmiotem chronionym na gruncie IV Konwencji genewskiej o ochronie osób cywilnych podczas wojny, a także Protokołów I i II do konwencji genewskich – przepisów, które w razie konfliktu zbrojnego mają pierwszeństwo nad regulacjami zawartymi w KPD.

119

W każdym z systemów regionalnych przewidziano odrębne regulacje i mechanizmy szczególnej ochrony dzieci. Artykuł 19 AmKPC stanowi, że każde dziecko ma prawo do środków ochrony, jakich wymaga jego status nieletniego, ze strony rodziny, społeczeństwa i państwa. Warto zauważyć, że w świetle art. 27 AmKPC jest to prawo niederogowalne. Artykuł 16 Protokołu dodatkowego do AmKPC dotyczącego praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 17.11.1988 r. (Protokół z San Salvador) precyzuje, że chodzi konkretnie o: prawo do wzrastania pod ochroną oraz odpowiedzialnością swoich rodziców. Również poza wyjątkowymi, podlegającymi ocenie sądowej okolicznościami, małe dziecko nie może być odłączone od swojej matki. Każde dziecko ma ponadto prawo do bezpłatnej i obowiązkowej nauki, przynajmniej na podstawowym etapie, a także do kontynuowania jej na wyższym poziomie systemu nauczania. Przy Międzyamerykańskiej Komisji Praw Człowieka funkcjonuje urząd sprawozdawcy ds. praw dziecka, który został utworzony w 1998 r.

W systemie międzyamerykańskim zakazane jest eksploatowanie dzieci w konfliktach zbrojnych (art. 10 ust. 2 AmKPC). W świetle art. 30 ust. 3 AmKPC rodzice zachowują prawo do wychowania swoich dzieci wyłącznie zgodnie ze swoimi przekonaniami. Władze krajowe zostały jednak zobowiązane do ochrony i zaspokajania specjalnych potrzeb dzieci (art. 33 ust. 2), także w środowisku pracy (art. 34 ust. 2).

120

W systemie afrykańskim AfrKPCiL wzmiankuje, że do obowiązków państwa należy zapewnienie ochrony praw kobiety i dziecka określonych w międzynarodowych deklaracjach i konwencjach (art. 18 ust. 3). Kompleksowa regulacja dotycząca praw dziecka w tym systemie została zawarta w Afrykańskiej karcie praw i dobrobytu dziecka przyjętej przez Organizację Jedności Afrykańskiej 11.7.1990 r. Dokument ten zawiera specyficzne prawa, takie jak prawo do:

1) odpowiedniego doboru rodziców adopcyjnych i zastępczych (art. 24);

2) ochrony przed wykorzystywaniem seksualnym, prostytucją i pornografią (art. 27);

3) ochrony przed narkomanią (art. 28);

4) ochrony przed sprzedaniem, handlem i przemytem.

Karta zawiera również obowiązki dziecka w stosunku do rodziców, opiekunów i starszych oraz powołuje specjalny mechanizm kontrolny w postaci Komitetu Ekspertów ds. Praw i Dobrobytu Dziecka.

121

Prawa dziecka zostały zabezpieczone również w aktach prawnych systemu europejskiego. Karta praw podstawowych w art. 24 gwarantuje dzieciom prawo do takiej ochrony i opieki, jaka jest konieczna dla ich dobra. Dzieci mogą również swobodnie wyrażać swoje poglądy. Są one brane pod uwagę w sprawach, które ich dotyczą, stosownie do ich wieku i stopnia dojrzałości. Państwa członkowskie zostały zobowiązane do uwzględniania najlepszego interesu dziecka we wszystkich swoich działaniach, zarówno podejmowanych przez władze publiczne, jak i instytucje prywatne. Każde dziecko ma również prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców, chyba że jest to sprzeczne z jego interesami. Państwa członkowskie zostały zobowiązane do ustanowienia odpowiednich instytucji stojących na straży praw dziecka, takich jak powołany w 2000 r. Rzecznik Praw Dziecka.

122

Status dziecka został w sposób kompleksowy uregulowany w systemie Rady Europy. Choć ani EKPC, ani jej protokoły dodatkowe nie odnoszą się expressis verbis do praw dziecka, czyni to ETPC, zwłaszcza na podstawie art. 2, 3, 4, 7, 8 i 12 EKPC. Trybunał w Strasburgu nakazuje uwzględnić specyfikę praw dziecka jako podmiotu praw człowieka, w tym stan bezbronności dziecka. Mechanizmy sądowe powinny bowiem uwzględniać szczególną bezbronność dziecka, ochronę jego praw, jak również uwzględniać jego najlepsze interesy (wyr. ETPC z 20.6.2019 r. w sprawie A.B. przeciwko Chorwacji, skarga Nr 7144/15, HUDOC, oraz z 9.4.2019 r. w sprawie Tarak i Depe przeciwko Turcji, skarga Nr 70472/12, HUDOC). Ochronę praw dziecka przewidują Europejska Karta Społeczna i Zrewidowana Europejska Karta Społeczna (art. 7, 8, 9 i 17). Prawa dziecka są bezpośrednio przedmiotem innych konwencji Rady Europy:

1) Europejskiej konwencji o przysposobieniu dzieci, sporządzonej w Strasburgu 24.4.1967 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 99, poz. 1157) oraz jej wersji zrewidowanej z 27.11.2008 r.;

2) Europejskiej konwencji o statusie prawnym dziecka pozamałżeńskiego, sporządzonej w Strasburgu 15.10.1975 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 79, poz. 888);

3) Europejskiej konwencji o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń dotyczących pieczy nad dzieckiem oraz o przywracaniu pieczy nad dzieckiem, sporządzonej w Luksemburgu 20.5.1980 r. (Dz.U. z 1996 r. Nr 31, poz. 134);

4) Europejskiej konwencji o wykonywaniu praw dzieci, sporządzonej w Strasburgu 25.1.1996 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1128);

5) Europejskiej konwencji w sprawie kontaktów z dziećmi z 15.5.2003 r.;

6) Konwencji o ochronie dzieci przed seksualnym wykorzystywaniem i niegodziwym traktowaniem w celach seksualnych, sporządzonej w Lanzarote 25.10.2007 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 608).

W ramach Rady Europy funkcjonuje również Komitet ad hoc dla praw dziecka (ang. Ad hoc Committee for the Rights of the Child), organ implementacyjny Strategii Rady Europy na rzecz praw dziecka na lata 2016–2021 oraz projektu Strategii na lata 2022–2027.

123

Z kolei Konwencja Wspólnoty Niepodległych Państw o prawach człowieka i wolnościach podstawowych z 26.5.1995 r. kilkukrotnie odnosi się do praw dziecka (np. art. 4, 27), z czego istota obowiązków władz krajowych została zawarta w art. 17, stanowiącym, że każde dziecko ma prawo do specjalnych środków ochronnych ze strony rodziny, społeczeństwa i państwa dostosowanych do szczególnej sytuacji, w jakiej pozostaje.

2. Ochrona praw kobiet

124

W prawie międzynarodowym praw człowieka przez kobietę należy rozumieć każdą osobę płci żeńskiej, bez względu na jej wiek, narodowość, rasę lub wierzenia religijne, zamężną lub niezamężną (art. 2 Konwencji MOP Nr 103 z 28.6.1952 r. dotyczącej ochrony macierzyństwa, Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 99). Nakaz jednakowego traktowania kobiet i mężczyzn wynika zarówno ze standardów generalnych, jak i z instrumentów o charakterze specjalnym. Celem ochrony realizowanej na poziomie międzynarodowym jest przeciwdziałanie wykluczeniu kobiet we wszystkich sferach życia publicznego, ekonomicznego i kulturalnego, a w ujęciu pozytywnym – zapewnienie im jak najkorzystniejszych warunków rozwoju w rodzinie i społeczeństwie. Ochrona kobiet w systemie praw człowieka realizowana jest na dwa sposoby. Pierwszym z nich jest wdrażanie przez władze krajowe konwencyjnego nakazu jednakowego traktowania mężczyzn i kobiet, a drugi polega na konieczności stosowania przez te władze instrumentów tzw. dyskryminacji pozytywnej, czyli uprzywilejowującej kobiety.

125

Równość praw kobiet i mężczyzn została zagwarantowana we wszystkich podstawowych dokumentach systemu uniwersalnego. Już w swojej preambule PDPC odwołuje się do zasady równości praw mężczyzn i kobiet. W MPPOiP strony zobowiązały się do zapewnienia mężczyznom i kobietom równego prawa do korzystania ze wszystkich praw obywatelskich i politycznych (art. 3 MPPOiP), w tym do prawa wszystkich mężczyzn i kobiet w wieku małżeńskim do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny (art. 23 MPPOiP). W stosunku do kobiet ciężarnych nie może też być wykonywana kara śmierci (art. 6 ust. 5 MPPOiP). Obowiązek ochrony praw kobiet został expressis verbis wyrażony w § 18 Deklaracji Wiedeńskiej i Programie Działań. Zagadnienia najczęściej podnoszone w kolejnych dokumentach ONZ to: konieczność zapewnienia równości w dostępie do stanowisk i w zatrudnieniu, w zakresie praw wyborczych, prawa własności, swobody przemieszczania się, dostępu do edukacji, przeciwdziałaniu dyskryminacji, praw reprodukcyjnych, swobody zawierania małżeństwa, równości stron w małżeństwie i zapobieganiu przemocy.

126

Nakaz urzeczywistnienia zasady równości w prawach I generacji wynika także z licznych konwencji ONZ. Równość kobiet i mężczyzn w zakresie czynnego i biernego prawa wyborczego, dostępie do piastowania urzędów i funkcji publicznych gwarantuje Konwencja o prawach politycznych kobiet z 31.3.1953 r. (Dz.U. z 1955 r. Nr 16, poz. 86) – art. I–III. Prawo do zachowania własnego obywatelstwa przez kobiety, niezależnie od zmiany stanu cywilnego, przewidują art. 1–3 Konwencji o obywatelstwie kobiet zamężnych, otwartej do podpisu w Nowym Jorku 20.2.1957 r. (Dz.U. z 1959 r. Nr 56, poz. 334). Nakaz wprowadzenia najniższego wieku, w którym kobiety i mężczyźni mogą zawierać małżeństwa, określają art. 1–3 Konwencji w sprawie zgody na zawarcie małżeństwa, najniższego wieku małżeńskiego i rejestracji małżeństw, otwartej do podpisu 10.12.1962 r. (Dz.U. z 1965 r. Nr 9, poz. 53).

