Spis treści

1. Prolog

2. Moja własna podróż

1. Rozdział 1. Złapcie mnie, nim znowu kogoś zabiję

2. Rozdział 2. Po uważniejszym przyjrzeniu się sprawie…

3. Sprawa życia i śmierci

1. Rozdział 3. „Dziś w nocy zamordowany zostanie niewinny człowiek”

Copyright © by John E. Douglas, Mark Olshaker, 2013
Copyright for polish translation © by Łukasz Hajdrych
Copyright for this edition © by Virtualo, 2023

Redakcja: Panbook
Korekta: Panbook
Skład ebooka: Elibri Sp. z o.o.
Projekt okładki: Małgorzata Drabina / Yellow Room

Tytuł oryginału: Law & Disorder: The Legendary FBI Profiler’s Relentless Pursuit of Justice

Wydanie I
Warszawa 2023
ISBN 9788327283054

Książka jest objęta ochroną prawa autorskiego. Wszelkie udostępnianie osobom trzecim, upowszechnianie i upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Virtualo Sp. z o.o.
ul. Marszałkowska 104/122
00-017 Warszawa
www.virtualo.pl

Chcesz wydać książkę lub audiobook? Wejdź na virtualo.eu lub napisz do nas na adres: redakcja@virtualo.pl.

Wyrażając najgłębszy podziw i szacunek dla ich pracy,
książkę tę dedykujemy kobietom oraz mężczyznom,
którzy poświęcili się walce o ład i sprawiedliwość –
bez względu na koszty oraz konsekwencje.

Sprawiedliwość jest prawdą w akcji.

Benjamin Disraeli, mowa wygłoszona
11 lutego 1851 roku przed Izbą Gmin

Niesprawiedliwość gdziekolwiek jest zagrożeniem
dla sprawiedliwości wszędzie.

Martin Luther King junior, list z więzienia
w Birmingham z 1963 roku

Prolog

Polowanie na czarownice

Wioska i miasto Salem, kolonia Massachusetts Bay, czerwiec 1692 roku

Była inna, była wyrzutkiem. Chociaż żyła w ich społeczności, nigdy nie stała się do końca jedną z nich. Stanowiła idealną kandydatkę na kogoś, kogo należy się bać.

Zawsze nosiła czarne, dziwne ubrania, nieprzystające do purytańskiego stylu życia. Kiedy więc sir William Phips, nowo powołany gubernator królewskiej kolonii Massachusetts Bay, ustanowił Sąd Oyer i Terminer – komisję sądową wywodzącą się z brytyjskiej tradycji prawnej, której angielsko-francuska nazwa oznacza dosłownie „wysłuchać i osądzić” – prawdopodobnie nikogo nie zdziwiło, że sześćdziesięcioletnia Bridget Bishop jako pierwsza została postawiona przed nim jako oskarżona.

Minęło ponad pięć miesięcy, odkąd 20 stycznia Betty, dziewięcioletnia córka pastora Samuela Parrisa, oraz jego jedenastoletnia siostrzenica Abigail Williams zapadły na dziwną chorobę. Cierpiały na spontaniczne napady bólu przypominające uszczypnięcia lub nakłuwanie igłami i wyrywanie języka. Krzyczały głośno, skarżąc się przy tym na dolegliwości w okolicach szyi i pleców.

Dolegliwości szybko dopadły także Ann Putnam, dwunastoletnią przyjaciółkę obu dziewczynek, po czym przeniosły się na Mary Walcott, siedemnastoletnią przyjaciółkę Ann, i Mercy Lewis, siedemnastoletnią służącą Putnamów. Niedługo po tym w sumie dziesięć dziewcząt i młodych kobiet w wieku poniżej dwudziestu lat zaczęło zachowywać się w identyczny sposób.

Wykształcony na Harvardzie pastor Parris wraz z innymi prominentnymi przedstawicielami władz wioski Salem wyciągnął na tej podstawie najbardziej logiczny wniosek: „diabeł zamieszkał pośród nas” – a czary wdarły się przemocą w dobrze funkcjonującą społeczność. Cotton Mather, najlepiej wykształcony i najbardziej wpływowy teolog kolonii, syn pastora Increse’a Mathera – rektora Harvardu, przestrzegał przed podobnym zagrożeniem w swoim programowym traktacie Memorable Providences, sam bowiem zmuszony był badać w Bostonie przypadek dzieci, na które zostały rzucone czary.

Aby potwierdzić diagnozę doktora oraz przekonanie wielebnego, zastosowano różnorakie metody naukowe. Sąsiadka pastora Parrisa – Mary Sibley, której siostrzenica Mary Walcott była jedną z chorych dziewcząt, poleciła Titubie, niewolnicy Parrisa, oraz jej mężowi Johnowi Indianowi, aby upiekli ciasto czarownic. Była to dobrze znana metoda, opracowana i po raz pierwszy zastosowana w Anglii. Otóż zamiast mleka, zgodnie z przepisem, należało zmieszać mączkę żytnią z moczem chorych dziewcząt. Gdy ciasto wyrosło w piecu i ostygło, dawano je do spróbowania psu. Jeśli wykazał on podobne objawy, co dotknięci cierpieniem ludzie, od których pobrany został mocz, znaczyło to, że chorzy byli ofiarami czarów. Po zidentyfikowaniu osoby, która mogła dopuścić się takich praktyk, można było przystąpić do próby dotyku opierającej się na kartezjańskiej „doktrynie przepływu”. Jeśli podejrzany dotknąłby ofiary w czasie ataku choroby, a objawy by ustąpiły, stanowiłoby to niezbity dowód na to, że owa osoba była przyczyną wszystkich dolegliwości.

Pod koniec lutego niektóre z chorych dziewcząt zaczęły wymieniać imiona trzech kobiet, które rzekomo torturowały je przy pomocy czarów. Pierwszą była Tituba: miała zabawiać dziewczynki swoimi rodzimymi opowieściami, zaklęciami oraz zamawianiami. Druga – Sarah Good – to stara bezdomna żebraczka, która chodziła od domu do domu i mamrotała pod nosem przekleństwa na tych, którzy odmówili jej jałmużny. Trzecia kobieta to Sarah Osborne, wdowa, która ku dezaprobacie lepiej urodzonych mieszkańców miasteczka zdecydowała się na powtórne wyjście za mąż za zwykłego służącego i która w dodatku rzadko uczęszczała do kościoła. Nikogo nie dziwiło, że to właśnie te trzy funkcjonujące na marginesie miejscowej społeczności kobiety miały wejść w konszachty z diabłem. Władze wystawiły nakaz ich aresztowania i wszystkie szybko trafiły do więzienia, oskarżone o uprawianie czarów. Sędziowie mieli teraz w swoich rękach solidne dowody, które umożliwiły wytoczenie kobietom procesu.

Pierwszego marca radni John Hathorne oraz Johnathan Corwin otworzyli proces w domu spotkań wioski Salem, tymczasowo zaadaptowanym na potrzeby sali sądowej. Chore dziewczęta zgodnie zeznały, że wszystkie zostały zaatakowane przez duchowe widmo Sarah Good.

Poddane ostremu przesłuchaniu, Good i Osborne zaprzeczyły, jakoby miały być czarownicami. Tituba jednak, starając się uniknąć w ten sposób kary, wyznała, że kiedyś rzeczywiście została uwiedziona przez diabła, od dawna jednak mu już nie służy. Good szybko przyjęła podobną strategię, twierdząc, że to tak naprawdę Osborne męczyła biedne dzieci. Uwadze sędziów nie umknął jednak fakt, że skoro Good wiedziała takie rzeczy, to sama także musiała być czarownicą.

W kolejnym tygodniu trzy podejrzane zostały odesłane do oddalonego o 20 mil od Salem więzienia w Bostonie, a sąd kontynuował przesłuchania. Każda osoba wymieniona przez dziewczynki była doprowadzana na przesłuchanie, z czego większość odsyłano następnie do więzienia. Oskarżonymi szybko przestały być osoby z marginesu społecznego. Nim upłynął marzec, przed sąd zaczęto wzywać osoby regularnie uczęszczające do kościoła, takie jak Rebecca Nurse.

Mimo to dziewczęta cierpiały nadal. Znaczyło to, że diabeł trzymał mocno w swoich rękach zarówno Salem, jak i okolice. Sytuacja urosła do rozmiarów prawdziwego kryzysu. Mogło się wydawać, że panuje tam jakaś niemal zabójcza choroba, rozchodząca się błyskawicznie po całej społeczności, na którą każdy może być potencjalnie narażony. Nikt nie pozostawał wolny od podejrzeń.

Martha Corey publicznie wyraziła swój sceptycyzm co do wiarygodności zeznań chorych dziewcząt. Te wkrótce ujrzały jednak jej widmo w kościele, które siedziało tam w promieniu słońca, wysysając krew trzymanego w dłoni żółtego ptaszka.

Jedna z dziewcząt – Mary Warren – oskarżyła swoją panią Elizabeth Proctor. John, mąż kobiety, był rolnikiem i miał dobrze prosperujące gospodarstwo. Podobnie jak Martha Corey, nie wierzył w czary. W czasie przesłuchania Elizabeth dziewczęta wymieniły także jego imię; podczas kilkukrotnie powtarzanych pytań Mary stwierdziła, że musi on być czarownikiem.

Poza salą sądową Mary wyznała jednak, że John Proctor nie był tak naprawdę czarownikiem, a zachowanie oskarżających to jedynie forma „rozrywki”. Gdy usłyszały to pozostałe dziewczęta, część z nich obwiniła o bycie czarownicą także Mary. Aresztowano ją i kilkukrotnie poddano przesłuchaniu przed sądem. Zeznając, oznajmiła, że John i Elizabeth Proctorowie to w istocie czarownik i czarownica.

W tym czasie liczba przesłuchiwanych osiągnęła już tak ogromne rozmiary, że sąd zmuszony był przenieść obrady do położonego o osiem mil dalej większego domu spotkań w miasteczku Salem.

W międzyczasie Sarah Osborne umarła w więzieniu, a Sarah Good wydała na świat dziecko, które niedługo później zmarło w areszcie, a to tylko utwierdziło podejrzenia co do jej złej duszy.

Trzydziestego pierwszego maja swoje zeznania przed sądem złożył John Alden, sześćdziesięciojednoletni szanowany kapitan statku morskiego, zasłużony w walce z Indianami, syn powszechnie cenionej pary – Priscilli i Johna Aldenów. Należał on do grona osób, które nie wierzyły w czary i miały odwagę zasugerować, że solidne lanie wyleczyłoby dziewczęta z ich dziwnych przypadłości. Wkrótce potem wskazały go one jako głównego czarnoksiężnika.

Sąd Oyer i Terminer, powołany do wszystkich rodzajów spraw, składał się z siedmiu sędziów – wykształconych i powszechnie szanowanych mężczyzn. Gubernator Phips oddelegował swojego zastępcę Williama Stoughtona, aby ten przewodniczył składowi sędziowskiemu. Naradziwszy się, sędziowie ustalili kilka kluczowych zasad, których postanowili się trzymać. Przede wszystkim każda czarownica, która przyzna się do winy, nie zostanie ukarana. Miało to z jednej strony pokazać miłosierdzie sądu, z drugiej zaś zachęcić oskarżonych do wymienienia innych osób praktykujących czarną magię. Stoughton ponadto zasięgnął opinii najbardziej prominentnych przedstawicieli kleru w Massachusetts Bay, nim uznał, że sąd może dopuścić dowody w postaci widm.

Sąd był gotowy na przesłuchanie pierwszej oskarżonej – Bridget Bishop.

Bishop liczyła sobie sześćdziesiąt lat i zdążyła już pochować dwóch mężów, z czego na drugiego rzucić miała czary, jeszcze zanim wybuchła obecna panika. Sąd oddalił jednak od niej ten konkretny zarzut. Była wówczas żoną Edwarda Bishopa, właściciela dobrze prosperującego tartaku.

Pięcioro dziewcząt wymieniło ją jako osobę, która je dręczy. Samuel Shattuck, właściciel farbiarni, zeznał, że Bishop przynosiła do niego „różne koronki”, które były jednak za małe, aby nadawały się na cokolwiek innego niż kukiełki, podobne do tych, jakie dziś wyobrażamy sobie, myśląc o laleczkach voodoo. Ponadto John i William Blyowie widzieli identyczne kukiełki w jej domu w trakcie pracy w spiżarni; twierdzili, że czarami Bridget doprowadziła do śmierci świń. Parę osób zeznało, że widmo pod postacią Bishop pojawiało się w ich sypialniach i atakowało we śnie.

W trakcie przesłuchania Bishop uparcie twierdziła, że nie jest czarownicą, że nie doprowadziła do choroby dziewcząt ani że nie nakłaniała ich do wpisania się do diabelskiej księgi. Fakt, że odmówiła przyznania się do winy, okazał się dla niej zgubny.