127

Równość kobiet i mężczyzn w prawach II generacji, zwłaszcza w prawach pracowniczych, określa wiele konwencji MOP, w tym Konwencja MOP Nr 100 z 29.6.1951 r. dotycząca jednakowego wynagrodzenia dla pracujących mężczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości (Dz.U. z 1955 r. Nr 38, poz. 238) oraz Konwencja MOP Nr 111 z 25.6.1958 r. dotycząca dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu (Dz.U. z 1961 r. Nr 42, poz. 218). Nakaz szczególnej ochrony i uwzględnienia specyficznej roli kobiet określa również Konwencja MOP Nr 103 z 28.6.1952 r. dotycząca ochrony macierzyństwa. Nieco archaiczne regulacje uwzględniała Konwencja MOP Nr 45 z 21.6.1935 r. dotycząca zatrudniania kobiet przy pracach pod ziemią we wszelkiego rodzaju kopalniach (Dz.U. z 1958 r. Nr 29, poz. 124). Zawierała ona regulacje blankietowe, bezwzględnie zakazujące pracy kobiet w kopalniach, co jest nie do pogodzenia z obecnie obowiązującą zasadą równouprawnienia płci. Konwencja ta została wypowiedziana przez RP ustawą z 28.3.2008 r.

128

Kompleksową regulacją, zawierającą wiele typów zobowiązań władz krajowych nakazujących ochronę praw kobiet, jest Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 18.12.1979 r. (Dz.U. z 1982 r. Nr 10, poz. 71) – tzw. Międzynarodowa Karta Praw Kobiet. Wraz z Protokołem fakultatywnym przyjętym przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 6.10.1999 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr 248, poz. 2484) tworzy system ochrony kobiet przed tzw. dyskryminacją negatywną. Państwa-strony zobowiązały się do potępienia dyskryminacji kobiet we wszelkich jej formach oraz zgodziły się prowadzić, za pomocą wszelkich odpowiednich środków i bez zwłoki, politykę likwidującą dyskryminację kobiet. Przez „dyskryminację kobiet” należy rozumieć wszelkie zróżnicowanie, wyłączenie lub ograniczenie ze względu na płeć, które powoduje lub ma na celu uszczuplenie albo uniemożliwienie kobietom, niezależnie od ich stanu cywilnego, przyznania, realizacji bądź korzystania na równi z mężczyznami z praw człowieka oraz podstawowych wolności w dziedzinach życia politycznego, gospodarczego, społecznego, kulturalnego, obywatelskiego i innych (art. 1 konwencji).

129

Powyższa konwencja ustanowiła Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (ang. Committe on the Elimination of Discrimination against Women) w celu badania postępu jej stosowania. Komitet ten składa się z 23 członków, ekspertów o wysokim poziomie moralnym i odpowiednich kompetencjach w dziedzinie ochrony praw kobiet, wybieranych na 4-letnią kadencję w głosowaniu tajnym spośród kandydatów zgłoszonych przez strony konwencji. Zadaniem Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet jest rozpatrywanie sprawozdań państw w przedmiocie poczynionego postępu w realizacji przepisów konwencji. Sprawozdania są przedstawiane co 4 lata lub częściej, jeśli Komitet się o nie zwróci do państw-stron. Protokół fakultatywny przewiduje również przyjmowanie pisemnych zawiadomień osób lub grup osób albo w imieniu osób lub grup osób twierdzących, że stały się ofiarami naruszenia (art. 3). Komitet wydaje rekomendacje (recommendations) dotyczące praktyki przestrzegania praw kobiet, a od 1986 r. także tzw. rekomendacje ogólne (ang. general recommendations) dotyczące zagadnień problemowych.

130

Powyższy mechanizm antydyskryminacyjny uzupełnia Deklaracja o eliminacji przemocy wobec kobiet przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20.12.1993 r. Zawiera ona w swoim art. 1 definicję przemocy wobec kobiet, przez którą należy rozumieć wszelkie akty przemocy związanej z faktem przynależności danej osoby do określonej płci, którego rezultatem jest – lub może być – fizyczna, seksualna lub psychiczna krzywda lub cierpienie kobiet, włącznie z groźbą popełnienia takich czynów, wymuszeniem lub arbitralnym pozbawieniem wolności, niezależnie od tego, czy czyny te mają miejsce w życiu publicznym, czy prywatnym. Do obowiązków państwa należy potępianie wszelkich aktów przemocy wobec kobiet i prowadzenie polityki zmierzającej do jej wyeliminowania (art. 4). W celu przeciwdziałania przemocy Komisja Praw Człowieka ONZ w rezolucji 1994/45 powołała instytucję Specjalnego Sprawozdawcy ds. przemocy wobec kobiet, jej przyczyn i konsekwencji (ang. Special Rapporteur on violence against women, its causes and consequences). Do jego kompetencji należy badanie spraw na miejscu i przedstawianie raportów. Natomiast pierwsze gwarancje w zakresie przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i dziewcząt w konfliktach zbrojnych przewidziane zostały w rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ Nr 1325 z 31.10.2000 r. dotyczącej kobiet, pokoju i bezpieczeństwa.

131

Równość praw kobiet i mężczyzn zagwarantowano we wszystkich dokumentach systemów regionalnych (art. 4 ust. 5, art. 6, 17 AmKPC, art. 6, 19 Protokołu z San Salvador, art. 18 AfrKPCiL, art. 3 i 33 Arabskiej Karty Praw Człowieka z Tunisu z 22.5.2004 r., art. 14 KWNP). Przykładem przeciwdziałania przemocy seksualnej wobec kobiet są regulacje zawarte w Protokole dodatkowym z Maputo do AfrKPCiL, którego celem jest m.in. przeciwdziałanie klitoridektomi (okaleczaniu żeńskich narządów płciowych).

132

Równouprawnienie kobiet i mężczyzn stanowi jeden z celów UE, nakaz stosowania tej dyrektywy wynika z przepisów prawa pierwotnego i wtórnego, jak również jest ugruntowane orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (wyr. TS: z 8.4.1976 r. w sprawie 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Société anonyme belge de navigation aérienne Sabena, EU:C:1976:56; z 13.5.1986 r. w sprawie 170/84, Bilka – Kaufhaus GmbH przeciwko Karin Weber von Hartz, EU:C:1986:204; z 11.11.1997 r. w sprawie C-409/95, Hellmut Marschall przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, EU:C:1997:533). Również Karta praw podstawowych w art. 23 zapewnia formalną równość kobiet i mężczyzn. Wprowadza ona wymóg w stosunku do władz krajowych, aby zapewnić równość kobiet i mężczyzn we wszystkich dziedzinach, w tym w zakresie zatrudnienia, pracy i wynagrodzenia. Zasada równości nie może stanowić przeszkody w utrzymywaniu lub przyjmowaniu środków zapewniających specyficzne korzyści dla osób płci niedostatecznie reprezentowanej.

133

W systemie Rady Europy istnieje wiele gwarancji konwencyjnych i instytucjonalnych zabezpieczających prawa kobiet. Za realizację zasady niedyskryminacji kobiet odpowiada m.in. Komitet Sterujący ds. równości kobiet i mężczyzn. Nakaz równego traktowania kobiet i mężczyzn wynika z art. 14 EKPC. W art. 12 EKPC uznano, że mężczyźni i kobiety w wieku małżeńskim mają prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny. Artykuł 5 Protokołu dodatkowego Nr 7 z 22.11.1984 r. do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364) precyzuje, że małżonkom przysługują równe prawa i obowiązki o charakterze cywilnoprawnym w stosunkach wynikających z małżeństwa, tak między nimi, jak i w stosunkach z ich dziećmi, w trakcie trwania małżeństwa i w związku z jego rozwiązaniem. Prawa kobiet były przedmiotem licznych orzeczeń ETPC opartych zwłaszcza na kanwie art. 2, 3, 5, 8, 10, 12 oraz 14 EKPC. Regulacje o charakterze restrykcyjnym w zakresie eliminacji wszelkich form dyskryminacji kobiet zawiera Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej z 11.5.2011 r. (tzw. konwencja stambulska). Sporne są rozstrzygnięcia zawarte w tej konwencji dotyczące płci społeczno-kulturowej oraz religii jako źródła przemocy względem kobiet. Dla przestrzegania jej postanowień ustanowiona została Grupa ekspertów ds. przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, tzw. GREVIO.

3. Ochrona praw więźniów i osób detencjonowanych

134

Stosując kryterium szczególnego położenia, należy wyodrębnić więźniów (ang. prisoners), w tym jeńców wojennych (ang. prisoners of war), jako podmioty szczególnie chronione na gruncie PMPC. W świetle Komentarza Ogólnego ONZ Nr 21 przyjętego przez KomPC na 44 sesji 10.3.1992 r. (A/44/40) kategoria ta obejmuje również inne osoby detencjonowane, w tym: zatrzymane, aresztowane, oczekujące na wykonanie kary śmierci, poddane izolacji, kwarantannie, skierowane na leczenie i umieszczone w szpitalu, zakładzie psychiatrycznym, klinice, placówce korygującej lub w jakiejkolwiek innej, w której osoby są pozbawione lub faktycznie ograniczone w korzystaniu z wolności. Wymagają one szczególnego traktowania nie tylko z racji stanu, w którym się znajdują, ale również ze względu na ograniczone w danym miejscu możliwości swobodnego zaspakajania potrzeb, dla realizacji których muszą uzyskiwać pomoc innych osób: funkcjonariuszy i przedstawicieli władzy państwowej, personelu medycznego czy opiekunów. Ochronę wyżej wymienionej kategorii podmiotów nakazują liczne regulacje wyrażone w konwencjach i innych aktach prawa międzynarodowego, zarówno szczebla uniwersalnego, jak i regionalnego. Artykuł 7 Statutu MTK uznaje uwięzienie lub inne dotkliwe pozbawienie wolności fizycznej z naruszeniem podstawowych reguł prawa międzynarodowego za zbrodnię międzynarodową.

135

Pojawienie się pierwszych szczególnych regulacji prawnomiędzynarodowych, będących reakcją na zbrodnie wojenne dokonane w czasie I i II wojny światowej na więźniach i jeńcach wojennych, należy tłumaczyć potrzebą zabezpieczenia więźniów przed przypadkami stosowania przemocy, zabójstwa i ludobójstwa, kierowania do pracy przymusowej, bezprawnej deportacji i pozbawiania innych podstawowych praw osobistych. W sposób zasadniczy sytuację jeńców wojennych – znajdujących się we władzy nieprzyjaciela podmiotów konfliktów zbrojnych – reguluje III konwencja genewska. Fakt uznania za jeńca wojennego – a nie za np. „wrogiego bojownika”, jak określano osoby detencjonowane w obozie Guantanamo – nie ma znaczenia wyłącznie semantycznego, determinuje bowiem ich status prawny. Katalog praw przysługujących jeńcom wojennym obejmuje prawo do:

1) humanitarnego traktowania, w tym wolności od bezprawnego działania lub zaniechania ze strony mocarstwa zatrzymującego, powodującego śmierć lub poważne zagrożenie zdrowia jeńca;

2) wolności od fizycznego okaleczania oraz poddawania doświadczeniom lekarskim lub naukowym jakiegokolwiek rodzaju;

3) wolności od wszelkich aktów gwałtu lub zastraszenia;

4) wolności od zniewag i ciekawości publicznej (art. 14 III konwencji genewskiej).

Jeńcy wojenni nie mogą się zrzec wyżej wymienionych praw (art. 7 III konwencji genewskiej).

136

Standard zasadniczy praw więźniów wyznacza art. 10 MPPOiP, który nakazuje traktowanie w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności każdą osobę pozbawioną wolności. Pakt wyróżnia przy tym dwie kategorie szczególne więźniów: osoby oskarżone i oskarżonych młodocianych. Poza wyjątkowymi okolicznościami osoby oskarżone mają być oddzielone od osób skazanych i będą podlegały innemu traktowaniu, odpowiadającemu ich statusowi osób nieskazanych. Natomiast oskarżeni młodociani mają być oddzieleni od dorosłych i powinni być możliwie jak najszybciej postawieni przed sądem w celu osądzenia. Władzom krajowym nakazano stworzenie takiego systemu penitencjarnego, którego zasadniczym celem będzie poprawa i rehabilitacja społeczna więźniów. Przestępcy młodociani mają być oddzieleni od dorosłych i traktowani stosownie do swego wieku i statusu prawnego. Artykuł 10 należy odczytywać iuncto z art. 7 MPPOiP, gwarantującym wolność od tortur lub okrutnego, nieludzkiego albo poniżającego traktowania lub karania oraz wolność od eksperymentów medycznych.

137

Standardy specjalne w systemie ONZ wyznaczają zarówno akty prawnie wiążące, jak i znacznie liczniejsze akty o charakterze soft law. Do tej drugiej kategorii należą przede wszystkim Wzorcowe reguły minimalne ONZ dotyczące postępowania z więźniami (zwane także Wzorcowymi regułami minimum postępowania z więźniami). Zostały one przyjęte na I Kongresie Narodów Zjednoczonych na temat zapobiegania przestępczości i traktowania przestępców, który odbył się w Genewie w 1955 r. Dokument wprawdzie nie ma charakteru prawnie wiążącego, ale ma znaczenie jako wytyczne postępowania dla władz krajowych, zawiera 95 reguł dotyczących postępowań wobec ogółu więźniów jak i odnosi się do specjalnych kategorii więźniów: karnych, psychicznie chorych oraz z zaburzeniami psychicznymi, osób tymczasowo zatrzymanych, więźniów śledczych, więźniów prawa cywilnego, osób aresztowanych i uwięzionych bez przedstawienia im zarzutu. Zaktualizowaną wersją tego dokumentu są tzw. Reguły Mandeli, które Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło 7.10.2015 r. Podobny charakter mają: Zbiór zasad mających na celu ochronę wszystkich osób poddanych jakiejkolwiek formie aresztowania bądź uwięzienia (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ Nr 43/173 z 9.12.1988 r.), Kodeks ONZ postępowania funkcjonariuszy porządku prawnego (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ Nr 34/169 z 17.12.1979 r.), a także Zasady etyki medycznej (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ Nr 37/194 z 18.12.1982 r.) istotne dla personelu medycznego, zwłaszcza lekarzy, w ochronie więźniów i osób zatrzymanych w przeciwdziałaniu torturom i innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania.

138

W systemie Rady Europy zasadnicze gwarancje dotyczące więźniów i innych osób detencjonowanych zostały wyrażone w EKPC, w tym w jej art. 3 i 5, oraz są uzupełnianie przez systematyczne orzecznictwo strasburskie w zakresie: bezpieczeństwa osobistego więźniów, ich kontaktów z współosadzonymi, prywatności w warunkach detencji, dostępu do opieki medycznej, wolności od tortur, nieludzkiego poniżania lub traktowania. Najważniejszym instrumentem uzupełniającym mechanizm strasburski jest Europejski Komitet ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (ang. European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment – CPT), ustanowiony przez Europejską konwencję o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, sporządzoną w Strasburgu 26.11.1987 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 46, poz. 238 ze zm.). Zadaniem Komitetu jest badanie, przez wizytacje, w jaki sposób są traktowane osoby pozbawione wolności, w celu wzmocnienia, w razie potrzeby, ich ochrony (art. 1). Specjalne standardy ochrony więźniów zostały zawarte w załącznikach do licznych zaleceń Komitetu Ministrów. Przykładem takich dokumentów są np.: Europejskie reguły więzienne w wersji podstawowej z 12.2.1987 r. i w wersji zrewidowanej z 11.1.2006 r., Europejskie reguły probacji z 20.1.2010 r. czy Europejskie reguły dotyczące nieletnich przestępców podlegających sankcjom oraz innym środkom z 5.11.2008 r.

4. Ochrona praw osób niepełnosprawnych

139

Niepełnosprawni to kategoria osób, które w wyniku deficytu swoich fizycznych lub umysłowych zdolności, wrodzonych lub nabytych, nie są w stanie zapewnić sobie – częściowo lub całkowicie – warunków koniecznych do swego indywidualnego lub społecznego życia, stąd też wymagają uwzględnienia ich szczególnych potrzeb. Konieczność ochrony praw osób niepełnosprawnych w systemie uniwersalnym została zawarta w art. 25 ust. 1 PDPC, gwarantującym takim osobom nie tylko prawo do zabezpieczenia społecznego, lecz także prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt niepełnosprawnego i jego rodziny, na zasadzie takiej, jaką ma inny człowiek. Państwa zobowiązały się do walki zarówno z przyczynami, jak i skutkami niepełnosprawności w wielu dokumentach, m.in. w uchwale 1921 (LVIII) Rady Gospodarczo-Społecznej z 6.5.1975 r. dotyczącej zapobiegania powstawaniu niepełnosprawności oraz rehabilitacji osób niepełnosprawnych. Pierwszy katalog praw osób niepełnosprawnych natomiast zawarty został w Deklaracji o prawach osób niepełnosprawnych przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9.12.1975 r.

140

W dniu 13.12.2006 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych, której celem jest popieranie, ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności przez wszystkie osoby niepełnosprawne oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności. Do osób niepełnosprawnych zalicza ona te osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną lub w zakresie zmysłów, co może – w połączeniu z różnymi barierami – utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym na zasadzie równości z innymi osobami (art. 1 konwencji). Konwencja opiera się na siedmiu zasadach oraz zawiera zobowiązania władz krajowych do zapewnienia i popierania pełnej realizacji wszystkich praw człowieka bez jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność.

141

Konwencja powołuje Komitet ds. Praw Osób Niepełnosprawnych, składający się z 12 ekspertów. Członkowie Komitetu są wybierani na 4-letnią kadencję. Mogą oni być ponownie wybrani jeden raz (art. 34). Komitet rozpatruje sprawozdania państw, na ich podstawie wydaje uwagi i zalecenia ogólne, jakie uzna za właściwe i przekazuje je zainteresowanemu państwu (art. 36). Komitet rozpatruje również skargi indywidualne. W świetle Protokołu fakultatywnego do Konwencji, przyjętego 13.12.2006 r., każda osoba, która czuje się pokrzywdzona w wyniku działań instytucji państwowych niezgodnych z postanowieniami konwencji może zwrócić się o pomoc do Komitetu ds. praw osób niepełnosprawnych. Ponadto strony mogą zezwalać Komitetowi na zbadanie, zgłaszanie i zawieranie zaleceń dotyczących „poważnych lub systematycznych naruszeń” konwencji. Komitet współpracuje z innymi organizacjami, w tym ze Specjalnym Sprawozdawcą ds. osób z niepełnosprawnościami ustanowionym rezolucją Nr 26/20.

142

Prawa osób niepełnosprawnych zostały zawarte w aktach systemów regionalnych, przy czym najczęściej zagadnienie niepełnosprawności wiąże je z prawami społecznymi, zwłaszcza z prawem zabezpieczenia społecznego. Nakaz integracji osób niepełnosprawnych zawiera art. 26 KPP. Określa on, że Unia Europejska uznaje i szanuje prawo osób niepełnosprawnych do korzystania ze środków mających zapewnić im samodzielność, integrację społeczną i zawodową oraz udział w życiu społeczności. Również Europejska Karta Społeczna w wersji podstawowej i zrewidowanej zawiera gwarancje szanowania i respektowania niepełnosprawności (art. 9, 10, 15). W systemie Rady Europy prawa osób niepełnosprawnych zostały również zawarte w licznych zaleceniach Komitetu Ministrów, w tym dotyczących niepełnosprawnych dzieci. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznaje za dyskryminację ze względu na niepełnosprawność niezapewnienie przez państwa właściwych racjonalnych usprawnień wobec osób ze szczególnymi potrzebami, w tym dziećmi niepełnosprawnymi, jako osobami szczególnie bezbronnymi (wyr. ETPC z 10.9.2020 r. w sprawie G.L. przeciwko Włochom, skarga Nr 59751/15, HUDOC). Cele i zadania państw członkowskich w zakresie obowiązków władz krajowych w zakresie zapewnienia potrzeb osób niepełnosprawnych zostały zawarte w Strategii Rady Europy na lata 2017–2023.