Pod koniec dnia, po zastosowaniu wszystkich procedur sądowych, skład sędziowski orzekł o winie Bridget Bishop, uznając ją za winną wszystkich stawianych jej zarzutów.

Osiem dni później, 10 czerwca, została zabrana na wzgórze Gallows, gdzie wykonano wyrok śmierci przez powieszenie.

Pięć dni później dwunastu uznanych teologów zebranych z całego Massachusetts Bay zawiadomiło listownie sąd, że zmienili oni zdanie co do zasadności uznawania dowodów w postaci widm. Cottona Mathera trapiło ryzyko niewłaściwej identyfikacji takich świadectw. Teolodzy uznali ostatecznie, że widma osób podejrzewanych o uprawianie czarów, które ukazywały się wielu świadkom, nie są wystarczająco wiarygodne – istniało bowiem ryzyko, że diabeł mógł przybierać wygląd tych osób bez ich wiedzy.

Nie zatrzymało to jednak procesu. William Beale zeznał przed wielką radą przysięgłych hrabstwa Essex, że pewnego razu ukazało mu się widmo Philipa Englisha, a następnego dnia zmarł jego syn James, który wcześniej wydawał się już wychodzić z ospy, na którą zachorował. Englishowi udało się zbiec z więzienia i przeczekać całą sprawę w Nowym Jorku.

Inni nie mieli tyle szczęścia. Pięć kobiet, w tym Rebecca Nurse, stanęło przed sądem 29 czerwca. Nurse, mająca już wówczas ponad siedemdziesiąt lat, matka i babka wywodząca się z powszechnie szanowanej rodziny rolników, w obliczu braku dowodów została uznana przez sąd za niewinną. Gdy odczytano jednak wyrok, przebywające na sali dziewczęta dostały niespodziewanego nawrotu swoich objawów. Dla Stoughtona był to niezbity dowód jej winy i zaczął on naciskać na pozostałych sędziów, aby zmienili werdykt.

Dziewiętnastego lipca wszystkie pięć kobiet zostało powieszonych na wzgórzu Gallows.

Do końca września uznano za winnych zbrodni uprawiania czarów i stracono w sumie dziewiętnaścioro oskarżonych – trzynaście kobiet i sześciu mężczyzn. Sprawie George’a Burroughsa nie przysłużył się też fakt, że nie ochrzcił on jednego ze swoich dzieci, co stanowiło wówczas oczywisty dowód na to, że był w zmowie z Szatanem. Powieszono go 19 sierpnia, razem z Johnem Proctorem i trzema innymi osobami. Jako winnym bycia czarownicami i czarownikami nałożono na nich ekskomunikę i odmówiono im godziwego pochówku.

Dwunasty oskarżony – Giles, mąż Marthy Corey – był od ośmiu lat rolnikiem. Nie chciał się stawić przed sądem, najwyraźniej kwestionując w ten sposób legalność całej procedury. Sędziowie orzekli, że ma on zostać zabrany na pole, a na jego piersi rozkazano układać głazy tak długo, aż Giles nie zdecyduje się oddać w ręce wymiaru sprawiedliwości. Za każdym razem, gdy pytano go o decyzję, odpowiadał: „Dokładajcie więcej!”. Zmarł w wyniku uduszenia, do końca odmawiając stawienia się przed sądem.

W międzyczasie procesy w Salem zaczęły wywoływać coraz więcej zaniepokojonych głosów dochodzących od bardziej postępowo nastawionych krytyków. Duńscy i francuscy teolodzy kalwińscy martwili się o jakość prezentowanych dowodów, a nowojorski sędzia główny wyrażał wątpliwości co do wartości prawnej wydanych wyroków. Thomas Brattle, szanowany bostoński matematyk i astronom, członek Londyńskiego Królewskiego Towarzystwa Rozwoju Wiedzy Naturalnej, opublikował list krytykujący procesy, w którym stwierdzał: „Obawiam się, że nawet całe wieki nie wystarczą, aby zmyć plamy, które sprawa ta zostawiła na naszej ziemi”.

Gubernator Phips robił się coraz bardziej nerwowy. Nakazał Cottonowi Matherowi opublikować traktat Wonders of the Invisible World. Being an Account of the Tryals of Several Witches, Lately Executed in New England (Dziwy niewidzialnego świata. Rzecz o procesie kilku czarownic, skazanych niedawno w Nowej Anglii). Zgodnie z intencją autora tekst ten miał „pomóc ukoić gniew, który kierujemy dziś wzajemnie przeciwko sobie”.

Mimo egzekucji zło, które zalęgło się w wiosce Salem i okolicy, dalej nękało miejscową społeczność. Tak naprawdę było coraz gorzej. Dziewczęta oskarżały kogo tylko się dało, w tym Mary Phips, żonę gubernatora. Jedna z nich obwiniła nawet samego Cottona Mathera.

Gdy Increase Mather pojawił się w październiku w więzieniu Salem, odkrył, że część z przetrzymywanych tam osób chciałaby odwołać swoje zeznania. W czasie, gdy odbywała się większość procesów, przebywał on w Anglii. Gdy tylko powrócił do kolonii, od razu zaniepokoiły go zasłyszane wieści. Swoje wątpliwości opublikował w traktacie Cases of Conscience Concerning Evil Spirits Personating Men, Witchcraft, Infallible Proofs of Guilt in Such as are Accused with that Crime (Sprawy sumienia dotyczące złych duchów przywdziewających ludzką postać, czarów oraz niezaprzeczalnych dowodów winy osób oskarżonych o tę zbrodnię).

W traktacie tym Mather zawarł swoją słynną formułę: „Lepiej, aby dziesięć tysięcy czarownic uniknęło kary, niż aby skazana została choćby jedna niewinna osoba”. Przekonanie to wyewoluowało z czasem w podporę moralną, na której wspiera się zachodni system prawny.

Należy w tym miejscu podkreślić, że wszystkie dążenia do zatrzymania procesów pochodziły spoza społeczności Salem.

Przed końcem miesiąca sąd generalny kolonii Massachusetts Bay zarządził posiedzenie teologów w celu ocenienia bieżącej sytuacji. Trzy dni później gubernator Phips rozwiązał Sąd Oyer i Terminer, zwalniając warunkowo wszystkich osadzonych w więzieniu.

Pod koniec listopada powołano nowy sąd (Court of Judicature), który miał się zająć wszystkimi pozostałymi sprawami, nie złożono jednak żadnych nowych oskarżeń ani nie doszło do egzekucji. Ludzie przestali przejmować się dziwnym zachowaniem dziewcząt, które po prostu nagle ustąpiło. Procesy o czary w Salem dobiegły końca. W maju 1693 roku gubernator Phips ułaskawił wszystkich oskarżonych. Od tamtej pory nikt już nie został skazany za czary w żadnej amerykańskiej kolonii ani w kraju, który z nich z czasem wyrósł.

Przyczyna – lub przyczyny – dziwnego zachowania dziewcząt do dziś pozostaje przedmiotem dyskusji. Niektórzy twierdzą, że mogła to być źle zinterpretowana choroba, przypuszczalnie infekcja grzybicza wywołana ziarnami zbóż, znana dziś jako zatrucie sporyszem. Nie tłumaczy to jednak, dlaczego symptomy ograniczyły się jedynie do dziewcząt i młodych kobiet w wieku od dziewięciu do dwudziestu lat. Inni sugerują, że cała sprawa zaczęła się po prostu od dwóch dziewczynek domagających się uwagi otoczenia, które z czasem zaczęły szukać sposobu na uniknięcie kary za przekroczenie jasno wytyczonych ram społecznych. Możliwe wreszcie, że był to przypadek masowych zaburzeń, kiedy istniejące wcześniej problemy nerwowe znalazły ujście w postaci objawów fizycznych, które dostrzeżono jednocześnie u kilku różnych osób – to zjawisko występujące w rzeczywistości znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać.

Bez względu na to, co było tego pierwotną przyczyną, sprawa zmieniła się w masową histerię, która utrzymywała się tak długo, jak długo poświęcano jej stosowną uwagę.

Pastor Samuel Parris, w którego domu cała sprawa miała swój początek, został zwolniony z funkcji proboszcza i w niesławie opuścił wioskę Salem.

Zastępca gubernatora kolonii Massachusetts Bay – William Stoughton, który przewodniczył procesom, był święcie przekonany o istnieniu czarów i nakłaniał pozostałych sędziów do skazania Rebekki Nurse, doczekał się nazwania swoim imieniem zarówno miasteczka w dzisiejszym stanie Massachusetts, jak i jednego z budynków na Uniwersytecie Harvarda.

Prawnuk sędziego Johna Hathorne’a zmienił zapis swojego nazwiska, aby odciąć się od niesławnego przodka. Swoimi książkami Nathaniel Hawthorne przywrócił cześć i dobre imię rodziny.

W styczniu 1697 roku sąd generalny przegłosował budżet, z którego wypłacono zadośćuczynienie i reparacje finansowe osobom oskarżonym o czary w Salem oraz rodzinom straconych.

Wreszcie 25 sierpnia 1706 roku dwudziestosześcioletnia wówczas Ann Putnam, która w wieku dwunastu lat jako pierwsza dziewczynka w Salem rzuciła oskarżenie o uprawianie czarów, zgłosiła się do wiernych tamtejszego kościoła, publicznie opisując funkcję, jaką pełniła w wydarzeniach z 1692 roku. Poprosiła jednocześnie o wybaczenie Boga oraz wszystkich tych, którym swoim działaniem wyrządziła krzywdę. Wspólnota jednogłośnie przyjęła jej błagania.

Dziś wioska ta nosi nazwę Danvers, a Muzeum Czarownic w mieście Salem jest popularną atrakcją turystyczną, łączącą w sobie lekcję historii z nieco upiornym, halloweenowym klimatem. Ale jak napisano o tym powyżej, dla tych, którzy wpadli w wir ówczesnych wydarzeń, gniew wymierzony przeciwko czarownicom z Salem był sprawą śmiertelnie poważną, która na zawsze pozostanie skazą na obrazie wczesnoamerykańskiego systemu sądowniczego. Jak długo histeria dziewcząt i ich zwolenników dominowała życie publiczne, tak długo nikt nie był bezpieczny.

Powodem, dla którego przytaczamy szczegóły tej dawno minionej sprawy, jest fakt, że nadużycia do których doszło w czasie procesu, niestety, ale do dziś rezonują w wymiarze sprawiedliwości, objawiając się, gdy ktokolwiek – prokurator, adwokat, sędziowie, media, opinia publiczna – zaczyna przedkładać swoje idee lub wierzenia ponad fakty, dowody lub po prostu zdrowy rozsądek. I nie ma znaczenia, czy mówimy tu o ludziach niesłusznie skazanych czy o winnych, którzy uniknęli kary. Niesprawiedliwość może mieć różne oblicza.

W przypadku Salem obecność i wpływ Szatana na świat materialny były uznawane za realne, a więc to założenie – ów przed-osąd – było elementem codzienności ówczesnych ludzi. Elementem tym mogło – może – być jednak wszystko. Założenia i przed-założenia, fałszywe zeznania i odwołane świadectwa, brak zaufania do obcych, strach przed Innym, nieodparta potrzeba uzyskania pewności, autorytetu i bliskości… To wszystko elementy historii Salem. Ale ta historia nie kończy się na tamtych wydarzeniach. Podobne motywy znajdziemy w najróżniejszych sprawach opisywanych na kolejnych stronach tej książki.

Trzysta lat po wydarzeniach z Salem nadal nie zdołaliśmy odrobić tamtej lekcji.

Moja własna podróż

Rozdział 1

Złapcie mnie, nim znowu kogoś zabiję

Było to jedno z najbardziej odrażających i okrutnych morderstw w historii Chicago, miasta, które i bez tego słynęło z brutalności popełnianych w nim przestępstw.

Siódmego stycznia 1946 roku we wczesnych godzinach porannych urocza, blondwłosa sześciolatka Suzanne Degnan została porwana ze swojej sypialni na pierwszym piętrze z domu rodzinnego przy North Kenmore Avenue 5943 w Edgewater, które od południa sąsiaduje z Chicago. Kiepsko radzący sobie ze słowem pisanym porywacz żądał 20 tysięcy dolarów okupu, ostrzegając rodziców, aby ci nie wzywali FBI ani policji („NoTify FBI oR Police”) i każąc im czekać na dalsze wiadomości („wAITe foR WoRd”). Pod oknem sypialni Suzanne znaleziono drabinę.

W anonimowym telefonie nieznana osoba poinstruowała policję, aby ta sprawdziła kanały w pobliżu domu dziewczynki. Przed zmrokiem funkcjonariusze znaleźli poćwiartowane kawałki jej ciała w kilku kanałach w okolicy, jak również w zakrwawionej pralni w położonym niedaleko apartamentowcu przy Winthrop Street, gdzie ciało zostało rozczłonkowane. Przyczyną śmierci było uduszenie, do którego doszło w nieznanym miejscu, gdzieś pomiędzy domem, z którego została porwana, a pralnią.

Doszło do tego rok przed moim przyjściem na świat. Zanim miałem okazję zająć się tą sprawą, przesłuchany i skazany za tę zbrodnię człowiek siedział w więzieniu już od trzydziestu trzech lat.

Po odsłużeniu pewnego czasu jako agent w Detroit i Milwaukee zostałem w 1977 roku przydzielony do Jednostki Nauk Behawioralnych w Akademii FBI w Quantico w stanie Virginia, gdzie nauczałem psychologii stosowanej nowych agentów, detektywów oraz policjantów przechodzących przez programy doszkalające. Problem w tym, że większość z tych facetów – mieliśmy wówczas bardzo mało uczennic – wiedziało o analizowanych sprawach więcej ode mnie; od czasu do czasu trafiał nam się nawet funkcjonariusz lub detektyw, który osobiście prowadził omawiane przez nas na zajęciach śledztwo.

Aby nie wyglądać przy tych policyjnych weteranach jak ktoś niedoinformowany lub zwyczajnie głupi, zdecydowałem się poznać osobiście omawianych na zajęciach drapieżców i przeprowadzić z nimi wywiady. Chciałem się dowiedzieć, co siedziało w ich głowach, gdy popełniali zbrodnie, a także co myśleli o tym później. Wraz z kolegą, który także był instruktorem w Akademii, Robertem Resslerem, wybieraliśmy się regularnie na „szkolne wycieczki” po kraju. Okazały się idealną okazją do tego, by odwiedzić przestępców osadzonych w różnych więzieniach.

Właśnie od tego typu nieformalnych i nieoficjalnych spotkań początek wzięło nasze studium poświęcone seryjnym mordercom, które ostatecznie zaowocowało znacznie bardziej rozbudowaną pracą sfinansowaną przez Narodowy Instytut Sprawiedliwości (National Institute of Justice). Zostałem współautorem dwóch pionierskich prac, które napisałem wspólnie z Resslerem i doktor Ann Burgess z Uniwersytetu Pensylwanii, zatytułowanych odpowiednio Sexual Homicide. Patterns and Motives (Morderstwa na tle seksualnym. Schematy i motywy) oraz Crime Classification Manual (Podręcznik klasyfikacji przestępstw), które scementowały moją karierę w FBI jako pierwszego profilera w historii Biura.

Co zaskakujące – a przynajmniej wtedy nam się to takie wydawało – niemal każdy morderca z naszej „listy życzeń” zgodził się z nami rozmawiać. Jednym z pierwszych osadzonych, z którym przeprowadziliśmy wywiad, był William George Heirens, przebywający w więzieniu w Joliet w stanie Illinois. Jako siedemnastolatek Heirens przyznał się do zbrodni i został uznany za winnego zamordowania maleńkiej Suzanne Degnan, a także – do czego doszło w kolejnych miesiącach – dwóch kobiet: czterdziestotrzyletniej pomocy domowej Josephine Ross i trzydziestojednoletniej Frances Brown, byłej marynarz służącej we flocie podczas drugiej wojny światowej.

Nagie, zakrwawione ciało Brown rankiem 11 grudnia 1945 roku znalazła Martha Engels, pomoc domowa, która przyszła posprzątać w jej mieszkaniu znajdującym się niedaleko domu Josephine Ross. Brown leżała w wannie – w jej czaszce była widoczna rana po kuli, a w karku tkwił nóż rzeźniczy. Na ścianie salonu czerwoną szminką należącą do Brown wypisano tekst, który był albo prośbą o pomoc, albo drwiną z organów ścigania:

For heAVens
Sake cAtch Me
BeFore I Kill More
I cannot control myself

(„Na miłość Boską, złapcie mnie,
nim znowu kogoś zabiję, nie panuję nad sobą”).

Kolejnego dnia chicagowskie gazety nazwały nieznanego sprawcę tej odrażającej i przerażającej zbrodni „mordercą ze szminką”.

Nim przeprowadziliśmy wywiad w Joliet, przejrzałem wraz z Resslerem akta sprawy oraz informacje z więzienia na temat Williama Heirensa. Przez cały okres odbywania kary zachowywał się wzorowo i jako pierwszy osadzony w historii stanu Illinois uzyskał tytuł naukowy – gdy z nim rozmawialiśmy, był doktorem.

W odróżnieniu od wielu innych przestępców, z którymi już się spotkaliśmy lub dopiero mieliśmy rozmawiać, w zachowaniu Heirensa nie było nic złowróżbnego, egoistycznego ani przytłaczającego. Nic nas w nim nie przerażało – w przeciwieństwie do kilku innych naszych rozmówców nie sprawiał wrażenia, jakby chciał nam za chwilę pourywać głowy. Był uprzejmy i ładnie się wysławiał, ale przez wiele godzin rozmowy nieustannie podkreślał, że jest niewinny. Twierdził, że najpierw został zastraszony przez chicagowską policję, a następnie zmanipulowany przez swoich adwokatów, przez co przyznał się przed sądem do winy – była to brawurowa próba wyratowania go od egzekucji na krześle elektrycznym.

Bez względu na to, w jaki sposób próbowalibyśmy podejść do sprawy i jakich pytań byśmy nie stawiali, Heirens zawsze miał na nie gotową odpowiedź. Chociaż otwarcie opowiadał o swojej długiej karierze włamywacza, to zarzekał się, że dysponuje alibi potwierdzającym, iż żadnej z trzech nocy, podczas których doszło do morderstw, nie przebywał w okolicy. Do tego stopnia perorował o swojej niewinności i był przekonujący w swoich twierdzeniach, iż miałem pewność, że gdyby tylko podłączono go w tej chwili do wykrywacza kłamstw, nic by nie wykryto.

Gdy wychodziliśmy z więzienia, po głowie kołatała mi się myśl: „Kurczę, może ten gość faktycznie jest niewinny?!”.

Jedną z największych zagadek ludzkiej natury stanowi pytanie o to, co zachodzi w dowolnej sytuacji pomiędzy dwoma osobami. Gdy sprawa dotyczy relacji z mordercą, zagadka ta urasta do ekstremum. Zadajemy sobie wtedy pytania: „Czy możliwe, że ta konkretna osoba zdolna jest do popełnienia najgorszego aktu, jaki jeden człowiek może wyrządzić drugiemu? A jeśli nie, to w takim razie kto jest do tego zdolny?”.

Na najbardziej podstawowym poziomie prowadzenie sprawy kryminalnej polega na zebraniu dowodów, wskazówek i poszlak, a następnie ułożeniu z nich logicznej, spójnej i przekonującej historii. Historię taką musi przygotować sobie zarówno detektyw, jak i adwokat oraz prokurator. Wersja, którą ostatecznie przyjmie sąd, decyduje o werdykcie. Na tym właśnie polegała moja praca i tym nadal zajmują się inni profilerzy w Quantico: wykorzystując naszą wiedzę, doświadczenie i instynkt, tworzymy wiarygodną historię o znanej nam ofierze i nieznanym sprawcy. Jak zawsze w przypadku spraw kryminalnych, również resztę sprawy Williama Heirensa można było opowiedzieć na kilka sposobów.

Jego na pozór racjonalne twierdzenia co do rzekomej niewinności wywarły na mnie tak wielkie wrażenie, że gdy tylko wróciłem do Quantico, odkopałem akta sprawy i przejrzałem jej najważniejsze punkty.

Zabrałem te dokumenty ze sobą i poszedłem z nimi do biblioteki. Chodziłem tam często, gdy potrzebowałem się skupić. Przy moim biurku było to niemożliwe, bo co chwila albo dzwonił telefon, albo koledzy z pracy wpadali, aby o coś zapytać i poplotkować. Zajmując się zresztą sprawami, w których dominował mrok, lubiłem cieszyć się światłem słonecznym. W tym czasie Jednostka Nauk Behawioralnych znajdowała się w pomieszczeniach zbudowanych osiemnaście metrów pod ziemią, w miejscu, które oryginalnie zaprojektowane zostało jako bunkier dowodzenia na wypadek zagrożenia wojennego, co owocowało naszymi częstymi skargami, że zakopali nas dziesięć razy głębiej, niż grzebie się nieboszczyków.

Jak można było się tego spodziewać, wszystkie obciążające fakty z życia Heirensa okazały się łatwo uchwytne w aktach jego sprawy. Przeszłość miał dokładnie taką, jakiej oczekiwałbym od seryjnego mordercy: samotnik-ryzykant, który prawie spalił dom rodzinny, przeprowadzając eksperyment chemiczny, a przy innej okazji skoczył z garażu, próbując przetestować skrzydła własnoręcznie wycięte z kartonu; rodzice, którzy urządzali potworne awantury i mieli okresowe problemy z pieniędzmi; długa seria udowodnionych mu włamań, ciągnąca się co najmniej od trzynastego roku życia; zarzuty o używanie broni palnej; zbiór informacji na temat przyjęć i wydaleń z kolejnych poprawczaków. Analiza skradzionych książek, które posiadał (w tym Psychopathia Sexualis autorstwa Richarda von Krafft-Ebinga), oraz zbiór wycinków prasowych na temat nazistów mogły sugerować trwałe zainteresowanie perwersją seksualną. Znaleziono u niego nawet przenośny zestaw chirurgiczny. Narzędzia były zbyt małe i delikatne, aby dało się nimi pociąć ludzkie ciało, ale zainteresowanie, jakim je obdarzał, raczej nie przemawiało na korzyść kogoś, kto przyznał się do poćwiartowania zwłok dziecka.

Zeznanie Heirensa było dość proste, nie licząc fragmentu o współsprawcy nazwiskiem George Murman, który miał „go do tego nakłonić”, a którego sąd uznał za alter ego oskarżonego, za którym próbował się on ukryć. „George” figurował w dokumentach jako jego drugie imię, a nazwisko Murman, jak stwierdzono, stanowiło skrót od „murder man” – „morderca”. Był to, co wkrótce wykazało i nasze badanie, klasyczny przypadek eskalacji prowadzącej do morderstwa, w której sprawca skorzystał z nadarzającej się okazji: w domach, do których się włamał, przebywały ich mieszkanki. Po tym nastąpiła jeszcze jedna eskalacja przemocy w postaci brutalnego zamordowania małej dziewczynki. Heirens podpisał swoje zeznanie nie raz, ale dwukrotnie, w obu przypadkach w obecności adwokatów.

Zgadzały się także inne elementy. Okolica, w której doszło do morderstw, pokrywała się z obszarem, gdzie Heirens dopuszczał się w przeszłości włamań – nazwalibyśmy to jego „strefą komfortu”. W trakcie wtargnięcia do jednego z domów został przypadkowo nakryty, a rzuciwszy się do ucieczki, próbował strzelać do ścigających go policjantów, dopóki całego zajścia nie zauważył przebywający w okolicy funkcjonariusz po służbie, który znokautował Heirensa uderzeniem ceramiczną doniczką w głowę – w efekcie ten drugi trafił do Bridewell, aresztu medycznego podlegającego pod więzienie stanowe Cooka. Choć do szkoły chodził w kratkę, był wystarczająco inteligentny, aby w wieku szesnastu lat przyjęto go na powszechnie szanowany Uniwersytet Chicagowski. Osiągnięcie to zrównało go z dwoma innymi notorycznymi mordercami z Chicago – Nathanem Leopoldem i Richardem Loebem, którzy zostali skazani za morderstwo czternastoletniej sąsiadki Loeba i zarazem jego odległej kuzynki Bobby Franks. Od celi śmierci wyratowała ich jedynie żarliwa obrona poprowadzona przez adwokata Clarence’a Darrowa. Lokalna prasa dopilnowała, aby żaden szczegół sprawy nie umknął przerażonej i głodnej wszelkich informacji opinii publicznej. „Chicago Tribune” określiło śmierć Suzanne Degnan mianem „najbardziej odrażającego morderstwa w historii Ameryki od czasów sprawy Loeba i Leopolda”.

Dostawszy się na prestiżowy uniwersytet, Heirens postanowił specjalizować się w elektryce, kontynuując karierę włamywacza – rabował domy, sklepy i pokoje hotelowe. Niewielkie ilości gotówki, drobna biżuteria i dziwne przedmioty, które padały jego łupem, świadczyły chyba bardziej o tym, że próbował nie wyjść z wprawy, niż że usiłował się w ten sposób czegoś dorobić. Jeśli ten dzieciak był w stanie do tego stopnia podzielić na części swoje życie, to może prośba o to, aby złapano go, nim zabije kolejną osobę, miała pewien sens. Niedojrzały napis zostawiony na miejscu zbrodni mógł być nawet próbą psychicznego rozdzielenia od siebie niezwykle inteligentnego „Billa Heirensa” od złowrogiego „George’a Murmana”.