5. Ochrona praw pozostałych kategorii osób

143

Poza dziećmi, kobietami, więźniami i osobami z niepełnosprawnościami są inne kategorie osób ze specjalnymi potrzebami, które wymagają stosowania specjalnych instrumentów ochrony przyjętych i uznanych w międzynarodowych systemach ochrony praw człowieka. W wiążących aktach prawa międzynarodowego władze krajowe zostały zobowiązane do szanowania, ochrony i pełnej realizacji praw następujących kategorii osób:

1) odmiennej rasy i koloru skóry;

2) osób starszych;

3) pracowników migrujących i członków ich rodzin;

4) osób dotkniętych zjawiskiem tzw. wymuszonych zaginięć (ang. forced disappearance, enforced disappearance).

144

Osoby narażone na rasizm i dyskryminację rasową mają obecnie sprecyzowane możliwości ochrony swojej osoby przed ewentualnym nierównym traktowaniem w systemie uniwersalnym. Jednym z celów Narodów Zjednoczonych wyrażonych w art. 1 pkt 3 KNZ jest poszanowanie praw i podstawowych wolności dla wszystkich bez względu na różnice rasy, podobnie w art. 2 PDPC pojęcie rasy otwiera katalog przesłanek, które nie mogą być powodem jakiejkolwiek dyskryminacji. Podobnie w świetle art. 1 Deklaracji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20.11.1963 r., dyskryminacja ze względu na rasę, kolor skóry lub narodowość jest przestępstwem przeciwko godności ludzkiej.

145

Nakaz równego traktowania, niezależnie od posiadanej rasy i koloru skóry, przewidują fundamentalne dokumenty systemu uniwersalnego, w tym Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z 7.3.1966 r. Zawiera ona pojęcie i rodzaje dyskryminacji rasowej i ustanawia mechanizm kontrolny w postaci Komitetu ds. Eliminacji Dyskryminacji Rasowej, który składa się z 18 ekspertów wybieranych na okres 4 lat (art. 8 konwencji). Komitet, poza rozpatrywaniem sprawozdań i wysuwaniem sugestii i zaleceń ogólnych, opierając się na analizie sprawozdań i informacji otrzymanych od państw, pełni funkcje quasi-judykacyjne, ponieważ posiada kompetencję do rozpoznawania skarg międzypaństwowych i indywidualnych. Natomiast Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu i karaniu zbrodni apartheidu z 30.11.1973 r. określa apartheid, a także podobną mu politykę i praktyki segregacji oraz dyskryminacji rasowej, mianem zbrodni międzynarodowej. Obowiązek zapobiegania takim praktykom przewiduje również Międzynarodowa konwencja przeciw apartheidowi w sporcie z 10.12.1985 r. Nakaz poszanowania praw osób odmiennej rasy zawierają w zasadzie wszystkie akty systemów ochrony praw człowieka (art. II AmDPiOC, art. 1 AmKPC, art. 2, 13 ust. 5, art. 22 ust. 8, art. 27 AfrKPCiL, art. 1, 5, 22 Kairskiej Deklaracji o Prawach Człowieka w Islamie z 5.8.1990 r., art. 2 ArKPC 2004 r., art. 20 KWNP, art. 22 KPP i art. 14 EKPC).

146

Obowiązek poszanowania praw i wolności ludności tubylczej został wyrażony w dokumentach – zwłaszcza systemu uniwersalnego – w odpowiedzi na proceder wtórnego niewolnictwa i zawłaszczania ziemi (ang. landgrabbing). Katalog praw tubylców obejmuje prawo do przetrwania oraz do integralności zarówno całej grupy, jak i poszczególnych jej członków, prawo do samostanowienia o sobie, jak również prawo do zachowania ich ziemi, języka, religii i innych elementów dziedzictwa kulturowego, które są składnikami ich tożsamości, w tym również prawo tubylców. Prawa te uszczegółowiono w Konwencji MOP Nr 169 w sprawie ludności rdzennej i plemiennej przyjętej 7.6.1989 r., która zastąpiła Konwencję MOP Nr 107 z 1957 r.

147

Zachętę do korzystania z tradycji ludów tubylczych zawiera Konwencja o różnorodności biologicznej, sporządzona w Rio de Janeiro 5.6.1992 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 184, poz. 1532). Prawa indywidualne i kolektywne zawiera natomiast Deklaracja praw ludności rdzennej przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 17.9.2007 r. Zobowiązuje ona władze krajowe do ustanowienia i przestrzegania minimalnych norm dotyczących przetrwania, godności i dobrobytu rdzennych narodów świata. Problem kontroli przestrzegania zobowiązań państwa pojawia się również w raportach funkcjonującego od 2004 r. Specjalnego Sprawozdawcy ds. praw ludności rdzennej (ang. Special Rapporteur on the Rights of Indigenous Peoples). W ramach Organizacji Państw Amerykańskich 16.6.2016 r. przyjęta została Amerykańska deklaracja praw ludności tubylczej jako regionalny instrument ochrony praw człowieka.

148

Ze względu na postępujące zmiany demograficzne zasadne jest wyodrębnianie szczególnych praw pracownikom migrującym, osobom zaginionym i osobom starszym. Szczególnie wrażliwe na zmiany demograficzne są osoby starsze, przy czym ze względu na brak jednoznacznych mierników, zwłaszcza dotyczących wieku, nie ma jednoznacznej definicji „osoby starszej” (ang. older person). W świetle raportu A/66/173 Sekretarza Generalnego ONZ z 2011 r. osoby starsze będą w coraz większym stopniu zagrożone dyskryminacją, biedą, przemocą i nadużyciami, a także będą narażone na brak dostępu do usług i świadczeń określonej jakości. W 2011 r. przedstawiona została propozycja konwencji ONZ poświęconej osobom starszym. Problem zagrożenia osób starszych potencjalnym ubóstwem, wykluczeniem, brakiem opieki i ryzykiem eutanazji jest widoczny zwłaszcza na kontynencie europejskim, co dostrzegają odpowiednie instytucje Unii Europejskiej i Rady Europy. Z kolei art. 25 KPP uznaje i szanuje prawo osób w podeszłym wieku (ang. the elderly) do godnego i niezależnego życia oraz do uczestniczenia w życiu społecznym i kulturalnym. Na potrzeby osób starszych zwrócono uwagę w rekomendacji CM/Rec(2014)2 Komitetu Ministrów dla Państw Członkowskich z 19.2.2014 r. w sprawie promocji praw osób starszych.

§ 4. Ogólne zasady praw człowieka

149

Każdy system prawny wprowadza zasady, na których opiera swoje funkcjonowanie. System praw człowieka działa w ramach systemu prawa międzynarodowego, jednak można wskazać istnienie wielu zasad specyficznych dla praw człowieka. Istnieją pewne rozwiązania teoretyczne i praktyczne, które są charakterystyczne dla systemu praw człowieka. Część z nich wynika z historii przyjmowania Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka i ma obecnie charakter bardziej dydaktyczny, co dotyczy generacji praw człowieka. Kolejna część jest efektem praktyki stosowania paktów, co dotyczy koncepcji marginesu oceny i specyfiki wykładni praw człowieka. Następne wynikają z kolei z istoty ochrony i charakteru praw człowieka, są to wertykalne i horyzontalne oddziaływanie praw człowieka, klauzule limitacyjne i ogólne zasady derogacji praw człowieka.

I. Generacje praw człowieka

150

Historyczny rozwój praw człowieka i przeorientowanie zobowiązań międzypaństwowych na zobowiązania państw wobec jednostki nie nastąpiły niestety bez nadmiernej ingerencji politycznej w ten proces. Doprowadziło to do erozji systemu uniwersalnego praw człowieka i jego deprecjacji jako całości. Ogromną rolę odegrał w przyjmowaniu paktów polski cywilista, sędzia Sądu Najwyższego, profesor Zbigniew Resich, jako przewodniczący i wiceprzewodniczący Komisji Praw Człowieka ONZ. Przyjęcie dwóch paktów: MPPOiP oraz MPPGSiK, było efektem kompromisu, aby MPPC w ogóle przyjąć. Niestety konflikt polityczny między blokiem komunistycznym a państwami Zachodu doprowadził do dwóch różnych standardów zobowiązań państwa w tych paktach. Wynikało to z obaw, zwłaszcza USA, aby prawa społeczne o randze międzynarodowej nie były narzędziem do odśrodkowego wzmacniania ruchów komunistycznych w państwach Zachodu. Związek Radziecki dążył do ujęcia wszelkich praw społecznych i socjalnych jako praw człowieka, bowiem i tak nie przestrzegałby jakichkolwiek standardów. Państwa cywilizowane jednak starają się przestrzegać porządku międzynarodowego, więc nie chciały zgodzić się na wiążący państwo charakter tych praw. Spowodowało to przyjęcie dwóch typów zobowiązań państwa w ramach kompromisu, aby wyjść z patowej sytuacji. Faktem jest, że w Europie bardziej dotkniętej II wojną światową szybciej, bo na początku lat 50. XX w., przyjęto konwencję chroniącą prawa człowieka i Protokół Nr 1 do EKPC, gdzie ujęto prawo do własności i prawo do nauki. W systemie uniwersalnym nastąpiło to w drugiej połowie lat 60. XX w. Był to skutek nadmiernej ingerencji polityki w proces kształtowania prawa praw człowieka.

151

W konsekwencji w MPPOiP obowiązek państwa został określony w art. 2 w następujący sposób: „każde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązuje się przestrzegać i zapewnić wszystkim osobom, które znajdują się na jego terytorium i podlegają jego jurysdykcji, prawa uznane w niniejszym Pakcie”. Państwo zatem jest zobowiązane przestrzegać praw określonych w tym pakcie, a po stronie osób tworzy on prawa podmiotowe podlegające ochronie w sposób określony w pakcie i Protokole fakultatywnym do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 16.12.1966 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 23, poz. 80), dotyczącym skargi osoby do KomPC.