Najbardziej przekonujący okazał się jednak dowód fizyczny: odciski palców Heirensa pozostawione zarówno na notatce informującej o wysokości okupu, jak również odciśnięte w krwi na framudze drzwi od mieszkania Frances Brown. Odcisk na notatce został zakwestionowany, nie posiadał bowiem wystarczającej liczby punktów wspólnych – tych naliczono dziewięć, FBI natomiast wymaga co najmniej dwunastu. Ale odcisk z miejsca zbrodni był nie do podważenia.

Wobec tego realia sprawy stały się oczywiste. Siedząc przez te wszystkie lata w więzieniu i mając czas na rozmyślania, inteligentny i skłonny do analizowania swoich uczuć Heirens zdołał psychicznie odkleić się od całej sprawy i przekonać samego siebie, że chociaż był niereformowalnym seryjnym włamywaczem, to pozostawał jednocześnie niewinny popełnienia trzech morderstw, do których się przyznał.

Przez lata, odkąd tylko umieściliśmy ją w naszym projekcie badawczym poświęconym osobowości przestępców, nauczaliśmy sprawy Williama Heirensa jako pierwszego zorganizowanego studium, które zestawiało kolejne kroki brutalnego przestępstwa z tym, co sprawca myślał i robił w danym momencie. Ta analiza położyła podwaliny pod naukę, która przez ponad czterdzieści lat, jak się okazało, w trakcie wielu tysięcy przesłuchań i postępowań sądowych sprawdzała się idealnie przy próbie odnajdywania i przesłuchiwania seryjnych morderców, gwałcicieli i innych brutalnych przestępców.

W 1987 roku, niemal dziesięć lat po moim wywiadzie z Billem Heirensem, zadzwonił do mnie do Quantico Joe Horgas, detektyw z pobliskiego hrabstwa Arlington w Wirginii. Przez lata ciężkiej detektywistycznej roboty, której nie potrafię określić inaczej niż jako błyskotliwą i inspirującą, Horgas uznał, że jest w stanie powiązać ze sobą włamania, brutalne gwałty oraz gwałty połączone z morderstwami, które na przestrzeni lat miały miejsce w Arlington, sąsiadującej z nim Alexandrii oraz w okolicach Richmond. W żadnym wydziale policji nikt nie chciał kupić jego wersji wydarzeń. Horgas był jednak przekonany o prawdziwości swojej teorii. Zgodnie z nią seria zbrodni zaczynała się od zamordowania w Arlington w 1984 roku trzydziestodwuletniej prokuratorki Carolyn Hamm.

Po wysłuchaniu prezentacji detektywa i przeanalizowaniu wszelkich aspektów sprawy (czasu i wykorzystanych metod, dowodów fizycznych i behawioralnych, doboru ofiar) oraz po zapoznaniu się z raportami laboratoryjnymi zgodziliśmy się co do tego, że wszystkie sprawy były niemal na pewno ze sobą powiązane. W naszej pracy jest bardzo mało pewników, a w przypadku profilowania nie ma ich w ogóle, ale ta teoria była naprawdę cholernie dobra.

I wtedy Horgas rzucił nam prawdziwą bombę: – Sprawa Hamm jest zamknięta – wyjaśnił – ponieważ ktoś został już w tej sprawie aresztowany, osądzony i skazany.

Nieźle!

Opowiedział nam wówczas historię Davida Vasqueza, Hiszpana, który w wieku trzydziestu siedmiu lat został aresztowany przez policję w Arlington jakieś dwa tygodnie po zamordowaniu Hamm. Mieszkał ze znajomym w tej samej okolicy co ofiara, był ponadto widziany przez dwóch świadków w pobliżu jej domu. Gdy detektywi przeszukali jego pokój, znaleźli pornografię z udziałem związanych i zakneblowanych kobiet, a także zdjęcia erotyczne przedstawiające w różnym stopniu roznegliżowane kobiety. Nie udało się połączyć Vasqueza z próbkami nasienia pobranymi z ciała i ubrania Hamm, ale niektóre próbki włosów mogły wskazywać na jego winę. Mimo to głównym dowodem winy był fakt, że Vasquez przyznał się do popełnienia przestępstwa!

– Myślicie, że w sprawę była zaangażowana więcej niż jedna osoba? – zapytał nas Horgas.

Trudne pytanie. Jako że Vasquez przejawiał bardzo niski iloraz inteligencji, a popełnione przestępstwo było dobrze zaplanowane, mogło istnieć podejrzenie, że za zamordowaniem Hamm stały dwie osoby – nieznany sprawca, który wszystko zaplanował, oraz Vasquez, który był jedynie jego wspólnikiem. Na przestrzeni lat mieliśmy do czynienia z innymi podobnymi przypadkami. Tak więc, choć szansa była niewielka, nie można było tego wykluczyć z całkowitą pewnością. Normalnie w takich przypadkach ma się do czynienia z dość silnymi poszlakami na samym miejscu zbrodni, gdzie znaleźć można ślady działań zarówno zorganizowanych, jak i chaotycznych.

Ale Vasquez ani razu nie wspomniał o kimś innym, w jego zeznaniu nie było niczego, co mogłoby to sugerować, wreszcie: ani w sprawie Hamm, ani w żadnej innej nic nie wskazywało na udział dwóch osób. W rzeczywistości jednak z tego, co Horgas opowiedział nam o Vasquezie, nie dało się wywnioskować, że był on wystarczająco inteligentny, aby zaplanować równie skomplikowaną zbrodnię.

Przestępstwa w Karolinie Północnej w pewnym momencie się skończyły, a nowe, podobne zbrodnie pojawiły się w okolicach Richmond trzy lata później – tworzyło to bardzo sugestywny wzór. Jako że tego typu historie rzadko kiedy kończą się same z siebie, przypuszczaliśmy, że sprawca trafił być może do więzienia z innego powodu (na przykład za włamania), po czym został zwolniony warunkowo i podjął pracę w Richmond.

Horgas uchwycił się tej myśli i przejrzał akta wszystkich, którzy pasowali do schematu. Wrócił w okolice Arlington, gdzie popełniono pierwsze zbrodnie. Wkrótce natknął się na kłopotliwego nastoletniego Afroamerykanina – Timothy’ego Wilsona Spencera, który został skazany za włamania. Sprawdzenie kilku rzeczy w komputerze potwierdziło przypuszczenia detektywa: Spencer miał dwadzieścia dwa lata, gdy w 1984 roku aresztowano go w Alexandrii, po czym w 1987 roku przeniesiono do Richmond, do półotwartej placówki. Gdy tylko podejrzenie padło na Spencera, wszystkie elementy układanki nagle zaczęły wskakiwać na swoje miejsca. Przede wszystkim jednak jego DNA pasowało do DNA znalezionego tam, gdzie dokonano trzech morderstw oraz kilku gwałtów.

Choć nigdy się do nich nie przyznał, Spencer został oskarżony o trzy niezależne morderstwa pierwszego stopnia – za każde z nich skazano go na karę śmierci. Jego sprawa stanowiła pierwszy skuteczny przypadek wykorzystania DNA jako materiału dowodowego przed amerykańskim sądem. Po przegraniu wszystkich trzech apelacji 27 kwietnia 1994 roku Timothy Wilson Spencer został stracony na krześle elektrycznym w więzieniu stanowym w Jarratt.

Dla ludzi takich jak ja, którzy całe zawodowe życie spędzili na pomaganiu policji w chwytaniu najgorszych z najgorszych przestępców oraz na szukaniu sprawiedliwości w imieniu tych, którzy sami nie byli już w stanie jej dochodzić, werdykt w tej sprawie był niezwykle satysfakcjonujący. Wciąż pozostawał jednak jeszcze jeden nierozwiązany problem. David Vasquez nadal przebywał w więzieniu, skazany za przestępstwo, które – jak dowiedziono – było tylko jednym z ogniw długiego łańcucha zbrodni popełnionych przez kogoś innego. Dwóch świadków w sprawie Vasqueza nie chciało zmienić swoich zeznań, a próbki pobrane z miejsca zbrodni rozłożyły się w stopniu uniemożliwiającym ich ponowną analizę. Najlepszym sposobem na wyciągnięcie go z więzienia (i udowodnienie, że Hamm została zamordowana przez tę samą osobę, co pozostałe ofiary) było podejście behawioralne. To właśnie na nie się zdecydowaliśmy, gdy podjęliśmy trop.

Grupa profilerska FBI nosi dziś nazwę Jednostki Analizy Behawioralnej (Behavioral Analysis Unit – BAU). Gdy zaczynałem pracę jako pełnoetatowy profiler, zostałem przydzielony jeszcze do Jednostki Nauk Behawioralnych (Behavioral Science Unit – BSU), która pełniła jednak funkcje czysto akademickie. Starając się, aby nasza jednostka była traktowana poważnie przez policję i starając się „pozbyć z nazwy BS[1]”, określiłem nową grupę profilową Jednostką Wsparcia Dochodzeń (Investigative Support Unit – ISU). W jej skład wchodziło dwunastu profilerów, których żartobliwie przezwałem „parszywą dwunastką”. Niedługo potem analizowaliśmy już ponad tysiąc spraw rocznie, byliśmy więc zmuszeni wypracować sobie system, w którym konkretny agent zostawał przypisany do ściśle określonego obszaru kraju.

W czasie gdy zajmowaliśmy się sprawą Vasqueza-Spencera, agentem, któremu podlegał stan Wirginia, był Steve Mardigian – natychmiast przystąpił on do zbierania materiałów i analizowania wszystkich aspektów zbrodni. Po miesiącach pracy, na spotkaniu wewnętrznym, zaprezentował całej naszej jednostce swoje ustalenia. Wszyscy zgodziliśmy się co do tego, że sprawcą morderstwa był zaradny, doświadczony, nerwowy i skłonny do manipulacji sadysta seksualny. David Vasquez nie byłby w stanie zamordować Carolyn Hamm i nie zrobił tego.

Po zakończeniu analizy wraz z Joe Hargasem i wydziałem policji z Arlington wystąpiliśmy do prokurator okręgowej hrabstwa Arlington nazwiskiem Helen Fahey, aby wystosowała wniosek do gubernatora Geralda Balilesa z prośbą o pełne ułaskawienie Vasqueza. Do pisma dołączono raport podpisany przez Mardigiana oraz przeze mnie. Niecałe trzy miesiące później David Vasquez ponownie był wolnym człowiekiem, spędziwszy w więzieniu cztery lata za przestępstwo, do którego się przyznał, ale którego nie popełnił.

Gdyby ze sprawą tą zgłosił się do nas adwokat, prosząc o pomoc, bylibyśmy zmuszeni odmówić. Nie obowiązywała tam jurysdykcja federalna, więc jedyną opcję, aby nas zaangażować, stanowiło wystąpienie do nas z prośbą o pomoc przez lokalnych stróżów prawa. Było nas zresztą tak niewielu, że oferowaliśmy swoje usługi jedynie policji, szeryfom oraz agencjom detektywistycznym, nie zaś oskarżonym. Nawet gdybyśmy mieli do tego odpowiednie zasoby ludzkie, trudno mi sobie wyobrazić, aby odznaka FBI mogła pomóc w pracy z drugą stroną.

W trakcie działań nad tą sprawą jasne stały się jednak także okoliczności, w których oskarżony składał zeznania. Przerażony i osamotniony w trakcie policyjnego śledztwa Vasquez uznał, że jedyną możliwością „ocalenia” będzie zadowolenie śledczych, współpraca z nimi i danie im tego, czego oczekują. Świadomie lub nie podał im jednak zbyt dużo informacji, które następnie ułożył w coś w rodzaju „snu”, w którym dopuścił się mordu na Carolyn Hamm. Vasquez sądził naiwnie, że współpracując z władzami, doczeka się uwolnienia.

Czy skazanie Davida Vasqueza było błędem wymiaru sprawiedliwości? Oczywiście, że tak. Ale pozwólcie, że podkreślę tu jeden, moim zdaniem kluczowy, fakt. Tak, to policja doprowadziła do wsadzenia Vasqueza za kratki. Ale to także ona wyciągnęła go stamtąd, gdy tylko zauważono, że popełniono błąd – nie zrobili tego ani reporterzy, ani prawnicy, ani żadna oddolna inicjatywa społeczna.

To właśnie zaprezentowane powyżej otwartość umysłu, wytrwałość i niezłomność – lub ich brak – cechujące osoby związane z wymiarem sprawiedliwości stanowią serce niniejszej książki.

Ujmując rzecz najprościej, jak się da – amerykański wymiar sprawiedliwości stara się sięgnąć niemożliwego: uporządkować świat najlepiej, jak to tylko możliwe, po tym jak ktoś dopuścił się czegoś, co ten porządek zburzyło. System ten zna i rozumie własne ograniczenia zarówno jeśli chodzi o możliwości przywrócenia pierwotnego stanu naruszonego przez zbrodnię, jak i w kwestii doszukania się prawdy na temat tego, do czego tak naprawdę doszło. Pamiętajcie: „Nikt nigdy nie jest uznawany za niewinnego”. Nigdy. System potrafi rozróżniać jedynie dwie skrajności: „dopuścił się” lub „nie dopuścił się” zarzucanych mu czynów. System stara się określić, czy przedstawione dowody wykraczają poza uzasadnione wątpliwości. Zdajemy sobie sprawę, że jedyne, co możemy zrobić, to starać się wykonywać naszą pracę najlepiej, jak to możliwe.