152

Natomiast w treści MPPGSiK państwo jest zobowiązane wyłącznie do „starania się” o zapewnienie jak najwyższego standardu ochrony praw człowieka określonych w tym pakcie i progresywnego rozwoju tej ochrony. Wynika to z art. 2 MPPGSiK, który określa, że „każde z Państw-Stron niniejszego Paktu zobowiązuje się podjąć odpowiednie kroki indywidualnie i w ramach pomocy i współpracy międzynarodowej, w szczególności w dziedzinie gospodarki i techniki, wykorzystując maksymalnie dostępne mu środki, w celu stopniowego osiągnięcia pełnej realizacji praw uznanych w niniejszym Pakcie wszelkimi odpowiednimi sposobami, włączając w to w szczególności podjęcie kroków ustawodawczych”. Państwo zatem nie ma obowiązku przestrzegać tych praw, a jedynie zwiększać zakres ich ochrony czy realizacji. W praktyce takie zobowiązanie jest nieskuteczne.

153

Ta różnica stała się powodem erozji systemu praw człowieka. Prawo jako system norm, w przeciwieństwie do systemu norm moralnych, operuje sankcją. Zbudowanie systemu, gdzie „jego połowa” nie jest wiążąca, degeneruje cały system. Teoria prawa stwierdza, że desuetudo nawet jednego przepisu, jednej normy jest niebezpieczne dla całej regulacji, ponieważ skłania do nieprzestrzegania prawa. Ten błąd pierwotny systemu praw człowieka ONZ stoi za jego mniejszym znaczeniem niż ten, jaki w praktyce ma regionalny system europejski. W Europie, w ramach Rady Europy, konwencje i zawarte w nich zobowiązania z zakresu praw człowieka mają charakter wiążący. Państwa podlegają sankcjom. Nie próbuje się aż tak politykować praw człowieka, a jeśli nawet, to próby takie są weryfikowane, czego przykładem jest sprawa Lautsi przeciwko Włochom (wyr. Wielkiej Izby ETPC z 18.3.2011 r. w sprawie Lautsi i in. przeciwko Włochom, skarga Nr 30814/06, HUDOC, a także wcześniejszy uchylony wyr. ETPC z 3.11.2009 r. w sprawie Lautsi i in. przeciwko Włochom, skarga Nr 30814/06, HUDOC). W systemie MPPC wiele zagadnień o charakterze szczegółowym ujęto jako konkretne prawa człowieka. Jest to bardzo trudne, ponieważ należy to czynić w poszanowaniu porządków prawnych i kultury prawnej różnych państw.

154

Problem ten próbowała rozwiązać i zracjonalizować nauka PMPC. Generacyjność praw człowieka dostrzegł i jako pierwszy opisał Karel Vasak w latach 70. XX w. Według niego każde prawo niezależnie od generacji jest takie samo co do rangi i wartości, choć przyjmuje się inny zakres ochrony praw człowieka w konkretnym przypadku zależnie od generacji, w jakiej dane prawo funkcjonuje.

155

Pierwszą generacją praw człowieka są prawa i wolności osobiste oraz polityczne. Generacja ta stanowi główny trzon ochrony praw człowieka. Mają one sprecyzowaną treść i wiążący charakter. Ich katalog zawiera MPPOiP.

156

Drugą generacją są prawa i wolności społeczne, kulturalne i ekonomiczne, których zakres sprecyzowania w konwencjach jest zależny od etapu rozwoju gospodarczo-kulturalnego danego społeczeństwa. Konsekwencją tego jest fakt, że prawa II generacji są chronione wtedy, gdy rozwój danego społeczeństwa na to pozwala i tylko w zakresie, w jakim etap tego rozwoju na to pozwala. Prawa te nie są chronione w sposób bezwzględny, jak prawa I generacji. Ich katalog zawiera MPPGSiK.

157

Trzecią, obecnie kształtowaną generacją praw człowieka są prawa i wolności do pokoju, samostanowienia, środowiska, rozwoju. Są to prawa mające głównie charakter zbiorowy, kolektywny, o cechach jeszcze bardziej postulatywnych czy solidarnościowych. Niestety tak jak w przypadku praw II generacji, brak możliwości stosowania sankcji oraz brak wiążącego charakteru normatywnego powoduje, że prawa te nie wychodzą poza ramy postulatów. Prowadzi to do inflacji i pojawienia się tzw. nowych praw człowieka, co degraduje system praw człowieka jako system ochrony praw jednostki i pozbawia go mocy i siły oddziaływania.

158

Co więcej, prawa II generacji są wiązane z prawami I generacji, aby uzyskać efektywną ich ochronę tam, gdzie jest to normatywnie wykonalne. Podział generacyjny zaczyna tracić na znaczeniu, staje się bardziej podziałem dydaktycznym. Choć w praktyce błędem jest zarzucanie państwu nieprzestrzegania praw II generacji tam, gdzie mają one wyłącznie taki charakter i nie są związane z prawami I generacji. Normatywnie poszukuje się rozwiązań zrównujących ochronę praw I i II generacji. Powiązanie takie jest możliwe, bo właśnie godność człowieka, nadająca moc i siłę prawom człowieka, wymaga ochrony praw, które znalazły się w katalogu praw II generacji. Uszkadza to jednak cały system, który w konsekwencji nie jest spójny. Jeśli społeczność międzynarodowa skupiłaby się wyłącznie na tym, co jest bezsporne, łatwiej byłoby wprowadzić wspólny standard uniwersalny. Łatwiej byłoby wypracować instytucje i instrumenty rzeczywistej ochrony. Tymczasem dopuszczono do tworzenia w ramach systemu praw człowieka postulatów, a nie rzeczywistej ochrony praw jednostki.

II. Wertykalne i horyzontalne oddziaływanie praw człowieka

159

Prawa człowieka oddziałują zarówno wertykalnie, jak i horyzontalnie. Ten drugi aspekt zyskuje coraz większe znaczenie. Adresatem norm określających prawa człowieka – podmiotem zobowiązanym – jest głównie władza i państwo, bowiem normy praw człowieka mają zasadniczo charakter wertykalny. Prawa człowieka zostały wyrażone w aktach normatywnych wyższego rzędu – konwencjach międzynarodowych oraz w konstytucjach, po to, aby władza i państwo nie mogły legalnie, w ramach wewnętrznych systemów prawnych, tych praw naruszać. System ochrony międzynarodowej i ochrony konstytucyjnej praw człowieka ma naruszenie uniemożliwiać. Ponadto prawa człowieka stanowią drogowskaz, jak interpretować normy prawne zawarte w wewnętrznych systemach prawnych. Cechą specyficzną praw człowieka jest to, że zobowiązane do przestrzegania praw człowieka państwo ma przez ten system ochrony jednostki zapewniać jej bezpieczeństwo przed negatywnym działaniem aparatu państwowego oraz nakazanie państwu ochrony praw i wolności jednostek.

160

Państwo zawsze działa przez swoich funkcjonariuszy, którzy mogą naruszać prawa człowieka pozaprawnie – poza jakąkolwiek procedurą, np. stosując tortury. Państwo ma wobec tego obowiązek przeciwdziałać nadużywaniu władzy przez swoich urzędników, tworząc skuteczny system odpowiedzialności osób odpowiedzialnych za naruszenie. System odpowiedzialności oczywiście może korzystać z różnych jej form – od służbowej, dyscyplinarnej, przez finansową, aż do prawnokarnej. Chodzi o to, aby był on współmierny do naruszenia prawa i obowiązków przez odpowiedzialnego za naruszenie funkcjonariusza.

161

Może być też tak, że prawa człowieka są naruszone w ramach procedury sądowej lub administracyjnej. Takie sytuacje są częstsze, a rola państwa sprowadza się do tworzenia prawa w taki sposób, aby jego stosowanie nie było niezgodne ze standardami ochrony praw człowieka. Prawo podlega zmianom, poprawkom dostosowującym do standardu konstytucyjnego i międzynarodowego, co także jest obowiązkiem prawodawcy. Przejawem ochrony praw człowieka są instrumenty, zwłaszcza procesowe, pozwalające wyeliminować z obrotu prawnego decyzję lub orzeczenie sprzeczne z prawami człowieka, co jest stwierdzone w innym postępowaniu. Ochroną taką jest także zobowiązywanie ustawowe urzędników i sądów do respektowania standardu ochrony praw człowieka.

162

Jeśli już dojdzie do naruszenia praw człowieka, nawet w sytuacji, gdy nie uda się ustalić odpowiedzialnego za naruszenie funkcjonariusza, państwo ma obowiązek odpowiedzialności finansowej wobec poszkodowanego w postaci odszkodowania i zadośćuczynienia.

163

Jednakże adresatem obowiązku ochrony praw człowieka może być także inny człowiek, osoba prawna czy jednostka nieposiadająca osobowości prawnej, bowiem prawa człowieka mogą działać horyzontalnie. Co do zasady, oznacza to konieczność respektowania praw człowieka innych osób. Jest to normalne w społeczeństwie, że nie należy naruszać praw innych. Jednostka, naruszając prawa człowieka innej jednostki, zasadniczo narusza także przepisy prawa niższego rzędu, lecz czasem może w tym systemie prawnym brakować pewnej regulacji i prawa człowieka w takiej sytuacji są bezpośrednią podstawą ochrony. Ponadto celem ochrony praw człowieka jest wola chronienia go przed naruszeniem jego praw przez podmiot silniejszy, którym może być duża instytucja, korporacja, przedsiębiorstwo, a niekoniecznie władza i państwo. Dotyczy to zwłaszcza korporacji czy przedsiębiorstw międzynarodowych, które tylko formalnie są dla jednostki równorzędnym podmiotem.

III. Koncepcja marginesu oceny

164

Kolejną specyfiką systemu praw człowieka jest koncepcja marginesu uznania (ang. margin of appreciation) w systemie uniwersalnym praw człowieka, która na gruncie europejskim występuje pod pojęciem marginesu oceny (ang. a margin of discretion). Dotyczy ona tej samej zasady praw człowieka, która ma nad wyraz praktyczny charakter. Jej znaczenie ma bardzo duży wpływ na prawidłowe stosowanie standardu międzynarodowego w prawie krajowym.