Sprawa Vasqueza męczyła mnie jeszcze długo po jej zamknięciu, podobnie jak powinna męczyć każdego stróża prawa, który poważnie traktuje swoją misję. Do tej pory zawsze uważałem przyznanie się oskarżonego do winy za złoty standard postępowania sądowego – jeśli to z niego wydobędziesz, sprawa jest zamknięta. David Vasquez w nieprzyjemny sposób podważył to przekonanie.

A to prowadzi nas z powrotem do Williama Heirensa.

Rozdział 2

Po uważniejszym przyjrzeniu się sprawie…

Gdy zaczyna się pracę jako agent specjalny FBI i otrzymuje pierwsze zadanie „w terenie”, do niektórych kwestii podchodzi się dość naiwnie. Szczególnie, gdy – tak jak ja – nie ma się żadnego doświadczenia w takiej pracy. Pierwsze, co człowiek sobie przyswaja, to fakt, że nie wszyscy cieszą się na jego widok (i nie mówię tu wyłącznie o przestępcach). Niektóre wydziały policji chętnie korzystają z pomocy Biura, inne zaś traktują nas jak dwustukilogramowego goryla, który rozbija się po ich terenie.

Gdy człowiek jest nowy, wydaje mu się, że wszystkie wydziały policyjne i biura szeryfów przeprowadzają szczegółowe śledztwa – właśnie tak jak uczy się tego w Akademii FBI – a tym samym zakłada on, że otrzymane informacje są solidne i wiarygodne. No cóż, to też nie zawsze okazuje się prawdą.

Pracując dla Biura, zajmowałem się jednocześnie prowadzeniem tak wielu spraw – nie mówiąc już o kierowaniu Jednostką Wsparcia Dochodzeń – że rzadko kiedy mogłem pozwolić sobie na luksus wracania do spraw już zamkniętych. Dopiero po przejściu na emeryturę miałem możliwość ponownego przyjrzenia się śledztwom, z którymi zetknąłem się na początku swojej kariery, takimi jak proces mordercy ze szminką z Chicago.

Przyjrzyjmy się tej sprawie raz jeszcze i sprawdźmy, czy ową historię można opowiedzieć w inny sposób. Zwrócimy przy tym uwagę na niektóre fakty i zdarzenia, o których nie wiedziałem w chwili, gdy przeprowadzałem wywiad, oraz zestawimy je z doświadczeniem, wynikami badań i wiedzą ogólną, którą moja jednostka nabywała w miarę rozwoju programu analizy dochodzeń kryminalnych. Zacznijmy tak, jakbyśmy sporządzali profil nieznanego sprawcy dla policjantów, którzy zgłosili się z prośbą o pomoc.

Na początek upewnijmy się, że wszyscy rozumiemy, jaką rolę w śledztwie odgrywa profilowanie.

Po pierwsze: my nie łapiemy przestępców. Tym zajmuje się policja. Jedynie pomagamy miejscowym funkcjonariuszom, tak aby w swoim śledztwie skupili się oni na pewnym określonym typie podejrzanych. W zależności od rodzaju dowodów i wskazówek możemy podać policji bardzo szczegółowe informacje na temat motywu zbrodni, płci, rasy, wieku, miejsca zamieszkania, zawodu, otoczenia, relacji osobistych i wielu innych aspektów osobowości danej osoby. Sugerujemy także zastosowanie konkretnych proaktywnych technik zmuszenia przestępcy do wykonania ruchu w pożądanym przez nas kierunku. Gdy podejrzany zostaje ujęty, możemy pomóc w prowadzeniu przesłuchania i zasugerować strategię, którą powinna przyjąć prokuratura. Podczas procesu zapewniamy analizę ekspercką sygnatury, modus operandi, motywu, powiązań, klasyfikacji zbrodni oraz miejsca, gdzie do niej doszło.

Wszystko to opiera się na naszych badaniach i doświadczeniu wynikającym z analizy dziesiątek tysięcy spraw – to znacznie więcej niż jakikolwiek lokalny śledczy mógłby przerobić przez całą swoją karierę. Wykorzystujemy tak naprawdę te same metody, co nasz literacki protoplasta Sherlock Holmes. Wszystko opiera się na rozumowaniu logicznym, dedukcji i indukcji, a nasze podstawowe równanie wygląda następująco:

DLACZEGO? + JAK? = KTO

Może się to wydawać banalne, ale analiza winna uwzględniać niezliczoną liczbę zmiennych, a żeby nasza praca na coś się przydała, musimy być tak skrupulatni, jak to tylko możliwe. Wszyscy potrafimy rozpoznać kliszę w postaci białego samotnego chłopaka w wieku dwudziestu kilku lat. Ale nawet w tych przypadkach, gdzie opis może wydawać się odpowiednio dokładny, nie przyda się on na nic, jeśli nie będziemy w stanie powiedzieć czegoś także na temat tego, gdzie dana osoba mieszka, co się dzieje w jej życiu, z jakiej rodziny pochodzi, kim są jej przyjaciele i koledzy, kiedy i gdzie może uderzyć ponownie, czy będzie reagowała na śledztwo (oraz jak) i tak dalej.

Nowych agentów w mojej jednostce uczę zawsze, że profil sprawcy to za mało – należy także sporządzić profil ofiary. Profiler musi ustalić, czy ta osoba lubiła ryzyko, czy w obliczu zagrożenia zachowywała się pasywnie czy agresywnie, czy miała w przeszłości wrogów lub doświadczyła złych związków i tym podobne. Odkryłem jednak, że to także za mało. Należy bowiem wykonać również profil sytuacji. Chodzi mi o to, że trzeba sprawdzić, co dzieje się w ramach i wokół śledztwa.

Jak prezentuje się środowisko społeczne, w którym prowadzone jest śledztwo? Jak ludzie postrzegają dane przestępstwo? Jak rolę w sprawie odgrywają media? Jak wygląda kultura policyjna w danym rejonie? To wiele ważnych pytań, które należy sobie zadać, aby zarysować tło, na którym rozgrywa się cała sprawa.

Większość ludzi zdaje sobie sprawę z tego, jaką reputację miało Chicago w czasie szalonych lat dwudziestych, gdy w wyniku prohibicji ogromne zyski zaczęła przynosić zakrojona na szeroką skalę działalność przestępcza. Ale w późniejszych latach historia miasta również nie była usłana różami. Po względnie spokojnym okresie drugiej wojny światowej władze zaczęły wyrażać poważne zaniepokojenie powrotem do miasta zdemobilizowanych żołnierzy i nieuchronnym wzrostem bezrobocia, które musiało pociągnąć za sobą także wzrost przestępczości. Policja działała w dużym stresie. Gdy w czerwcu 1945 roku, tuż przed końcem wojny, zamordowana została Josephine Ross, a w grudniu tego samego roku, zaledwie cztery miesiące po zwycięstwie nad Japonią, Frances Brown, presja wywierana na służby była niewyobrażalna.

W mojej pracy zawsze trzeba brać pod uwagę rolę mediów, a Chicago ma najbardziej zuchwałą i niezależną prasę w całym kraju. Gdy tylko trafił im się temat mordercy ze szminką, pisali o nim tak długo, aż opinia publiczna wpadła w panikę. Nie sposób nie zauważyć przy tym, że przez całą pierwszą połowę XX wieku Chicago miało nieustający problem z korupcją. Zaowocowało to w dwojaki sposób: z jednej strony opinia publiczna stała się cyniczna i sceptyczna co do możliwości władz, aby mogły one rozwiązać jakiekolwiek problemy, z drugiej zaś władze odczuwały potrzebę wypracowywania konkretnych rozwiązań bez względu na to, czy miały ku temu potrzebne środki, czy też nie.

Gdyby policjanci z Chicago poprosili mnie o pomoc, po przestudiowaniu spraw Ross i Brown doradziłbym, aby szukali białego mężczyzny tuż przed trzydziestką, względnie w wieku trzydziestu paru lat, który miał już doświadczenia z włamaniami i stosowaniem przemocy wobec kobiet. Opisany przeze mnie mężczyzna byłby ukierunkowany na kontrolowanie innych ludzi i nosiłby w sobie wiele gniewu, co można było wywnioskować po gwałtowności i brutalności ataku – ofiary wielokrotne dźgnięto nożem. Żadna z zamordowanych kobiet nie była agresywna ani nie prowadziła ryzykownego życia. Zostały zabite wyłącznie ze względu na nadarzającą się okazję – przebywały w swoich domach w chwili, gdy dochodziło do włamania. Sprawca potrafił uprzedmiotowić swoje ofiary i nie odczuwał żadnych wyrzutów sumienia z powodu tego, co zrobił. Podobnie jak Timothy Spencer w Wirginii, morderca Ross i Brown cechował się wysokimi umiejętnościami przewidywania – potrafił zaplanować skomplikowaną zbrodnię i stopniowo się rozwijał, jeśli chodzi zarówno o stosowane techniki, jak i o eskalację swojej nienawiści wobec kobiet. Na podstawie wszystkich powyższych cech uznałbym ostatecznie, że podejrzanym jest mężczyzna w starszym wieku.

Wiadomość wypisaną szminką na miejscu śmierci Brown zakwalifikowałbym niewątpliwie jako interesującą, ale jednocześnie podszedłbym do niej sceptycznie. Mogła być ona zwykłą kpiną wobec organów ścigania, napisaną przez osobę narcystyczną, która chciała zapewnić sobie poczesne miejsce w prasie. Mogło to być jednak także zwyczajne oszustwo – rzecz sfingowana przez nadgorliwego dziennikarza, który chciał jeszcze bardziej podkręcić sensacyjność całej sprawy. Gdy wraz z Markiem Olshakerem przyglądaliśmy się na potrzeby książki The Cases That Haunt Us (Sprawy, które nadal nas dręczą) morderstwom popełnionym przez Kubę Rozpruwacza w Whitechapel, doszliśmy do przekonania, że osławiony list rozpoczynający się od słów „Drogi szefie” (z tego listu wziął się przydomek mordercy – „Rozpruwacz”[2]) był fałszywką. Napisał go prawdopodobnie jeden z dziennikarzy z czasów wiktoriańskich, który miał nadzieję zwiększyć w ten sposób zainteresowanie ludzi całą sprawą. Ujmując to prosto: poddanie listu analizie psycholingwistycznej dało wynik niezgodny z ogólnym profilem osobowości przestępcy stworzonym na podstawie zebranych dowodów, podczas gdy napisanego później „Listu z piekła” – wynik pozytywny . Myślę, że podobnie mogło być z wiadomością „złapcie mnie”.

Wróćmy na moment do profilu sytuacji. Należy stwierdzić, że gdy w mniej niż trzy tygodnie po Frances Brown zamordowana została również Suzanne Degnan, zmieniło się wszystko. W zbiorowej świadomości nie ma niczego bardziej przerażającego niż zamordowanie dziecka, a szczegóły tej konkretnej zbrodni były tak potworne, że opinia publiczna i media zaczęły domagać się szybkiego rozwiązania sprawy i osądzenia winnego. To, że kolejna dziewczynka mogłaby podzielić los Suzanne, było nie do pomyślenia. Od tego momentu policja pracowała pod olbrzymią presją, aby znaleźć podejrzanego. W odpowiedzi na naciski ze strony społeczeństwa służby wszczęły największe śledztwo w historii miasta; przeanalizowano wówczas tysiące śladów, przeprowadzono ponad tysiąc przesłuchań, wykonano kilkaset badań przy użyciu wariografów oraz porównano niezliczoną ilość próbek pisma.

Pierwszy poważny podejrzany pojawił się już po dwóch dniach. Był nim Hector Verburgh, sześćdziesięciopięcioletni woźny pracujący w budynku, w którym znajdowała się pralnia, gdzie rozkawałkowano ciało Suzanne. Na notce o okupie znajdowały się ciemne smugi, które pasowały do wiecznie brudnych rąk Verburgha. Rzecznik policji oznajmił wtedy: „Mamy mordercę”.

Obnosili się z nim niczym z trofeum.

Policja przetrzymywała Verburgha przez 48 godzin, kiedy to bito go i traktowano tak okrutnie, że po wszystkim musiał spędzić dziesięć dni w szpitalu. Uwolniono go tylko dzięki żądaniu adwokata związku zawodowego woźnych, który powołał się na zasadę habeas corpus. Ta łacińska zasada, znacząca dosłownie „masz ciało”, wywodzi się jeszcze z angielskiego prawa zwyczajowego i daje aresztowanemu prawo do stawienia się przed sądem i zgłoszenia zażalenia albo sprzeciwu wobec uwięzienia lub podstawy skazania.

Wymieniając przerażające techniki, które wykorzystano w trakcie przesłuchiwania go, Verburgh stwierdził: „Jeszcze trochę, a przyznałbym się do czegokolwiek”. Okazało się przy tym, że aresztowany nie potrafił pisać na tyle, aby sporządzić choćby prostą informację o okupie.

To, w jaki sposób potraktowano pana Verburgha, mówi samo za siebie. Działania zastosowane przez wydział policji w Chicago były tak karygodne, że woźny pozwał tamtejszych stróżów prawa o odszkodowanie w wysokości 15 tysięcy dolarów – kwotę wówczas bardzo wysoką. Sąd przychylił się do jego żądania, a do wnioskowanej sumy doliczył dodatkowe 5 tysięcy dolarów zadośćuczynienia dla jego żony, którą policja starała się zmusić do zeznawania przeciwko niemu.

Gdy lokalne służby zwracają się z prośbą o pomoc do profilera, jego zadaniem jest zmienić punkt zainteresowania śledczych lub kierunek prowadzonego przez nich śledztwa. Gdybym to ja został oddelegowany do tej sprawy, aresztowanie Hectora Verburgha zdecydowanie skłoniłoby mnie do przekierowania śledztwa w inną stronę. Przede wszystkim aresztowany był za stary i nie miał żadnej przeszłości kryminalnej. Ludzie nie stają się brutalnymi mordercami seksualnymi „znikąd”. Na podstawie szerokiego doświadczenia zdobytego przez naszą jednostkę mogę otwarcie powiedzieć, że takie sytuacje po prostu nie mają miejsca. Aby ktoś w wieku Verburgha dopuścił się tego typu zbrodni, musiałby być znany w przeszłości z brutalności, szczególnie wobec dzieci i bezbronnych. Ze zbrodnią nie łączyło go nic poza miejscem pracy.

Po zwolnieniu pierwszego aresztowanego pojawiło się kilku kolejnych wątpliwych podejrzanych. Jednym z nich był weteran piechoty morskiej, który mieszkał w okolicy, gdzie dokonano mordów, i którego inicjały były zgodne z inicjałami doczepionymi przez pralnię do chusteczki, którą znaleziono w pobliżu miejsca zbrodni. Miał on jednak solidne alibi i z łatwością przeszedł pozytywnie dla siebie badanie wariografem. Podejrzewano także miejscowego łobuza, który przebywał w poprawczaku za napad z bronią w ręku i który powiedział innemu dzieciakowi, że zamordował Suzanne. Po negatywnym badaniu wariografem (to znaczy: po zaliczeniu badania) przyznał jednak, że wymyślił całą historię, aby nakłonić tego drugiego do próby wyłudzenia okupu.

W międzyczasie natomiast, ponad tysiąc mil od Chicago, policja znalazła podejrzanego, który osobiście bardzo by mnie zainteresował.

Czterdziestoczteroletni Richard Russell Thomas, okazjonalny włóczęga, przebywał wówczas w hrabstwie Maricopa w stanie Arizona, skazany pod zarzutem molestowania swojej trzynastoletniej córki. Charles B. Arnold, dowódca jednostki dochodzeniowej w pobliskim Phoenix, rodzinnym mieście Thomasa, był jednak przekonany, że dostrzega podobieństwa pomiędzy wiadomością o okupie a odręcznym pismem praworęcznego Thomasa, gdy ten pisał akurat lewą ręką. W czasie gdy doszło do zamordowania Suzanne, mieszkał w Chicago, pracując jako pielęgniarz w szpitalu Woodlawn i widziano go wielokrotnie, jak kręcił się po salonie samochodowym zaledwie kilka ulic od domu Degnanów.

Poddany przesłuchaniu, Thomas przyznał się do winy. Policja zachowała jednak daleko idącą powściągliwość co do jego zeznań, nie znał bowiem wszystkich szczegółów sprawy i wydawało się, że próbuje uzyskać w ten sposób ekstradycję do innego stanu, aby uniknąć dalszej odsiadki za molestowanie. Uznał najwyraźniej, że sprawa, o której nie miał pojęcia, nie może być gorsza od tej, za którą siedział. Po zastanowieniu Thomas jednak szybko wycofał się ze swoich wcześniejszych twierdzeń.

Pomijając wątpliwej jakości zeznania – fakty z życia Thomasa świadczyły mimo wszystko przeciwko niemu.

Był włamywaczem, posługującym się niezwykle ryzykownym modus operandi.

W przeszłości notowany za wymuszenie, próbował uzyskać okup, grożąc, że w przypadku odmowy porwie małą dziewczynkę.

Miał długą historię stosowania przemocy domowej oraz wykorzystywania seksualnego.

Pracował jako pielęgniarz, kilkukrotnie próbował podawać się za lekarza, miał u siebie skradzione narzędzia i materiały chirurgiczne.

Jeśli dodać do tego fakt, że w czasie, gdy dokonano morderstwa, widziany był w okolicy domu Degnanów, a charakter jego pisma sporządzanego lewą ręką potencjalnie pasował do charakteru pisma na notatce w sprawie okupu, to zasugerowałbym chicagowskiej policji, żeby umieścić go na samym szczycie listy podejrzanych. Aby osiągnąć taki poziom brutalności i zdeprawowania, jakim wykazał się morderca Suzanne Degnan, musiał przejść on wcześniej proces powolnych zmian. Często zaczyna się od podglądactwa czy drobnych włamań, które z czasem eskalują. Nie było wątpliwości, że Thomas taką ewolucję przeszedł.

Była wreszcie jeszcze notatka w sprawie okupu, którą potraktowałbym jako poważny dowód w śledztwie, jednak nie jako żądanie pieniędzy. Każdy, kto na poważnie myślałby o porwaniu dla okupu, „zbadałby” wcześniej potencjalną ofiarę (w 1940 roku była to znacznie poważniejsza gałąź działalności przestępczej niż dziś), po czym wybrał rodzinę, która dysponowała środkami, aby zapłacić żądaną sumę. Dwadzieścia tysięcy dolarów stanowiło wówczas ogromną kwotę, znacznie wykraczającą poza średnie roczne wynagrodzenie pracownika budżetówki takiego jak James Degnan.

Gdyby głównym motywem przestępstwa było porwanie dla okupu, przestępca wybrałby na cel ofiarę, której rodzina mogłaby szybko zebrać żądaną sumę. Im dłużej przetrzymywana jest porwana osoba, tym większe staje się zagrożenie zarówno dla niej, jak i dla porywacza. Jeśli dodać do tego fakt, że części ciała Suzanne odkryto przed upływem dwudziestu czterech godzin i że nie przesłano żadnej instrukcji, w jaki sposób pieniądze miałyby zostać przekazane, staje się oczywiste, że porwanie dla okupu nie było pierwotną motywacją do popełnienia przestępstwa. Zbrodni dokonał psychopata, dla którego pozostawienie wiadomości o okupie było sprawą drugorzędną albo czymś, co przyszło mu do głowy dopiero po fakcie.

Na podstawie powyższych danych nie jestem w stanie stwierdzić, że Richard Thomas na pewno był mordercą Suzanne. Zmarł w więzieniu w 1974 roku, jeszcze zanim zacząłem przeprowadzać swoje wywiady z osadzonymi, więc możliwe, że nigdy nie dowiemy się prawdy. Ale jestem w stanie stwierdzić, iż mordercą Suzanne był prawdopodobnie człowiek właśnie taki jak Thomas albo posiadający podobne do niego cechy.

Właśnie gdy Thomas przyznał się do winy, 26 czerwca 1946 roku, siedemnastoletni William Heirens został aresztowany za włamanie do mieszkania – osaczony z dwóch stron przez policję, spanikował, wyciągnął broń i oddał strzały w stronę funkcjonariuszy. Patrząc na całą sprawę z perspektywy czasu, można uznać, że zachowanie to zmieniło jego życie – udowodnił bowiem w ten sposób, że jest zdolny do stosowania przemocy. W tym też momencie policja straciła całe zainteresowanie Richardem Thomasem. Byli pewni, że tym razem naprawdę przymknęli „mordercę ze szminką”.

Chociaż policja zwraca się niekiedy do agentów federalnych z prośbą o pomoc w rozwikłaniu sprawy, to w rzeczywistości bardzo często nie cieszy się zbytnio, gdy sugeruje się jej odejście od konkretnego podejrzanego. Niekiedy policjanci są wręcz wkurzeni, gdy ktoś podsuwa im taką myśl. Gdybym pracował nad sprawą Degnan, zapewne byłoby podobnie.

Analizując osobę Heirensa, powiedziałbym, że był zbyt młody, aby dopuścić się tak złożonej i skomplikowanej zbrodni, że nie zdążyłby przejść od drobnych włamań do brutalnych gwałtów i mordów, a także że był zbyt cichy i pasywny, aby czegoś takiego dokonać. Okazałoby się to szczególnie prawdziwe w kontekście jego życia osobistego, w którym brak było czynników, które popchnęłyby go do zmiany lub eskalacji schematu zachowań przestępczych i antyspołecznych. Innymi słowy: w jego życiu nie zaszło nic, co wywołałoby emocjonalną traumę lub stymulowało rozwój bardziej agresywnych i brutalnych zachowań.

Nie mógł przejść nagle od zwyczajnych – choć powtarzających się – włamań do morderstwa i okaleczenia zwłok sześcioletniej dziewczynki, w ryzykowny sposób porwanej z sypialni w domu rodzinnym.

To po prostu niemożliwe!

Pamiętajcie o tym, gdy będziemy wchodzić głębiej w analizę podejrzanych oraz motywów ich działań.

Podejrzewałbym tego człowieka o to, że mógł być podglądaczem lub włamywaczem z fetyszem seksualnym, kradnącym bieliznę lub przedmioty osobiste. Ale – pomijając okoliczności złapania i fakt, że posiadał broń – jego zachowanie nie świadczyło o żadnych cechach konfrontacyjnych. Trudno byłoby mi sobie wyobrazić, aby ktoś o takiej osobowości mógł się dopuścić porwania czy nawet jego próby; wiązałoby się to bowiem ze zbyt intensywną interakcją z ofiarą i potencjalnie z policją.

Kolejna równie istotna kwestia: bez względu na to, czy ostatecznym celem w sprawie Degnan było jej porwanie, czy też zamordowanie, człowiek tak cichy jak Heirens nie potrafiłby kontrolować ofiary do takiego stopnia, na jaki wskazywały dowody. Sześcioletnie dziecko nie pójdzie dobrowolnie i cicho z obcym, który włamał się do jego pokoju, aby je zabrać. Wymagałoby to znacznie więcej doświadczenia i finezji, niż mógłby mieć siedemnastoletni Heirens. Sam pomysł, że ktoś o jego usposobieniu mógłby przetransportować żywe lub martwe dziecko w inne miejsce, jest niemal nie do pomyślenia. Zaskoczyłoby mnie także wykorzystanie do tego celu drabiny, która nigdy wcześniej nie wchodziła w skład modus operandi Heirensa.

A teraz czynnik najważniejszy z punktu widzenia profilera, który niemal zawsze okazuje się prawdziwy. Po zamordowaniu i okaleczeniu zwłok Suzanne Degnan w zachowaniu i osobowości sprawcy doszłoby do głębokiej zmiany. Stałoby się tak bez względu na to, kim okazałby się sprawca, szczególnie widoczne byłoby to jednak w przypadku młodego mordercy. Zrobiłby się niezwykle nerwowy. Ludzie wokół zauważyliby negatywne zmiany w jego wyglądzie. Mógłby stracić na wadze albo zacząć się upijać. Wydawałby się nieobecny i pogrążony w myślach. Śledziłby z uwagą działania policji i prawdopodobnie je komentował. Zmiana w jego zachowaniu nie uszłaby uwagi osobom mieszkającym w sąsiedztwie czy stykającym się z nim w szkole.

Na podstawie licznych świadectw, które złożył on w późniejszym czasie, można zrekonstruować, co działo się z Williamem Heirensem po jego aresztowaniu.

Jak już wspomnieliśmy wcześniej, zabrano go do szpitala Bridewell, podległego pod więzienie hrabstwa Cook, gdzie leczył się z obrażeń, które odniósł w wyniku ogłuszenia go przez policjanta przy pomocy doniczki. Przez sześć dni zmuszano go do długich przesłuchań o różnej porze dnia i nocy, odmawiano mu jedzenia i picia oraz wielokrotnie bito. Twierdził, że uderzano go w krocze i przypalano eterem. Odmówiono mu kontaktu z adwokatami i niemal do samego końca nie pozwolono na spotkanie z rodzicami.