Potrzeba ukształtowania tej zasady wynika z konkurencji systemów normatywnych. Każdy system prawny uważa sam siebie za najważniejszy. To znaczy system konstytucyjny danego państwa uważa, że ma prymat nad prawem międzynarodowym. Dotyczy to także prawa UE wobec prawa państw członkowskich, gdzie wyłącznie Finlandia w Konstytucji uznaje pierwszeństwo prawa unijnego nad własnym. Żadne inne państwo takich zapisów konstytucyjnych nie ma. Co więcej, polski czy niemiecki Trybunał Konstytucyjny wprost określiły, że Konstytucja ma pierwszeństwo przed prawem UE. Jednocześnie prawo UE, w ramach własnego systemu uważane jest za prawo nadrzędne nad prawem krajowym. Podobnie jest z reżimem traktatów czy konwencji, także tych dotyczących praw człowieka.

165

Z uwagi na materię praw człowieka, różne poziomy rozwoju państw, odmienną historię, różną kulturę, w tym kulturę prawną i różne porządki prawa wewnętrznego, sama ogólność norm systemu praw człowieka mogłaby nie być wystarczająca. Stosowanie praw człowieka mogłoby oznaczać narzucanie rozwiązań z gruntu nieakceptowalnych w danym społeczeństwie czy kulturze. To z kolei mogłoby skłaniać państwa do występowania z międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka. Koncepcja marginesu oceny stanowi zasadę PMPC, która pozwala uniknąć takiej sytuacji. Jest ona wyrazem przekonania, że nie zawsze społeczność międzynarodowa i ocena dokonana przez przedstawicieli innych kultur czy społeczeństw musi być prawidłowa.

166

Powstaje więc problem, jak zastosować normy prawa międzynarodowego, wobec przypadków zdarzających się w różnych państwach, które mają róże doświadczenia historyczne czy społeczne.

Koncepcja marginesu oceny jest teoretycznym i praktycznym modelem pozwalającym na uwzględnianie różnic, zwłaszcza specyfiki społecznego i kulturowego kontekstu poszczególnych państw. Najwyraźniej widać to w kwestiach światopoglądowych, religijnych, kwestiach moralności. Koncepcja marginesu oceny polega na swobodzie, jaką organ międzynarodowy (sąd, trybunał, komitet) pozostawia organom krajowym, zwłaszcza sądom konstytucyjnym, w stosowaniu aktów prawa międzynarodowego i standardów praw człowieka. Jest to stanowisko zarówno ETPC, jak i KomPC. Jest ono popierane w literaturze i zasługuje na pełną akceptację.

167

Koncepcja marginesu oceny stanowi utrwalony standard ochrony praw człowieka w orzecznictwie ETPC, wobec czego został przygotowany Protokół Nr 15 z 24.6.2013 r. zmieniający Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolnościach (Dz.U. z 2021 r. poz. 1879), który zasadę tę wprost określa w art. 1. Protokół ten ma charakter prawnie wiążący i wszedł w życie w dniu 1.8.2021 r. w zakresie wpisania koncepcji marginesu oceny do preambuły EKPC, a w zakresie krótszego 4-miesięcznego terminu na wniesienie skargi – w dniu 1.2.2022 r. (art. 7 i 8 Protokołu Nr 15).

Zasada ta zyskuje na znaczeniu, zwłaszcza gdy dochodzi do kolizji praw i wolności człowieka, kiedy należy dać któremuś z nich pierwszeństwo. Podobnie zyskuje ona na znaczeniu przy wykładni tzw. klauzul limitacyjnych. W praktyce tutaj najczęściej konieczne jest podkreślenie kontekstu krajowego.

168

W praktyce realizacja tej zasady polega na konieczności analizy, czy dane orzeczenie sądu międzynarodowego, np. ETPC, ma zastosowanie do danego państwa, bowiem jego historia, kultura, system prawny może być zupełnie inny niż ten, który oceniał Trybunał. Wtedy takie „proste” przełożenie orzeczenia ETPC na grunt innego państwa może być niemożliwe. Zasada ta równoważy zatem nacisk sądu międzynarodowego na dane społeczeństwo, aby nie doszło do nadmiernej ingerencji i narzucania woli międzynarodowego organu w kwestiach wrażliwych. Trybunał nie stosuje tej zasady, jeśli istnieje wspólny i ugruntowany standard ochrony praw człowieka w jakiejś materii. Przykładem może być zakaz obowiązkowej służby wojskowej i konieczność utworzenia służby zastępczej, gdzie ETPC uznał, że jest to wspólny europejski standard. Trybunał określił, że w chwili obecnej nie ma w państwach europejskich wypracowanego wspólnego standardu ochrony moralności, w tym moralności publicznej, i znajduje tutaj zastosowanie koncepcja marginesu oceny.

IV. Specyfika wykładni norm w systemie praw człowieka

169

Kolejną cechą specyficzną praw człowieka jest sposób wykładni norm w systemie ich ochrony. Po pierwsze, normy praw człowieka określające ich rodzaje mają charakter norm bardzo ogólnych, co jest efektem konsensusu wielu państw. Widać to przy porównaniu norm określających prawa człowieka, a więc materialnego prawa praw człowieka z prawem formalnym, procesowym regulującym budowę systemu ich ochrony, które są już bardzo szczegółowe.

170

Prawa człowieka nie są rozbudowane w warstwie językowej. Wymusza to twórczą wykładnię, która uwzględnia nie tylko wyniki wykładni językowej, ale spojrzenie jest szersze i bierze pod uwagę zwłaszcza wykładnię systemową i celowościową. Co więcej, wyniki zgodne z wykładnią systemową i celowościową, a sprzeczne z językową wykładnią czysto formalną mają pierwszeństwo. Dochodzi zatem do przełamania prymatu wykładni językowej nad innymi rodzajami wykładni.

Ponadto sama wykładnia językowa nadaje poszczególnym słowom znaczenie odmienne, niż jest to przyjęte dla terminologii właściwej w danej gałęzi prawa. Jako przykład można wskazać prawo do poszanowania swego mienia (art. 1 Protokołu Nr 1 do EKPC), które ETPC interpretuje jako źródło prawa człowieka do ekspektatywy prawa, które musi być już ukształtowane, praw własności intelektualnej, praw z akcji itd. (zob. np. wyr. ETPC z 13.6.1979 r. w sprawie Marckx przeciwko Belgii, skarga Nr 6833/74, HUDOC).

171

Po pierwsze, wykładnia praw człowieka wymaga głębokiej analizy tekstów prawnych w różnych językach. Tłumaczenia w różnych językach posługują się różną, nieprecyzyjną terminologią, co wyklucza prosty prymat wykładni językowej. Często urzędowe tłumaczenia na język polski pozostawiają wiele do życzenia. Ich nieprecyzyjność może być źródłem nieporozumień. Jako przykład można podać art. 10 ust. 1 EKPC, który w polskiej wersji brzmi: „Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii”, choć właściwsze byłoby użycie sformułowania „wolność ekspresji”, ewentualnie „swoboda wypowiedzi” czy „swoboda ekspresji”.

Nie jest to oczywiście tylko polski problem, bowiem błędne, znacznie różniące się językowo wersje występują także w innych państwach. Wymaga to w procesie wykładni językowej ustalenia, jakie jest brzmienie tekstu w innych językach i rozstrzygnięcie ewentualnych wątpliwości. Jako przykład błędnego tłumaczenia można wskazać art. 10 ust. 2 KPP, który w urzędowej polskiej wersji językowej określa, że „uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa”. Jednak tekst art. 10 ust. 2 KPP zarówno w języku angielskim: the right to conscientious objection is recognised, in accordance with the national laws governing the exercise of this right, jak i francuskim: le droit à l’objection de conscience est reconnu selon les lois nationales qui en régissent l’exercice, pozwala na twierdzenie, że prawidłowe powinno być polskie tłumaczenie „uznaje się prawo do sprzeciwu sumienia”. Natomiast wersja niemiecka KPP ma następującą treść: das Recht auf Wehrdienstverweigerung aus Gewissensgründen wird nach den einzelstaatlichen Gesetzen anerkannt, welche die Ausübung dieses Rechts regeln, którą należałoby dosłownie przetłumaczyć: „prawo do odmowy służby wojskowej z powodów sumienia zostaje uznane przez ustawy poszczególnych państw, regulujące korzystanie z tego prawa”. Wynika to z faktu, że wyrażenie Wehrdienstverweigerung ma ewidentne konotacje wojskowe, bowiem wehrdienst oznacza służbę wojskową. Występuje zatem różnica w treści Karty w różnych wersjach językowych. Utrudnia to dokonywanie wykładni, co należy mieć zawsze na uwadze, dokonując wykładni norm prawa międzynarodowego.

172

Po drugie, w systemie praw człowieka obok „prawa twardego” – hard law, występuje tzw. soft law, czyli system „prawa miękkiego”, niemającego charakteru wiążącego, a bardziej postulatywny i deklaratoryjny. Zbliża to ten system do praw III generacji. Są to rezolucje, komentarze, uchwały organów organizacji międzynarodowych. Wskazują one pożądany kierunek wykładni obowiązującego prawa albo kierunek prac legislacyjnych, czyli określają, co powinno być przyjęte jako wiążące prawo międzynarodowe.

Dokumenty te nie są wprost wiążące, ale są często powoływane przez międzynarodowe organy ochrony praw człowieka, jako kierunek interpretacji norm praw zawartych w konwencji. Często też postulat zawarty w soft law, po powtórzeniu swojej treści w orzeczeniu sądu międzynarodowego, staje się obowiązujący. Podobnie postulaty z soft law przybierają z czasem postać konwencji międzynarodowej. W doktrynie, ale też w orzecznictwie określa się ten proces mianem „utwardzania prawa miękkiego”.

173

Po trzecie, wykładnia praw człowieka następuje przez jego stosowanie przez sądy międzynarodowe w ramach tzw. koncepcji żywego instrumentu, a wykładnia ta ma charakter twórczy i precedensowy, zbliżający się do systemu common law (szerzej zob. wyr. ETPC z 16.4.2002 r. w sprawie Set Colas Est i in. przeciwko Francji, skarga Nr 37971/97, HUDOC, pkt 41, oraz z 27.9.1990 r. w sprawie Cossey przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga Nr 10843/84, HUDOC, pkt 35 in fine).