Dwaj psychiatrzy, doktorzy Roy Grinker i William H. Haines, zaaplikowali mu pentotal sodu – wówczas uznawany za tak zwane serum prawdy – i przesłuchiwali go przez trzy godziny, w trakcie których ujawniła się jego druga, alternatywna osobowość – George’a Murmana. Z sesji tej nie zachowały się żadne nagrania ani szczegółowe zapisy prowadzonych rozmów, nie sposób więc powiedzieć, czy „George” powstał w głowie samego Heirensa, czy też któryś z lekarzy – lub ktoś inny przebywający w pomieszczeniu – zasugerował mu jego istnienie. Pewne jest jednak, że kilka lat później jeden z psychiatrów potwierdził, iż Heirens nigdy nie przypisał sobie żadnego z trzech zarzucanych mu morderstw.

Później, w obecności kapitana policji Michaela Aherna, prokuratora stanowego hrabstwa Cook Williama Tuohy’ego oraz stenografisty, Heirens podał dodatkowe szczegóły dotyczące George’a Murmana, który miał mu zlecać włamania i za którego Heirens zawsze miał brać winę na siebie. I znów: jako że do naszych czasów nie zachowały się transkrypcje rozmów, nie wiem, ile z tego odpowiada faktycznym zeznaniom, ale byłbym wobec nich bardzo sceptyczny. Gdy tylko informacja ta ujrzała światło dzienne, gazety oszalały. Któż nie ekscytowałby się mordercą rodem z Doktora Jekylla i pana Hyde’a? Dodajmy do tego jeszcze skradziony zestaw chirurgiczny znaleziony w jego pokoju i książkę poświęconą dewiacjom seksualnym i otrzymamy idealny portret zdolnego, młodego studenta, będącego w rzeczywistości zboczeńcem, gwałcicielem i mordercą.

Zrzucanie winy na wymyślone postacie nie jest wcale rzadką praktyką wśród oskarżonych. David Berkowitz, znany jako „Syn Sama” i „Morderca kaliber .44”, terroryzujący miasto Nowy Jork w latach 1976 i 1977, twierdził, że zabijać kazał mu liczący sobie trzy tysiące lat czarny pies. Psychiatrzy, którzy zjechali się, aby go przebadać, orzekli schizofrenię paranoidalną. Brzmiało mi to dziwnie podejrzanie, więc gdy rozmawiałem z nim lata później w więzieniu stanowym Attica i zaczął opowiadać o psie, przerwałem mu, mówiąc: „Przestań pierdolić, David. Nie było żadnego psa”. Uśmiechnął się i przytaknął, że miałem rację. Facet był po prostu zwykłym sukinsynem, który wymyślił sobie psa, aby trochę się wybielić i może przy okazji zdjąć z siebie odrobinę poczucia winy.

Skazany za morderstwo Sedley Alley w pewnym momencie zaczął twierdzić, że do popełnienia przerażającej zbrodni na starszej szeregowej piechoty morskiej Suzanne Collins zmusiła go jego druga osobowość. Zetknąłem się co prawda z faktycznymi przypadkami osobowości mnogiej u małych dzieci (wykorzystywanych fizycznie czy seksualnie), nigdy jednak nie spotkałem się z tym, aby zaburzenie to było właściwie zdiagnozowane u aresztowanego, dorosłego mordercy.

Gdybym był obecny przy pojawieniu się kwestii George’a Murmana, założyłbym jedną z dwóch możliwości: albo podejrzany wymyślił sobie tę osobę, aby udać szalonego lub częściowo niepoczytalnego, albo śledczy zasugerowali mu jego istnienie, starając się zamknąć sprawę.

Wkrótce potem Heirens został poddany punkcji lędźwiowej, mającej na celu ustalenie, czy w wyniku uderzenia doniczką nie doznał on uszkodzenia mózgu. Z jakiegoś powodu ten bolesny zabieg przeprowadzono w jego przypadku bez znieczulenia, po czym natychmiast przewieziono go do biura detektywów, aby poddać badaniu wariografem. Był tak obolały, że badanie przesunięto o cztery dni, ale nawet wtedy otrzymany wynik okazał się niejednoznaczny.

Nigdy nie byłem fanem wariografu. Niewinne osoby w trakcie badania często są tak skrajnie przerażone, że wywołany przez to stres emocjonalny fałszuje ich prawdziwe odpowiedzi, podczas gdy socjopaci rzadko kiedy mają problem z okłamywaniem pudełka, tak jak na co dzień nie mają problemu z okłamywaniem ludzi. Jest to narzędzie, które śledczy stosują, aby przejść szybko do etapu przesłuchania. W tym przypadku, bez względu na uzyskany wynik, test uznałbym za całkowicie bezwartościowy.

W sprawę zaangażowano wielu grafologów, którzy porównywali przykłady dawnych odręcznych zapisków Heirensa z napisem sporządzonym szminką na ścianie oraz informacją o okupie. Osiągnięte przez nich rezultaty były w najlepszym razie niejednoznaczne. Kilku z nich nie znalazło żadnego podobieństwa, nie byli oni także przekonani, czy napis „złapcie mnie” i notatka w sprawie okupu zostały sporządzone przez tę samą osobę. Wiele lat później, w 1996 roku, David Grimes, ekspert FBI w dziedzinie grafologii, stwierdził, że charakter pisma Heirensa w jego notatkach ze studiów nie pasuje ani do napisu wymalowanego szminką, ani do wiadomości o okupie, które z kolei w żaden sposób nie pasują też do siebie wzajemnie.

Po zakwestionowaniu opowieści o Murmanie, wyników badań wariografem i oceny grafologicznej skłoniłbym się ku najważniejszemu aspektowi profilowania: przeszłych działaniach mogących sugerować działania przyszłe. W przeszłości Billa Heirensa nie było niczego, co mogłoby sugerować, że w czasie włamania czułby się on niekomfortowo w obecności kobiety czy że byłby w stanie zamordować ją w brutalny sposób. Nawet jeśli podczas wdzierania się do czyjegoś domu zostałby zaskoczony i by spanikował, ktoś o jego osobowości raczej po prostu zastrzeliłby ofiarę, aby udaremnić jej pościg i uniemożliwić zeznawanie przeciwko niemu. Nie zadawałby jej wielokrotnych ciosów nożem. W ten sposób postępuje ktoś, kto przejawia długotrwałą agresję wobec kobiet. Gdy doszło do trzeciego morderstwa w założonym ciągu zbrodni, ktoś taki nie byłby w stanie poradzić sobie z dzieckiem w sposób, na jaki wskazywały dowody znalezione w domu Degnanów i w kanałach.

Jak zapewne się już domyślacie, nie wydaje mi się, aby Degnan została zamordowana przez tę samą osobę, która zabiła Ross i Brown. Morderstwo dwóch ostatnich miało charakter bardziej przypadkowy, musiało zostać popełnione przez skłonnego do ryzyka, motywowanego seksualnie włamywacza, który gotów był zgwałcić kobietę, jeśli nadarzyłaby się ku temu okazja. Moje przypuszczenie jest poparte faktem, że w obu przypadkach nie zginęły żadne kosztowności. Żadne z nich nie pasowało także do schematu działań Heirensa, który ustanowił on w trakcie poprzednich włamań, ani też w jego zachowaniu i pozostawionych na miejscach zbrodni dowodach nie było niczego, co wskazywałoby na rozwój lub ewolucję jego skłonności przestępczych.

Z tego samego powodu nie możemy zignorować także wcześniejszych działań chicagowskiej policji w incydencie z Hectorem Verburghiem. Jeśli tamtejsi policjanci byli do tego stopnia zdeterminowani, aby wydobyć z tego starszego, biednego woźnego przyznanie się do winy, tak że ten w wyniku przesłuchania trafił na dziesięć dni do szpitala i miał później długotrwałe problemy ze zdrowiem, to skąd pewność, że nie byliby w stanie postąpić tak raz jeszcze? Wszelkie wydobyte przez nich od Heirensa zeznania należy uznać za z gruntu wątpliwe. Nawet jeśli zignorujemy wszystkie inne skargi na brutalność chicagowskiej policji w owym czasie, to w obliczu tego, co spotkało Verburgha, twierdzenia Heirensa uznać należy za bardzo prawdopodobne i wiarygodne.

Ze zjawiskiem tym spotykałem się wielokrotnie. Na szczęście nigdy mi ono nie spowszedniało i za każdym razem było równie szokujące: podejrzany przesłuchiwany nieustannie przez wiele godzin w wysoce stresującym otoczeniu nie tylko powie śledczym wszystko, co wydaje mu się, że ci chcą usłyszeć, ale stopniowo zacznie także tracić kontakt z rzeczywistością, niekiedy zaczynając wierzyć, że rzeczywiście zrobił to, o co jest oskarżany. I nie dzieje się tak jedynie w przypadku osób o wyjątkowo niskim ilorazie inteligencji takich jak David Vasquez, ale również dotyka to osób bardzo inteligentnych i dobrze wykształconych.

Jeśli chodzi o najbardziej obciążający dowód rzeczowy – zakrwawiony odcisk palca pozostawiony na framudze drzwi w miejscu zamordowania Frances Brown – to tu również musimy zachować ostrożność. Było już powiedziane, że odcisk pasował do notatki w sprawie okupu, ale mógł powstać w czasie zaprezentowania Heirensowi dokumentu. Jeszcze bardziej alarmujące jest, że wielu ekspertów twierdziło później, że odcisk z mieszkania Brown wydawał się „zrolowany”, tak jakby powstał w wyniku zastosowania techniki nanoszenia odcisków do kartoteki. Innymi słowy, mógł zostać naniesiony sztucznie. A żaden inny fizyczny dowód nie łączył Heirensa z żadnym z trzech miejsc zbrodni.

Jest jeszcze coś. Tak jak wszyscy inni w Chicago, tak i adwokaci Heirensa, bracia Malachy i John Coghlanowie, wraz z Alvinem Hansem i Rolandem Towlem byli przekonani o jego winie i ich podstawowym celem było uratowanie klienta przed krzesłem elektrycznym. Jak się później okazało, choć prokurator stanowy Tuohy także wierzył w jego winę, nie był do końca przekonany o możliwości skazania go na podstawie jednego, skąpego dowodu rzeczowego w postaci częściowego odcisku palca oraz potencjalnego odcisku pozostawionego na dziwnej notatce w sprawie okupu. Tak więc prokuratura i obrona usiadły razem do stołu, aby ustalić ugodę. Postanowiono, że w zamian za przyznanie się do winy Heirens otrzyma pojedyncze dożywocie za wszystkie trzy morderstwa, co uratuje go od egzekucji i umożliwi mu staranie się o zwolnienie warunkowe w jakiejś odległej przyszłości.

Cztery dni później „Chicago Tribune” opisało rzekome „drugie zeznanie” Heirensa, mimo faktu, że wszyscy zaangażowani w sprawę zaprzeczyli, jakoby takie zeznanie zostało kiedykolwiek złożone. Prestiż „Tribune” był jednak tak wielki, że inne chicagowskie gazety szybko przekopiowały podaną tam informację.

Jak się okazało, zaprezentowana w „Tribune” wersja dotycząca morderstw pomogła adwokatom Heirensa w przygotowaniu zeznania, które mieli oni przedstawić w jego imieniu przed sądem – dzięki niej byli w stanie uzupełnić wiele szczegółów, co do których ich klient twierdził, że nie miał o nich pojęcia. Heirens początkowo zgodził się podpisać zeznanie, ale potem odwołał je, twierdząc, że Tuohy straszył go dodaniem do listy jeszcze jednej, nierozwikłanej sprawy morderstwa. W czasie gdy do niego doszło, Heirens przebywał w poprawczaku, o czym Tuohy albo nie wiedział, albo nie przywiązywał do tego specjalnej wagi. Prawnicy Heirensa naciskali na niego i jego rodziców, aby przyznał się do winy, i na tyle, na ile jestem w stanie dziś to ocenić, szczerze wierzyli, że działają w najlepszym interesie swojego klienta.

Trzydziestego lipca William Tuohy zwołał w swoim gabinecie zebranie różnych urzędników oraz przedstawicieli prasy w celu wysłuchania oficjalnego przyznania się do winy Heirensa. W ostatniej chwili jednak William Heirens się wycofał. Zaszokowało to obrońców, prokurator stanowy wpadł w osłupienie. Gdy tylko publiczne przedstawienie dobiegło końca, Tuohy zmienił swoją propozycję z jednego dożywocia na trzy. Prawnicy Heirensa ostrzegli go, że jeśli nie zacznie współpracować, grozi mu krzesło elektryczne.

Tydzień później, 7 sierpnia 1946 roku, Heirens opowiedział o szczegółach zbrodni przed rozgorączkowanym tłumem dziennikarzy. Piątego września złożył zeznania, przyznając się do popełnienia trzech morderstw przed sędzią głównym sądu kryminalnego hrabstwa Cook, Haroldem G. Wardem. Po czasie stwierdził: „Przyznałem się, aby ocalić życie”. Było to niepokojące nawiązanie do słów Hectora Verburgha, który przetrzymywany i torturowany „przyznałby się do czegokolwiek”, gdyby tylko śledztwo potrwało dłużej.