Koncepcja ta polega na dostosowywaniu orzecznictwa np. ETPC do zmieniających się uwarunkowań społecznych, rozwoju ludzkości, postępu naukowo-technicznego itd. Orzeczenia nie są w tym znaczeniu orzeczeniem tylko w konkretnej sprawie, choć mają w niej powagę rzeczy osądzonej – res iudicata. Wiążą one też państwa, choć nie jako wyrok erga omnes, a jako kierunek ochrony konkretnego prawa człowieka w porządku krajowym, oczywiście przy uwzględnieniu koncepcji marginesu oceny. Trybunał sam określa, że orzeczenia są orzeczeniami precedensowymi, czasem uchyla „poprzednie” precedensy i stosuje procedurę wyroku pilotażowego. Oznacza to, że w sposób stały określane są nowe wymiary ochrony praw człowieka, nowe warstwy ludzkiej godności wyrażone w systemie normatywnym zyskują precyzyjną ochronę. Orzeczenia w istotny sposób kształtują zatem rzeczywistą treść praw człowieka w praktyce (szerzej zob. wyr. Wielkiej Izby ETPC z 19.6.2006 r. w sprawie Hutten-Czapska przeciwko Polsce, skarga Nr 35014/97, HUDOC, oraz z 28.2005 r. w sprawie Broniowski przeciwko Polsce, skarga Nr 31443/96).

174

Wydaje się, że jest to tworzenie systemu nieakceptowalnego, w którym to sąd, a nie prawodawca, określa treść i zakres normy prawnej. Niemniej jednak, jeśli takie działanie rzeczywiście zmierza do ochrony godności człowieka, to prawa człowieka – przez ich siłę oddziaływania i moc – takie działanie „osłonią” i będą one akceptowalne. Jeśli zaś tego typu praktyka byłaby wyłącznie fasadą praw człowieka, w istocie nie służyłaby im, a była wyrazem działalności polityczno-prawnej, doprowadziłoby to do kwestionowania porządku normatywnego praw człowieka. Będzie to jedynie pozór ich ochrony, dlatego tak ważne jest podkreślanie związku praw człowieka z ich źródłem w godności, bo tylko tak funkcjonujący system można obronić.

175

Po czwarte, w systemie praw człowieka występuje proces konkretyzacji praw człowieka, co określa się czasem formulacją praw człowieka. Jest on związany ze sposobem regulacji, tj. ujmowaniem praw człowieka w językowo wąskiej formie, bez rozbudowanych katalogów praw.

176

Prawa człowieka, w tym te III generacji, takie jak prawo do pokoju czy czystego środowiska, są normami – prawami o charakterze bardzo ogólnym. Poszukiwanie ochrony tego prawa może następować przez powiązanie go z prawem I generacji, np. prawem do życia i zdrowia. Mamy tu do czynienia z pewnym procesem, który pokazuje, że niektóre prawa o znaczeniu ogólnym w praktyce stają się skonkretyzowane i wpływa to na zakres interpretowania prawa ogólnego. Co ciekawe, konkretyzacja praw człowieka III generacji przychodzi często z kierunku oddolnego – to w konkretnych społeczeństwach wskazuje się, że dana norma ogólna oznacza dany zakres ochrony, jest tak np. w zakresie samostanowienia czy rozwoju.

177

Konkretyzacja praw człowieka przebiega również systemowo i prawa człowieka II generacji są doprecyzowaniem ogólniejszych praw I generacji. Wpisuje się w to stosowanie soft law w prawie praw człowieka. Podobnie jest z koncepcją „żywego instrumentu” w stosowaniu konwencji przez ETPC. Wynika to stąd, że regulacje mają za zadanie coraz pełniejsze oddanie normatywne przyrodzonej godności człowieka, która jest źródłem wszelkich praw jednostki. Tylko rozwój praw i wolności człowieka pozwala nazwać i sprecyzować kolejne konkretne prawo czy wolność, które i tak jest emanacją przyrodzonej godności człowieka, więc i tak istnieje.

178

W ramach procesu konkretyzacji norm praw człowieka należy jednak dostrzec pewną niebezpieczną tendencję, która zachwiała systemem uniwersalnym. Otóż tworząc kolejne prawa człowieka II i III generacji, społeczność stara się sprecyzować jako prawa człowieka niemal każde dobro. Także prawa bardzo szczegółowe, jak prawo do ochrony danych osobowych, gdzie wystarczające jest przecież prawo do prywatności. Wydaje się, że nie wszystkie prawa muszą uzyskiwać status praw człowieka. Status praw człowieka powinny zyskiwać tylko te najważniejsze dobra, mające najistotniejsze znaczenie i tylko takie dobra, których ochrona jest zapewniona w sposób bezwzględny. Pozostałym prawom o charakterze programowym czy postulatywnym powinno nadawać się inną nazwę, ponieważ obecna tendencja rozmywa instytucję praw człowieka i przestają one chronić w zakresach praw II i III generacji w sposób pełny. Tworzenie generacji praw człowieka z systemowym osłabieniem ochrony praw II i III generacji powoduje, że cała instytucja zostaje osłabiona i prawa I generacji także tracą na znaczeniu. Podobnie próba konkretyzowania w normach praw człowieka niemal wszystkiego. Już obecnie dostrzec można pewien kryzys dotyczący praw człowieka, gdyż przestały one być czytelnym katalogiem praw zrozumiałych i uzasadnionych dla każdego. Zaciera się także granica między generacjami, co będzie utrudniać budowę uniwersalnego systemu ochrony praw człowieka.

179

Oczywiście konkretyzacja praw człowieka jest zrozumiała. Wynika to z prostego faktu, że praktykujący prawnik potrzebuje konkretnej normy do zastosowania. Jednak specyfika międzynarodowego systemu praw człowieka powinna ograniczać takie tendencje.

V. Klauzule limitacyjne praw człowieka

180

Uważna lektura aktów normatywnych międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka pokazuje, że w przypadku wielu przepisów określających konkretne prawo człowieka prawodawca międzynarodowy zdecydował się w przepisie kolejnym uregulować warunki, w jakich to konkretne prawo człowieka podlega ograniczeniu. Dotyczy to całego prawa bądź jakichś jego elementów. Takie przepisy nazywa się zbiorczo klauzulami limitacyjnymi lub ograniczającymi. Jest to więc sytuacja prawnie dopuszczalnego ograniczenia praw i wolności człowieka. Celem takiego ograniczenia jest ochrona wskazanych często w przepisie dóbr, które mają w razie kolizji większą wartość niż prawo ograniczane. Czasem jest to klauzula ogólna do całego aktu, jak np. art. 4 MPPGSiK czy art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.

181

W przypadku EKPC klauzule są różnorodne i zawierają tylko częściowo podobne przesłanki. Swoiste klauzule ograniczające występują w tych przepisach, które z uwagi na treść danego prawa człowieka wymagają samodzielnej regulacji. Są to:

1) art. 2 EKPC (prawo do życia), zarówno w zd. 2 ust. 1, jak i ust. 2;

2) art. 4 EKPC (zakaz niewolnictwa, pracy przymusowej lub obowiązkowej), choć ogranicza się ona w ust. 3 tylko do pracy przymusowej lub obowiązkowej, wskazując, co nią nie jest;

3) art. 5 EKPC (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego), który w zd. 2 ust. 1 wskazuje, kiedy pozbawienie wolności jest dopuszczalne, a w ust. 3–5 zawiera gwarancje procesowe dla pozbawionego wolności;

4) art. 7 EKPC (zakaz karania bez podstawy prawnej), który charakteryzuje się pewną specyfiką, gdzie ust. 2 znosi ten zakaz wobec czynu zagrożonego karą według ogólnych zasad uznanych przez narody cywilizowane.

182

Klasyczne klauzule limitacyjne występują w:

1) art. 8 EKPC (prawo do poszanowania życia prywatnego, rodzinnego, korespondencji i mieszkania), gdzie ust. 2 określa: „niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób”;

2) art. 9 EKPC (prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania), gdzie ust. 2 ogranicza tylko forum externum: „wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób”;

3) art. 10 EKPC (prawo do swobody ekspresji), gdzie ust. 2 w sposób specyficzny kładzie nacisk na obowiązki korzystającego ze swobody ekspresji: „korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwa państwowego, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego ze względu na konieczność zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu na zapobieżenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej”;

4) art. 11 EKPC (wolność zgromadzania i zrzeszania się), gdzie ust. 2 limituje to prawo i wskazuje, że „wykonywanie tych praw nie może podlegać innym ograniczeniom niż te, które określa ustawa i które są konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa państwowego lub publicznego, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwu, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób. Niniejszy przepis nie stanowi przeszkody w nakładaniu zgodnych z prawem ograniczeń w korzystaniu z tych praw przez członków sił zbrojnych, policji lub administracji państwowej”.

183

Jak widać, ograniczenia muszą być nakładane przez ustawę, muszą być konieczne w społeczeństwie demokratycznym i służyć ochronie określonych dóbr, które ogólnie dotyczą bezpieczeństwa, zdrowia i moralności, ochrony wolności i praw innych osób. Tym samym jasna jest rola klauzul limitacyjnych – wyznaczają one granice, w jakich może poruszać się ustawodawca w ograniczaniu konkretnych praw. Ponadto umożliwiają one wyznaczanie zakresu, który nie może być naruszany. Co więcej, wzajemna analiza konkretnych praw człowieka wraz z ich klauzulami limitacyjnymi pozwala często wyznaczyć ich granice i wzajemne oddziaływanie. Ma to znaczenie przy kolizji praw i określeniu, które ma pierwszeństwo w konkretnej sytuacji.

VI. Ogólne zasady derogacji praw człowieka

184

Każdy spójny system prawny przewiduje sytuacje nadzwyczajne, w których obowiązywanie całego aktu prawnego bądź jego części jest niemożliwe. Wynika to z faktu, że zaburzone jest funkcjonowanie całego aparatu państwowego. Nie chodzi przy tym o sytuację klauzuli limitacyjnej, która dopuszcza ingerencję w prawo człowieka w normalnych warunkach współżycia z innymi w społeczeństwie pluralistycznym, w ramach prawidłowo funkcjonującego społeczeństwa i państwa. Chodzi o sytuację nadzwyczajnego zagrożenia. Nie zawsze jest nim wojna, bowiem wtedy pierwszeństwo zastosowania mają prawa człowieka w konfliktach zbrojnych, czym zajmuje się międzynarodowe prawo humanitarne. Chodzi o regulację, która określa, co w sytuacjach nadzwyczajnych może państwo ograniczyć i w jakim wymiarze. Nie chodzi przy tym o uchylenie obowiązywania konkretnego prawa człowieka, a o uprawnienie państwa do niewykonywania swoich zobowiązań. Nie jest zatem tak, że derogacja praw człowieka polega na zaprzestaniu obowiązywania normy. W systemie praw człowieka termin ten ma znaczenie autonomiczne, a oznacza czasowe i ograniczone przedmiotowo uchylenie się przez państwo od wykonywania niektórych zobowiązań traktatowych.

185

W systemie uniwersalnym ochrony praw człowieka art. 4 ust. 1 i 2 MPPOiP zawiera gwarancje ochrony praw człowieka, „w przypadku gdy wyjątkowe niebezpieczeństwo publiczne zagraża istnieniu narodu”, gdzie wskazano zakres dopuszczalnych ograniczeń w stosowaniu paktu przez zawieszenie stosowania jego zobowiązań. Norma ta wymaga jednak, aby:

1) niebezpieczeństwo zostało urzędowo ogłoszone,

2) zawieszenie zobowiązań nastąpiło wyłącznie w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji.

186

Zwłaszcza drugie kryterium jest niezwykle istotne, pozwala bowiem wywieść normatywny obowiązek państwa ekstremalnie ostrożnego – nie tylko ultima ratio, ale wręcz extrema ratio – ograniczania praw i wolności człowieka w czasie wprowadzania stanu nadzwyczajnego, a więc tylko w takim stopniu, który jest absolutnie konieczny. Prawodawca międzynarodowy określa zatem zasadę proporcjonalności stosowania środków ograniczających prawa i wolności człowieka wobec konkretnych zagrożeń będących powodem wprowadzenia „stanu nadzwyczajnego”. Nawet wprowadzenie sytuacji wyjątkowej nie uprawnia państwa do dyskryminacji wyłącznie z powodu rasy, koloru skóry, płci, języka, religii lub pochodzenia społecznego.

187

Z kolei art. 4 ust. 2 MPPOiP wprost stwierdza, że państwo nie jest upoważnione do naruszenia:

1) art. 6 MPPOiP (prawa do życia);

2) art. 7 MPPOiP (zakazu torturowania, okrutnego, nieludzkiego albo poniżającego traktowania lub karania);

3) art. 8 ust. 1 i 2 MPPOiP (zakazu niewolnictwa i poddaństwa);

4) art. 11 MPPOiP (zakazu pozbawiania wolności za długi);

5) art. 15 MPPOiP (zakazu karania bez podstawy prawnej, tj. naruszenia zasady nullum crimen sine lege);

6) art. 16 MPPOiP (prawa do podmiotowości prawnej);

7) art. 18 MPPOiP (prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania).

188

Artykuł 4 ust. 3 MPPOiP zawiera regulację kontroli międzynarodowej, obligującą państwo korzystające z zawieszenia zobowiązań wynikających z paktu do poinformowania o tym pozostałych państw-stron za pośrednictwem Sekretarza Generalnego ONZ, jakie postanowienia paktu zostały zawieszone oraz z jakiego powodu.

Ma to zapewnić kontrolę społeczności międzynarodowej i opinii publicznej nad zakresem ograniczeń praw i wolności człowieka oraz zasadnością takiego kroku. Tym samym w razie derogacji zabezpieczone są jednostki – musi być promulgacja wprowadzenia stanu niebezpieczeństwa oraz porządek międzynarodowy.

189

Podobną regulację zawiera także europejski system ochrony praw człowieka konstruowany przy Radę Europy, gdzie w art. 15 ust. 1 EKPC uprawnia państwo do „podjęcia środków uchylających stosowanie zobowiązań wynikających z konwencji” w przypadku „wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu”. Podobnie jak w przypadku MPPOiP, środki te mogą być zastosowane wyłącznie „w zakresie ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji”.

190

Warunkiem wprowadzenia „stanu w razie zagrożenia życiu narodu” jest stosowanie proporcjonalnych środków wobec zwalczanych zagrożeń. Podobnie też skorzystanie ze środków ograniczenia praw i wolności człowieka nie może naruszać prawa międzynarodowego.

191

W art. 15 ust. 2 EKPC zawarto jednak nieco węższy katalog praw niederogowalnych, niż ma to miejsce w MPPOiP. Jest to:

1) prawo człowieka do życia (art. 2 EKPC), z wyjątkiem przypadków śmierci będących wynikiem zgodnych z prawem działań wojennych;

2) zakaz tortur (art. 3 EKPC);

3) zakaz niewolnictwa i poddaństwa (art. 4 ust. 1 EKPC);

4) zakaz karania bez podstawy prawnej – zasada nullum crimen sine lege (art. 7 EKPC).

Jednak podobnie jak w systemie uniwersalnym, istnieje mechanizm kontrolny, określony w art. 15 ust. 3 EKPC, polegający na obowiązku informowania „wyczerpująco” Sekretarza Generalnego Rady Europy o środkach oraz powodach ich zastosowania.

192

Katalog praw derogowalnych wskazuje, że istnieją prawa człowieka mające postać praw nienaruszalnych, o charakterze absolutnym i bezwzględnie obowiązującym. Praw tych nie można naruszać nawet w sytuacji nadzwyczajnego zagrożenia dla bytu państwa czy narodu. Prawa te z tego powodu bywają nazywane twardym rdzeniem praw człowieka (tzw. hard core).

193

W przeciwieństwie do treści MPPOiP, EKPC nie wymaga wprost formalnego ogłoszenia „stanu nadzwyczajnego”. Należy jednak pamiętać, że państwa Rady Europy są zobowiązane stosować inne normy prawa międzynarodowego, tj. art. 4 ust. 1 MPPOiP. Państwa te są stronami obu aktów, więc na podstawie procedur wewnętrznych i w zgodzie z nimi powinny one dokonać promulgacji „stanu nadzwyczajnego” z powodu zobowiązania wynikającego z MPPOiP.

194

Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że zakres wyrażenia „inne niebezpieczeństwo publiczne zagrażające życiu narodu” oznacza sytuację wyjątkową, kryzysu lub niebezpieczeństwa. Trybunał stanął także na stanowisku, że po zastosowanie środków określonych w art. 15 EKPC można sięgnąć tylko w ściśle odpowiadających wymogom sytuacjach. Tym samym w orzecznictwie wcześnie pojawił się wymóg proporcjonalności. Dalej ETPC w kwestii wprowadzenia „stanu niebezpieczeństwa” przyznał państwom szeroki margines oceny okoliczności uzasadniającej jego wprowadzenie jak i środków koniecznych dla uchylenia tego niebezpieczeństwa (szerzej zob. wyr. ETPC z 1.7.1961 r. w sprawie Lawless przeciwko Irlandii (Nr 3), skarga Nr 332/57, HUDOC, pkt 28, oraz z 26.5.1993 r. w sprawie Brannigan i McBride przeciwko Wielkiej Brytanii, skargi Nr 14553/89 i 14554/89, HUDOC).

195

Tym samym orzecznictwo ETPC wskazuje na sposób interpretacji norm gwarantujących ochronę praw i wolności człowieka. Czytelna jest wykładnia Trybunału, aby zastosowane środki były proporcjonalne do eliminowanych zagrożeń. Pozwala to w sposób prawidłowy spojrzeć na regulację Konstytucji RP i ustaw określających poszczególne stany nadzwyczajne w Polsce.

196

Ustawodawca polski już w art. 233 ust. 1 Konstytucji RP wskazuje na granice, w jakich dopuszczalna jest ingerencja w prawa jednostki przez wprowadzenie stanu nadzwyczajnego. Określa on, że „zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu wojennego i wyjątkowego nie może ograniczać wolności i praw określonych w art. 30 (godność człowieka), art. 34 i 36 (obywatelstwo), art. 38 (ochrona życia), art. 39, art. 40 i art. 41 ust. 4 (humanitarne traktowanie), art. 42 (ponoszenie odpowiedzialności karnej), art. 45 (dostęp do sądu), art. 47 (dobra osobiste), art. 53 (sumienie i religia), art. 63 (petycje) oraz art. 48 i 72 (rodzina i dziecko)”. Na wzór zobowiązań międzynarodowych art. 233 ust. 2 Konstytucji RP zakazuje wprowadzania kryteriów niemerytorycznych i dyskryminujących, takich jak: rasa, płeć, język, wyznanie lub jego brak, pochodzenie społeczne, urodzenie czy status majątkowy.

197

Z kolei art. 233 ust. 3 Konstytucji RP gwarantuje, że „zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w stanie klęski żywiołowej może ograniczać wolności i prawa określone w art. 22 (wolność działalności gospodarczej), art. 41 ust. 1, 3 i 5 (wolność osobista), art. 50 (nienaruszalność mieszkania), art. 52 ust. 1 (wolność poruszania się i pobytu na terytorium RP), art. 59 ust. 3 (prawo do strajku), art. 64 (prawo własności), art. 65 ust. 1 (wolność pracy), art. 66 ust. 1 (prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy) oraz art. 66 ust. 2 (prawo do wypoczynku)”.

198

Tym samym w art. 233 ust. 1 Konstytucji RP wskazano zakres praw, które nie mogą być naruszane w czasie najpoważniejszych stanów nadzwyczajnych, tj. wojennego i wyjątkowego. Katalog ten pokazuje, że konieczność wprowadzenia stanu nadzwyczajnego nie pozwala na ograniczenie wszystkich praw konstytucyjnych jednostki z uwagi na ich wartość aksjologiczną. W art. 233 ust. 3 Konstytucji RP zaś wymieniono te, które mogą być ograniczone w stanie klęski żywiołowej, więc są to konstytucyjne prawa i wolności człowieka, które w ocenie prawodawcy mają mniej istotne znaczenie.