Z wszystkich osób obecnych na sali tylko jedna wydawała się mieć wątpliwości co do winy Heirensa: córka Josephine Ross – Mary Jane Blanchard.

– Nie wierzę, że młody Heirens zamordował moją matkę – powiedziała reporterowi „Chicago Herald American”. – Po prostu nie pasuje on do obrazu śmierci mojej matki. Przejrzałam wszystkie skradzione przez Heirensa rzeczy i nie ma tam nic, co by do niej należało.

Tego samego wieczoru Heirens próbował powiesić się w celi w więzieniu hrabstwa Cook, nakryto go jednak, nim zdążył się udusić. Powiedział, że dopuścił się tego w akcie desperacji, nie mogąc pogodzić się z tym, że uznano go za winnego, i że gdyby umarł, to być może spojrzano by na niego inaczej. Moim zdaniem próbował w ten sposób przekazać, że nie był w stanie poradzić sobie z niemożliwym do udźwignięcia bagażem emocjonalnym, którym go obciążono.

Piątego września po mowach końcowych prokuratury i obrony sędzia Ward skazał Heirensa na potrójne dożywocie, wykluczając w ten sposób możliwość ubiegania się przez niego o zwolnienie warunkowe. Gdy przenoszono go z więzienia Cook do więzienia Statesville, gdzie spotkałem się z nim trzydzieści lat później, szeryf Michael Mulcahy, jeden z nielicznych przedstawicieli władz, który traktował go życzliwie i z rozwagą, zwierzył mu się:

– Pewnie tego nie wiesz, Bill, ale jestem przyjacielem Jima Degnana. Chciałby wiedzieć tylko jedno: czy jego córka cierpiała przed śmiercią?

– Nie wiem, czy cierpiała, szeryfie Mulcahy – odparł Heirens. – Bo ja jej nie zabiłem. Proszę przekazać panu Degnanowi, aby uważał na swoją drugą córkę, bo ktokolwiek zabił Suzanne, nadal pozostaje na wolności.

Gdy William Heirens – słaby, chory i przykuty do wózka inwalidzkiego – zmarł 5 marca 2012 roku w wieku osiemdziesięciu trzech lat w więzieniu Dixon, był najdłużej osadzonym więźniem w historii Stanów Zjednoczonych. Jak wspomniano wcześniej, miał osiągnięcia naukowe, a jego kartoteka na przestrzeni lat była po prostu wzorowa, czym zasłużył sobie na szacunek wielu pracowników placówki.

Wielokrotnie podejmowano próby wystarania się o ułaskawienie dla Heirensa, a przynajmniej uzyskanie zwolnienia warunkowego i możliwość wyjścia z więzienia, z czego najgłośniejsza była próba podjęta przez Dolores Kennedy, radczynię prawną pracującą w Northwestern University Center on Wrongful Convictions (Centrum do spraw niesłusznie zasądzonych wyroków Uniwersytetu Northwestern), autorkę książki William Heirens. His Day in Court. Did an Innocent Teenager Confess to Three Grisly Murders? (William Heirens. Dni przed sądem. Czy do popełnienia trzech odrażających zbrodni przyznał się niewinny nastolatek?). Zwolnienia warunkowego odmówiono mu co najmniej trzydziestokrotnie.

Dziś jest już zapewne za późno, aby z całkowitą pewnością orzec, czy William George Heirens popełnił trzy brutalne mordy, do których przyznał się przed sądem. Ale po przeanalizowaniu wszystkich dostępnych faktów i dowodów, po latach doświadczeń w profilowaniu i przeprowadzaniu analiz na potrzeby spraw kryminalnych, nie wierzę już, że był mordercą, i sądzę, iż spędził większość swojego życia za kratkami, będąc niewinnym. Choć dziś jest już on poza zasięgiem amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości, byłbym szczęśliwy, gdybym mógł pod przysięgą przedstawić swoje twierdzenia przed sądem.

Żałuję, że gdy po raz pierwszy spotkałem się z Billem Heirensem, nie wiedziałem wystarczająco dużo, aby dojść do tego wniosku i spróbować przekonać do niego innych. Zarówno w czasie mojej pracy w FBI, jak i po niej mnóstwo energii zużyłem, aby wyzbyć się swojej początkowej naiwności.

Spędziłem karierę na pomaganiu stróżom prawa w łapaniu przestępców: porywaczy, morderców, osób podkładających bomby i zwyrodnialców seksualnych, ludzi najgorszego sortu. Czerpałem z tego zajęcia wiele satysfakcji. Ale aby praca ta miała jakikolwiek sens, na pierwszym miejscu stawiać musimy zawsze sprawiedliwość. A żeby postępować sprawiedliwie, w pierwszej kolejności musimy poszukiwać prawdy – bez względu na to, dokąd nas ona doprowadzi.

Amerykański proces karny jest systemem podziwianym i często kopiowanym na świecie. Ale tak jak już wspomniałem, nie jest idealny. Zdarza się, że skazywani są niewinni albo że winni unikają sprawiedliwości i są uniewinniani. Współczuję wszystkim ofiarom. Trzeba mieć w sobie dużo pokory, aby przyznać, że możemy i musimy starać się działać jeszcze lepiej niż dotychczas.

Często zdarza się, że wymiar sprawiedliwości działa w zły sposób, nie znaczy to jednak, że mamy się od niego odwracać. Idealny wymiar sprawiedliwości jest celem nieosiągalnym dla zwykłych śmiertelników. Ale mimo to powinniśmy nieustannie do niego dążyć. Analiza kolejnych spraw opisanych w tej książce ukaże kilka moich kroków podjętych w tym kierunku.

Sprawa życia i śmierci

Rozdział 3

„Dziś w nocy zamordowany zostanie niewinny człowiek”

Co takiego jest w procesach o morderstwo, że pobudzają one ludzką wyobraźnię? Dla mnie stanowią one kulminację wielu miesięcy (a niekiedy lat) śledztwa, analiz, stosowania różnorodnych metod prosektoryjnych i przygotowywania świadków. Dla „zwykłych” ludzi, moim zdaniem, interesujące jest jednak coś innego.

Sprawa o morderstwo to największa zagadka i zarazem swoisty moralitet – nie tylko kryminalny, stanowi ona bowiem również pytanie o to, do czego może posunąć się człowiek. Uwypukla kontrast pomiędzy jednostką a społeczeństwem, w którym ona funkcjonuje, a także między emocjami, których wszyscy doświadczamy w prawdziwym życiu, w tym przypadku nietłumionych jednak przez normy społeczne. Interesujące moim zdaniem jest to, że trzy największe dzieła kultury Zachodu – dramat, msza oraz sąd – są znarratywizowanymi przedstawieniami o jasno nakreślonych trzech aktach – mają wstęp, rozwinięcie, zakończenie – skupiającymi się na relacji jednostki ze społeczeństwem, walce między tym, co słuszne, a tym, co niesprawiedliwe, oraz na ostatecznym rozwiązaniu tego konfliktu.

Nie dziwi więc, że procesy o morderstwa zawsze nas fascynowały. W niemal każdym miejscu i czasie media skupiają się na konkretnej sprawie, aby przedstawić trwający nieustannie konflikt między prawdą i fałszem, między dobrem i złem, między sprawiedliwością i bezprawiem. W żadnym innym przypadku kontrast nie zarysowuje się tak ostro jak w sprawie o to, czy oskarżony zabił – czy też nie – drugiego człowieka.

W 1976 roku, rozstrzygając w pięciu sprawach nazwanych zbiorczo „Gregg kontra Georgia” (nazywanych także niekiedy, od daty ogłoszenia wyroku, „sprawami 2 lipca”), Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych zmienił wydane cztery lata wcześniej moratorium dotyczące kary śmierci i uchwalił nowe standardy, które musiałyby zostać spełnione, aby ją zasądzić.

Niemal natychmiast przeciwnicy tego rodzaju kary zaczęli szukać sprawy, która w możliwie najbardziej jaskrawy sposób pokazałaby ryzyko wiążące się ze zgodą na to, aby państwo mogło przeprowadzać egzekucje obywateli. Musiała to być sprawa, w której ponad uzasadnioną wątpliwość dałoby się udowodnić, że karę śmierci orzeczono za zbrodnię, której oskarżony nie popełnił.

Szukano jej bez powodzenia przez kilka lat. Aż wreszcie pojawił się przypadek Rogera Keitha Colemana.

Grundy to miasteczko w południowo-zachodnim rogu stanu Wirginia. Położone jest około trzynastu mil od granicy z Wirginią Zachodnią, piętnaście mil od Kentucky i zaledwie pięćdziesiąt zarówno od granicy z Karoliną Północną, jak i Tennessee. Jest stolicą hrabstwa Buchanan i leży w samym sercu Appalachów. Jak w przypadku wielu innych miasteczek położonych wzdłuż tego łańcucha górskiego, główne źródło utrzymania jego mieszkańców stanowi wydobycie węgla.

We wtorek 10 marca 1981 roku około godziny czternastej piętnaście dwudziestojednoletni Bradley D. McCoy wyszedł ze swojego małego, murowanego, pobielanego domku w pobliżu Slate Creek na przedmieściach Grundy i udał się do pracy w United Coal Company. Zmianę zaczynał o piętnastej. Zarząd kopalni uważał Brada za bystrego i gorliwego pracownika, więc zamiast wysłać go na dół, aby wydobywał węgiel, zaoferowano mu pracę w biurze. W czasie przerwy o dwudziestej pierwszej mężczyzna zadzwonił do swojej żony – Wandy Faye. Wanda miała dziewiętnaście lat, nie pracowała zawodowo i nie czuła się komfortowo, przebywając samotnie w domu, gdy Brad był w kopalni, dzwonił więc do niej w wolnych chwilach, by sprawdzić, jak jego żona się czuje. Rozmawiali o zwyczajnych sprawach, między innymi o tym, na co przeznaczą zwrot podatku, na który właśnie czekali.

Gdy Brad wrócił do domu około dwudziestej trzeciej piętnaście, zaskoczyło go, że przed domem było ciemno – Wanda zwykle zostawiała dla niego włączone światło na ganku. W dodatku zewnętrzne drzwiczki były otwarte – a jego żonę cechowała ostrożność i pilnowała takich rzeczy. Podszedł do drzwi wejściowych, otworzył je swoim kluczem i wszedł do salonu. Światło i telewizor były włączone; stolik kawowy nie stał na swoim miejscu, a na podłodze dostrzegł coś, co wyglądało jak krople krwi. Zawołał Wandę, ale nie usłyszał odpowiedzi.

Pobiegł do sypialni, gdzie ujrzał żonę na podłodze, leżącą na plecach. Ramiona miała wyciągnięte nad głową, włosy zasłaniały jej twarz, a nogi były szeroko rozłożone. Sweter i stanik miała podciągnięte pod samą szyję. Niebieskie majtki były opuszczone do kostek, dżinsy leżały na łóżku. Jedyną częścią jej stroju, która pozostała na miejscu, były niebieskie skarpetki w paski. Na piersi, szyi i z boku głowy znajdowała się duża ilość krwi.

Chociaż przerażony, Brad zachował na tyle przytomny umysł, aby nie dotykać ciała. Zadzwonił do swojego ojca Maxa, emerytowanego pracownika kopalni znanego jako Hezzie, który mieszkał w pobliżu. Hezzie zadzwonił do biura szeryfa hrabstwa Buchanan, po czym udał się do domu Brada i Wandy, aby zaczekać tam na policję.

Jako pierwszy funkcjonariusz na miejscu zbrodni pojawił się sierżant Steven D. Coleman, który przyjechał około dwudziestej trzeciej dwadzieścia pięć w towarzystwie jeszcze jednego policjanta. Próbował sprawdzić puls Wandy, dotykając jej szyi, ale rana cięta była tak duża, że nie zdołał znaleźć nawet jednego nietkniętego naczynia krwionośnego.

Kilka minut później przyjechał Randall S. Jackson, szef policji z Grundy. Dotknął nadgarstka Wandy i stwierdził, iż nadal jest ciepły, ale nie da się wyczuć pulsu. Nakazał zabezpieczenie miejsca zbrodni i wezwanie koronera – doktora Thomasa D. McDonalda. Doktor McDonald mieszkał niedaleko, przyjechał więc bardzo szybko. Orzekł zgon ofiary, stwierdzając, że przyczyną śmierci była „rana cięta szyi”. Na podstawie temperatury ciała i braku śladów stężenia pośmiertnego ocenił, że śmierć nastąpiła między dwudziestą drugą a dwudziestą trzecią. Zdecydował się nie ruszać ciała do przyjazdu jednostki specjalnej policji stanowej, która miała zbadać miejsce zbrodni.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. BS – popularny angielski skrót od wyrażenia bullshit – „gówno prawda”. Nie do końca fortunna nazwa w przypadku poważnej jednostki FBI (przyp. tłum.). [wróć]

2. Tak określił się autor owego listu (przyp. red.). [wróć]